Руска Жечева, Станка Радойнова, Биню Дончев, Елена Боева, "Ваякьой - Долно Езерово. Летопис"

Ãëàâà Õ. ÎÁÐÀÇÎÂÀÒÅËÍÈ, ÊÓËÒÓÐÍÈ È ÄÓÕÎÂÍÈ ÈÍÑÒÈÒÓÖÈÈ

Ïðîòîêîë ¹ 5 / 1.11.1942 ã.
Çà Êîëåäà äà ñå îðãàíèçèðà âå÷åðèíêà ñ ïèåñàòà “Ìàéñòîðè”.
Ïðîòîêîë ¹ 1 / 15.02.1943 ã.
Ïðîêàðàíà å åëåêòðè÷åñêà ëàìïà â ÷èòàëèùåòî.
Äà ñå ïîäãîòâè ïèåñàòà “Áóðÿ íàä ðàâíèíàòà”.

4. ÏÀÐÀÊËÈÑ “ÑÂÅÒÀ ÁÎÃÎÐÎÄÈÖÀ”
Ïðåîáëàäàâàùàòà ÷àñò îò ìåñòíîòî íàñåëåíèå è ïðåñåëíèöèòå
èçïîâÿäâàò èçòî÷íîïðàâîñëàâíà âÿðà. Òúé êàòî â ñåëîòî íÿìà ïîñòðîåíà
öúðêâà, çà êðúùåíèå è âåí÷àâêà ñå õîäè â õðàìà ”Ñâ. Àòàíàñèé” â êâ.
Àòàíàñîâî, ãð. Áóðãàñ (íàìèðàù ñå ïîíàñòîÿùåì â ê-ñ ”Èçãðåâ”). Çà
îïåëî èäâà ñâåùåíèê îò ñúùàòà öúðêâà. Â ñåëîòî èìà îïðåäåëåíî
÷åðêîâíî ìÿñòî, íà êîåòî âïîñëåäñòâèå å ïîñòðîåíà äåòñêàòà ãðàäèíà.
Òàì ñå ïðàâÿò ìîëåáåíèòå çà äúæä. Ñâåùè ñå ïðîäàâàò â “Ñåëñêàòà
êúùà” â äâîðà íà Äèìî Áîõîðîâ.
Åäâà íà 29.11.1998 ã. ñå îñâåùàâà ìÿñòî çà ïàðàêëèñ. Íàçíà÷åí å îòåö
Àíòîíèé. Íà 24.12.1998 ã. å îñâåòåí ïàðàêëèñúò “Ñâåòà Áîãîðîäèöà”. Íà
15.01.1999 ã. ñå ïðîâåæäà ïúðâîòî öúðêîâíî ñúáðàíèå è ñå èçáèðà ïúðâîòî
öúðêîâíî íàñòîÿòåëñòâî.

201

“ÂÀßÊÜÎÉ - ÄÎËÍÎ ÅÇÅÐÎÂΔ - ËÅÒÎÏÈÑ

ÏÐÎÑÂÅÒÍÀ ÄÅÉÍÎÑÒ

Ôîòîãðàôèè íà ïúðâèòå èçó÷èëè ñå ìëàäåæè îò Äîëíî
Åçåðîâî, äîñòèãíàëè íàó÷íè è ïðîôåñèîíàëíè óñïåõè:

Ïðîô. Èâàí Æåëåâ (àãðîíîìñòâî) Äîí÷î Í. Àíäîíîâ
Ðåêòîð íà Ñåëñêîñòîïàíñêà (àãðîíîìñòâî)
àêàäåìèÿ â Ïðàãà - ×åõèÿ

ßí÷î Õð. ßí÷åâ (Åí÷î Èâàíîâ Âúëêîâ) Ä-ð Äîíêî Áèíåâ
Ïúðâèÿò îôèöåð îò ñ.Âàÿêüîé (áåëîäðîáíè áîëåñòè)

202

Ãëàâà Õ. ÎÁÐÀÇÎÂÀÒÅËÍÈ, ÊÓËÒÓÐÍÈ È ÄÓÕÎÂÍÈ ÈÍÑÒÈÒÓÖÈÈ

Èâàí Êîëåâ Èâàíîâ (Øàõëàðñêè) Æåë÷î Èâàíîâ Âúëêîâ
èêîíîìèñò, çàâúðøèë Äúðæàâíà ïúðâèÿò þíêåð îò ÂÂÑÓ

òúðãîâñêà ãèìíàçèÿ â Áóðãàñ Âðàæäåáíà

Íèêîëà Á. Äîí÷åâ Àííà Áàéêóøåâà
Äèðåêòîð íà çàâîä “Êðèñòàë” ÑÓ “Ñâ.Êëèìåíò Îõðèäñêè”,

â ãðàä Ñëèâåí ëèòåðàòîð

203

“ÂÀßÊÜÎÉ - ÄÎËÍÎ ÅÇÅÐÎÂΔ - ËÅÒÎÏÈÑ

Åëåíà Öâåòêîâà ñ òåàòðàëåí êðúæîê (1939 ã.)
ñëåä ïðåäñòàâëåíèå íà ïèåñàòà “Çàâèñòòà ïîãóáâà”

Ìàðèÿ Åâãåíèåâà ñ íàáîð 1920/ 21 ã. â ²²² è ²V îòäåëåíèå:
Ìàðèéêà Ðàäåâà, Àòàíàñ Êðúñòåâ, Ðàäêà Áèíåâà, Êàëèíêà Äàëóêîâà,
Ðóñêà Ã. Òåðçèåâà, Äîíêà Øàëàìàíîâà, Íèêîëà Çåõèðåâ, Ìèëêà Åí÷åâà, Ðóñàíà
Êàëú÷åâà, Âèäà Ñëúí÷îãëåäîâà, Äèìèòðèíà Ñêàëîâà, Ðàäêà Äèìîâà, Ïåíêà

Ëÿ÷îîëîâà, Êèðî Ã. Òåðçèåâ

204

Ãëàâà Õ. ÎÁÐÀÇÎÂÀÒÅËÍÈ, ÊÓËÒÓÐÍÈ È ÄÓÕÎÂÍÈ ÈÍÑÒÈÒÓÖÈÈ

Ó÷èòåëÿò Ëàçàð ñ ó÷åíèöè íà èçëåò çà áîæóðè

Æèâêà Ñëàâîâà ñ Âèïóñê 1964 ã.
ïðåä Âòîðîòî òóõëåíî ó÷èëèùå,

ñòðîåíî ïðåç ïåðèîäà
1929 - 1930 ãîäèíà

205

“ÂÀßÊÜÎÉ - ÄÎËÍÎ ÅÇÅÐÎÂΔ - ËÅÒÎÏÈÑ

Ó÷èòåëÿò Êðàòóíêîâ (ïúðâèÿò ãîðå âëÿâî) â îâîùíàòà ãðàäèíà íà
ñåìåéñòâî Íèêîëà Àíäîíîâè

Íàáîð 1922 ãîäèíà
íà äðóãàðñêà ñðåùà

206

Ãëàâà Õ. ÎÁÐÀÇÎÂÀÒÅËÍÈ, ÊÓËÒÓÐÍÈ È ÄÓÕÎÂÍÈ ÈÍÑÒÈÒÓÖÈÈ

Ó÷èòåëñêè êîëåêòèâ (1954 ã.)
Äîëó: Ñò. Ïåòðîâà, Ò. Äúëáîêîâà, Ñîôêà Äèìèòðîâà
Ïðàâè: Áàé Æåëþ, Ãúðáóøåâà, Öâåòà, Ìàðèÿ Êàðàìàíîâà, Ìàðèÿ Åâãåíèåâà,

Æèâêà Ñëàâîâà è áàé Äèìèòúð

Òîäîðêà Äúëáîêîâà, Àòàíàñ Ðàäîéíîâ è Ñòàíêà Ðàäîéíîâà
â Ãåîãðàôñêàòà ïëîùàäêà íà Ñòàðîòî ó÷èëèùå - 1959 ã.

207

“ÂÀßÊÜÎÉ - ÄÎËÍÎ ÅÇÅÐÎÂΔ - ËÅÒÎÏÈÑ

Íàáîð 1960 ãîäèíà â ÷àñ ïî áèîëîãèÿ â Ñòàðîòî ó÷èëèùå.
Ó÷èòåëêà å Ìàðèíà Íåí÷åâà

Âèïóñê 1975 ãîäèíà
Ïðàçíóâàíå íà Âåëèêäåí

208

Ãëàâà Õ. ÎÁÐÀÇÎÂÀÒÅËÍÈ, ÊÓËÒÓÐÍÈ È ÄÓÕÎÂÍÈ ÈÍÑÒÈÒÓÖÈÈ

Âèïóñê 1988 ãîäèíà
 êëàñíàòà ñòàÿ ñ ó÷èòåëêàòà Åëåíà Áîåâà

1972 ãîäèíà
Ïúðâàòà êîïêà çà Íîâîòî ó÷èëèùå ïðàâè äèðåêòîðúò ìó Èâàí Íåí÷åâ

209

“ÂÀßÊÜÎÉ - ÄÎËÍÎ ÅÇÅÐÎÂΔ - ËÅÒÎÏÈÑ

1975 ãîäèíà
Îòêðèâàíå íà Íîâîòî ó÷èëèùå

1975 ãîäèíà
Îòêðèâàíå íà Íîâîòî ó÷èëèùå

210

Ãëàâà Õ. ÎÁÐÀÇÎÂÀÒÅËÍÈ, ÊÓËÒÓÐÍÈ È ÄÓÕÎÂÍÈ ÈÍÑÒÈÒÓÖÈÈ

Òúðæåñòâåíî ïðåäàâàíå íà ó÷èëèùíîòî çíàìå
24 ìàé 1978 ãîäèíà

Ó÷èòåëêè, ðàáîòèëè â ÎÓ “Õðèñòî Áîòåâ” â Äîëíî Åçåðîâî (2000 ã.)
Ïúðâè ðåä (îòëÿâî íàäÿñíî): Ìàðèÿ Íîâàêîâà, Ñîôêà Äèìèòðîâà, Ïåíêà

Íåäÿëêîâà, Âàñèëêà Ïåí÷åâà, Äîáðèíêà Éîñèôîâà, Ñòàíêà Ïåòðîâà,
Ñòîÿíêà Ðàäêîâà, Ñóëòàíêà Ìèäèëèåâà, Ñòàíêà Ðàäîéíîâà, Ëèöêà Òîíåâà
Âòîðè ðåä (îòëÿâî íàäÿñíî): Òîäîðêà Äúëáîêîâà, Ìàðèÿ Ñòîéêîâà, Ðóñêà
Æå÷åâà, Éîâêà Çëàòàíîâà, Öâåòêà Òîäîðîâà, Ìàðèíà Íåí÷åâà, Àíàñòàñèÿ

Àòàíàñîâà, Íèêîëèíêà Æåëÿçêîâà, Êåðàíêà Åí÷åâà

211

“ÂÀßÊÜÎÉ - ÄÎËÍÎ ÅÇÅÐÎÂΔ - ËÅÒÎÏÈÑ

Íà Ãîðñêî ó÷èëèùå â Òðÿâíà
Ãîðå: Ðóñêà Æå÷åâà, Òîäîð Áîæèëîâ, Ïåïà Íàéäåíîâà è Èâàí Íåí÷åâ

Äîëó: Åëåíà Áîåâà, Ì. Íèêîëîâà, Ö. Èíäæîâà è Ì. Îðîçîâà
Ôàíôàðíàòà ìóçèêà

Îòêðèâàíåòî íà ñòàäèîíà
Ó÷åíèöè - ñïîðòèñòè

212

Ãëàâà Õ. ÎÁÐÀÇÎÂÀÒÅËÍÈ, ÊÓËÒÓÐÍÈ È ÄÓÕÎÂÍÈ ÈÍÑÒÈÒÓÖÈÈ

×ÈÒÀËÈÙÍÀ ÄÅÉÍÎÑÒ

Áèòîâ õîð ñ ðúêîâîäèòåë Íèêîëà Ïðàìàòàðîâ

Ïèîíåðñêè õîð ñ ðúêîâîäèòåë Òîäîðêà Äúëáîêîâà

213

“ÂÀßÊÜÎÉ - ÄÎËÍÎ ÅÇÅÐÎÂΔ - ËÅÒÎÏÈÑ

Áèòîâ àíñàìáúë ñ ðúêîâîäèòåë Äèìèòúð Äèìèòðîâ - 1964 ãîäèíà

Áèòîâ õîð ñ ðúêîâîäèòåë Äèìèòúð Äèìèòðîâ - 1984 ãîäèíà

214

Ãëàâà Õ. ÎÁÐÀÇÎÂÀÒÅËÍÈ, ÊÓËÒÓÐÍÈ È ÄÓÕÎÂÍÈ ÈÍÑÒÈÒÓÖÈÈ
Ïúðâàòà òàíöîâà òðóïà - 1958 ãîäèíà

Äåòñêàòà òàíöîâà òðóïà

215

“ÂÀßÊÜÎÉ - ÄÎËÍÎ ÅÇÅÐÎÂΔ - ËÅÒÎÏÈÑ

Âòîðàòà òàíöîâà òðóïà

Êàëèíà Ïåòêàíîâà è Ìàðèÿ
Ëàìáðåíèåâà, çàåëè ñúîòâåòíî
ïúðâî è âòîðî ìÿñòî íà Ïðåãëåäà
íà Õóäîæåñòâåíàòà ñàìîäåéíîñò

â ãðàä Áóðãàñ - 1952 ãîäèíà

216

Ãëàâà Õ. ÎÁÐÀÇÎÂÀÒÅËÍÈ, ÊÓËÒÓÐÍÈ È ÄÓÕÎÂÍÈ ÈÍÑÒÈÒÓÖÈÈ

Èâàí Àòàíàñîâ
Ìàéñòîð-èçïúëíèòåë íà êàâàë

Êèòàðåí ñúñòàâ - 1968 ãîäèíà

217

“ÂÀßÊÜÎÉ - ÄÎËÍÎ ÅÇÅÐÎÂΔ - ËÅÒÎÏÈÑ

Âîêàëíà ãðóïà - 1967 ãîäèíà

218

XI. ÏÐÀÇÍÈÖÈ. ÑÚÁÎÐ. ÕÎÐÎ. ÑÂÀÒÁÈ. ÏÎÂÅÐÈß.
(Ñúáðàõà Ðóñêà Æå÷åâà, Æèâêà Ñëàâîâà, Ñòîÿí Áîåâ è Åëåíà

Áîåâà)

1. Ïðàçíèöè:
 îíåçè äàëå÷íè ãîäèíè êàëåíäàðèòå â ñåëîòî ñà ðÿäêîñò. Åäèí îò
ïúðâèòå êàëåíäàðè å çàêà÷åí â äþêÿíà íà Íèêîëà ×àóøåâ. Òîé å èçäàíèå
íà Çåìåäåëñêèÿ ñúþç çà 1923 ã. Ñëåä Äåâåòîþíñêèÿ ïðåâðàò â
êðú÷ìàòà âëèçà Ãàí÷î Èâàíîâ - ñãîâîðèñò è êàòî ñêúñâà êàëåíäàðà,
êàçâà, ÷å íà çåìåäåëöèòå âðåìåòî å èçïÿòî è âå÷å íÿìà íóæäà îò
êàëåíäàðà èì.
Ðàáîøúò çàìåñòâà êàëåíäàðèòå. Òîé ïðåäñòàâëÿâà äúñ÷èöè, âúðõó
êîèòî ñ íîæ ñå çàðÿçâàò ÷åðòè÷êè ñ ðàçëè÷íà ãîëåìèíà - çà äåí, ìåñåö
è ãîäèíà. Ðàáîøúò çàïî÷âà ñëåä Íîâà Ãîäèíà.
à) Áúäíè âå÷åð:
Ìèíàâàò Êîëåäíèòå ïîñòè. Èäâà Áúäíè Âå÷åð. Òîâà å ãîëÿì
ïðàçíèê. Íà òàçè âå÷åð ñå å ðîäèë Áîæèÿò Ñèí.
Âñÿêî äîëíîåçåðîâñêî ñåìåéñòâî ñå ïðèãîòâÿ ñïîðåä
âúçìîæíîñòèòå ñè. Îñíîâíîòî çàäúëæåíèå íà æåíèòå å äà ïî÷èñòÿò è
ïîäðåäÿò äîìîâåòå, äà îìåñÿò è óêðàñÿò îáðåäíèòå õëÿáîâå. Èìà
íÿêîëêî âèäà õëÿáîâå: êðàâàé çà êúäåíå, êðàâàé çà êîëåäàðèòå,
êðàâàé÷åòà çà äåöàòà.
Ãîçáèòå çà òàçè âå÷åð ñà ïîñòíè. Ïðèãîòâÿò ñå ñëåäíèòå áëþäà:
ïîñòíè ñúðìè, ïîñòíè ïúëíåíè ÷óøêè, áîá-ÿõíèÿ, ïèòêà, áàíèöà ñ òèêâà
(òèêâåíèê), îðåõè, ïóêàíêè, âàðåíî æèòî, îøàâ, äþëè, ÿáúëêè, ìóøìóëè,
ëóê, ÷åñúí è ïðàç.
Íà ïîäà ñå ïîñòèëà ÷åðãà. Âúðõó íåÿ ñå ñëàãà ñëàìà – íàëè èñóñ ñå
å ðîäèë â ÿñëàòà. Îòãîðå - ðú÷íî òúêàíà ïîêðèâêà çà ìàñà (ìåñàë).
Âúðõó íåÿ ïîäðåæäàò òðàïåçàòà.
Íàé-âúçðàñòíèÿò îò ñåìåéñòâîòî ïðèêàäÿâà ñ òàìÿí ñîôðàòà,
ñòàèòå, êîøàðàòà, îáîðà, çà äà èçáÿãàò òúìíèòå ñèëè. Äîêàòî ñå êàäè,
ñåìåéñòâîòî ñòîè ïðàâî. Ïúðâîòî ïàð÷å îò ïèòàòà ñå îò÷óïâà çà Ñâåòà
Áîãîðîäèöà, âòîðîòî - çà êúùàòà, è ñå ñëàãàò â åäèíèÿ úãúë íà ñîôðàòà.
Îãíèùåòî èëè ïå÷êàòà ñà çàïàëåíè, â ñòàÿòà å òîïëî, âåñåëî è ïðèÿòíî.
Âñè÷êè ñÿäàò îêîëî ñîôðàòà. Ñåìåéñòâîòî ñå õðàíè, áåç íÿêîé äà ñòàâà,
à àêî ñå íàëîæè, ñòàâà íàé-âúçðàñòíèÿò. ßäàò, ïèÿò è ñå âåñåëÿò, äîêàòî
äîéäàò êîëåäàðèòå. Ñëåä ñâúðøâàíåòî íà âå÷åðÿòà, ñîôðàòà íå ñå
ïðèáèðà, à ñå èçòåãëÿ íà åäíà ñòðàíà, çà äà ñå ïîñòåëÿò çàâèâêèòå çà
ñïàíå. Çà Êîëåäà ïî÷òè âñÿêî ñåìåéñòâî êîëè ïðàñå.

219

“ÂÀßÊÜÎÉ - ÄÎËÍÎ ÅÇÅÐÎÂΔ - ËÅÒÎÏÈÑ

á) Êîëåäóâàíå â Òàðôàëèéñêàòà ìàõàëà (ñïîìåíè íà Áèíþ
Äîí÷åâ Äîíåâ, óë.”Çàõàðè Çîãðàô” ¹ 97, ðîäåí 1917ã., íàïèñàíè
ñîáñòâåíîðú÷íî îò íåãî è ïðåäàäåíè íà 16.08.1999 ã. íà Ðóñêà
Æå÷åâà):

Òðàäèöèÿòà äà ñå êîëåäóâà å îñòàíàëà îò äåäèòå íè îò íåçàïîìíåíè
âðåìåíà. Ðîäèòåëèòå íè æèâåëè ñðåä ÷óæä íàðîä â Òóðöèÿ, ïîñëå,
èçãîíåíè îò ðîäíèòå ñè ìåñòà, óñïåëè äà çàïàçÿò áúëãàðñêèÿ äóõ
áëàãîäàðåíèå íà òðàäèöèèòå ñè.

Çàñåëåíèòå âúâ Âàÿêüîé òðàêèéöè ðàçêàçâàò, ÷å íàé-çíà÷èòåëíèÿò
ïðàçíèê, êîéòî òå ïðàçíóâàò, å Êîëåäà. Íåãî òå ïðàçíóâàò òðè äíè. Àç
ïîìíÿ âðåìåòî, êîãàòî ñå ïååõà îêîëî 40 êîëåäàðñêè ïåñíè. Ó÷àñòâàõ
ðåäîâíî â Êîëåäàðñêàòà êóäà (ãðóïà). Áèë ñúì è ñòàíèíèê (ïîï).
Ïîäãîòîâêàòà çàïî÷âàøå ñ Êîëåäíèòå ïîñòè. Ðåïåòèöèèòå
ïðîäúëæàâàõà ïðåç öåëèòå ïîñòè è îñîáåíî ñå çàñèëâàõà ìåæäó
Èãíàæäåí è Êîëåäà. Ñúáèðàõìå ãðóïàòà, èçáèðàõìå ñòàíèíèê è ïåâöèòå.
Ïååøå ñå ïî äâîéêè. Ïúðâàòà äâîéêà ïååøå, à âòîðàòà îòïÿâàøå.
Èìàøå åäíà ðåçåðâíà äâîéêà. Â ãðóïàòà èìàøå îùå “êîòêà” è
“ìàãàðå”. Ñúïðîâîæäàõà ÿ ãàéäàð èëè êàâàëäæèÿ.

“Ìàãàðåòàòà” íîñåõà êðàâàèòå. “Êîòêàòà” ìÿóêàøå çà ìðúâêà.
Ïúðâî ñå ïîñåùàâàøå äîìúò íà êìåòà. Ïååøå ñå â íåãîâàòà êúùà
è òîé äàâàøå ðàçðåøåíèå äà çàïî÷íå êîëåäóâàíåòî. Ñëåä èçñòðåë ñ
ëîâíà ïóøêà è çàñâèðâàíå íà ãàéäàòà, òðúãâàõìå ïî äîìîâåòå.
Ïî óëèöàòà ïååõìå òàêà:
“Ðîñèöà ðîñè, ìàéíî ëå, ðîñèöà ðîñè,
Òðåâèöà íèêíå, ìàéíî ëå, òðåâèöà íèêíå,
Òè ðîé ðîéíå ëå, òè ìàëêà ìîìíå ëå,
Ìîìè ÿ ñáèðàò, ìàéíî ëå, ìîìè ÿ ñáèðàò,
Êèòêè ÿ âèÿò, ìàéíî ëå, êèòêè ÿ âèÿò,
Ìîìêó ãè äàâàò, ìàéíî ëå, ìîìêó ãè äàâàò...”
Ïðè âëèçàíå â äâîðà è ïî óëèöàòà ïååõìå:
Ñòàíè íèíå, ãîñïîäèíå,
Êî ñè ñúíåí, òðåçâåí áúäè.
Ñòàíè íèíå, ãîñïîäèíå,
×å òè èäâàò äîáðè ãîñòè.
Ñòàíè íèíå, ãîñïîäèíå,
Äîáðè ãîñòè, êîëåäàðè.
Ñòàíè íèíå, ãîñïîäèíå,
×å òè íîñèì äîáúð õàáåð.
Ñòàíè íèíå, ãîñïîäèíå,
Äîáúð õàáåð îò Êîëåäà.
Ñòàíè íèíå, ãîñïîäèíå,
Êðàâèòå ñå èçòåëèõà.
220

Ãëàâà Õ². ÏÐÀÇÍÈÖÈ. ÑÚÁÎÐ. ÕÎÐÎ. ÑÂÀÒÁÈ. ÏÎÂÅÐÈß.

Ñòàíè íèíå, ãîñïîäèíå,
Êîçèòå ñå èçêîçèõà.
Ñòàíè íèíå, ãîñïîäèíå,
Îâöåòå ñå îáàãíèõà.
Ñòàíè íèíå, ãîñïîäèíå...”
Êîëåäàðèòå õîäåõà ñ ÿìóðëóöè; íîñåõà êàëïàöè, çàêè÷åíè ñ
âàðàêëàäîñàíè (ïîçëàòåíè) êèòêè îò ÷åìøèð è áðúøëÿí è óêðàñåíè ñ
ïóêàíêè; íà êðàêàòà èìàõà áîòóøè. Ñòàíèíèêúò íîñåøå øàðåíà áúêëèöà
è âúðâåøå íàé-îòïðåä. Òîé ïîçäðàâÿâàøå ñòîïàíèòå è èì ïîäíàñÿøå
áúêëèöàòà. Àêî ñåìåéñòâîòî èìàøå òðè äåöà, íàïðèìåð: ìîìè÷å íà 19
ãîäèíè, ìîì÷å íà 14 ãîäèíè - ó÷åíèê, è ìîì÷å íà 6 ãîäèíè, ïîïúò
êàçâàøå êàêâè ïåñíè äà ñå ïåÿò.
Çà ñòîïàíèíà, ïî òðàäèöèÿ, ïååõìå “Ñâåòè Ãåîðãè”:
“Ðàíî ðàíèë ñâåòè Ãåîðãè,
äà îáèäè çåëåíè íèâè è ðîñíè ëèâàäè.
Ñðåùîì ñðåùà òðè ñèíäæèðà, âñå ìëàäè ðîáè.
Ïúðâè ñèíäæèð - âñå îâ÷àðè.
Âòîðè ñèíäæèð - âñå êîïà÷è.
Òðåòè ñèíäæèð - âñå îðà÷è.
Ðàçñúðäè ñå ñâåòè Ãåîðãè.
Òà ðàçêúñà òðè ñèíäæèðà,
òà îñâîáîäè ìëàäè ðîáè.
Ïîòåêëè ñà äîð òðè ðåêè.
Ïúðâà ðåêà - áÿëî ìëÿêî.
Âòîðà ðåêà - ðóéíî âèíî.
Òðåòà ðåêà - æúëòî æèòî.
Îé òà òåáå, ñòàð ñòàíèíèê,
Òåáå ïååì - Áîãà ñëàâèì!”
Çà äåâîéêàòà ïååõìå “Õóáàâà Âèäà”:
“Õåé, ïðî÷óëà ñå å Õóáàâà Âèäà,
Ïðåç äâà, ïðåç òðè õàéäúëúêà.
Ïðåç ÷åòèðè äàÿëúêà.
Ïðèïåâ: ...
Âèäíî ëå, ìîìíå ëå, êîëàäå ëå.
Îòãäå ÿ ÷óëî ìëàäî ìîì÷å.
Ìëàäî ìîì÷å ñ ìëàäî êîí÷å.
Ïðèïåâ: ...
Ïðèñòèãíàë å äîáúð þíàê,
Äîáúð þíàê ñ õðàíåí êîíÿ.
Ïðèïåâ: ...
Ïîõëîïàë å íà Âèäèíè ÷åìøèð ïîðòè,
òà ÿ ÷óëà õóáàâà Âèäà

221

“ÂÀßÊÜÎÉ - ÄÎËÍÎ ÅÇÅÐÎÂΔ - ËÅÒÎÏÈÑ

Èçëÿçëà å, çàñìÿëà ñå å.
Ïðèïåâ: ...
Îò åäíà ñòðàíà õóáàâà Âèäà,
Îò äðóãàòà ñòðàíà ÿñíîòî ñëúíöå.
Ïðèïåâ: ...
Îé òå òåáå, õóáàâà Âèäî,
òåáå ïååì, Áîãà ñëàâèì!”
Çà ìîì÷åòî ó÷åíèê ïååõìå “Ùî ìè ÷óêàò”:
“Ùî ìè ÷óêàò, Êîëàäå ëå,
Äâà ãúëúáà, äâà àíãåëà, Êîëàäå ëå,
Íå áèëî äâà ãúëúáà, äâà àíãåëà, Êîëàäå ëå,
Íàé áèëî ìàëêî ìîì÷å, Êîëàäå ëå,
Ìàëêî ìîì÷å, ãðàìàòè÷å, Êîëàäå ëå,
 ðúöå äúðæè, Êîëàäå ëå,
Áÿëà êíèæêà, Êîëàäå ëå,
Òà ñè ÷åòå, Êîëàäå ëå,
×åðíî ïèñìî, Êîëàäå ëå,
Îé, ãðàìàòè÷å, Êîëàäå ëå,
òåáå ïååì, Áîãà ñëàâèì!”
Çà ìàëêîòî ìîì÷å ïååõìå “Ïëåñíà ñ ðúöå”:
“Áîðèëè ñå ìàëêî ìîì÷å ñ òúíêî çìèé÷å,
Áîðèëè ñå äâà-òðè äåíà,
Ðàçñúðäè ñå ìàëêî ìîì÷å,
Òà ãî õâúðëè â ñèíüîòî íåáå,
òà ñè ïàäíà â ÷åðíàòà çåìÿ,
òà ïîòúíà äåâåò ïåäè,
Îé, þíà÷å, òåáå ïååì,
òåáå ïååì, Áîãó ñëàâèì!”
Ñòîïàíèíúò ñòàâà è ïîäàâà êðàâàÿ íà ñòàíèíèêà. Çàïàëâà ñâåù
âúðõó êðàâàÿ. Ñëàãàò è ïî íÿêîé ëåâ, àêî æåëàÿò. Êîëåäàðèòå çàñòàâàò
ìèðíî è òèõî. Çàïî÷âà ìîëèòâàòà:
“Ñëàâà Áîãó, äðóæèíà.
Ùî ñìå ïúòÿ ïúòóâàëè.
Ùî ñìå äðóìè äðóìóâàëè.
Òà ïî÷óêàõìå íà íàøèÿ ïî-ñòàð ãîñïîäàð.
Íèå ìèñëèõìå, ÷å ùå áúäå ñúðäèò, ãíåâèò.
Òîé ñå ñëó÷è äîáúð ÷îâåê.
Òà îòâîðè âèòè, ÷åìøèð ïîðòè.
Òà ñå îòíåñå è ïîíåñå.
Êàòî ñîêîë â íåáå.
222

Ãëàâà Õ². ÏÐÀÇÍÈÖÈ. ÑÚÁÎÐ. ÕÎÐÎ. ÑÂÀÒÁÈ. ÏÎÂÅÐÈß.

Êàòî ðèáà â äúëáèíå.
Êàòî ïàìóê â ðàâíî ïîëå.
Òà çàïðåòíà áåëè ðúöå è çëàòíè ñêóòè.
Òà íè äàðè äîáðà äàðà.
Âèò ïðåâèò êðàâàé.
Íà êðàâàÿ-êðúñò.
(-Àìèí, äðóæèíà!
-Àìèí!)”
“Êîòêàòà” ìÿóêà çà ìðúâêà. Ìîëèòâàòà ïðîäúëæàâà:
“Òîâà çëàòî, àêî å çëàòî, çëàòî ìó ñå ëåå.
Àêî å ñðåáðî - ñðåáðî ìó ñå ëåå è ïðåëåå.
È îò ïðàãà íàâúí äà ïðåëåå.
Ñëóøàéòå, êîëåäàðñêè ìîì÷åòà!
Êóêóâèöà êóêóâà.
Òî íå áèëî êóêóâèöà äà êóêóâà.
Íàé ìè áèëî Ñâåòè Èâàí è Áîæà Ìàéêà.
Äà ñè äåëÿò ñðåáðî è çëàòî.
êîìó ïàíè÷êà, êîìó ëúæè÷êà.
À íà íàøèÿ ïî-ñòàð ãîñïîäàð.
Ñ êîëåñàðêàòà ñè ãî äîêëóñêà.
Òîâà íå ìó ïîñòèãíàëî.
Òà ìó ïîäàðèë êðèâî ðàëî è ñèâè âîëîâöè.
Òà ãè èçïðàòè íà ðàâíî ïîëå,
Äà ñåå ðåä ïøåíèöà.
Òå ÿ ñåÿò â øåñò ðåäà.
Òÿ íèêíå â ñåäåì ðåäà.
Ñúáèðàò ÿ ìàëêè ìîìè,
ìàëêè ìîìè è ìëàäè áóëêè.
Íà ìàëà íèâà, ìàëêà êóï÷èíêà.
Íà ãîëÿìà íèâà, ãîëÿìà êóï÷èíêà.
Ñðåä íèâàòà êðóø÷èöà.
Íà êðóø÷èöà - ëþë÷èöà.
 ëþë÷èöà, ìàëêî ìúæêî äåòåíöå.
Êàòî çëàòíî ïðúñòåí÷å.
Òåéêî ìó ãî ó÷è:
-Ðàñòè, ñèíå, äà ïîðàñíåø!
Íàé-ãîëÿì þíàê äà ñòàíåø,
Äà íàïðàâèø âèòî ñòúðãè,
Äà èçäîèø âðàíè êîçè,
Äà ïîñðåùàò ïúòèùà è äðóìèùà,
Ñ ðóíòàâè êàëïàöè è çàñóêàíè ìóñòàöè.

223

“ÂÀßÊÜÎÉ - ÄÎËÍÎ ÅÇÅÐÎÂΔ - ËÅÒÎÏÈÑ

íå ïîñëóøàë íè ìàéêà ñè, íè áàùà ñè.
Êàòî ïîðàñíàë õîäèë ïî ñåäåíêè è áåëåíêè,
íà ìàé÷èíè è áàùèíè ìëàäè ãîäèíè.
(-Àìèí!).”
“Êîòêàòà” ìÿóêà:
“Íà òàÿ êúùà, êîéòî å äóøìàíèí,
åäèíèÿò ìó êðàê äà å îò ñëàìêà,
äðóãèÿò îò âîñúê.
Ïðåç ïîæàð äà áÿãà,
âîñúêúò äà ñå ñòîïè,
ñëàìêàòà äà èçãîðè.
Äà ïàäíå íà äâå ïëî÷è,
äà ñè èçâàäè äâåòå î÷è.
Òîâà äà íå ãî äîîñà,
íà íîñà äà èçëåçå òúïîíîñíà ïðèøêà,
íà êðúñòíèêà ñè ðúêà äà íå ìîæå äà öåëóíå.
(-Êàæåòå, äðóæèíà, “Àìèí”
-Àìèí!).”
Òàçè Êîëåäíà âå÷åð íèêîé íå ñïè – âñè÷êè ÷àêàò Êîëåäàðèòå. Òå ñà
íàé-ñêúïèòå ãîñòè. Ãàéäàòà ñâèðåøå ïî óëèöèòå íà ñåëîòî è íèå ïååõìå
òàçè ïåñåí:
“×åðâíè ÷èçìè òðåïòÿõà,
êðàé Ðàäêèíèòå äâîðîâå.
Ðàäêà íà ïîðòè ñåäåøå,
ñèí-çåëåí ãàéòàí ïëåòåøå.
Òîäîð íà Ðàäêà ãîâîðè,
-Ùî òè å, Ðàäêå ëå, òîç ãàéòàí?
Ðàäêà íà Òîäîð îòãîâàðÿøå:
-Çà òâîéòå êîáóð íîæîâå,
çà òâîéòå ÷èôòå ïèùîâè.”
Òàðôàëèéñêà êóäà: Ãåîðãè Àïîñòîëîâ Âàñèëåâ; Íèêîëà Àïîñòîëîâ
Âàñèëåâ, ßíè Äîí÷åâ Äîíåâ, Ìèð÷î Áîåâ Ñòîÿíîâ, Âàñèë Äèìèòðîâ-
Ãðîøà, Éîðäàí Êàëîÿíîâ-Ãàéäàð, Áèíþ Äîí÷åâ-Ñòàíèíèê, Ïîï, Ãåîðãè
Íèêîëîâ Êàðàïåòêîâ, Àíãåë Äèìèòðîâ Ñèðàêîâ, Æåêî Èâàíîâ Òîäîðîâ,
Âåëêî Ãåîðãèåâ Ìàð÷åâ.
â) Êîëåäóâàíå â Êàâàêëèéñêàòà ìàõàëà (ñïîìåíè íà Ïåòêî
Êàë÷åâ Äîáðåâ, ðîäåí íà 9.03.1926ã. â ñ. Âàÿêüîé, çàïèñàíè íà
30.10.1999 ã. â ãð. Áóðãàñ, è ïðåäàäåíè íà Ðóñêà Æå÷åâà):
“Ìåñåö ïðåäè äà ïðàçíóâàìå Êîëåäà (6 ÿíóàðè), ìëàäåæèòå ñå
224

Ãëàâà Õ². ÏÐÀÇÍÈÖÈ. ÑÚÁÎÐ. ÕÎÐÎ. ÑÂÀÒÁÈ. ÏÎÂÅÐÈß.

ñúáèðàõìå â áîçàäæèéíèöàòà íà Äîáðè ßíàêèåâ. Èäâàõà è íÿêîè ïî-
âúçðàñòíè êàâàêëèéöè, ñ öåë äà íè ó÷àò íà ïåñíè è îáè÷àè. Íèå
çàó÷àâàõìå ïåñíèòå òàêà, êàêòî íè ãè êàçâàõà òå. Îñîáåíà ïîìîù íè
îêàçâàøå Êîé÷î Ãåîðãèåâ Ñòåôàíîâ-Ôóðíàäæèÿòà. Ñëåä êàòî
ðàçó÷àâàõìå ïåñíèòå, íèå ñå ðàçäåëÿõìå íà äâå ãðóïè. Âå÷åðòà íà 5
ÿíóàðè ñå ñúáèðàõìå îòðàíî íà îïðåäåëåíîòî ìÿñòî. Ùîì ñå ìðúêâàøå,
îòèâàõìå íàé-íàïðåä äà ïååì íà êìåòà – êìåò òîãàâà áåøå Àíäîí Ñòîèëîâ.
Ïî òîçè íà÷èí èñêàõìå ðàçðåøåíèå. Ñëåä òîâà òðúãâàõìå èç Êàâàêëèéñêàòà
ìàõàëà, ïîðåä âúâ âñÿêà êúùà. Ãðàíèöèòå íà ìàõàëèòå áÿõà:

Îò èçòî÷íàòà ÷àñò íà ñåëîòî; ïî øîñåòî; äî óëèöà “Ìëàäåæêà”,
êîÿòî âîäè äî ñòàäèîíà; ñåâåðíàòà ãðàíèöà íà ñåëîòî äî íèâèòå - òóê
õîäåøå åäíàòà ãðóïà.

Îò èçòî÷íàòà ÷àñò íà óëèöàòà; ïî øîñåòî; äî óëèöà “Ìëàäåæêà”, êîÿòî
âîäè äî æ.ï. ëèíèÿòà; íà þã - æ.ï. ëèíèÿ - òóê ïååøå âòîðàòà ãðóïà.

Òîãàâà âå÷åðèòå áÿõà ìíîãî ñòóäåíè, íî íèå áÿõìå äîáðå îáëå÷åíè
è îáóòè. Íîñåõìå ïî äâà ïàíòàëîíà, ÿìóðëóöè, êàëïàöè, íàêè÷åíè ñ
÷åìøèð è áðúøëÿí; íà êðàêàòà ñè íàâèâàõìå íàâóùà è îáóâàõìå
öúðâóëè. Îò ñòóäà ïàíòàëîíèòå íè çàìðúçâàõà. Êîãàòî ãðóïàòà,
ñúïðîâîäåíà îò ãàéäàòà, ïðèáëèæàâàøå êúùàòà, îùå îò âðàòàòà
çàïî÷âàõìå äà ïååì:

“Ñòàíè, Íèíå, ãîñïîäèíå!”
Ñëåä êàòî íè ÷óåøå äîìàêèíúò, ñòàâàøå è îòâàðÿøå âðàòàòà.
Ïîñðåùíàõà íè ñ äóìèòå: “Çàïîâÿäàéòå, äîáðå ñòå íè äîøëè!”.
Ñòîïàíèíúò ïîäàâàøå íà ñòàíèíèêà áúêëèöà, ïúëíà ñ âèíî, à ñëåä
íåãî ÷åðïåøå è îñòàíàëèòå êîëåäàðè.
Àç, êàòî ñòàíèíèê, ñúùî íîñåõ ïúëíà áúêëèöà è ÷åðïåõ âñè÷êè â
êúùàòà. Èçïÿâàõìå ïî òðè-÷åòèðè ïåñíè; ïååõìå ïåñíè çà ñòîïàíèíà,
ñòîïàíêàòà, äåöàòà è ò.í.
Ìàéêàòà ïîäàâàøå íà ñòàíèíèêà êðàâàé. Çàïîìíèë ñúì, ÷å êðàâàèòå
áÿõà ìíîãî äîáðå óêðàñåíè. Îò êðàÿ òå áÿõà îãðàäåíè ñ ëåíòà îò òåñòî.
Âúòðå â ëåíòàòà ñå ïîäðåæäàõà “õàðìàíúò”, “êîëàòà”, “áóþíäðóêúò”,
“êëàäíèòå”, “ñëúíöåòî”, “ãðîçäåòî”, “æåòíèÿò êëàñ”; íà öåíòðàëíî
ìÿñòî áåøå ïîñòàâåí êðúñòúò. Àêî â êúùàòà âå÷å èìàøå ìîìà, âèäúò
íà êðàâàÿ áåøå îñîáåíî ïðèâëåêàòåëåí. Ñòàíèíèêúò ïîåìàøå êðàâàÿ
è êàçâàøå ìîëèòâàòà, êîÿòî áåøå áëàãîñëîâèÿ êúì äîìà è
ñåìåéñòâîòî.
Ñ êîëåäàðñêàòà ãðóïà âúðâÿõà íÿêîëêî ìàëêè ìîì÷åòà, êîèòî íîñåõà
áàêúð÷å è “ìÿóêàõà” êàòî êîòêè, çà äà èì äàäàò ñëàíèíà è ìðúâêè.
Ñòîïàíèíúò îòðÿçâàøå ìåñî è ãî ñëàãàøå â áàêúð÷åòî. Äðóãè
ìîì÷åíöà íîñåõà êðàâàèòå. Àêî â êúùàòà èìàøå ìîìè÷å, êîåòî íÿêîé
îò êîëåäàðèòå õàðåñâàøå, îñòàâÿõìå êðàâàè ó òÿõ - õåì äà íå íè òåæàò,
õåì íà äðóãèÿ äåí, êîãàòî òîé îòèäå äà ïðèáåðå êðàâàèòå, äà âèäè è
äåâîéêàòà. Ñëåä òîâà ãðóïàòà ñè òðúãâàøå ñ ïåñåíòà:

225

“ÂÀßÊÜÎÉ - ÄÎËÍÎ ÅÇÅÐÎÂΔ - ËÅÒÎÏÈÑ

“Íèé íå ñìå òóêà,
Ãîñïîä å òóêà.”
Êîãàòî ðàíî ñóòðèíòà ïðèêëþ÷âàõìå êîëåäóâàíåòî, îñòàâÿõìå
ìåñîòî è íÿêîëêî õëÿáà ó ñòàíèíèêà, çà äà ïðèãîòâÿò óãîùåíèå çà
êîëåäàðèòå. Ñëåä êàòî ñå íàõðàíâàõìå è ïèéâàõìå äîáðå, ïðèáèðàõìå
êðàâàèòå, îñòàâåíè ïî êúùèòå, è ãè íîñåõìå â êðú÷ìàòà íà Äðàãèÿ
Òîäîðîâ Ãðîçäåâ. Åäíà ÷àñò îò êîëåäàðèòå îñòàâàøå äà ïî÷èâà â äîìà
íà ñòàíèíèêà. Ïîìíÿ åäíà ãîäèíà ñòàíèíèê íè áåøå Ãåîðãè Ñòåôàíîâ.
Ñëåä êàòî ñå íàõðàíèõìå ó òÿõ, öÿëàòà ãðóïà òðúãíà êúì äþêÿíà íà
Äðàãèÿ Òîäîðîâ. Ïðåç öåëèÿ ïúò ïååõìå è èãðàåõìå, à íà÷åëî íà ãðóïàòà
áåøå áàùà ìó, áàé Ñòåôàí Ãåîðãèåâ.  êðú÷ìàòà êðàâàèòå ñå
ïîñòàâÿõà íà ìàñè, çà äà ñå âèæäàò äîáðå îò âñè÷êè. Êðàâàèòå ñå
âçèìàõà åäèí ïî åäèí îò êîìèñèÿ, ñúñòàâåíà îò êîëåäàðèòå è çà âñåêè
êðàâàé ñå îïðåäåëÿøå ïúðâîíà÷àëíàòà ìó öåíà. Ñòàíèíèêúò ïîåìàøå
êðàâàÿ îò êîìèñèÿòà è îáÿâÿâàøå öåíàòà ìó ïðåä âñè÷êè “çà ïúðâè
ðàç”. Â çàâèñèìîñò îò íàääàâàùèòå, öåíàòà ñå ìåíåøå êúì ïî-âèñîêà.
Íÿìàøå ëè íàääàâàíå “íà òðåòè ðàç”, êðàâàÿò ñå äàâàøå íà ïîñëåäíèÿ
ó÷àñòíèê. Ñëåä ïðîäàæáàòà íà êðàâàèòå êîëåäàðèòå îòèâàõà íà õîðîòî
â äâîðà íà ó÷èëèùåòî. Ñúñ ñúáðàíèòå ïàðè ñå ïëàùàøå íà
ãàéäàðäæèÿòà è êàâàëäæèÿòà, êîèòî õîäåõà ñ ãðóïàòà, è íà ìóçèêàíòèòå,
êîèòî ñâèðåõà íà êîëåäíîòî õîðî. Ñëåä åäíî êîëåäóâàíå ñå ðàçáðàõìå
ñ îñòàíàëèòå ïàðè äà êóïèì åëåêòðè÷åñêè ãðàìîôîí. Àç íàìåðèõ îò
Êîìëóêà ÷îâåê, îò êîãîòî ìîæåõìå äà ãî êóïèì, è ñ íÿêîëêî ìîì÷åòà
îòèäîõìå äà ãî âçåìåì. Ñ òîçè ãðàìîôîí ïðàâåõìå çàáàâè è
ïðàçíóâàõìå èìåííè äíè.
Êàâàêëèéñêà êóäà: Êîé÷î Ãåîðãèåâ Ñòåôàíîâ, Äèìèòúð Êîñòîâ,
Òåìåëêî Íàéäåíîâ, Èëèÿ Ïàöîðîâ, Íèêîëà Ïðèòúðãîâ, Èâàí Áóëãóðîâ,
Êîñòàäèí Áóëãóðîâ, Ïåòêî Êàë÷åâ, Ãåîðãè Ñòåôàíîâ, Äà÷î Ìèõîâ,
Êðúñòüî Ä. Ïàâëåâ
Åòî òàêà ñè ñïîìíÿì êîëåäóâàíåòî â Êàâàêëèéñêàòà ìàõàëà.”
ã) Íîâà ãîäèíà. Âàñèëüîâäåí. Ñóðâàêàíå.
Ïî îíîâà âðåìå Íîâà ãîäèíà ñå ïðàçíóâà íà 14 ÿíóàðè. Õîðàòà ñå
ñúáèðàò ïî ðîäîâå èëè ñ ïðèÿòåëè. Ñëåä ó÷ðåäÿâàíå íà ÷èòàëèùåòî
ïî-îáðàçîâàíèòå ìëàäåæè â ñåëîòî ïîäãîòâÿò âå÷åðèíêè, êîèòî
çàâúðøâàò ñúñ çàáàâè. Âúâ âñÿêî ñåìåéñòâî ñå ïîäãîòâÿ áîãàòà è
ðàçíîîáðàçíà òðàïåçà, êîÿòî ñå ïðèêàäÿâà. Çà íîâîãîäèøíàòà âå÷åð ñå
ïðèãîòâÿò ñëåäíèòå ÿñòèÿ: ïúëíåíà êîêîøêà ñ îðèç è çåëå, ñàðìè ñúñ
ñâèíñêî ìåñî è îðèç, ïà÷à îò ñâèíñêà ãëàâà, ïèòêà è áàíèöà ñ äðÿíîâè
ïúïêè, êúñìåòè è ïàðà.
Ïðèãîòâÿò ñà ðàçëè÷íè ñëàäêè: “áåëè êóðàáèè”, “ïðàñêîâêè”,
“ãúñåíè÷êè”, “âèíåíêè” è äð.
226

Ãëàâà Õ². ÏÐÀÇÍÈÖÈ. ÑÚÁÎÐ. ÕÎÐÎ. ÑÂÀÒÁÈ. ÏÎÂÅÐÈß.

Ñóòðèíòà òðúãâàò ñóðâàêàðèòå. Õîäÿò äà ñóðâàêàò ðîäíèíè è
ñúñåäè. Íîñÿò ïúñòðè ñóðâà÷êè, âèäúò íà êîèòî ñå ïðîìåíÿ ïðåç
ãîäèíèòå. Îòíà÷àëî çà ñóðâàêíèöè ñåêàò äðÿíîâè ïðú÷êè â ãîðàòà;
ñâèâàò ïðú÷êèòå íà êðúã÷åòà; ñ îñòúð íîæ èëè ïàð÷å ñòúêëî îñòúðãâàò
äðúæêàòà íà äâå-òðè ìåñòà, äîêàòî ñå ïîëó÷è ìàëêà áÿëà êúäåëêà. Ïî
ñóðâà÷êàòà îêà÷âàò ïàðè÷êà, ðàçíîöâåòíè ïèñêþë÷åòà îò áîÿäèñàíà
âúëíåíà ïðåæäà, ëþòà ÷óøêà è îãúðëè÷êè îò îøàâ è ïóêàíêè. Ïî-êúñíî
çàïî÷âàò äà ñå ïðàâÿò ñóðâà÷êè, óêðàñåíè ñ ðàçíîöâåòíà, íàðÿçàíà
ãëàíöîâà õàðòèÿ. Ñóðâàêàðèòå íîñÿò òúêàíè òîðáè÷êè çà ïîäàðúöèòå.
Êîãàòî âëèçàò â äâîðà, òå ïúðâî ñóðâàêàò ñòîïàíèíà, ñòîïàíêàòà è
äåöàòà, à ïîñëå, àêî ãè ïîêàíÿò è äîáèòúêà â êîøàðàòà è â îáîðà.
Ñòîïàíêàòà èçíàñÿ ãîëÿì ñúä, â êîéòî èìà ïóêàíêè, îøàâ, îðåõè, à ïî-
êúñíî ÿáúëêè, ñëàäêè è áîíáîíè. Íà ðîäíèíñêèòå äåöà äàðÿâàò ïàðè÷êà
è âðúçâàò êúðïè÷êà. Ñóðâàêàðñêèòå ïîæåëàíèÿ ñà îò òîçè âèä:

“Ñóðâà, ñóðâà ãîäèíà,
Âåñåëà ãîäèíà!
Æèâî, çäðàâî äîãîäèíà,
Äîãîäèíà, äî àìèíà!”
ä) Éîðäàíîâäåí:
Òîçè ïðàçíèê ñå ïðàçíóâà ïî îñîáåí íà÷èí. Ñ êàðóöèòå ñè ñåëÿíèòå
õîäÿò â ãðàä Áóðãàñ, çà äà ãëåäàò êàê õâúðëÿò êðúñòà â ìîðåòî.
Èç “Ñïîìåíèòå ñè Ïåòêî Êàë÷åâ”:
“Íà Éîðäàíîâäåí ñóòðèíòà ðàíî ìàëêèòå ìîìè÷åòà õîäåõà â
êúùèòå íà âúçðàñòíè ñúñåäè äà èçìèÿò èêîíèòå èì, à òå ãè äàðÿâàõà ñ
ïàðè÷êà. Íà åäèí òàêúâ ïðàçíèê àç ñúïðîâîäèõ ñåñòðà ñè Ïåíêà äî
äîìà íà Êîñòà Áàòàëà, êîéòî áåøå íàø ñúñåä. Êîãàòî îòâîðèõìå
âðàòàòà, êó÷åòî íè çàëàÿ. Äÿäî Êîñòà áåøå íà äâîðà, íî äàëå÷ îò íàñ
è íå ìîæà äà íè ïîçíàå. Òîé íàñúñêà êó÷åòî è òî çàëàÿ îùå ïî-ñèëíî è
íè íàïàäíà. Àç íîñèõ äúëãà è äåáåëà ïðú÷êà, òà íå íè óõàïà. Èçâèêàõìå
íà äÿäî Êîñòà, òîé íè ïîçíà, èçïúäè êó÷åòî è íèå âëÿçîõìå â êúùàòà.
Ïåíêà èçìè èêîíèòå. Òàêà å îñòàíàë Éîðäàíîâäåí â äåòñêèòå ìè
ñïîìåíè.”
Èç “Ñïîìåíèòå íà Áèíþ Äîí÷åâ”:
“Éîðäàíîâäåí ãî î÷àêâàõìå ñ ãîëÿìà ðàäîñò. Íà òîçè äåí èäâàøå
êðúñòíèöàòà ñ ïîäàðúöè. Òÿ íè “êúïåøå” çà çäðàâå. Ïîðúñâàøå íè
ãëàâèòå ñ âîäà, ïîñëå íè äàâàøå êðàâàé÷åòà, ÿáúëêè, îðåõè è ïî íÿêîé
ëåâ. Ñåìåéñòâîòî è ãîñòèòå îáÿäâàõìå çàåäíî. Òîçè äåí áåøå åäèí
îò âåñåëèòå è ìíîãîî÷àêâàíèòå ïðàçíèöè.”
å) Áàáèíäåí:
Îñîáåíî øóìíî ñå çàñâèäåòåëñòâà óâàæåíèåòî êúì òàçè, êîÿòî
ïîìàãà íà æåíèòå â íàé-òðóäíèÿ è ðàäîñòåí ìîìåíò â æèâîòà èì -

227

“ÂÀßÊÜÎÉ - ÄÎËÍÎ ÅÇÅÐÎÂΔ - ËÅÒÎÏÈÑ

ðàæäàíåòî íà äåòåòî. Òîâà å äåí, â êîéòî ñå ïî÷èòà “áàáàòà” -
àêóøåðêàòà. Íà Áàáèíäåí ñåëîòî å â ðúöåòå íà æåíèòå. Ïðåäè
îáùîñåëñêîòî òúðæåñòâî “áàáàòà” îáèêàëÿ äåöàòà, êîèòî å îáðîäèëà
ïîñëåäíàòà ãîäèíà. Ìàçâà ãè ñ ìåä è ìàñëî è èì ïîæåëàâà:

“Äà ñè áÿëî è ÷åðâåíî!
Äà ñå ãîèø êàòî ïðàñåíöå!
Äà ñè ñëàäêî êàòî ìåä!”
Ïîñëå ñå ïðèáèðà ó äîìà ñè. Ïðè íåÿ èäâàò ìëàäèòå ìàéêè, êîèòî
ñà ðîäèëè ïðåç ïîñëåäíàòà ãîäèíà, ïîëèâàò é äà èçìèå ðúöåòå ñè,
ïîäàðÿâàò é êúðïà è ñàïóí. Æåíèòå íîñÿò âàðåíà êîêîøêà, áàíèöà, ïèòà,
áúêëèöà ñ âèíî. Ñëåä êàòî õàïíàò è ïèéíàò, îòèâàò â öåíòúðà, êúäåòî
èìà õîðî. Òàì æåíèòå ñè ïîçâîëÿâàò “ïî-ñîëåíè” øåãè. Èñêàò “òàêñà” -
ñúáèðàò ïàðè, ñ êîèòî ïëàùàò íà ìóçèêàíòèòå. Â òîçè äåí ìúæåòå ñå
ïàçÿò äà íå ïîïàäíàò â ðúöåòå íà æåíèòå. È äî äíåñ ïî-âúçðàñòíèòå
ïîìíÿò øåãèòå íà: Äèìèòðà Ùåðåâà, Æå÷êà Ãúäåâà, Èâàíêà Ò.
Æåëÿçêîâà, Ìàðèéêà Ñåìîæåëÿçêîâà, Ïåíà Áîé÷åâà, Êîìíÿ Äîáðåâà è
Äîíêà Ìèðèìèíãîâà.
Ñòàðèòå õîðà óâàæàâàò áðåìåííàòà æåíà, ðîäèëêàòà è
íîâîðîäåíîòî. Íàðè÷àò ÿ “òðóäíà”, “òåæêà”. Îòíà÷àëî ïàçÿò
áðåìåííîñòòà é â òàéíà, äà íå áúäå “óðî÷àñàíà”. Àêî íîñÿò íåùî çà
ÿäåíå è ñðåùíàò áðåìåííà æåíà, é äàâàò äà ñè õàïíå, çà äà íå é ñå
ïðèÿäå. Çà äà ðîäè ïî-ëåñíî, â ñòàÿòà âðúçâàò âúæå, çà êîåòî òÿ ñå
õâàùà.
Ðîäèëêàòà íàðè÷àò “ëåõóñà”. Äî ÷åòèðèäåñåòèÿ äåí îò ðàæäàíåòî
â ñòàÿòà íà ëåõóñàòà çàêà÷àò ÷åñúí, íàíèçàí ñ ÷åðâåí êîíåö - ñðåùó
“óðîêè”. Ïîðúñâàò ÿ ñúñ ñâåòåíà âîäà, çà äà èçãîíÿò çëèòå ñèëè. Åäíà
ñåäìèöà ñëåä ðàæäàíåòî ðîäèëêàòà íå òðÿáâà äà èçëèçà îò ñòàÿòà.
Ñëåä çàëåç ñëúíöå âðàòàòà íà ñòàÿòà íå ñå îòâàðÿ, äîêàòî íå ïðîïåÿò
ïúðâè ïåòëè. Àêî ñå íàëîæè íÿêîé äà âëåçå â ñòàÿòà, îáèêàëÿ êåðåìèäà
ñ âúãëåíè, ïîñòàâåíà íà ïðàãà. Ïúðâèòå òðè äíè ñëåä ðàæäàíåòî
ðîäèëêàòà íå ïàëè îãúíÿ â êúùè, à äî ÷åòâúðòèÿ äåí - êàíäèëîòî. Äî
÷åòèðèäåñåòèÿ äåí íå õîäè çà âîäà. Ñëåä ÷åòèðèäåñåòèÿ äåí îòèâà íà
÷åðêâà, ïîñëå íà ãîñòè â ðîäíèíèòå ñè, êúäåòî ïîäíàñÿò ïîäàðúê íà
äåòåòî. Àêî òðÿáâà äà äàäå íåùî íàçàåì, òÿ ãî ïîäàâà ÷ðåç äðóãà
æåíà â êúùàòà. Êîãàòî êúïÿò äåòåòî çà ïúðâè ïúò, âúâ âîäàòà ñëàãàò
áèëêè, ñîë, åäíî ÿéöå è ñðåáúðíà ïàðà. Íà òðåòèÿ äåí ìåñÿò ïèòà è
ãîòâÿò ãîçáè. Ïúðâèòå òðè ñúñåäêè îò÷óïâàò õàïêà è òîïâàò â
ìàíäæàòà. Ïîñëå ãîùàâàò îñòàíàëèòå ãîñòè. Íà ãëàâàòà íà äåòåòî
çàêà÷àò ÷åñúí, ñèíüî ìúíèñòî è ÷åðâåí êîíåö ïðîòèâ óðîêè.
Òå ñ÷èòàò, ÷å åäíî îò íàé-âàæíèòå íåùà å êðúùàâàíåòî íà äåòåòî,
òúé êàòî ñå ñòðàõóâàò äà íå óìðå “ãîë÷î”.  öúðêâàòà äåòåòî ñå íîñè
îò êðúñòíèöàòà, Ìàéêàòà îñòàâà â êúùè äà ñå ïðèãîòâÿ çà ãîñòèòå. Òÿ
228

Ãëàâà Õ². ÏÐÀÇÍÈÖÈ. ÑÚÁÎÐ. ÕÎÐÎ. ÑÂÀÒÁÈ. ÏÎÂÅÐÈß.

íå õîäè â öúðêâàòà. Êîãàòî ñå âðúùà îò öúðêâàòà, êðúñòíèöàòà êàçâà
èìåòî íà íîâîðîäåíîòî.

Êîãàòî äåòåòî ïðàâè ïúðâèòå ñè êðà÷êè, ìó ìåñÿò “ïðîùúïóëíèê” -
ïèòêà, íàìàçàíà ñ ìåä.

æ) Áàáà Ìàðòà:
Íà ïúðâè ìàðò áàáèòå èëè ìàéêèòå óñóêâàò ÷åðâåíà è áÿëà ïðåæäà
è ïðàâÿò “ìàðòåíèöà”. Âðúçâàò ÿ íà ðúöåòå íà äåöàòà ñè. Äåöàòà
âðúçâàò ìàðòåíè÷êè íà àãúíöàòà. Ìàðòåíèöèòå ñå ñâàëÿò è ñå çàêà÷àò
íà öúôíàëî äúðâî - ñëèâà, ïðàñêîâà, èëè íà “áîäëèâî” ðàñòåíèå -
òðåíäàôèë, êàòî ñå êàçâà:
“Èäè ñè, ãðîçíà çèìî,
åëà õóáàâà ïðîëåò”.
Íà òîçè äåí æåíèòå èçíàñÿò è çàêà÷àò íà ïðîñòîðà áÿë ðú÷åíèê è
÷åðâåíà ïðåñòèëêà, çà äà ñå “çàñìåå” Áàáà Ìàðòà.
ç) Çàãîâåçíè, Êóêåðîâäåí
Òîçè ïðàçíèê ñå ïðàçíóâà 40 äíè ïðåäè Âåëèêäåí, íà Ñèðíè Çàãîâåçíè.
Òîâà å äåíÿò íà ïðîøêàòà. Èìà íÿêîëêî ïðåêðàñíè ìîìåíòà â òîçè ïðàçíèê
- ïðîùàâàíåòî, “àìêàíåòî” è ïðåñêà÷àíåòî íà ïðîëåòíèòå îãíüîâå.
Íàäâå÷åð ìëàäèòå ñåìåéñòâà õîäÿò ïðè ðîäèòåëèòå è êðúñòíèöèòå
ñè, çà äà ïîèñêàò ïðîøêà çà äîïóñíàòè ãðåøêè è íàíåñåíè îáèäè.
Òðàïåçàòà íå ñå êàäè. Òî÷è ñå áàíèöà ñúñ ñèðåíå.
Âòîðèÿò èíòåðåñåí ìîìåíò å “àìêàíåòî”. Ñâàðåíî ÿéöå èëè áÿëà
õàëâà ñå çàâúðçâà ñ êîíåö, êîéòî å çàêà÷åí íà ïèðîí, çàáèò íà ðàìêàòà
íà âðàòàòà èëè íà òàâàíà. Òîé òðÿáâà äà áúäå òîëêîâà äúëúã, ÷å õàëâàòà
èëè ÿéöåòî äà äîñòèãíå äà íàðåäåíèòå â êðúã äåöà. Òå ïîñòàâÿò ðúöåòå
ñè îòçàä, è òðÿáâà äà õâàíàò ÿéöåòî èëè õàëâàòà ñ óñòà, áåç ïîìîùòà
íà ðúöåòå. Åäèí îò âúçðàñòíèòå çàâúðòà õàëâàòà, äåöàòà ñå îïèòâàò
äà ÿ õâàíàò ñ óñòà è êîéòî óñïåå, îòõàïâà îò íåÿ ïàð÷åíöå è ÿ ïóñêà.
Àìêàíåòî ïðîäúëæàâà, äîêàòî ñå èçÿäå öÿëàòà õàëâà. Êîíåöúò, ñ êîéòî
å çàâúðçàíà õàëâàòà, ñå çàïàëâà è çàïî÷âàò äà ñå èçáðîÿâàò èìåíàòà
íà çåìåäåëñêè êóëòóðè - ïøåíèöà, å÷åìèê, ãðîçäå, öàðåâèöà è ò.í., è
ïðè êîåòî êîíåöúò ãîðè íàé-ñèëíî, îò íåãî ùå ñà äîáèâèòå íàé-ãîëåìè.
Çà òðåòèÿ ìîìåíò îò òîçè ïðàçíèê - ïðåñêà÷àíåòî íà “ïðîëåòíèòå
îãíüîâå” è õâúðëÿíåòî íà ñòðåëè÷êè”, íàó÷àâàìå îò ñïîìåíèòå íà
Ïåòêî Êàë÷åâ: “Êîãàòî íàáëèæàâàõà Ñèðíè Çàãîâåçíè, íèå,
ìîì÷åòàòà íà 15-16 ãîäèíè, ïðàâåõìå “ñòðåëè” îò ìåêî äúðâî,
“ìåêèø”, êîåòî ñå îáðàáîòâà ëåñíî.Çà îãúíÿ ñúáèðàõìå öàðåâè÷àê,
ñëúí÷îãëåäîâè êîðåíè è ñóõè òðúíè. Îãúíÿ ãî ïàëåõìå íà ìåãäàí÷åòî
äî íàñ. Ñòðåëàòà ïîñòàâÿõìå íà åäíà ïî-òúíêà ïðú÷êà; äúðæàõìå ÿ
íàä îãúíÿ, çà äà ïëàìíàò “óøèòå” íà ñòðåëàòà. Â ëÿâàòà ðúêà äúðæàõìå
ïî-äåáåëà ïðú÷êà è â íåÿ óäðÿõìå òúíêàòà ïðú÷êà ñúñ ñòðåëàòà, íà

229

“ÂÀßÊÜÎÉ - ÄÎËÍÎ ÅÇÅÐÎÂΔ - ËÅÒÎÏÈÑ

êîÿòî “óøèòå” ãîðÿõà, è òÿ èçõâúð÷àøå íà âèñîêî è íà äàëå÷å íà îêîëî
50-60 ìåòðà. Âñåêè îò íàñ ñè ïðèãîòâÿøå îêîëî 15-16 ñòðåëè. Ñëåä
êàòî èçñòðåëâàõìå ñòðåëèòå, íèå ñå ìàñêèðàõìå êàòî êóêåðè è
òðúãâàõìå èç ìàõàëàòà. Îòãîâîðíèêúò íîñåøå êúðïè÷êà, êîÿòî ñëàãàøå
íà ðàìîòî íà ñòîïàíêàòà è òÿ íè äàâàøå ïàðà. Íèå ïîäñêà÷àõìå,
õëîïêèòå è çâúíöèòå òðàêàõà è çâúíÿõà è ãîíåõà “çëèòå ñèëè îò êúùè”.
Ïîìíÿ, ÷å êîãàòî îòèäîõìå â êúùàòà íà äÿäî Ãåîðãè Áóäàêà, æåíà ìó,
áàáà Ñèëåâåòà ìíîãî ñå óïëàøè, êàòî ñè ïîìèñëè, ÷å ñìå ìàñêèðàíè
êðàäöè, è ñå óñïîêîè, êîãàòî é êàçàõìå èìåíàòà ñè.

Äðóãî áåøå ïðè âúçðàñòíèòå. Ãðóïàòà ñå ïîäãîòâÿøå öÿëà
ñåäìèöà: ïðàâåõà ñå ìàñêè; ñúáèðàõà ñå õëîïêè è çâúíöè; îïðåäåëÿõà
ñå ðîëèòå: öàð, ïîï, öèãàíèí, çåò è áóëêà, äîêòîð. Èçðàáîòâàøå ñå
“îðúæèåòî” - äúðâåíè ñàáè, äðÿíîâè ñîïè, ãåãè.”

Èç “Ñïîìåíèòå íà Áèíþ Äîí÷åâ”: “Îñâåí ãîðíèòå íåùà, êîèòî
íè òðÿáâàõà çà ìàñêèðàíåòî, ñúáèðàõìå è îâ÷è êîæè. Êóêåðèòå ãè
îáëè÷àõà è ãè íàòúïêâàõà ñúñ ñåíî, òà êîãàòî ñå óäðÿò ñ äðÿíîâèòå
ñîïè, äà íå ãè áîëè. Ñúñ ñåíî íàïúëâàõà è ïàíòàëîíèòå ñè, ïî ñúùîòî
ïðè÷èíà. Êóêåðèòå óäðÿõà çà çäðàâå è çà äà èçáÿãàò çëèòå ñèëè.”

Èç “Ñïîìåíèòå íà Ïåòêî Êàë÷åâ”: “Öàðÿò âîäåøå êóêåðèòå
ïî äîìîâåòå, òå èãðàåõà ìúë÷åøêîì. Ñ ãðóïàòà âúðâÿõà è ìóçèêàíòè,
êîèòî ñâèðåõà íà ãàéäà èëè êàâàë. Òå íå áÿõà ìàñêèðàíè. ×åñòî ñòàâàõà
“ñðàæåíèÿ” çà “áóëêàòà”. Íàñòðîåíèåòî áåøå âåñåëî. Ïðèâå÷åð ñå
ñúáèðàõà â öåíòúðà íà ñåëîòî, íà ïëîùàäà. Òàì èçïúëíÿâàõà ðèòóàëà
“çàîðàâàíå” è “çàñÿâàíå” íà íîâàòà ðåêîëòà”. Íàêðàÿ ðàçêúñâàò ðèçàòà
íà áóëêàòà è ïðàçíèêúò çàâúðøâà.

è) Ëàçàðóâàíå:
Ëàçàðóâàíåòî å ïðîëåòåí îáè÷àé. Ëàçàðóâàò ñàìî äåâîéêè. Ãðóïàòà
ñå ñúñòîè îò îñåì äî äåñåò ìîìè÷åòà. Ñúáèðàò ñå äà ó÷àò ïåñíèòå è
ñòúïêèòå íà õîðîâîäà, èçáèðàò ñè “êóìè÷êà”. “Êóäóöèòå” ñà ìàëêè
ìîìè÷åíöà, êîèòî íîñÿò êîøíèöàòà ñ ÿéöàòà. Ëàçàðêèòå ñà îáëå÷åíè â
íàðîäíè íîñèè - ”ìîìèíà ïðåìÿíà”. Êóìè÷êàòà âîäè ãðóïàòà. Êîãàòî
âëÿçàò â äâîðà è ñòîïàíêàòà èçëåçå è ãè ïîñðåùíå, êóìè÷êàòà ñëàãà
êúðïè÷êà íà ðàìîòî é. Ïîêàíâàò ãè äà ïåÿò çà çäðàâåòî íà ñåìåéñòâîòî.
Ïåÿò ñå ïåñíè çà ìîìà, çà ìîìúê è çà äåöàòà. Äàðÿâàò ãè ñ ïàðè è
ÿéöà. Ñëåä êàòî ñà îáèêàëèëè ìàõàëàòà, îòèâàò â äîìà íà êóìè÷êàòà.
Òàì ñè ðàçïðåäåëÿò ïîäàðöèòå èëè ãè çàíàñÿò â ÷èòàëèùåòî. Ãîñïîæà
Åëåíà Öâÿòêîâà îðãàíèçèðà ó÷åíè÷êèòå îò ó÷èëèùåòî äà ëàçàðóâàò.
Íà Âåëèêäåí ëàçàðêèòå õîäÿò íà ãîñòè íà êóìè÷êàòà. Òå ñà ïðåìåíåíè
è âñÿêà íîñè ÷åðâåíî ÿéöå, êîçóíàê è ñëàäêè. Ìàéêàòà íà êóìè÷êàòà
ïðèãîòâÿ ãîçáà è ãè íàãîùàâà. Ñëåä êàòî ñå íàõðàíÿò, ìîìè÷åòàòà
èãðàÿò è ñå âåñåëÿò äî êúñíî.
Åòî íÿêîëêî ëàçàðñêè ïåñíè, êîèòî îùå ñå ïîìíÿò è ïåÿò:
230

Ãëàâà Õ². ÏÐÀÇÍÈÖÈ. ÑÚÁÎÐ. ÕÎÐÎ. ÑÂÀÒÁÈ. ÏÎÂÅÐÈß.

“Ëàçàð
Îé Ëàçàðå, Ëàçàðå,
ìíîãî Ëàçàð èçáúðçà (2),
Ðèçàòà ìè íà êðîñíî,
Ñóêìàíúò ìè íà ðóíî,
Ìàðàìàòà íà âåçìî.”
“Ëàçàð ñè èäå
Ëàçàð ñè èäå îò Öàðèãðàäà,
È íîñè Ëàçàð äîáðà íàãðàäà (2),
Çà áëèçêè, Ëàçàð, è çà ïîçíàòè.
ß èçëåç, èçëåç, ìëàäà íåâåñòî,
ß èçëåç, èçëåç, Ëàçàð ïîñðåùíè (2).
Òîé äà òå äàðè ñ äàðè áîãàòè.
Äàðè áîãàòè, ìúæêà ðîæáèöà,
Ìúæêà ðîæáèöà â çëàòíà ëþë÷èöà.”
“Òóê íè êàçàõà, Ëàçàðå
Òóê íè êàçàõà, Ëàçàðå, òóê íè êàçàõà.
Ìîìà õóáàâà, Ëàçàðå, ìîìà ãèçäàâà.
Àêî íå å ãîäåíà, äà ÿ ñãîäèòå,
Íà âðúõ Âåëèêäåí ñ ÷åðâåíî ÿéöå.
Àêî íå å æåíåíà, äà ÿ æåíèòå,
Íà âðúõ Ãåðãüîâäåí ñ øàðî àãíå.”
é) Âåëèêäåí:
Òîâà å íàé-îáè÷àíèÿò è òà÷åíèÿò ïðàçíèê è îò ìëàäè è îò âúçðàñòíè.
Òîé ñå ïðåäõîæäà îò Ñòðàñòíàòà ñåäìèöà. Äî íåÿ äîìîâåòå ñà
ïî÷èñòåíè - èçìàçàíî å è å èçïðàíî âñè÷êî.  ñðÿäà, ÷åòâúðòúê è ïåòúê
íå ñå ðàáîòè æåíñêà ðàáîòà.  ñúáîòà ñå èçìèâà è èçïèðà.  ÷åòâúðòúê
ñå áîÿäèñâàò ÿéöàòà. Îòíà÷àëî ñà áîÿäèñâàíè ñàìî ÷åðâåíè ÿéöà ñ
áîÿ çà ïðåæäà. Ïî-êúñíî ñå ïîÿâÿâàò è äðóãèòå öâåòîâå. Â ðèòóàëà
ó÷àñòâàò íàé-âúçðàñòíèòå ÷ëåíîâå íà ñåìåéñòâîòî - äÿäîòî è áàáàòà,
è âíóöèòå.
Ïúðâîòî ÿéöå ñå áîÿäèñâà ÷åðâåíî. Ñ íåãî äåöàòà ñå áàÿò çà çäðàâå:
“ Äà ñå ÷åðâèø êàòî ÿéöåíöå!
Äà ñå ãîèø êàòî ïðàñåíöå!
Äà ñå ïðúñêàø êàòî ïðîñöåíöå!”
Òîâà ÿéöå ïîñëå ñå ñëàãà â èêîíîñòàñà è ñ íåãî áàÿò ñðåùó óðîêè.
Ïàçè ñå äî ñëåäâàùèÿ Âåëèêäåí. ×åðâåíîòî ÿéöå îò ïðåäõîäíàòà ãîäèíà
ñå ñ÷óïâà, è àêî å öÿëî - ñåìåéñòâîòî ùå å öÿëî, à àêî å ðàçâàëåíî,
ñåìåéñòâîòî ùå áîëåäóâà.
 ïåòúê æåíèòå ïåêàò óêðàñåíè êðàâàè ñ ÿéöà è êóðàáèè. Ìíîãî ïî-

231

“ÂÀßÊÜÎÉ - ÄÎËÍÎ ÅÇÅÐÎÂΔ - ËÅÒÎÏÈÑ

êúñíî çàïî÷âàò äà ñå ïðàâÿò êîçóíàöè.
Ïî öåëè íîùè ìàéêèòå íå ñïÿò, çà äà ìåñÿò êîçóíàöè. Ãîëÿìî

íàïðåæåíèå èçæèâÿâàò - äàëè êîçóíàöèòå ùå âòàñàò è äàëè ùå ñòàíàò
õóáàâè è âêóñíè, è ñå óñïîêîÿâàò åäâà êîãàòî ðàíî ñóòðèíòà îïàëâàò
ôóðíèòå è ãè èçïè÷àò.

Íà Âåëèêäåí ñåìåéñòâîòî õîäè íà öúðêâà â Àòàíàñîâî, èëè ñâåùåíèê
èäâà â ñåëîòî. Îñîáåíî âúëíóâàùà å Âàñèëèåâàòà ëèòóðãèÿ, êîãàòî ñå
íîñè Âåëèêäåíñêî îãúí÷å ñúñ ñâåùè â äîìîâåòå.

Òðè äíè ñå èãðàå ãîëÿìî Âåëèêäåíñêî õîðî. Çà íåãî ìîìèòå ñè øèÿò
íîâè ïðåìåíè çà âñåêè äåí îò ïðàçíèêà.

ê) Ãåðãüîâäåí:
Ïðàçíèêúò å íà îâ÷àðèòå. Ïðàçíóâàí å ñ íåîáõîäèìàòà
òúðæåñòâåíîñò, çàùîòî ïî÷òè âúâ âñÿêî ñåìåéñòâî èìà ïî íÿêîëêî îâöå,
à îòäåëíè ñåìåéñòâà ïðèòåæàâàò è ìíîãîáðîéíè ñòàäà.
Íà Ãåðãüîâäåí ðàòàèòå ñå “ãëàâÿò” (çàïî÷âàò ðàáîòà) ïðè
÷îðáàäæèèòå. Ðàíî ñóòðèíòà íà âúíøíàòà ïîðòè÷êà ñå çàêà÷àò
êëîí÷åòà îò êðóøà èëè ãëîã. Âå÷åðòà ñðåùó Ãåðãüîâäåí íà âúíøíàòà
âðàòà íà êúùàòà, â äîëíèÿ êðàé, ñå çàêðåïÿò çàïàëåíè ñâåùè. Â
ñåìåéñòâîòî ñå ïðèãîòâÿ ïå÷åíî àãíå. Äîêàòî òî ñå îïå÷å, ñòîïàíèòå
âïðÿãàò êàðóöèòå è îáèêàëÿò íèâèòå, çà äà âèäÿò êîëêî ñà ïîðàñíàëè è
íå ñà ëè èçìðúçíàëè ïðåç çèìàòà. Íà òîçè äåí ñå âðúçâàò ëþëêè ïî
äâîðîâåòå è ìëàäèòå ñå ëþëåÿò è ñå òåãëÿò íà çàêà÷åíè ïî äúðâåòàòà
êàíòàðè. Çà ïúðâè ïúò îâöåòå ñå äîÿò è ñå ïîäñèðâà ñèðåíå. Æåíèòå
ðàçäàâàò îò ïå÷åíîòî àãíå, ìåêèÿ õëÿá, çåëåí ÷åñåí è ïðÿñíî ñèðåíå,
çà äà îìèëîñòèâÿò Ñâåòè Ãåîðãè - ïîêðîâèòåëÿ íà ñòàäàòà.
ë) Áîãîðîäèöà:
Íà Ãîëÿìà Áîãîðîäèöà ìàéêèòå õîäÿò íà öúðêâà. Ïàëÿò ñâåùè è
ìîëÿò Áîæèÿòà ìàéêà äà çàêðèëÿ ñåìåéñòâàòà èì. Ðàçäàâàò õëÿá, äèíÿ
è ãðîçäå. Íà òîçè äåí çà ïúðâè ïúò ñå áåðå ãðîçäå. Â ìíîãî ñåìåéñòâà
ñå ðàçäàâàò êóðáàíè çà Ñâåòà Áîãîðîäèöà.

2. Ñúáîðúò:
Æèâîòúò â ñåëîòî å èçïúëíåí ñ òåæúê òðóä, íåâîëè, áîëåñòè è
áåäíîòèÿ. Âåñåëáàòà è ðàäîñòèòå ñà ìíîãî ìàëêî. Åäèí îò òåçè
ðàäîñòíè ìîìåíòè å ñúáîðúò.
Îòíà÷àëî ñå ïðîâåæäà íà Ñïàñîâäåí. Òîãàâà ñåëîòî ïîòúâà â ñâåæà
çåëåíèíà, ðàçöúôòÿâàò òðåíäàôèëèòå - ðîçîâè è áåëè, áîæóðèòå,
çþìáþëèòå è îâîøêèòå. Ñúáîðúò å ïðàçíèê íà öÿëîòî ñåëî. Â òîçè
äåí íà ãîñòè èäâàò ìåñòíè õîðà, êîèòî æèâåÿò â äðóãè ñåëèùà, êàêòî è
ïðèÿòåëè è ðîäíèíè îò ñúñåäíè ñåëà. Òàêà õîðàòà îáùóâàò ïîìåæäó
ñè. Âå÷åðòà òåàòðàëíèÿò ñúñòàâ êúì ÷èòàëèùåòî èçíàñÿ ïðåäñòàâëåíèå,
232

Ãëàâà Õ². ÏÐÀÇÍÈÖÈ. ÑÚÁÎÐ. ÕÎÐÎ. ÑÂÀÒÁÈ. ÏÎÂÅÐÈß.

ñëåä êîåòî çà ìëàäåæèòå ñå îðãàíèçèðà çàáàâà. Íà äðóãèÿ äåí íà
÷åðêîâíîòî ìÿñòî ñòàâà ïàíàèðúò - èäâàò ïúòóâàùè òúðãîâöè, êîèòî
ïðîäàâàò ñëàäîëåä, ñåìêè, ìàëåáè, îãëåäàëöà, åâòèíè óêðàøåíèÿ,
øåâèöè, äàíòåëè, ïàíäåëêè, çàáðàäêè, ìúíèñòà è äðåáíè äîìàøíè
ïîòðåáè. Äåöàòà òè÷àò äà ñè êóïÿò çàõàðíè ïåòëåòà è ìåíòîâè ïðú÷êè.
Ïî-âúçðàñòíèòå äîëíîåçåðîâöè ïîìíÿò áàáà Êàëèíà, êîÿòî ïðîäàâà
ìåíòà, íî íå çà ïèåíå, à êàòî áîíáîíè. Òÿ å åäðà æåíà, ñ ãîëÿìà êàïåëà.
Ïåå, ïîäêàíÿ è ïðåäëàãà ñòîêàòà ñè:

“Õàéäå íà õóáàâàòà ìåíòà -
Çà äàëàê,
Çà ìåðàê,
Çà ëþáîâ!”
 ïî-êúñíèòå ãîäèíè äåöàòà è ìëàäèòå ñå ðàäâàò íà ëþëêèòå -
êîí÷åòà è ñèíäæèðëèè, à ïîíÿêîãà èìà è Âèåíñêî êîëåëî. Ïî äîìîâåòå
ãîñòèòå ñå ïîñðåùàò è ñå ãîùàâàò. Íàâñÿêúäå ñå ÷óâàò ìåëîäè÷íè
íàðîäíè ïåñíè, èçâèâà ñå êðúøíî õîðî.
Ñëåä îáÿä çàïî÷âàò áîðáèòå. Òóê â ñòèõèÿòà ñè å äÿäî Èëèÿ
Ïàöàðîâ è äÿäî Ñòîÿí Äæóìáèøà. Òå ñâèðÿò íà ïåõëèâàíèòå è ñ øåãèòå
è çàêà÷êèòå ñè âåñåëÿò ñáîðÿíèòå. Ìíîãî ïðèÿòíî å äà ñå íàáëþäàâàò
ãîñòèòå - âñè÷êè ñà ïðàçíè÷íî îáëå÷åíè. Îñîáåíî íàãèçäåíè ñà æåíèòå.
Ïî òÿõ èìàëî äàíòåëè, øèâèöè, ïàíäåëêè, êðàñèâè çàáðàäêè è äðåõè.
Ïî-êúñíî ñúáîðúò ñå ïðåìåñòâà íà 2 ìàé è ñå ïðàâè â öåíòúðà íà
ñåëîòî, äî ïàðêà. Äíåñ òîé âå÷å íå ñå ïðîâåæäà.

3. Õîðîòî:
Èç ñïîìåíèòå íà Æèâêà Ñëàâîâà (çàïèñàíè íà 10.10.1999 ã.
îò Ðóñêà Æå÷åâà): “Ïîìíÿ, ÷å â ñåëîòî èìàøå äâå õîðèùà -
òàðôàëèéñêî è êàâàêëèéñêî. Òîâà íè ïîêàçâà, ÷å ìàêàð è äâåòå
ãðóïè äà ñà äîøëè îò Îäðèíñêà Òðàêèÿ, òå íå ñà ñå ïðèîáùèëè è îáåäèíèëè
ñëåä ïðåñåëâàíåòî ñè âúâ Âàÿêüîé. Êàâàêëèéñêîòî õîðî ñå èãðàåøå íà
ìåãäàí÷åòî ïðåä Ãåîðãè Ä.Äæåâåëåêîâ, äíåñ ðåñòîðàíò “Öèãàíñêà ñðåùà”.
Ïîìíÿ, ÷å íà õîðîòî ñâèðåõà: Íåíî - íà êàâàë, Êàëîÿí÷åòî - íà
ãàéäà, Èëèÿ Ïàöîðîâ - íà ãàéäà, Íèêîëà Ãëàâîâ – íà ãàéäà, à Ñòîÿí
Ñàäèëîòî áèåøå òúïàíà (îñâåí òîâà òîé ïðàâåøå è ïðîäàâàøå çàõàðíè
ïåòëåòà; ïðàâåøå ãè îò çàõàð è ãè áîÿäèñâàøå ÷åðâåíè; çà êðàêà èì
ñëàãàøå êëå÷èöè îò ñàç; íàáîæäàøå ãè íà öâåêëî, îáåëåíî è îôîðìåíî
êàòî òîïêà è çàáîäåíî âúðõó èçäÿëàí êëîí îò äúðâî).
Íà Âåëèêäåí ïðàâåõà ëþëêà è ëþëååõà äåöàòà, ñðåùó åäíî
âåëèêäåíñêî ÿéöå.”
Èç ñïîìåíèòå íà Áèíþ Äîí÷åâ: “Îñâåí äâåòå õîðèùà –
êàâàêëèéñêîòî è òàðôàëèéñêîòî, ïðè ãîëåìè ïðàçíèöè ñå èãðàåøå õîð è

233

“ÂÀßÊÜÎÉ - ÄÎËÍÎ ÅÇÅÐÎÂΔ - ËÅÒÎÏÈÑ

â ó÷èëèùíèÿ äâîð. Òàì ñå ñúáèðàøå öÿëîòî ñåëî. “Ìåñòíèòå” ñìÿòàõà
òîâà õîðèùå çà ñâîå. Ïî òîçè ïîâîä ìåæäó ìëàäåæèòå ÷åñòî ñòàâàõà
ñïðå÷êâàíèÿ, êîèòî çàâúðøâàõà ÷åñòî ñ æåñòîêè ïîáîèùà.

Õîðîòî ñå âîäåøå îò åðãåí èëè ìëàäîæåíåö â ðúêàòà ñ óêðàñåí
êàìøèê. Íàðåæäàõà ñå îòäåëíî ìúæåòå, äî òÿõ îòäåëíî æåíèòå.
Íÿìàøå ñìåñåíî õîðî. Ìîìà ñå õâàùàøå äî åðãåí ñàìî ñ êúðïè÷êà.
Äî ìîìèòå ñå õâàùàõà áóëêèòå, íàé-íàêðàÿ ìàëêèòå ìîìè è äåöàòà.”

Èç ñïîìåíèòå íà Ñîôèéêà Ãåîðãèåâà Ñòåôàíîâà (çàïèñàíè
íà 10.10.1999 ã. îò Ðóñêà Æå÷åâà): “Îñâåí ãîëÿìîòî õîðî, âå÷åð
ñëåä ðàáîòà èëè ïî âðåìå íà ïîñòè êàâàêëèéöè ñå ñúáèðàõìå ïðåä
êúùàòà íà Ïàâåë Êðúñòåâ. Òàì èìàøå ïðàçíî ìÿñòî, êúäåòî äíåñ ñà
êúùèòå íà ñåì. Ùóðîâè. Õîðî íå ñå èãðàåøå ïðåç Âåëèêè ïîñòè, íî
ìëàäåæèòå ñå ñúáèðàõà äà ðàçãîâàðÿò, äà ïåÿò è äà èãðàÿò ðàçëè÷íè
èãðè - èçîáùî äà îáùóâàò. Òàì èäâàõà Ìàðèéêà Ïàâëåâà, Ïåíêà è
Çëàòêà Êàë÷åâè, Ñëàâêà Áóäàêîâà, Ðàéêà Ñàäèëîâà, Êðúñòþ Äèìèòðîâ,
Äèìèòúð Ïàâëåâ, Äèìèòúð Ñàäèëîâ, Ïåòêî Êàë÷åâ è Äèìèòúð
Êàñèäîâ.”

Èç ñïîìåíèòå íà Âåðêà Àëòúíîâà (çàïèñàíè íà 10.10.1999 ã.
îò Ðóñêà Æå÷åâà): “Òàðôàëèéñêîòî õîðî ñå èãðàåøå íà ìåãäàí÷åòî
áëèçî äî Êúíþ Ñëàâîâ è Êúíüî Äààëèåâ. Ïîìíÿ, ÷å íà òîâà ìåãäàí÷å
âàðÿõà è êóðáàíè. Êóðáàíèòå ñå ïðàâåõà çà âúçïîìåíàíèå íà ìúðòâèòå,
çà çäðàâå íà æèâèòå è êàòî ìîëåáåí çà äúæä. Ïîìíÿ, ÷å ìàìà
èç÷èñòâàøå ïèëå, ïå÷åøå ïèòêà, äàâàøå ìè è áóëãóð è ìå ïðàùàøå äà
ãî çàíåñà íà ìåãäàí÷åòî, êúäåòî âàðÿõà êóðáàíà. Òîâà ìÿñòî íå å áèëî
âèíàãè òàêà ïðàçíî. ×óâàëà ñúì (íî äàëè å âÿðíî, íå çíàÿ), ÷å òàì å
èìàëî êúùà, â êîÿòî æèâååëè 7 ÷îâåêà. Äâåòå èì äúùåðè óìðåëè â
åäèí è ñúùè äåí, ïîãðåáàëè ãè â åäèí ãðîá. Äî ãîäèíàòà îò ñìúðòòà íà
äúùåðèòå âñè÷êè îò ñåìåéñòâîòî ïî÷èíàëè è äâîðúò çàïóñòÿë. Ïîñëå,
êàòî ïîçàáðàâèõà ñëó÷êàòà, òàì çàïî÷íàõà äà ïðàâÿò òàðôàëèéñêîòî
õîðî. Ìóçèêàíòèòå, êîèòî ñâèðåõà çà òàðôàëèéñêîòî õîðî, áÿõà: Ñïàñ
Êîçàðåâ - êàâàë, Êîñþ Éîðäàíîâ - öèãóëêà, è Ñòàìàò Ñòîÿíîâ - ãàéäà.
Èçâåñòíè èãðîîðöè áÿõà: Íèêîëà Àëòúíîâ, Çëàòêà Íåäåë÷åâà, Ïåíêà
Êîñåâà, Íåäêà Äîí÷åâà, Çëàòêà Ïåòúðìàð÷åâà, ×àíà Ñòîÿíîâà è
Âåëè÷êà Êúíåâà. Ìëàäåæèòå ïååõà çàêà÷ëèâèòå ïåñíè:

“Àíãåëîâèòå ïåò ñíàõè” - ïðàâî õîðî
Àíãåëîâèòå ïåò ñíàõè, ìàðè | 2
Ïðàòèë ãè Àíãåë äà æúíàò | 2
Âúðâåëè, ùî ñà âúðâåëè, ìàðè | 2
Ñåäíàëè äà ñè ïî÷èíàò, ìàðè | 2
Ñòàíàëè, ÷å ïàê òðúãíàëè, ìàðè | 2
Âúðâåëè, ÷å ïàê ñåäíàëè, ìàðè | 2
(Òàêà ìëàäåæèòå ñÿäàò è ñòàâàò, ñìåÿò ñå è ñå çàêà÷àò, äîêàòî
èãðàÿò õîðî.)
234

Ãëàâà Õ². ÏÐÀÇÍÈÖÈ. ÑÚÁÎÐ. ÕÎÐÎ. ÑÂÀÒÁÈ. ÏÎÂÅÐÈß.

“Îòäîëó èäå ãîâåäàð” - ïðàâî õîðî
Îòäîëó èäå ãîâåäàð ñ ãîâåäà,
Ãîâåäàð ñ ãîâåäà,
Âåäî, Âåäî, Âåäî ëå,
Àõ, ìîÿ ìèëà Âåäî!
Íà ðàìî íîñè ïðú÷êà ïðå÷óïåíà,
Ïðú÷êà ïðå÷óïåíà,
Ïåíî, Ïåíî, Ïåíêå ëå,
Àõ, ìîÿ ìèëà Ïåíêå!
Íà ïðú÷êàòà òîðáà îêà÷åíà,
Òîðáà îêà÷åíà,
×åíî, ×åíî, ×åíêå ëå,
Àõ, ìîÿ ìèëà ×åíî!
 òîðáàòà ïèëå ïðåâàðåíî,
Ïèëå ïðåâàðåíî,
Âåíî, Âåíî, Âåíêå ëå,
Àõ, ìîÿ ìèëà Âåíêå!
Âñè÷êî ñòðóâà äâà òîïëè øàìàðà,
Äâà òîïëè øàìàðà,
Ìàðî, Ìàðî, Ìàðêå ëå,
Àõ, ìîÿ ìèëà Ìàðî!
“Ìàðè, Äèìèòðî ëå!” - ïðàâî õîðî
Ìàðè, Äèìèòðî ëå,
ðóñîêîñî ìîìè÷å!
Ìàðè, èäè êàæè íà ìàéêà ñè,
Äèìèòðî ëå!
Ìàðè äà íå ðàæäà äðóãî ÷åäî êàòî òåá,
Ìàðè äà íå ãîðè äðóã åðãåíèí êàòî ìåí!
ß ìè äàé, Äîíêå ëå, òàìáóðàòà!”
ß ìè äàé, Äîíêå ëå, òàìáóðàòà,
äåòî âèñè , Äîíêå ëå, íà ñòåíàòà!
Äà çàñâèðÿ, Äîíêå ëå, äà çàïåÿ,
äà âåñåëÿ, Äîíêå ëå, ñòàðî, ìëàäî!
“Áåãëèøêè êîëà ñúáèðàò” - çèìíî õîðî
Äåëüî, Íåäåëüî, áàéíîâà,
Êàêâè ñà òóðöè ó âàçè?
-Äîøëå ñà, áàéíî, äîøëå ñà,

235

“ÂÀßÊÜÎÉ - ÄÎËÍÎ ÅÇÅÐÎÂΔ - ËÅÒÎÏÈÑ

Áèãëèøêè êîëà äà ñáèðàò,
Âïèñâàò, êîãî âïèñâàò,
Òåáå íàé-íàïðåä íàïèñâàò,
×å òè é êîëàòà æåëÿçíà
è òè áèâîëè êåðåçíè.
Íà õîðîòî ñâèðåõà ìóçèêàíòè, êîèòî èçïîëçâàõà ìóçèêàëíè
èíñòðóìåíòè - ãàéäà, êàâàë, ãúäóëêà. Õîðàòà â ñåëîòî îáè÷àõà ïåñíèòå,
ìóçèêàòà, òàíöèòå è âåñåëèåòî”.
Ãàéäà - òîâà å åäèí îò íàé-ðàçïðîñòðàíåíèòå ìóçèêàëíè
èíñòðóìåíòè. Ìåõúò é ñå èçðàáîòâà îò ÿðåøêà êîæà. Íà òîçè ìåõ ñå
ïðèâúðçâàò òðè öåâè - åäíàòà, íàé-êúñà è òúíêà, å äóõàëîòî, ñ ìàëêà
êëàïè÷êà îòâúòðå çà ñâèðåíå íà âëåçëèÿ âúçäóõ. Íà îòâîðà íà ïðåäíèÿ
äåñåí êðàê íà êîæàòà å ïðèâúðçâàíà äðóãà, ïî-äúëãà öåâ ñ ïèñêóí è â
îñíîâàòà èìà ñåäåì îòâîðà. Òÿ ñå íàðè÷àò “ãàéäåíèöà” è ñëóæè çà
ñâèðåíå ñ ïðúñòèòå íà äâåòå ðúöå. Òðåòàòà öåâ, ñúñòàâåíà îò äâå èëè
òðè ÷àñòè, ñå íàðè÷à ðó÷èëî. Òî ïîääúðæà ìåëîäèÿòà.
Êàâàëúò å ñúñòàâåí îò òðè ÷àñòè, ñâúðçàíè ïîñëåäîâàòåëíî åäíà
ñ äðóãà. Íà ñðåäíàòà ÷àñò èìà ñåäåì îòâîðà.
Ñòðóííè èíñòðóìåíòè - òàìáóðà, ãàäóëêà (êèìåí÷å) è öèãóëêà.
Íà õîðèùàòà ñå èãðàÿò ñëåäíèòå õîðà - Ïðàâî õîðî, Êðèâî õîðî,
Òðèòå ïúòè, Èçõâúðëè êîíäàê, Ïàéäóøêîòî, Åëåíèíîòî è Ðú÷åíèöà
(Òåñòåìåë÷åòî).
Íà õîðîòî ñå ñúáèðàò ìëàäåæè è äåâîéêè è ïî-âúçðàñòíè õîðà. Òàì
èìà è îïðåäåëåíî ìÿñòî çà äåöàòà. Òå ñå õâàùàò ïîêðàé áëèçêèòå ñè
èëè âúòðå â ãîëÿìîòî õîðî è ïðàâÿò äåòñêî õîðî. Òàêà îò ìàëêè óñâîÿâàò
ñòúïêèòå íà ðàçëè÷íèòå íàðîäíè òàíöè.
Äåöàòà îò ðàííà âúçðàñò ñà âúâåæäàíè â òðóäîâàòà äåéíîñò íà
ñåìåéñòâîòî ñè, íî íå ñà ëèøàâàíè è îò ñâîèòå äåòñêè èãðè. Ñ ãëú÷ è
ñìÿõ îãëàñÿâàò äâîðîâåòå è ïîëÿíèòå, êîãàòî ñå ëþëåÿò íà âèñîêî
çàâúðçàíàòà, íàïðàâåíà îò äåáåëî âúæå ëþëêà. Èãðàå ñå ìíîãî
ïîïóëÿðíàòà èãðà “êðèåíèöà”. Ïðàâÿò ñè ñàìîðú÷íî èãðà÷êè - ïîäâèæíî
äúðâåíî ÷îâå÷å - “àêðîáàò”, öàðåâè÷íî êðå÷åòàëî, òîïêà îò êîçèíàòà
íà âîëîâåòå è êîíåòå, ïàðöàëåíè êóêëè.
Äåòñêè èãðè:
“Îðàêóëå, êàæè” - ìëàäåæèòå ñåäÿò â êðúã, åäèí îò òÿõ ñå
ïðèâåæäà íàïðåä, òàêà ÷å äà íå âèæäà îñòàíàëèòå. Äðóã, äîêàòî ïðàâè
êðúãîâå ïî ãúðáà ìó, ìó ïîñòàâÿ âúïðîñà: “Îðàêóëå, êàæè - êàêúâ ùå
ñòàíå òîç?”, êàòî ïîñî÷âà íÿêîé îò íàñÿäàëèòå. Îðàêóëúò îòãîâàðÿ
çàêà÷ëèâî. Òàçè èãðà å ñúïðîâîäåíà ñ ìíîãî âåñåëèå è íàñòðîåíèå.
“Æèí-æèí ïðúñòåí” - èãðàåùèòå ñÿäàò â êðúã, åäèí ñå íàâåæäà
íàïðåä. Èãðàåùèòå ñëàãàò äëàíèòå ñè ñ ðàçïåðåíè ïðúñòè âúðõó ãúðáà
236

Ãëàâà Õ². ÏÐÀÇÍÈÖÈ. ÑÚÁÎÐ. ÕÎÐÎ. ÑÂÀÒÁÈ. ÏÎÂÅÐÈß.

ìó. Íÿêîé îò ìëàäåæèòå çàïî÷âà äà ïðèïÿâà: ”Æèí-æèí ïðúñòåí - íà
êîé ïðúñò?”. Íàâåäåíèÿò êàçâà - ïàëåö, ïîêàçàëåö è ò.í. Àêî ïîçíàå,
ïðúñòúò ñå ñâèâà. Òîçè, íà êîéòî ïðúâ âñè÷êèòå ïðúñòè ñå ñâèÿò, òîé
ñòàâà “îðàêóë”.

“Öàðþ, ïîðòàëþ” - äâå îò äåöàòà ïðåäâàðèòåëíî ñè óãîâàðÿò äâå
êîäîâè äóìè, íàïðèìåð “ÿáúëêà” è “êðóøà”, ñëåä êîåòî ñè õâàùàò
ðúöåòå è ãè èçäèãàò íàãîðå, êàòî äúãà. Îñòàíàëèòå ñå õâàùàò êàòî çà
õîðöå. Ïååéêè, òå ïðåìèíàâàò ïðåç äúãàòà:

“Öàðþ, ïîðòàëþ,
îòâîðè ïîðòè,
ïîðòè äà ìèíàò,
öàð è öàðèöà,
ïðèíö è ïðèíöåñà!”
Ïðè äóìèòå “ïðèíö è ïðèíöåñà” òå õâàùàò äâå îò ïîñëåäíèòå äåöà
è ãè îòäåëÿò íàñòðàíà. Ñëåä òîâà âñÿêî åäíî îò îòäåëåíèòå äåöà òðÿáâà
äà èçáåðå ïî åäíà îò äâåòå êîäîâè äóìè. Òàêà ó÷àñòâàùèòå â èãðàòà
äåöà ñå ïîäåëÿò íà äâå ãðóïè. Õâàùàò ñå åäíî çàä äðóãî, íà÷åðòàâàò
ðàçäåëèòåëíà ëèíèÿ ìåæäó äâåòå ãðóïè è çàïî÷âàò äà ñå òåãëÿò â
ïðîòèâîïîëîæíè ïîñîêè. Ïîáåäèòåë å òàçè ãðóïà, êîÿòî èçòåãëè äðóãàòà
â ñâîåòî ïîëå.
“Êàçàí÷åòî âðè” - äåöàòà ñå íàðåæäàò â êðúã, îáúðíàòè íàâúòðå
êúì öåíòúðà íà êðúãà, êàòî ïðèêëÿêâàò Åäíî îò òÿõ çàïî÷âà äà îáèêàëÿ
îêîëî êðúãà, êàòî íîñè â ðúêàòà ñè êúðïè÷êà. Âñè÷êè ïåÿò: “Êàçàí÷åòî
âðè, áÿëà ïÿíà ïóùà!”. Ñëåä íÿêîëêî îáèêîëêè äåòåòî ïóñêà êúðïè÷êàòà
çàä ãúðáà íà íÿêîå îò êëåêíàëèòå äåöà.  òîçè ìîìåíò âñè÷êè çàïî÷âàò
äà ïåÿò ïî-ñèëíî è ïî-ñèëíî, äîêàòî äåòåòî, çàä ÷èéòî ãðúá å îñòàâåíà
êúðïè÷êàòà, ÿ âèäè. Òî ÿ âçåìà, ñòàâà, ïîäãîíâà äîñåãàøíèÿ èãðà÷,
îáèêàëÿò çàåäíî êðúãà íÿêîëêî ïúòè, ñëåä êîåòî äîñåãàøíèÿò èãðà÷
çàåìà îñâîáîäåíîòî ìÿñòî. Äåòåòî, íà êîåòî å ïóñíàòà êúðïè÷êàòà,
çàïî÷íà äà îáèêàëÿ êðúãà. Àêî òî íå ðàçáåðå, ÷å êúðïè÷êàòà å ïóñíàòà
çàä íåãî, îñòàíàëèòå ìó íàòðèâàò óøèòå ñ ðúöå.
Ìîì÷åòàòà èãðàÿò íà “Ïðåñêî÷è êîáèëà”, à ìëàäåæèòå - íà “Êîðàí”
è “Ñâèíêà”.
“Ñâèíêàòà” å ïðåäïî÷èòàíà îò ìîì÷åòàòà èãðà. Çà íåÿ
ïðåäâàðèòåëíî èçêîïàâàò â çåìÿòà ìàëêà äóïêà. Äî íåÿ ñòîè ìîì÷å -
“âðàòàð”, ñúñ ñîïà â ðúöå. Òîé ñå ñðàæàâà ñ äðóãè íÿêîëêî ìîì÷åòà,
âúîðúæåíè ñúùî ñúñ ñîïè, êîèòî óäðÿò äúðâåíî ÷óêàí÷å, íàðå÷åíî
“ñâèíêà”, è ñå ñòðåìÿò äà ãî âêàðàò â äóïêàòà. Êîãàòî óñïÿâàò, âðàòàðÿò
ñå ñìåíÿ è èãðàòà ïðîäúëæàâà.
“Êîðàíà” (”äàìà”), ÷èèòî ëèíèè ñå íà÷åðòàâàò íà äúñêà, êàìúê
èëè íà çåìÿòà, à ôèãóðêèòå ñà îò êàìú÷åòà â äâà ðàçëè÷íè öâÿòà èëè
áîáåíè è öàðåâè÷íè çúðíà. Ìíîãî ÷åñòî ñå èãðàå îò îâ÷àðèòå èëè â
ñåìåéñòâàòà ïðåç äúëãèòå çèìíè âå÷åðè.

237

“ÂÀßÊÜÎÉ - ÄÎËÍÎ ÅÇÅÐÎÂΔ - ËÅÒÎÏÈÑ

4. Ñâàòáèòå:
Èç ñïîìåíèòå íà Æèâêà Ñëàâîâà (çàïèñàíè íà 10.07.1999 ã.
îò Ðóñêà Æå÷åâà): “Ìîìàòà ñå çàìîìÿâàøå, êîãàòî âå÷å ìîæåøå äà
ìåñè õëÿá è äà âúðøè íÿêîè ïî-òåæêè ñåëñêîñòîïàíñêè ðàáîòè. Òÿ å
ãîòîâà çà çàäîìÿâàíå ìåæäó 18 è 22 ãîäèíè.
Ìîìöèòå íå âëèçàõà â äþêÿí ïðè âúçðàñòíèòå ìúæå è íå ïàëåõà
öèãàðà ïðåä ðîäèòåëèòå ñè. Íà ïî-ìàëêàòà ñåñòðà íå ñå ðàçðåøàâàøå
äà èãðàå íà õîðîòî, äîêàòî íå ñå îìúæè ïî-ãîëÿìàòà, íå ìîæåøå äà ñå
îáëè÷à ïî-õóáàâî è äà ñå îìúæè ïî-ðàíî îò íåÿ.
Ñâàòáèòå ñå ïðàâåõà îò Äèìèòðîâäåí äî Âåëèêè ïîñòè. Òå áÿõà
ìíîãî âàæåí ìîìåíò îò æèâîòà íà ÷îâåêà, çàòîâà ñå îáìèñëÿõà è
ïðîâåæäàõà ìíîãî ñåðèîçíî. Êàçâàøå ñå: ”×îâåê âåäíúæ ñå ðàæäà,
âåäíúæ ñå æåíè, âåäíúæ óìèðà”.
Èíèöèàòèâàòà çà ñâàòáà èäâà îò ñåìåéñòâîòî íà ìîì÷åòî:
Ïúðâî, òå èçïðàùàò òðè æåíè “ìîìàðêè”, çà äà ðàçóçíàÿò êàêâî å
îòíîøåíèåòî íà ìîìè÷åòî êúì ìîì÷åòî;
Âòîðèÿ ïúò èäâàò áëèçêè íà ìîì÷åòî - ìúæå ñ æåíèòå ñè - è äîíàñÿò
“íèøàíà” (äîíàñÿò çà ìîìè÷åòî ãîäåæåí ïðúñòåí);
Ãîëåìèÿò ãîäåæ å ñâúðçàí ñ äîíàñÿíåòî íà ãîëåìèÿ “íèøàí” -
áðîäèðàíà êúðïà (“÷èâðå”), çàáðàäêà, ïàðè è íàêèòè;
Ìîìàòà äàâà êèòêà ñúñ çëàòíà ïàðà (“åðìåëèê”), ãàùè, ðèçà è
áðîäèðàíà êúðïà;
Ïðèñòàíóøàòà - òîâà å ìîìà, êîÿòî âúïðåêè ÷å íå ïîëó÷àâà
ðàçðåøåíèå îò ðîäèòåëèòå ñè, çàáÿãâà è ïðèñòàâà íà ìîìúêà, êîãîòî
õàðåñâà. Âåí÷àâêàòà å âåäíàãà;
Îòêðàäíàòàòà áóëêà - òîâà å ìîìà, ÷èèòî ðîäèòåëè íå ÿ äàâàò íà
íÿêîé ìîìúê, à òîé ÿ èñêà ìíîãî è ÿ îòâëè÷à ñ ïîìîùòà íà ïðèÿòåëè.
Âåí÷àâàò ãè âåäíàãà;
Âäîâèöèòå è æåíèòå ñ âòîðè áðàê ñå âåí÷àâàò ïî êúùèòå.
Ïîìíÿ ñâàòáàòà íà âóé÷î Ñòîÿí Ïåòêàíîâ è âóéíà Ëþáêà. Ñâàòáàòà
çàïî÷âàøå â ÷åòâúðòúê. Íàé-íàïðåä ñå ìåëåøå áóëãóðúò. Îðèçúò
ïî îíîâà âðåìå áåøå ðÿäêîñò è çàòîâà â ãîçáèòå âìåñòî îðèç ñëàãàõà
áóëãóð. Çà ñâàòáàòà áåøå íåîáõîäèìî äà ñå ñìåëè ãîëÿìî êîëè÷åñòâî
áóëãóð. Åðãåíèòå ïîìàãàõà, à çúëâèòå ìåëåõà è ïååõà çàêà÷ëèâè ïåñíè:
Áóëãóð ñå ìåëè, ìàðè äåâîéêî,
Áóëãóð ñå ìåëè.
Òà êîé ãî ìåëè, ìàðè äåâîéêî,
Êîé ãî ìåëè?
Ïåòêî è Ìèíêà ãî ìåëÿò, ìàðè äåâîéêî,
Ïåòêî è Ìèíêà ãî ìåëÿò.
Òà êîé å êóìúò, ìàðè äåâîéêî,
238

Ãëàâà Õ². ÏÐÀÇÍÈÖÈ. ÑÚÁÎÐ. ÕÎÐÎ. ÑÂÀÒÁÈ. ÏÎÂÅÐÈß.

Êîé å êóìúò?
Ãåîðãè å êóìúò, ìàðè äåâîéêî,
Ãåîðãè å êóìúò.
Òà êîÿ å êóìàòà, ìàðè äåâîéêî,
Êîÿ å êóìàòà?
Äåëÿ å êóìàòà, ìàðè äåâîéêî,
Äåëÿ å êóìàòà.
(Èìåíàòà ñå ñìåíÿò è ïåñåíòà ïðîäúëæàâà)
Ñìåíÿíå íà êâàñà: áëèçêè æåíè íà ñåìåéñòâîòî íà ìîì÷åòî
îòèâàõà â ñåìåéñòâîòî íà ìîìè÷åòî.  ìàëúê ñúä òå íîñåõà âòàñàë
êâàñ. Ñ òîçè êâàñ òå çàìåñâàõà õëÿáà çà ñâàòáàòà.
 ïåòúê - çàìåñâàõà ìàÿ çà ìåäåíèêà è êâàñà çà õëÿáà.
 ïåòúê ñå ðåäåøå è ÷åèçúò:
Ãîëåìèòå äðåõè - äþøåöè, þðãàíè, ÷åðãè, îäåàëà, êèòåíèöè,
êóâåðòþðè, ñå íàðåæäàõà âúðõó ìàñà, êàòî “äðåøíèê”. Êóâåðòþðèòå
ñå ñëàãàõà ìåæäó òÿõ - ñ äàíòåëèòå íàâúí. Íàé-îòãîðå ñå ïîäðåæäàõà
âúçãëàâíèöèòå - çà ñïàíå è çà ïîäðåæäàíå. Â ñòàÿòà îïúâàõà âúæåíöå è
íà íåãî íàäèïëÿõà ìàëêèòå êèëèì÷åòà, ïîêðèâêèòå çà ìàñà è êàðåòàòà.
Äàðîâåòå, íàðåäåíè â êàðåòà, ñå ñëàãàõà íà ëåãëîòî. Òåçè “áîõ÷àëúöè” ñå
ïðèãîòâÿõà çà ñâåêúðà è ñâåêúðâàòà, çà êðúñòíèêà è êðúñòíèöàòà, çà çåòÿ
è ò.í. Æåíèòå îò ñåëîòî õîäåõà äà ãëåäàò ÷åèçà è äà ãî îöåíÿâàò êîå êàê å
èçðàáîòåíî. Òàì òå ñè ñúáèðàõà íîâè ìîäåëè çà ïëåòêè, ïîøèâêè è òúêàíå.
 ñúáîòà - áðúñíåëà (îáè÷àé, ïðè êîéòî ãîäåíèêúò ñå îáðúñâà ïðåä
ãîñòèòå, çà äà ïîêàæå, ÷å å ïîðàñíàë è ãîòîâ çà æåíèòáà);
ìåäåíèê (ñëàäêà ïèòêà, êîÿòî ñå çàìåñâàøå ñ ïðÿñíî ìëÿêî, ÿéöà,
çàõàð, ùèïêà ñîë è ïàð÷å ìàÿ; ñëåä êàòî âòàñâàøå, ñå ïðàâåõà ïèòè,
êîèòî ñå óêðàñÿâàõà ñ âèëèöà, èçïè÷àõà ñå è ñå íàìàçâàõà ñ ìåä; åäíà
îò ïèòèòå óêðàñÿâàõà ñúñ “ñëúíöå”; â ñúáîòà èçíàñÿõà ìàñà èëè ñîôðà
íà äâîðà, ïîêðèâàõà ãè ñ ìåñàë÷å, ñëàãàõà ïèòàòà ñúñ “ñëúíöåòî”,
øàôåðúò è øàôåðêàòà èçäèãàõà ïèòêàòà íàä ãëàâèòå ñè è ÿ ðàç÷óïâàõà,
êàòî âñåêè îò òÿõ ñå ñòðåìåøå äà âçåìå ïî-ãîëÿìîòî ïàð÷å, ïîñëå
÷óïåõà è ðàçäàâàõà ìåäåíèê, çà äà å ñëàäúê æèâîòúò íà ìëàäèòå);
â ñúáîòà ñòàâàøå è êàëåñâàíåòî - ïîêàíà çà ñâàòáàòà; øàôåðúò
è çúëâèòå êàëåñâàõà ñ áúêëèöà, ïúëíà ñ âèíî, óêðàñåíà ñ êèòêà,
çàâúðçàíà ñ ÷åðâåí êîíåö; ïðè êàëåñâàíåòî çúëâèòå êàçâàõà:
“Ìíîãî ïîçäðàâè îò ÷è÷î è ÷èíà, çåòÿ è áóëêàòà! Êàíÿò âè äà
çàïîâÿäàòå íà ñâàòáàòà â íåäåëÿ.”
Ïîêàíåíèÿò îòãîâàðÿ: “Áëàãîäàðèì. Äà ñà æèâè è çäðàâè ìëàäèòå
è ñòàðèòå!”
 íåäåëÿ ñâàòáàòà çàïî÷âàøå îò äîìà íà ìëàäîæåíåöà. Ãðóïà
ñâàòáàðè ñ ãàéäà è êàâàë, èãðàéêè ðú÷åíèöà, îòèâàõà çà êðúñòíèêà.
Òàì òå ñÿäàõà îêîëî ìàñàòà, ïî÷åðïâàõà ãè è òðúãâàõà çà áóëêàòà.
Êðúñòíèöàòà íîñåøå òàáëà, íà êîÿòî ñëàãàøå êðàñèâî áðîäèðàíî êàðå,

239

“ÂÀßÊÜÎÉ - ÄÎËÍÎ ÅÇÅÐÎÂΔ - ËÅÒÎÏÈÑ

à âúðõó íåãî ïîäðåæäàøå áóëîòî, âåí÷åòî è ïåðàòà çà çàêè÷âàíå íà
ìëàäîæåíöèòå. Çàåäíî ñ êðúñòíèêà è êðúñòíèöàòà òå òðúãâàõà êúì
äîìà íà áóëêàòà.  ìîìèíèÿ äîì áëèçêèòå íà ìîìè÷åòî ïîäïèðàõà
âðàòàòà è íå ïóñêàõà ìëàäîæåíåöà äà âëåçå, äîêàòî íå äàäå îòêóï çà
îáóâêàòà íà áóëêàòà. Ñëåä òîâà çàïî÷âàøå ïðåáóëâàíåòî. Òðè ïúòè
ïîäðåä êðúñòíèöàòà õâúðëÿøå áóëîòî âúðõó ãëàâàòà íà áóëêàòà, äâà
ïúòè òÿ ãî âðúùàøå, íà òðåòèÿ ãî ïðèåìàøå. Çúëâèòå ïååõà ïåñíè, â
êîèòî ñå ãîâîðè çà ðàçäÿëà íà ìîìè÷åòî ñ áàùèíèÿ äîì. Ìîìè÷åòî
öåëóâàøå ðúêà íà ìàéêà ñè è íà áàùà ñè è ïî òîçè íà÷èí ñå ïðîùàâàøå
ñ òÿõ. Êðúñòíèêúò ñ îñòàíàëèòå ìúæå ñâàòáàðè ñÿäàõà îêîëî ìàñàòà
äà ñå ïî÷åðïåõà. Êîãàòî áóëêàòà áåøå ãîòîâà, êðúñòíèêúò ñòàâàøå
ïðúâ è îò òîçè ìîìåíò ïîåìàøå ðúêîâîäñòâîòî íà ñâàòáàòà.
Èçïúëíÿâàõà ñå âñè÷êè íåãîâè êàïðèçè è æåëàíèÿ.

Ïåñåí çà ïðîùàâàíå íà ìëàäîæåíêàòà ñ áëèçêèòå é ñå ïååøå ïðè
èçëèçàíå íà áóëêàòà îò áàùèíèÿ äîì:

“Åëà ñå âèå, ïðåâèâà,
ìîìà ñå ñ ðîäà ïðîùàâà,
ïðîùàâàé, ìàìî, ïðîùàâàé,
Äîñåãà áÿõìå çàåäíî,
Îòñåãà æèâà ðàçäÿëà.
Ïðîùàâàé, ìàìî, ïðîùàâàé!
Öâåòåòî äà ìè ïîëèâàø -
çàðàí ñúñ ñèòíà ðîñèöà,
à íà ïëàäíèíà ñ âîäèöà,
à âå÷åð, ìàìî - ñúñ ñúëçè!”
Ñ êàðóöè îòèâàõà äî Àòàíàñîâî, çà äà ñå âåí÷àÿò. Ñëåä âåí÷àâêàòà
ñâàòáàòà ïðîäúëæàâàøå â äîìà íà ìëàäîæåíåöà. Ïîñðåùàøå ãè
ñâåêúðâàòà. Èãðàåøå îêîëî òÿõ ñúñ çàïàëåíè ñâåùè. Çàõðàíâàøå ãè ñ
ìåä, âèíî è õëÿá. Íà áóëêàòà ïîäàâàõà â ðúöåòå ìúæêà ðîæáà. Ïðåä
âðàòàòà íà êúùàòà ïîñòèëàõà áÿëî ïëàòíî - äà òðúãíàò ìëàäîæåíöèòå ïî
÷èñò ïúò. Ñëåä òÿõ ïëàòíîòî ñå íàâèâàøå íà ðóëî è ñëåä ñâàòáàòà òî
áåøå ïúðâîòî íåùî, êîåòî áóëêàòà èçïèðàøå, çà äà ïîêàæå, ÷å ìîæå äà
ïåðå.
Ñëåä òîâà ñÿäàõà îêîëî ìàñèòå è çàïî÷âàøå äàðÿâàíåòî. Áóëêàòà
äàðÿâàøå, öåëóâàøå ðúêà, à ñâàòáàðèòå é äàâàõà ïàðè. Ïîäàðúöèòå ñå
íîñåõà â ñðÿäàòà ñëåä ñâàòáàòà, à íà ñâàòáàòà ñå îáÿâÿâàøå êîé êàêâî
ùå ïîäàðè. Åäèí îò ñâàòáàðèòå óäðÿøå ñ áðàäâà ïî ãðåäà è îáÿâÿâàøå
ïîäàðúêà. Ïî òîçè íà÷èí ïîäàðúêúò ñå óçàêîíÿâàøå. Òîçè ìîìåíò å
ñâúðçàí ñ ðèìóâàíè çàêà÷êè:
“Êðúñòíèêúò îáåùà äà äàäå òåëèöà íà ìëàäèòå!
Àêî íå ÿ äàäå - âúëêúò äà ÿ èçÿäå!”
240

Ãëàâà Õ². ÏÐÀÇÍÈÖÈ. ÑÚÁÎÐ. ÕÎÐÎ. ÑÂÀÒÁÈ. ÏÎÂÅÐÈß.

Ñëåä äàðÿâàíåòî çàïî÷âàøå ïî÷åðïêàòà è âåñåëáàòà.
 ïîíåäåëíèêà íîñÿò “áëàãà ðàêèÿ” íà ðîäèòåëèòå íà ìîìè÷åòî.
 ñðÿäàòà ñâàëÿò áóëîòî, à âåí÷åòî áóëêàòà ñâàëÿ ñëåä
÷åòèðèäåñåòèÿ äåí. Äî êëàäåíåöà ïúëíÿò áàêúðè ñ âîäà. Ìëàäîæåíöèòå
ãè “ðèòàò” (êîéòî ïî-áúðçî ðèòíå áàêúðà, òîé ùå êîìàíäâà â êúùè)”.
Òóê êàâàêëèéöè èçïúëíÿâàò íîâ ðèòóàë, èçâåñòåí êàòî “Êúíà”
(ðàçêàçàí îò Ñîôèéêà Ã. Ñòåôàíîâà):
“Íà÷àëîòî íà ðèòóàëà å â ñúáîòàòà ïðåäè ñâàòáàòà, à êðàÿò - â
ñðÿäàòà.  ñúáîòà âå÷åðòà õîäÿò íà ãîñòè íà êðúñòíèêà. Òàì
êðúñòíèöàòà èãðàå îêîëî ãîñòèòå ñ êóïè÷êà æèòî, â êîÿòî èìà çàïàëåíà
ñâåù. Ãîñòèòå ïóñêàò ïàðè â êóïè÷êàòà, çà äà ñå õâàíàò íà õîðîòî,
êîåòî âîäè êðúñòíèöàòà. Íà êðàÿ íà õîðîòî òÿ ïðåáðîÿâà ïàðèòå è ãè
âðúçâà â åäíà êúðïà. Â ñðÿäàòà ñëåä ñâàòáàòà, êîãàòî êúïÿò
ìëàäîæåíöèòå íà êëàäåíåöà, êðúñòíèöàòà ñëàãà òåçè ïàðè â ãúðáà íà
ìëàäîæåíåöà, ñëåä òîâà óäðÿò ìëàäîæåíöèòå ïî ãúðáà, è òå áÿãàò äî
êúùàòà. Êîéòî ïðúâ ñòèãíå òàì, òîé ùå êîìàíäâà. Íà òîçè äåí ñå ÿäàò
áàíèöè è áàêëàâè. Âñåêè ãîñò äîíàñÿ áàíèöà èëè áàêëàâà è ïîäàðúêà
çà áóëêàòà. Íà òîçè ðèòóàë îò ñâàòáàòà ïðèñúñòâàò ñàìî æåíè”.
Ïîâðúòêè:
 ñúáîòà ñðåùó íåäåëÿ ñëåä ñâàòáàòà ìëàäîæåíöèòå ñïÿò â äîìà
íà ìîìè÷åòî. Òîãàâà ãîùàâàò ìëàäîæåíåöà êàòî ðîäíèíà. Ñ òîâà
ñâàòáàòà çàâúðøâà.
Ðîäñòâåíè âðúçêè:
 ñåìåéñòâîòî ñúùåñòâóâàò ñëåäíèòå âçàèìîîòíîøåíèÿ:
ìàéêà è áàùà;
áàòå - ïî-ãîëÿì áðàò;
êàêà - ïî-ãîëÿìà ñåñòðà;
÷è÷î - áðàò íà áàùàòà;
âóé÷î - áðàò íà ìàéêàòà;
÷èíêà - æåíà íà ÷è÷îòî;
âóéíà, ó÷èíàÿ - æåíà íà âóé÷îòî;
äåâåð - áðàò íà ìëàäîæåíåöà;
çúëâà - ñåñòðà íà ìëàäîæåíåöà;
øóðåé - áðàò íà áóëêàòà;
áàëäúçà - ñåñòðà íà áóëêàòà;
ëåëÿ - ñåñòðà íà ìàéêàòà èëè íà áàùàòà;
áðàòîâ÷åäè - äåöàòà íà ÷è÷îòî, ëåëÿòà è âóé÷îòî;
áàäæàíàöè - ìúæåòå íà äâå ñåñòðè;
åòúðâè - æåíèòå íà äâàìà áðàòÿ;
ñâàêî - ìúæ íà ëåëÿòà;
ñâåêúð - áàùà íà ìëàäîæåíåöà;

241

“ÂÀßÊÜÎÉ - ÄÎËÍÎ ÅÇÅÐÎÂΔ - ËÅÒÎÏÈÑ

ñâåêúðâà - ìàéêà íà ìëàäîæåíåöà;
êðúñòíèê è êðúñòíèöà - òåçè êîèòî âåí÷àâàò ìëàäîæåíöèòå;
êóìåö è êóìèöà - òåçè, êîèòî ñà âåí÷àâàíè îò êðúñòíèêà è
êðúñòíèöàòà;

5. Ïîâåðèÿ:
Ñúùåñòâóâàò ðàçëè÷íè ïîâåðèÿ, ñâúðçàíè ñ ìåòåîðîëîãè÷íè
ÿâëåíèÿ, ñ ðàñòåíèÿ è æèâîòèíñêè ñâÿò.
Êîãàòî ñå âèäè çà ïúðâè ïúò íîâîëóíèå, òðÿáâà äà ñå ïîãëåäíå ïúðâî
çåìÿòà, à íå ÷îâåê, çàùîòî “íå áèëî íà õóáàâî”.
Êàçâàò, ÷å íÿêîãà õîðàòà èìàëè ïîâå÷å ñðàì îò äíåñ. Òîâà ñå âèæäà
â öâåòåòî “ñðàìíè÷å”, êîåòî â ñðåäàòà íà öâåòà ñè èìàëî ãîëÿìî ÷åðíî
ïåòíî, êîåòî ñ ãîäèíèòå íàìàëÿâàëî, ò.å. ñðàìúò ó õîðàòà èç÷åçâàë.
Ñ÷èòàò êúïèíàòà çà “äÿâîëñêî ãðîçäå” è íå ðàçðåøàâàò äà ñå ÿäàò
ïëîäîâåòå íà êúïèíàòà, ïðåäè äà ñå ÿäå ãðîçäå.
Ùîì îâöåòå ñå ðàçèãðàÿò, à ïðàñåòî ñúáèðà ñëàìà, çà äà ñè íàïðàâè
ïîñòåëÿ - âðåìåòî ùå ñå ðàçâàëè.
Àêî â ñúðöåòî íà çàêëàíîòî ïðàñå èìà ñúñèðåíà êðúâ, ùå èìà ìíîãî
ïàðè ïðåç íîâàòà ãîäèíà.
Ñïîðåä òÿõ òàðàëåæúò è ëèñèöàòà ñà óìíè æèâîòíè, íî íàé-óìåí îò
âñè÷êè å áîðñóêúò, çàùîòî èç÷àêâà ëèñèöàòà äà èçêîïàå ëåãîâèùåòî
ñè è òîé äà ñå íàñòàíè â íåãî.
Îâ÷àðèòå çíàÿò, ÷å çìèÿòà-óñîéíèöà èìà äâå ðîã÷åòà íà ãëàâàòà
ñè, êîèòî èçõâúðëÿ çàåäíî ñ êîæàòà ñè. Òå òúðñÿò òåçè ðîã÷åòà è ãè
èçïîëçâàò çà ëåêóâàíå íà áîëåñòè ïî äîáèòúêà. Âÿðâàò, ÷å ïðè ðàçëè÷íè
áîëåñòè òðÿáâà äà ñå ìåñè è ðàçäàâà ïèòà è äà ñå âàðè êóðáàí.
Êîãàòî â äîìà èìà áîëåí îò øàðêà, â ñòàÿòà, â êîÿòî òîé ëåæè, íå
ñà ãîòâè, ìåñè, øèå èëè ïðåäå. Íî â äðóãà ñòàÿ ñå ìåñè ïèòêà, íàìàçâà
ñå ñ ìåä è ñå ðàçäàâà, äà “ñè õîäè Áàáà Øàðêà, ñëàäêà è ìåäåíà”.
Ïðàâÿò ñå êóðáàíè çà ñåìåéñòâîòî è çà ñåëîòî. Ëè÷íèòå êóðáàíè
ñà ñâúðçàíè ñ îïðåäåëåí ïðàçíèê, à îáùîñåëñêèÿò êóðáàí ñå ïðàâè íà
ñáîðà èëè ïðè ìîëåáåí çà äúæä.
Êîãàòî ëîâåö òðúãíå íà ëîâ, àêî ñðåùíå ïúëíà êîëà, òîâà å íà äîáðî,
à àêî ñðåùíå çìèÿ, å íà êóòñóç.
×åñòî íà íèâèòå è ãðàäèíèòå, êîèòî äàâàò õóáàâ “ìàêñóë”
(ïðîèçâîäñòâî), ñëàãàò íà çàáèò â çåìÿòà êîë èëè íà ïëåòà ãîâåæäè
÷åðåï, äà ãè ïàçè îò “óðîêè”.
Êîãàòî õðàíÿò êîïðèíåíà áóáà, íå ïóñêàò õîðà â ïîìåùåíèåòî, çà
äà íå ãè óðî÷àñàò.
Êîãàòî ñè èçðÿçâàò íîêòèòå, íå ãè õâúðëÿò â îãúíÿ, çàùîòî íà äðóãèÿ
ñâÿò “ùå ãè êàðàò äà ãè òúðñÿò â ïåïåëòà íà àäà”.
Ìàêàð è ðÿäêî íÿêîè ñè ïîçâîëÿâàò äà ïðàâÿò ìàãèè - íàïðèìåð,
242

Ãëàâà Õ². ÏÐÀÇÍÈÖÈ. ÑÚÁÎÐ. ÕÎÐÎ. ÑÂÀÒÁÈ. ÏÎÂÅÐÈß.

çà äà ðàçäåëÿò ìúæ è æåíà; çàêëþ÷âàò êàòèíàð è çàåäíî ñ êàòèíàðà
âçåìàò ïàð÷å ñàïóí è ãî õâúðëÿò â äúëáîêà âîäà, êàòî êàçâàò: ”Êîãàòî
ñàì ñå îòêëþ÷è òîçè êàòèíàð è ñàïóíúò ïàê ñå ñúáåðå, òîãàâà äà ñå
ñúáåðàò îíèÿ äâàìàòà”, êàòî ñå êàçâàò èìåíàòà.

Êîãàòî êóïóâàò äîáèòúê, çà äà áúäàò óâåðåíè, ÷å ïðîäàâà÷úò èì ãî
äàâà ñ äîáðî ñúðöå è èì ïîæåëàâà êúñìåò, èñêàò îò íåãî äà îòêúñíå
çåëåíî êëîí÷å îò íÿêîå äúðâî è äà èì ãî ïîäàäå, çàåäíî ñ âúæåòî, ñ
êîåòî å âúðçàíî æèâîòíîòî.

Êîãàòî çàïî÷âàò ñåèòáàòà, ïúðâèÿ äåí íà íèêîãî íå äàâàò ñåìå íà
çàåì, çà äà íå ñå ðàçïðúñíå êúñìåòúò èì.

Êîãàòî çàâúðøâàò æúòâàòà, íà êðàÿ íà íèâàòà îñòàâÿò íåîæúíàòè
êëàñîâå, êàòî ïîäàðúê íà íèâàòà - íàðè÷àò ãè “ìàéêè”.

Ìíîãî ïî÷èòàò õëÿáà. Õëÿá, äàäåí íàçàåì, íèêîãà íå ñå òåãëè, äàâà
ñå õëÿá çà õëÿá, íåçàâèñèìî êàêâà å ãîëåìèíàòà íà ñàìóíà.

Êîãàòî çàâàëÿâà ãðàäóøêà, çàïàëâàò Âåëèêäåíñêà ñâåù íà èêîíàòà,
çà äà ÿ ñïðå, à íà äâîðà èçíàñÿò ïèðîñòèÿòà è ìàøàòà.

Âåëèêäåíñêî ÿéöå íîñÿò íà íèâàòà è ãî çàðàâÿò òàì, çà äà íå ÿ áèå
ãðàäóøêà.

Âÿðâàò, ÷å êîãàòî îò íîñà èì òå÷å êðúâ, ãëàâàòà òðÿáâà äà ñå èçìèå
ñúñ ñòóäåíà âîäà, âúðõó ðúæåíà äà ñå êàïíàò íÿêîëêî êàïêè êðúâ è äà
ñå îïúâà êîñàòà íàãîðå, çà äà ñïðå êðúâîòå÷åíèåòî.

Çà áîëåí êîðåì ñå ïðåïîðú÷âàò õàïêè õëÿá, ïîòîïåíè â ïåïåë.
Ïðîòèâ òðåñêà ñà óïîòðåáÿâà ñîê îò äèâè êðàñòàâè÷êè, êîéòî
ñìðúêâàò ïðåç íîñà.
Ìàãàðåøêà êàøëèöà ñå ëåêóâà ñ ïðÿñíî ìàãàðåøêî ìëÿêî.
Âòîðîòî âåëèêäåíñêî ÿéöå ïàçÿò â èêîíîñòàñà è ñ íåãî áàÿò.
Ìèñëÿò, ÷å ÷îâåê “óðàäèñâà”, êîãàòî ïîïàäíå íà ëîøî ìÿñòî, à
“óðî÷àñâà” îò ëîøè î÷è. Òîãàâà ìó áàÿò ñ òðè ãàñåíè âúãëåíà ñ âîäà,
íàëÿòà íàïðàâî îò èçâîðà.
Ïðîòèâ óðîêè ñëàãàò ñèíüî ìúíèñòî è ÷åðâåí êîíåö íà ðú÷è÷êàòà
èëè íà øàïêàòà íà áåáåòî.
Îò ïîêîëåíèå íà ïîêîëåíèå ñå ïðåäàâàò âÿðâàíèÿòà, ñïîðåä êîèòî
àêî ïàÿê ñå ñïóñíå îò ãðåäàòà, ùå äîéäå ãîñò; êîêîøêà êîãà ïðîïåå, íå å
íà õóáàâî; íå å õóáàâî, êîãàòî êîêîøêà ñíåñå ìåêî ÿéöå; êîãàòî ïåòåë
ïðîïåå íà ïðàãà - ãîñò ùå äîéäå; âèåíåòî íà êó÷åòî íå å íà õóáàâî; êîãàòî
êîòêàòà ñå ìèå - ãîñò ùå äîéäå; êîãàòî ïàäà çâåçäà - ÷îâåê ùå óìðå.
Îñîáåíî ðàçòðåâîæåíè ñà õîðàòà, êîãàòî âèæäàò êîìåòà - “îïàøàòà
çâåçäà”, ñëúí÷åâè è ëóííè çàòúìíåíèÿ. Ïðåñåëíèöèòå îò Òðàêèÿ
ðàçêàçâàò, ÷å ïðåäè Áàëêàíñêà âîéíà ñà âèäåëè òàêàâà “îïàøàòà
çâåçäà”. Çà òîâà ñúáèòèå ðàçêàçâà â êíèãàòà ñè “Êúðâàâà çâåçäà,
ìîðàâà” Êîíñòàíòèí Ïåòêàíîâ.

243

“ÂÀßÊÜÎÉ - ÄÎËÍÎ ÅÇÅÐÎÂΔ - ËÅÒÎÏÈÑ

Òàðôåíöè - êîëåäàðè

Êîëåäàðè - 1985 ãîäèíà

244

Ãëàâà Õ². ÏÐÀÇÍÈÖÈ. ÑÚÁÎÐ. ÕÎÐÎ. ÑÂÀÒÁÈ. ÏÎÂÅÐÈß.

Êîëåäàðè - 1985 ãîäèíà

Òàðôåíöè - Êóêåðè

245

“ÂÀßÊÜÎÉ - ÄÎËÍÎ ÅÇÅÐÎÂΔ - ËÅÒÎÏÈÑ

Êóêåðè - 1977 ãîäèíà

Êóêåðè (Äæàìàë)

246

Ãëàâà Õ². ÏÐÀÇÍÈÖÈ. ÑÚÁÎÐ. ÕÎÐÎ. ÑÂÀÒÁÈ. ÏÎÂÅÐÈß.

Êóêåðè - 1985 ãîäèíà

247

“ÂÀßÊÜÎÉ - ÄÎËÍÎ ÅÇÅÐÎÂΔ - ËÅÒÎÏÈÑ

Ëàçàðêè

248

Ãëàâà Õ²². ËÈ×ÍÎ È ÍÀÐÎÄÍÎ ÒÂÎÐ×ÅÑÒÂÎ, ÏÎÑÂÅÒÅÍÎ ÍÀ ÂÀßÊÜÎÉ

Õ²². ËÈ×ÍÎ È ÍÀÐÎÄÍÎ ÒÂÎÐ×ÅÑÒÂÎ,
ÏÎÑÂÅÒÅÍÎ ÍÀ ÂÀßÊÜÎÉ

“Ïðèêàçêà çà ìîåòî ñåëî”
Ìîåòî ñåëî ñå êàçâàëî íÿêîãà “Âàÿ”,
íà ãðúöêè çíà÷èëî “âúðáà”.
Äàëè å èìàëî âúðáè íå çíàÿ,
íî çíàì ñúñ ñèãóðíîñò òîâà:
Êîëêîòî ÷îâåøêè ðúñò å áàëäàðàíà,
â áóðåíè, êîëèáèòå ñå âèæäàëè åäâà.
Ìàëàðèÿòà çëà è áåçïîùàäíà,
êîñÿëà ñòàðöè, ìëàäè è äåöà.
Íî õîðàòà èçëåçëè ïî-êîðàâè
è ïîáåäèëè çëàòà ñè ñúäáà.
Îñòàíàëè è ñåëî ñúãðàäèëè
è òî ðàñòå è õóáàâåé ñåãà.
Ôèäàíêè íÿìàëî,
“íå ðàæäàò” êàçâàëè.
Íî ïîñëå íÿêîé íà øåãà çàñÿë,
à äíåñ ñå ñëàâèì èç Áúëãàðèÿ
êàòî áîãàò ïðàñêîâè÷àðñêè êðàé.
Îòäàâíà êðàâèòå äðúãëèâè,
ñìåíåíè ñà îò òåõíèêà äîáðà.
Ïøåíèöà, ãðîçäå, çåëåí÷óöè,
èçìåðâàò ñå ñúñ òîíîâå ñåãà.
Èçâåñòåí è çàìîæåí å êîîïåðàòèâúò.
Ïðåêðàñíè õîðà òóê ðàñòàò.
È ìîãàò â ÷åñò íà þáèëåÿ
ñ äåëà áåçáðîé äà ñå ïîçäðàâÿò.
Ðàñòå è õóáàâåå ñåëîòî íè.
Äîðè è ñëåä ñòî è äåñåòòå ëåòà
çà áúäåùåòî è èñòîðèÿòà
ñ ãîðäîñò ùå ðàçêàçâà ìëàäåæòà.
(Ñòèõîòâîðåíèåòî å íàïèñàíî îò ó÷èòåëêàòà Íåäÿëêà Ìèõîâà
(Áàáàäæàíîâà) ïðåç 1967 ã., ïî ñëó÷àé 110 ãîäèíè îò çàñåëâàíåòî
íà Âàÿêüîé).

249

“ÂÀßÊÜÎÉ - ÄÎËÍÎ ÅÇÅÐÎÂΔ - ËÅÒÎÏÈÑ

“Àðãàòèí â ñåëî Âàÿêüîé”
Ãåîðãè íàäîëó îòèäå,
íàäîëó êúìòî Âàÿêüîé.
Àðãàòèí äà ñå ïðåäñòàâè
àðãàòèí, ñåëñêè ãîâåäàð.
Äà ñáèðà ïàðè çà áóëêà,
çà áóëêà, çà ìëàäîæåíêà.
Äà âçåìå Ìèòðà Äîíèíà,
èëè Íàñòàñÿ Äèìêèíà.
Òîé íà äóãåíÿ îòèäå,
èçêàðà Ãåîðãè ãàéäàòà,
èçêàðà, òà ÿ çàñâèðè.
Ïà õîðàòà ìó äóìàõà,
“Ìè ñâèðè Ãåîðãè ãàéäàòà,
ìè ñâèðè Ãåîðãè, ìè ïÿ,
÷å â ñåëî ñèïêà ðàáîòè,
òà ùå òå ÷óå ñèïêàòà,
÷óå, Ãåîðãè ëå, ïîñèïå,
äà òå ëèöåòî ïîãðîçè.
À ïúê Ãåîðãè õìè äóìàøå
“õîðå ëå, âàÿêüîâ÷åíè,
ìåíå ìå ñèïêà íå ôàòà,
íè ñèïêà, íè öúðíà ÷óìà”
Îùå ñè Ãåîðãè äóìàøå,
îò ãäå ãî ÷óëà ñèïêàòà,
÷óëà ãî, ïîñèïàëà ãî.
Ïîöúðíå Ãåîðãè, ïîãðîçíå,
îñëåïÿ ñ äâåòå î÷è,
îãëóøà ñ äâåòå óøè.
Òîé ñè íà õîðà äóìàøå
“õîðå ëå, âàÿêüîâ÷åíè,
ïèøåòå êíèãà ãîëÿìà,
òà ÿ íà ìàéêà ïðàòåòå,
äà ôàíå êîëà ñ êèðèÿ,
ñ êèðèÿ, ñ ìëàä êèðàäæèÿ,
äà äîéäå ìåíå äà çåìå”.
(Ïåñåíòà å èçïÿòà îò äÿäî Ïðîéêî Ìèõàëåâ, íà 64 ãîäèíè,
ïðåç 1970 ã., ðîäîì îò ñ. Âúðøèëî. Àäðåñúò íà ïåâåöà å: ãð. Áóðãàñ,
ê-ñ ”Ëàçóð”, áë. 27. Ïåñåíòà å çàïèñàíà îò Ðóñè Éîðäàíîâ).

250