Руска Жечева, Станка Радойнова, Биню Дончев, Елена Боева, "Ваякьой - Долно Езерово. Летопис"

Ãëàâà ²²². ÍÀÑÅËÅÍÈÅ
È×ÅÐÅÍÈ: Ñåìåéñòâîòî íà Äîíêà è Íèêîëà Àíäîíîâ
Äîí÷î (ãîðå, ïðàâ) - ïúðâèÿò àãðîíîì;

Ñòåôàí (âäÿñíî, ñåäíàë) - ïúðâèÿò çàâúðøèë Òåõíè÷åñêî ó÷èëèùå â Ãàáðîâî

È×ÅÐÅÍÈ: Ñåìåéñòâî Éîðäàíîâè
Ðóñè - ïðåäñåäàòåë íà êîîïåðàöèÿ “Íîâà”; Çëàòàí - òúðãîâåö;

Èâàí÷î - ïúðâèÿò áèáëèîòåêàð; Ãåîðãè è Öàíî

101

“ÂÀßÊÜÎÉ - ÄÎËÍÎ ÅÇÅÐÎÂΔ - ËÅÒÎÏÈÑ

ÑËÎÂÀÖÈ: Æåíñêà íîñèÿ

ÑËÎÂÀÖÈ: 1923 ã.
Ãîðå - Åðêà Äàíöèíã, íà 11 ãîäèíè;
Äîëó - Ãþðî Äàíöèíã, ßíî Äàíöèíã (äî öâåòÿòà);
Îòçàä - îãðàäà îò ñëúí÷îãëåäîâè ñòúáëà

102

Ãëàâà ²²². ÍÀÑÅËÅÍÈÅ

ÑËÎÂÀÖÈ: Àâñòðèéñêà êúùà - 1935 ã.
Êúùàòà å çàêóïåíà îò Åðêà Äàíöèíã è Èâàí Ì. îò ðóñíàêà Ïåòúð Ëèòîâñêè.

Êúùàòà ñå å íàìèðàëà â ñåãàøíèÿ ïàðê.

ÑËÎÂÀÖÈ: Ñåìåéñòâî Äàíöèíã
Ñåäíàëè - Ìàöî, Áàáà Ìàðà è ßíî;

Ãîðå - Ãþðî è Åðêà

103

“ÂÀßÊÜÎÉ - ÄÎËÍÎ ÅÇÅÐÎÂΔ - ËÅÒÎÏÈÑ

ÑËÎÂÀÖÈ: Ìàðà Äàíöèíã ñúñ ñúïðóãà è äåöàòà ñè,
ïðåäè çàìèíàâàíåòî èì çà Àðæåíòèíà

ÑËÎÂÀÖÈ: 1950 ã. - Ñíèìêà íà Ãþðî è Äàôèíêà,
áàáà Ìàðà, Çóçà è Ñàìî, Ìàðêà è ßíî, ïðåäè çàìèíàâàíåòî

èì çà ×åõîñëîâàêèÿ

104

Ãëàâà ²²². ÍÀÑÅËÅÍÈÅ

ÑËÎÂÀÖÈ: Çóçà Äàíöèíã è Áîæèë Õàäæèéñêè ñ äúùåðèòå èì
Ðàäêà, Ìàðèÿ è Âåëè÷êà

ÑËÎÂÀÖÈ: Ëèëÿíà-íàé-ãîëÿìàòà
äúùåðÿ íà Ìàðêà Ìàöîâà, â
ñëîâàøêà íàöèîíàëíà íîñèÿ

105

“ÂÀßÊÜÎÉ - ÄÎËÍÎ ÅÇÅÐÎÂΔ - ËÅÒÎÏÈÑ

ÑÒÀÐÎÇÀÃÎÐÖÈ: Ñòîéêà è Ãåîðãè Ãåîðãè Äúëáîøêè, êìåò îò ÁÇÍÑ, óáèò
Äúëáîøêè ñ äúùåðÿ ñè Ðàéêà íà 12.06.1923 ã., ïî âðåìå íà ïðåâðàòà

ÑÒÀÐÎÇÀÃÎÐÖÈ: Áàáà Ñòîéêà ïîäíàñÿ öâåòÿ íà ëîáíîòî ìÿñòî
íà Ãåîðãè Äúëáîøêè

106

Ãëàâà ²²². ÍÀÑÅËÅÍÈÅ

ÑÒÀÐÎÇÀÃÎÐÖÈ:
Ðàéêà Äúëáîøêà è Äîíà Ñîòèðîâà

ÑÒÀÐÎÇÀÃÎÐÖÈ: Òîäîð Ãðîçäåâ
Ó÷àñòíèê â Ñåïòåìâðèéñêîòî
âúñòàíèå (1923 ã.) - ïðúâ êìåò ñëåä
9.²Õ.1944 ã. ïðè óïðàâëåíèåòî íà ÎÔ

107

“ÂÀßÊÜÎÉ - ÄÎËÍÎ ÅÇÅÐÎÂΔ - ËÅÒÎÏÈÑ

ÒÀÐÔÀËÈÉÖÈ:

Àíãåëèíà è Àíäîí Ñòîèëîâè - 1919 ã. Åí÷î Èâàíîâ è Äèìèòúð
Àíäîí Ñòîèëîâ - êìåò îò ÁÇÍÑ ïðåç 1931 ã. Àíãåëîâ - Ìàéñòîðúò

ÒÀÐÔÀËÈÉÖÈ: Ñòàíêà Åí÷åâà

Àíäîí Ñòîèëîâ - âîéíèê â òàðôàëèéñêà íîñèÿ

108

Ãëàâà ²²². ÍÀÑÅËÅÍÈÅ

ÒÀÐÔÀËÈÉÖÈ: Äÿäî Äîíþ Ðàé÷åâ ñ âíóöèòå ñè;
Îòçàä ñå âèæäà êèðïè÷åíà êúùà ñúñ ñëàìåí ïîêðèâ

ÒÀÐÔÀËÈÉÖÈ: Áèíþ Äîí÷åâ
Ñòîÿí Áîåâ - ñúáðàë è ïîäðåäèë
êðàåâåäñêèòå ìàòåðèàëè çà ñ.Òàðôà,
×àòàëäæåíñêà îêîëèÿ, îáë. Öàðèãðàäñêà

109

“ÂÀßÊÜÎÉ - ÄÎËÍÎ ÅÇÅÐÎÂΔ - ËÅÒÎÏÈÑ

ÒÀÐÔÀËÈÉÖÈ: Õðèñòî Äîí÷åâ
Ìàðèíà Äîáðåâà
ñ òàðôàëèéñêà íîñèÿ - 1962 ã.

ÒÀÐÔÀËÈÉÖÈ:
Êúíüî Ñëàâîâ è Ãåîðãè Ò. Ðàäåâ

110

Ãëàâà ²²². ÍÀÑÅËÅÍÈÅ

ÊÀÂÀÊËÈÉÖÈ:

Êåðà è Ãåîðãè Ìèøêîâè - 20.²V.1918 ã. Íàíà è Ãåîðãè Òåðçèåâè

äîëó: Ãåîðãè ñ òðè íàøèâêè-ñòàðøè ïîäîôèöåð ñ äåöàòà ñè

ÊÀÂÀÊËÈÉÖÈ:
Ñåìåéñòâî Áåë÷åâè è Ñåìåéñòâî Ãëàâîâè
ñ åäèí îò ïúðâèòå ãðàìîôîíè â ñ. Äîëíî Åçåðîâî - 1943 ã.

111

“ÂÀßÊÜÎÉ - ÄÎËÍÎ ÅÇÅÐÎÂΔ - ËÅÒÎÏÈÑ

ÊÀÂÀÊËÈÉÖÈ:
Ïåíêà Öîí÷åâà â êàâàêëèéñêà Éîðäàíà è Àòàíàñ Íèêîëîâè
íîñèÿ - 1962 ã. 5.V.1927 ã.

ÊÀÂÀÊËÈÉÖÈ: Õðèñòî Äúëáîøêè
Äèìèòúð Ãúð÷îâ, Êîñòà Áàòàëîâ è Àíäðåé Êàñèäîâ
è Ñòîÿí Êàâëàêîâ â êàâàêëèéñêè íîñèè

112

Ãëàâà ²²². ÍÀÑÅËÅÍÈÅ

ÊÀÂÀÊËÈÉÖÈ:
Åëåíà è Íèêîëà Ïîëîíîâè

ÊÀÂÀÊËÈÉÖÈ:

Êàëèíà è Äèìèòúð Ïåòêàíîâè Äèìèòðèíà Ñòåôàíîâà

113

“ÂÀßÊÜÎÉ - ÄÎËÍÎ ÅÇÅÐÎÂΔ - ËÅÒÎÏÈÑ

ÊÀÂÀÊËÈÉÖÈ: Íàéäåíà Í.Áàòàëîâà-êàâàêëèéêà,
Ñòîéêî Ñòåôàíîâ íàé-âúçðàñòíàòà æåíà â

Ä.Åçåðîâî, ïðåç 2002 ã. - íà 93 ã.

ÊÀÂÀÊËÈÉÖÈ:
Öâåòàíêà Ê.Òîäîðîâà
Ïðåäñåäàòåë íà Îáùèíñêèÿ ñúâåò
íà æåíèòå â Ä.Åçåðîâî ïðåç
ïåðèîäà 1973 - 1985 ã.

114

²V. ÎÁÙÅÑÒÂÅÍÎ-ÏÎËÈÒÈ×ÅÑÊÈ ÆÈÂÎÒ
(Ñúáðàõà: Ñòàíêà Ðàäîéíîâà, Ðóñêà Æå÷åâà, Ïåòêî Êàë÷åâ,

Èâàí Òåìåëêîâ, Öâåòêà Òîäîðîâà)

Äâå ñà ïîëèòè÷åñêèòå ñèëè, êîèòî ñïîðÿò çà óïðàâëåíèåòî âúâ
Âàÿêüîé - çåìåäåëöè è êîìóíèñòè.

1. Îáùèíñêè ïðîòîêîëè:

Èçâàäêè îò ïðîòîêîë îò 1922 ã. îòíîñíî ïîñòðîÿâàíåòî íà
Øåðîíñêèòå êúùè:

Âçåòî å ðåøåíèå ïðåäïðèåìà÷èòå Ãåîðãè Í. Ïåí÷åâ è Èâàí Ïåòêîâ
äà ïîñòðîÿò 82 êúùè. Ìàòåðèàëèòå çà ñòðîåæèòå äà ñå âçåìàò îò: òóõëè
îò ñ. Êàÿëèé, ïÿñúê îò ìåñòíîñòòà “Ãåðåí áóíàð”, êàìúíè îò ìåñòíîñòòà
“Ãþíãþðìåç” è ñ. Âåòðåí, äúðâåí ìàòåðèàë îò ãð. Áóðãàñ, âàð îò Áóðãàñ
è ñ. Êàÿëèé. Ñòî ïåòäåñåò è äâå ñåìåéñòâà ñà ïîäàëè ìîëáè çà
ïîñòðîÿâàíå íà øåðîíñêè êúùè.

Ïðîòîêîë ¹ 4 / 7.05.1923 ã.:
Âàÿêüîéñêè ñåëñêè îáùèíñêè ñúâåò îïðåäåëÿ Âðåìåííàòà òðóäîâà
ïîâèííîñò îò 10 äíè äà çàïî÷íå îò 24.05.1923 ã.  íåÿ äà ó÷àñòâà
ìúæêîòî íàñåëåíèå îò 20 äî 50 ãîäèíè.
Äà ñå èçâúðøè ñëåäíîòî:
Äà ñå ïîïðàâÿò ìîñòúò êúì ãð. Áóðãàñ â ìåñòíîñòòà “Ãåðåíáóíàð”
è ìîñòúò â ìåñòíîñòòà “Êàðàÿíóñ” êúì ñ. Áðàòîâî (Äæàíêàðäàø);
Äà ñå ïðèçîâàò äúðâîäåëöè è çèäàðè - 20 äóøè, 5 äóøè ñ êîëè äà âîçÿò
êàìúíè, à òðóäîâàöè “ïåøàöè” äà âàäÿò êàìúíè çà ó÷èëèùåòî (òåçè, êîèòî
çàâúðøàò ìîñòîâåòå, ïîñëå äà îòèäàò äà âàäÿò êàìúíè çà ó÷èëèùåòî).
Îòêóïóâàíå íå ñå ðàçðåøàâà.
Ïðîòîêîë îò 13.06.1923 ã.:
Îáùèíñêèÿò ñúâåò - ñ. Âàÿêüîé èçáðà íîâà òðè÷ëåíêà â ñúñòàâ:
Òîäîð Êåõàéîâ, Ùåðüî Èâàíîâ è Õðèñòî Àíãåëîâ Êàôåäæèéñêè.
Òîäîð Êåõàéîâ, êàòî ïðåäñåäàòåë, äà ïîëó÷àâà êìåòîâà çàïëàòà îò
13.06.1923 ã.
Ùåðüî Èâàíîâ äà ïîëó÷àâà çàïëàòà íà ïîì.-êìåòà è äîáàâú÷íî
çàïëàùàíå.
Õðèñòî Àíãåëîâ - çàïëàòà íà ïîì.-êìåòà è äîáàâú÷íî çàïëàùàíå
îò 200ëâ.
Ñðåäñòâàòà ñà îñèãóðåíè îò áþäæåòà.
Ïðîòîêîë îò ì. þíè 1923 ã.:
Îáùèíñêèÿò ñúâåò - ñ. Âàÿêüîé îïðåäåëÿ òàêñè çà ïàøà íà
îáùèíñêàòà ìåðà ïðåç ëÿòîòî è çèìàòà (çà áðîéêà) ñúîòâåòíî:
çà îâöå - 100 ëâ. è 60 ëâ.;

115

“ÂÀßÊÜÎÉ - ÄÎËÍÎ ÅÇÅÐÎÂΔ - ËÅÒÎÏÈÑ

Ïðîòîêîë ¹ 4 / 4.04.1924 ã.:
Îáùèíñêèÿò ñúâåò - ñ. Âàÿêüîé çàäúëæàâà Ãåîðãè Êëè÷àíîâ è Òîäîð
Ãðîçäåâ äà âçåìàò îò ñúäà ðåøåíèåòî, èçïúëíèòåëíèÿ ëèñò è ïðîòîêîëà
çà âúâîäà âúâ âëàäåíèå ïî äåëî ¹54 / 1908 ã. íà Áóðãàñêè îêðúæåí ñúä
çà ìåñòíîñòòà “Ãþíãþðìåç”, çà êîÿòî ñåëîòî ñå ñúäè ñúñ ñåëàòà ×åðíè
âðúõ (Êàðàòåïå), Ïîëñêè èçâîð (Êúð ÷åøìå), Ãîðíî Åçåðîâî (Ìóãðèñ)
è Áðàòîâî (Äæàíêàðäàø).
Ïðîòîêîë ¹ 14 / 15.06.1924 ã.:
Òúé êàòî äîáèâúò íà ñåíî ïðåç 1924 ã. å íàìàëÿë îò 250 äêà (ïðåç
1923 ã.) íà 200 äêà (ïðåç 1924 ã.), ïîðàäè ñóøà, Îáùèíñêèÿò ñúâåò - ñ.
Âàÿêüîé ðåøè äà ñå âçåìà òàêñà îò 50 ëâ. çà åäèí äåêàð.
Ïðîòîêîë îò 20.06.1924 ã.:
Îáùèíñêèÿò ñúâåò - ñ. Âàÿêüîé èçáèðà íîâà òðè÷ëåíêà - Ãåîðãè
Êëè÷àíîâ - ïðåäñåäàòåë, Ùåðþ Èâàíîâ è Õðèñòî Àíãåëîâ.
Ïðîòîêîë ¹ 18 / 13.08.1924 ã.:
Îáùèíñêèÿò ñúâåò - ñ. Âàÿêüîé ñ òàéíî ãëàñóâàíå èçáèðà çà Êìåò
- Ñòåôàí Çåõèðåâ, çà ïîì.-êìåò - Äèíþ Êàë÷åâ, çà ñúâåòíèöè: Äèíþ
Êàë÷åâ, Êðúñòþ Àòàíàñîâ, Ãåîðãè Ìàð÷åâ, Èë÷î Áèíåâ, Ñòåôàí
Çåõèðåâ, Ãåîðãè Ìàíîëîâ, Äîí÷î Ðàé÷åâ, Âàñèë Ïåòêîâ, Ãåîðãè Ñòîéêîâ,
Äîí÷î Íåí÷åâ, Êúíþ Ïàíàéîòîâ è Äèìèòúð ×àáóêîâ.
Ïðîòîêîë ¹ 20 / 1924 ã. è Ïðîòîêîë ¹ 21 / 1925ã .:
Îáùèíñêèÿò ñúâåò - ñ. Âàÿêüîé ðåøè íà ó÷èëèùå “Õðèñòî Áîòåâ”
äà áúäàò äàäåíè ñëåäíèòå íèâè: äî ãðîáèùàòà - 6 äêà, â ìåñòíîñòòà
“Ãåðåíáóíàð” - 18 äêà, â ìåñòíîñòòà “Áóðãàñêè ïúò” - 9 äêà, èëè îáùî 33 äêà.
Ïðîòîêîë ¹ 17 / 7.08.1925 ã.:
Îáùèíñêèÿò ñúâåò - ñ. Âàÿêüîé ðåøè äà ñå çàëè÷àò îò Ñïèñúöèòå íà
ðåãèñòúðà çà òðóäîâà ïîâèííîñò è Íàáîðíèòå ñïèñúöè íà êàðàêà÷àíè,
ïîðàäè çàìèíàâàíå îò ñåëîòî, èìåíàòà íà Àíäðàø Ëèòîâñêè, ïîðàäè
èçñåëâàíå â Þãîñëàâèÿ, è íà ×èïîâñêè è Ìèõîâ, ïîðàäè âðúùàíå çà Ðóñèÿ.
Èçâàäêè îò ïðîòîêîë îò 1927 ã. îòíîñíî íåîáõîäèìîñòòà îò
ïîñòðîÿâàíå íà òóõëåíè êúùè:
Òúé êàòî ïîñòðîåíèòå ïðåç 1922 ã. îò áåæàíöèòå êèðïè÷åíè êúùè
ñå ðàçðóøàâàò îò äúæäà è âëàãàòà çà äâå ãîäèíè, å âçåòî ðåøåíèå çà
ïîñòðîÿâàíå íà òóõëåíè Øåðîíñêè êúùè.
Ñëóæåáíà áåëåæêà - ïðèëîæåíèå - èçïðàòåíà äî
Ïðåäñåäàòåëÿ íà Îáùèíîñêàòà êîìèñèÿ ïî íàñòàíÿâàíåòî íà
áåæàíöèòå Äèìèòúð Åâãåíèåâ - îò 27.12.1925 ã.
Ñ èçõ. ¹ 2056 ñå ñúîáùàâà, ÷å ñà îçåìëåíè 150 ñåìåéñòâà ñ 1579,480
äêà çåìÿ.
Ïðîòîêîë - äîïúëíåíèå - áåæàíöè:
Îáùèíñêèÿò ñúâåò ñ. Âàÿêüîé ðåøè äà ñå ïîäïèøå äîãîâîð ñ èíæ.
Ãåîðãè Ñëàâîâ è Ì. Êîñòîâ çà ðàçîðàâàíå ñ òðàêòîð è æåëåçíè ïëóãîâå
íà 700 äêà çåìÿ. ×àñò îò çåìÿòà (200 äêà) äà ñå èçîðå ñ òðàêòîðà
116

Ãëàâà ²V. ÎÁÙÅÑÒÂÅÍÎ - ÏÎËÈÒÈ×ÅÑÊÈ ÆÈÂÎÒ

“Õàíîìàê” íà Ãàí÷î Èâàíîâ, êàòî êîðåíèòå äà ñå çàíåñàò â äâîðîâåòå
íà áåæàíöèòå çà îòîïëåíèåòî ïðåç çèìàòà.

Ïðîòîêîë ¹ 5 / 20.03.1928 ã.:
Îáùèíñêèÿò ñúâåò ñ. Âàÿêüîé èçáðà çà êìåò íà ñåëîòî Ãåîðãè
Äæåâåëåêîâ, çà ïîì.-êìåò - Àíäîí Ñòîèëîâ, çà ñúâåòíèöè - Ãåîðãè
Ñòîèëîâ, Äèìèòúð Ïàóíîâ, Íèêîëà Àíäîíîâ, Àíäîí Ñòîèëîâ, Êúíþ
Ïàíàéîòîâ, Òîäîð Ãðîçäåâ, Áîþ Áîçàêîâ, Ãåîðãè Êëè÷àíîâ, Àòàíàñ
Íèêîëîâ, Õðèñòî Õðèñòîâ è Èë÷î Áèíåâ.
Ïðîòîêîë îò 1928 ã.:
Îáùèíñêèÿò ñúâåò ñ. Âàÿêüîé ðåøè äâîðîâåòå, ñ êîèòî ùå áúäàò
îçåìëåíè áåæàíöèòå, äà ñà îò 800 äî 1200 êâ.ì.
Îêðúæíî ïîÿñíåíèå ¹ 4739 / 11.08.1927 ã. îò Îêðúæíèÿ
îáùèíñêè ñúâåò - ãð. Áóðãàñ äî Îáùèíñêèÿ ñúâåò - ñ. Âàÿêüîé
çà íàñòàíÿâàíå íà áåæàíöèòå - çà îçåìëÿâàíå è îäâîðÿâàíå.
Îêðúæíî ïîÿñíåíèå ¹ 894 / 14.02.1927 ã. îò Îêðúæíèÿ
îáùèíñêè ñúâåò - ãð. Áóðãàñ äî Îáùèíñêèÿ ñúâåò - ñ. Âàÿêüîé
çà ñíàáäÿâàíå íà áåæàíöèòå ñ äîáèòúê, èíâåíòàð è ñåìåíà

3. ÁÇÍÑ

Ïúðâàòà çåìåäåëñêà ãðóïà âúâ Âàÿêüîé ñå ñúçäàâà ïðåç 1907 ã., à
ãðóïàòà “Ìëàä çåìåäåëåö” ïðåç 1920 ã.

Ïðåç 1920 ã. ÁÇÍÑ ñïå÷åëâà èçáîðèòå â Áúëãàðèÿ è ñúñòàâÿ
ñàìîñòîÿòåëíî ïðàâèòåëñòâî ñ ìèíèñòúð-ïðåäñåäàòåë Àëåêñàíäúð
Ñòàìáîëèéñêè.

Àêòèâíà ïîëèòè÷åñêà äåéíîñò çåìåäåëñêàòà ãðóïà çàïî÷âà ñëåä
Ïúðâàòà ñâåòîâíà âîéíà (1914-1919ã .), êîãàòî äúðæàâàòà èçæèâÿâà
âòîðàòà íàöèîíàëíà êàòàñòðîôà.

Îò 1921 ã. äî 1923 ã. êìåò íà Âàÿêüîé å Ãåîðãè Èâàíîâ Ðóñåâ -
Äúëáîøêè.

Ãåîðãè Èâàíîâ Ðóñåâ - Äúëáîøêè
(1882-1923 ã.)

(Ðàçêàçà Ãåîðãè Äðàãèåâ Òîäîðîâ - âíóê íà Ãåîðãè Äúëáîøêè ïî
ìàé÷èíà ëèíèÿ; çàïèñà Öâåòàíêà Ê. Òîäîðîâà - ñíàõà íà Ðàéêà

Ãåîðãèåâà Äúëáîøêà, äúùåðÿ íà Ãåîðãè Äúëáîøêè;
çàïèñàíî íà 6.05.2000 ã.)

“Ãåîðãè Èâàíîâ Ðóñåâ å ðîäåí â ñ. Äúëáîêè, Ñòàðîçàãîðñêî ïðåç
1882 ã. Ïðîèçõîæäà îò áåäíî ñåëñêî ñåìåéñòâî. Áàùà ìó Èâàí Ðóñåâ
ðàíî îñëåïÿâà è ñ äâåòå î÷è è íå ìîæå äà óïðàæíÿâà çåìåäåëñêà
ðàáîòà. Ñ ïðåõðàíàòà íà ñåìåéñòâîòî ñå çàåìà ìàéêà ìó Éîðäàíà. Òÿ

117

“ÂÀßÊÜÎÉ - ÄÎËÍÎ ÅÇÅÐÎÂΔ - ËÅÒÎÏÈÑ

ðàáîòè ïî ÷óæäèòå íèâè. Æèâåÿò â ìàëêà êúùè÷êà äî öúðêâàòà. Ñëåä
êàòî çàâúðøâà ÷åòâúðòî îòäåëåíèå, 10-12-ãîäèøíèÿò þíîøà ñòàâà
÷èðàê - îðå è ñåå íà ÷óæäè íèâè, ïàñå ÷óæäè îâöå, ãëåäà ÷óæä äîáèòúê.
Ãîäèíèòå ñå èçíèçâàò â áîðáà çà ïàð÷å êîðàâ õëÿá. Òîâà ïðîäúëæàâà
îêîëî 12 ãîäèíè. Êîãàòî å îêîëî 28-ãîäèøåí íàó÷àâà, ÷å â Áóðãàñêî
èìà íåðàçîðàíà çåìÿ è ÿ äàâàò íà èçïëàùàíå. Èäâà âúâ ñåëî Âàÿêüîé,
â êîåòî èìà ñåäåì êúùè - êèðïè÷åíè êîëèáè. Öÿëàòà ñè ïîêúùíèíà
íàòîâàðâà íà âîëñêà êîëà - òîâà ñà äðåõè, èíâåíòàð è ìàëêî áðàøíî.
Çàñåëâà ñå â ìåñòíîñòòà “Ìàëêèÿ Ìèõàëè÷”. Íàåìà 170 äêà çåìÿ,
èçãðàæäà ñè êîëèáà, èçêîïàâà êëàäåíåö. Çà äà ðàçðàáîòè çåìÿòà, êîðåíè
äðàêèòå äåíåì è íîùåì. Îò äðàêèòå ñè êëàäå îãúí. Ãîòâè, ìåñè ñè
õëÿá è ñå ïåðå ñàì. Ñêîðî ñè êóïóâà áèâîëè, ñ êîèòî îðå íèâàòà ñè, ñåå
ÿ è ÿ âúðøåå ñ äèêàíÿ. Æèâåå òàì äî íàâúðøâàíå íà 31 ãîäèíè. Êîãàòî
èçïëàùà íèâàòà, ñå ïðåñåëâà â ñåëî Âàÿêüîé. Êóïóâà äâîð îò äÿäî
Ìèòîð (Äèìèòúð Äæåâåëåêîâ). Ïîñòðîÿâà ñè êúùà è õàìáàð. Äâîðúò
å ìíîãî ãîëÿì è òîé çàñàæäà ÷åðíèöè, îðåõè, êðóøè è áåëè ñëèâè.
Èçêîïàâà êëàäåíåö. Äíåñ â íåãîâèÿò äâîð å ïîñòðîåíî Íîâîòî ó÷èëèùå,
íà êîåòî å ïîñòàâåíà âúçïîìåíàòåëíà ïëî÷à. Îæåíâà ñå çà Ñòîéêà
Ìèíêîâà îò ñ. Êàìåíî, íî òÿ å ðîäåíà â ñ. Ðàäíåâî (Êàðàáóðóí),
Ñòàðîçàãîðñêî. Òÿ å îò ðîäà íà Ãåî Ìèëåâ. Ïî êúñíî Ãåîðãè Äúëáîøêè
çàêóïóâà îò “àâñòðèéöèòå” îùå 30 äêà çåìÿ â ãðàíèöè îò íîâîòî ó÷èëèùå
äî ñòàäèîíà. Ïðåç 1910 ã. ñå ðàæäà äúùåðÿ ìó Ðàéêà, ïðåç 1917 ã. -
Ìèíêî, à ïðåç 1921 ã. - Õðèñòî.

Ãåîðãè Äúëáîøêè ïðèòåæàâà ñèëíà âîëÿ, óïîðèòîñò, òðóäîëþáèå è
å ìíîãî ïðèâúðçàí êúì çåìÿòà ñè. Îùå ïðåç 1907 ã. âúâ Âàÿêüîé å
îðãàíèçèðàíà çåìåäåëñêà äðóæáà, íà êîÿòî Ãåîðãè Äúëáîøêè ñòàâà
àêòèâåí ÷ëåí. Çàðàäè êà÷åñòâàòà ñè òîé å ìíîãî óâàæàâàí îò ñúñåëÿíèòå
ñè, ïîðàäè êîåòî ïðåç 1921 ã. å èçáðàí çà êìåò îò ëèñòàòà íà ÁÇÍÑ.

Ãåîðãè Äúëáîøêè ðàáîòè àêòèâíî çà óêðåïâàíå íà çåìåäåëñêîòî
äâèæåíèå. Òîé ïîäãîòâÿ îñíîâàòà çà ïîñòðîÿâàíåòî íà ó÷èëèùå, öúðêâà è
îáùèíñêà ñãðàäà; çà çàòðóïâàíå íà áëàòèñòèòå ìåñòà êðàé åçåðîòî, ñòàíàëè
ïðè÷èíà çà ñìúðòòà îò ìàëàðèÿ íà ìíîãî äåöà. Ïî íåãîâî íàñòîÿâàíå
ñåëîòî å ïî÷èñòåíî îò òðúíè è áàëäàðàí è ñà îôîðìåíè äâîðîâåòå.

Òîé íå ïîñòèãà ìå÷òèòå ñè, çàùîòî íà 9.06.1923 ã. (ñúáîòà) å
èçâúðøåí ïðåâðàò, ïðè êîéòî òîé å óáèò.”

Ïðîòîêîë ¹ 1
çà èçáèðàíå íà Ãåîðãè Ðóñåâ çà êìåò íà Âàÿêüîé
16.01.1923 ã.
Çàïîâåä ¹ 442 íà Îê. Í-ê ãð. Áóðãàñ
Äíåñ â 9 ÷àñà ñå ñúáðàõà â êàíöåëàðèÿòà íà Îáùèíñêîòî óïðàâëåíèå

118

Ãëàâà ²V. ÎÁÙÅÑÒÂÅÍÎ - ÏÎËÈÒÈ×ÅÑÊÈ ÆÈÂÎÒ

çà èçáèðàíå íà îáùèíñêè êìåò è íåãîâ ïîìîùíèê çà íîâîîáðàçóâàíàòà
îáùèíà Âàÿêüîé.

Ïðèñúñòâàõà:

Êðúñòþ Àòàíàñîâ Äèìî Ïåòðîâ
Ãåîðãè Èâàíîâ Ðóñåâ ßíè Ãåí÷åâ
Ñòåôàí Çåõèðåâ Äîíþ Ðàé÷åâ
Ñîòèð Ïðîäàíîâ Êîñòà Íèêîëîâ
Õðèñòî Èâàíîâ Ñòàìîâ Ïàóí Ïåòðîâ
Äèìèòúð Èâàíîâ Áîãäàí Èâàíîâ

Çà ïðåäñåäàòåë áåøå èçáðàí Äîíþ Ðàé÷åâ - íàé - âúçðàñòíèÿò
ñúâåòíèê. Îáÿâåíà áåøå öåëòà íà ñúâåòà - èçáîð íà êìåò è
ïúëíîìîùíèê. Çà òàçè öåë ñà ïðèãîòâåíè áþëåòèíè. Ïðåäñåäàòåëÿò
äîíåñå èçáèðàòåëíàòà êóòèÿ. Îòâîðè ÿ, çà äà ñå âèäè, ÷å å ïðàçíà.
Çàòâîðè ÿ. Áþëåòèíè áÿõà ïóñíàòè - 12 áðîÿ. Çà êìåò áåøå èçáðàí
Ãåîðãè Èâàíîâ Ðóñåâ, çà ïîìîùíèê-êìåò - Êðúñòþ Àòàíàñîâ. Âñòúïâàò
âåäíàãà. Ïðîòîêîëúò áåøå èçïðàòåí íà ã-í Áóðãàñêè îêîëèéñêè
íà÷àëíèê.

Ñúáèòèÿòà âúâ Âàÿêüîé ïî âðåìå
íà Äåâåòîþíñêèÿ ïðåâðàò ïðåç 1923 ã.

Íà 9.06.1923 ã. Âîåííèÿò ñúþç è Íàðîäíèÿò ñãîâîð, ñúñ ñúãëàñèåòî
íà Áîðèñ ²²², èçâúðøâàò ïðåâðàò. Íà 14.06.1923 ã. å óáèò âîäà÷úò íà
çåìåäåëöèòå Àëåêñàíäúð Ñòàìáîëèéñêè.

Âúâ Âàÿêüîé ñúîáùåíèåòî çà ïðåâðàòà å äîíåñåíî îò äÿäî ßíêî
Êîñòàäèíîâ - ïðåäñåäàòåë íà îêîëèéñêàòà çåìåäåëñêà äðóæáà. Òîé
äîíàñÿ ïóøêè, çà äà ñå âúîðúæàò è èçëÿçàò ñðåùó âîéñêàòà. Ñëåä êàòî
äàâà óêàçàíèÿ, òîé çàìèíàâà çà ñ. Êàÿëèé. Êìåòúò Ãåîðãè Äúëáîøêè
ñúáèðà ñäðóæåíèòå çåìåäåëöè - 30 ÷îâåêà, â “Êóëàòà” è èì ðàçäàâà
ïóøêè, êîèòî ñå íàìèðàëè â îáùèíàòà. Ïðàùà õîðà äà çàíåñàò
ñúîáùåíèå äî ñúñåäíèòå ñåëà ñ ïîêàíà äà ñå îðãàíèçèðàò è äîéäàò
âúâ Âàÿêüîé. Íà óðå÷åíîòî âðåìå è ìÿñòî íå èäâà íèêîé. ×óâàò ñå
ñàìî êàðòå÷íèöèòå êúì Ìóãðåñ. Öÿëà íîù çåìåäåëöèòå ïðåêàðâàò,
ñúáðàíè â “Êóëàòà”. Ïîñëå ñå ïðåìåñòâàò ïðåä îáùèíàòà. Â ñåëîòî
íèêîé íå ñïè. Âúîðúæåíè ñåëÿíè çàåìàò ïîçèöèÿ. Èìà äàæå è åäíà
êàðòå÷íèöà, òðîôåé îò Áàëêàíñêàòà âîéíà, ñ êàðòå÷àð Ãåîðãè Ìèøêîâ.
Èçâàæäàò êåðåìèäè îò ïîêðèâà íà Äÿäî Ìèòîðîâàòà ìàíäðà è íàñî÷âàò
êàðòå÷íèöàòà êúì æ.ï. ëèíèÿòà.

Íà 10.06.1923 ã. ñ âëàê îò Ñîôèÿ ïðèñòèãà âîéñêà. Ñåëîòî å
áëîêèðàíî. Íèêîé íå ìîæå äà âëåçå èëè èçëåçå îò Âàÿêüîé.

119

“ÂÀßÊÜÎÉ - ÄÎËÍÎ ÅÇÅÐÎÂΔ - ËÅÒÎÏÈÑ

Çåìåäåëöèòå ñå ðàçïðúñêâàò è ñå óêðèâàò ïî äîìîâåòå è ïëåâíèöèòå
ñè. Ãåîðãè Äúëáîøêè, îñòàâà ñàì, çàòîâà ðåøàâà äà áÿãà îò ñåëîòî.
Ïðåäè òîâà òîé ñå îòáèâà ó äîìà ñè, âçåìà ïîëîâèí õëÿá, ïóøêàòà è
ïàòðîíè è òðúãâà çà ñ. Êàÿëèé (Êàìåíî). Îòíà÷àëî ñå ñêðèâà â èçáóÿëàòà
ðúæ, â íèâàòà íà áàáà Ñòîéêà, êîÿòî é å äàäåíà îò áàùà é êàòî çåñòðà.
Ñêðèâà ñå, çàùîòî âèæäà, ÷å îò Áóðãàñ êúì Êàÿëèé èäâàò êàìèîíè.
Ãåîðãè Äúëáîøêè ñå íàäèãà äà âèäè êàêâî ñòàâà, íî âîéíèöèòå îò âòîðèÿ
êàìèîí ãî çàáåëÿçâàò, ñïèðàò, îáãðàæäàò ãî è ãî çàëàâÿò. Òîé õâúðëÿ
êàðàáèíàòà â ðúæòà, íî òå ÿ íàìèðàò. Îòêàðâàò ãî íà æ.ï. ãàðà Áúëãàðîâî
è ãî çàòâàðÿò â èçáàòà. Òàì âå÷å ñà Éîðäàí Ïðîäàíîâ - êìåò íà Êàìåíî,
Õðèñòî Öàðåâ - êìåò íà Áúëãàðîâî, è Ãåîðãè Êîéíîâ - ïîì.-êìåò íà
Áúëãàðîâî. Äâà äíè ãè áèÿò. Ïîñëå ãè çàâúðçâàò åäèí çà äðóã è ãè ïîâåæäàò
ïîä êîíâîé êúì Áóðãàñ. Ãåîðãè Äúëáîøêè ïîèñêâà âîäà è êîãàòî ñåëÿíèòå
ìó ïîäàâàò ñòîìíà, âîéíèêúò, êîéòî ãè êîíâîèðà, ÿ ðèòà è èçáèâà çúáèòå
ìó. Â ìåñòíîñòòà “Åâðåí Òàðëà”, óæ ãè ïóñêàò äà ñè îòèäàò ïî äîìîâåòå,
íî êîãàòî ñè îòäàëå÷àâàò ìàëêî, ãè ðàçñòðåëâàò â ãðúá.

Íà 12.06.1923 ã. ïðåêúñâà æèâîòà íà Ãåîðãè Äúëáîøêè. Òîé å íà 41
ãîäèíè. Òðóïúò ìó å âçåò îò áëèçêèòå ìó â ñ. Êàìåíî è ïîãðåáàí
îòíà÷àëî â ãðîáèùàòà íà ñåëîòî. Ñëåä íÿêîëêî äíè ãî ïðåìåñòâàò âúâ
Âàÿêüîé è ãî ïðåïîãðåáâàò. Íà ïîãðåáåíèåòî ìó ïðèñúñòâà è
ïúðâîðîäíîòî ìó äåòå - 13-ãîäèøíàòà ìó äúùåðÿ Ðàéêà.

Ñïîìåíè íà Ïåòêî Êàë÷åâ
(íàïèñàíè è ïðåäàäåíè íà Ðóñêà Æå÷åâà ïðåç 1999 ã.)

“Áàùà ìè Êàë÷î Äîáðåâ ñå ïðåñåëâà âúâ Âàÿêüîé ñ ìàéêà ìè Ìèíêà
Àòàíàñîâà îò ñ. Ìàëêà Äåòåëèíà, Ñòàðîçàãîðñêî, ïðåç ïðîëåòòà íà 1922ã.
Ïðè÷èíàòà äà ñå çàñåëÿò òóê å áàáà Ñòîéêà Äúëáîøêà. Òÿ å
áðàòîâ÷åäêà íà ìàéêà ìè è ñúïðóãà íà Ãåîðãè Èâàíîâ Ðóñåâ - Äúëáîøêè.
Îò ðîäèòåëèòå ñè ñúì ÷óâàë, ÷å òîé áèë ìíîãî ðàáîòëèâ ÷îâåê. Ñëåä
îçåìëÿâàíåòî öåëè íîùè òîé îðå ñúñ çàêà÷åí ôåíåð íà áîþíäðóêà íà
áèâîëèòå, çà äà èçêîðåíè äðàêèòå îò íèâàòà ñè. Ñ ÷åñòåí òðóä òîé ñå
ñäîáèâà ñ ãîëÿì èìîò.

Åòî êàêâî ñúì ÷óâàë îò ðîäèòåëèòå ñè çà ñëó÷èëîòî ñå íà 9.06.1923 ã.
Òîçè äåí òîé ñè èäâà ðàíî îò ðàáîòà, âçåìà ñè ïóøêàòà, ñëàãà ïîëîâèí
õëÿá â ïîÿñà ñè è òðúãâà. Äî âðàòè÷êàòà, õëÿáúò ïàäà îò ïîÿñà ìó.
Æåíà ìó íå å â êúùè è êîãàòî ñå âðúùà, âèæäà õëÿáà è ñå äîñåùà
êàêâî å ñòàíàëî. Âåäíàãà èäâà ïðè áàùà ìè è ìó êàçâà : ”Êàë÷î, Ãåîðãè
ãî íÿìà. Âçåìè êîáèëàòà è èäè äà ãî òúðñèø êúì Êàÿëèé.” Áàùà ìè
òðúãâà êúì Êàÿëèéñêàòà ìîãèëà è êîãàòî íàáëèæàâà êúì íåÿ, çàïî÷âà
äà âèêà “Áàé Ãåîðãè! Áàé Ãåîðãè!”. Çàáåëÿçâà, ÷å â íèâàòà íà áàáà
Ñòîéêà, äàäåíà é êàòî çåñòðà îò áàùà é, ÷îâåê ñå íàäèãà è çàëÿãà.
Ïîãëåæäà êúì Êàìåíî è âèæäà ãðóïà êîííèöè, êîèòî òðúãâàò êúì áàùà

120

Ãëàâà ²V. ÎÁÙÅÑÒÂÅÍÎ - ÏÎËÈÒÈ×ÅÑÊÈ ÆÈÂÎÒ

ìè. Òîé îáðúùà êîáèëàòà ïî ïúòÿ çà Âàÿêüîé, ñðèòâà ÿ äà áÿãà ïî-
áúðçî, íî êîííèöèòå ãî âèæäàò è ãî ãîíÿò äî ñåëîòî. Íå âëèçàò â ñåëîòî.
Áàùà ìè ñå èçïëàøâà ìíîãî, íî ñúîáðàçÿâà è îòèâà â äâîðà íà ßíàêè
Öâåòêîâ, êúäåòî èìà ñâàòáà. Òàì ñå ñìåñâà ñúñ ñâàòáàðèòå è òàêà ñå
ñïàñÿâà. Ïðåäïîëàãà ñå, ÷å õîðàòà, êîèòî ïðåñëåäâàò áàùà ìè, çàëàâÿò
äÿäî Ãåîðãè. Íà ìÿñòîòî, êúäåòî ñà ðàçñòðåëÿíè ñäðóæåíèòå
çåìåäåëöè, èìà ìàëúê êàìúê ñ èìåíàòà èì. Òîé íàïîìíÿ çà òðàãåäèÿòà,
êîÿòî ñå å ðàçèãðàëà òàì. Ñäðóæåíèòå çåìåäåëöè õîäÿò íà òîâà ëîáíî
ìÿñòî, çà äà ñå ïîêëîíÿò ïðåä ïîäâèãà íà çàãèíàëèòå ñâîè ñúèäåéöè.”

Ïðåç ñúáèòèÿòà 1923ã. ñà àðåñòóâàíè è áèòè â ïîëèöèÿòà îùå Äèíþ
Êàë÷åâ, Ãàíè Òàíåâ, Èâàí Êåõàéîâ è Àòàíàñ Äúëáîøêè. Êàòî
ñëåäñòâèå îò ïîáîÿ Äèíþ Êàë÷åâ è Ãàíè Òàíåâ çàáîëÿâàò è ïî-êúñíî
óìèðàò.

Ñïîìåíè íà Èâàí Øàõëàðñêè
ðîäåí ïðåç 1915 ã. â ñ. Ðúæèöà (Øàõëàðå),

ïðåñåëåí âúâ Âàÿêüîé ïðåç 1921 ã.
(çàïèñàíè îò Ðóñêà Æå÷åâà íà 18.06.1999 ã.)

“Áÿõ ìàëúê - îêîëî 8-ãîäèøåí - è áàùà ìè ìå âçåìàøå íà íèâàòà,
çà äà âîäÿ âîëîâåòå , êîãàòî òîé îðåøå. Ñïîìíÿì ñè åäèí äåí, ïðåç
åñåíòà íà 1923 ã., êîãàòî îòèäîõìå ñ áàùà ìè îòíîâî íà íèâàòà, ÷å äî
íàñ îðåøå Äèíþ Êàë÷åâ - ñäðóæåí çåìåäåëåö. Ïîçíàâàõ ãî ìíîãî äîáðå,
çàùîòî è ïî êúùà è ïî íèâà áÿõìå ñúñåäè. Ïî åäíî âðåìå äîéäîõà
âîåííè ñ êàìèîí è ïîïèòàõà “Êîé å Äèíüî Êàë÷åâ?”. Äèíüî êàçà “Àç
ñúì”. Çàïî÷íàõà äà ãî ðèòàò è áèÿò òàêúâ áîé, ÷å åòî – 84-ãîäèøåí
ñúì, íî â æèâîòà ñè íå ñúì âèæäàë òàêà äà áèÿò ÷îâåê. Ñëåä âðåìå ñå
âúðíà è óìðÿ îò ïîáîÿ.”

Ñëåä äúëãî ïðåêúñâàíå íà ïîëèòè÷åñêàòà ñè äåéíîñò Çåìåäåëñêàòà
äðóæáà îòíîâî àêòèâèðà äåéíîñòòà ñè ïðåç 1934 ã. è ó÷àñòâà â
ïðîâåäåíèòå èçáîðè. Âúïðåêè òåðîðà çåìåäåëöèòå ñïå÷åëâàò íàé-ìíîãî
ìåñòà â îáùèíñêèÿ ñúâåò: 6 çåìåäåëöè, 2-ìà êîìóíèñòè, 2-ìà
äåìîêðàòè è 2-ìà ñãîâîðèñòè.

Íà 19.05.1934 ã. å èçâúðøåí ïðåâðàò. Ìèíèñòúð-ïðåäñåäàòåëÿò
Ìóøàíîâ å ñâàëåí. Ñúçäàâà ñå íîâî ïðàâèòåëñòâî, íà÷åëî ñ Êèìîí
Ãåîðãèåâ. Â íåãî âëèçàò äåñíè çåìåäåëöè îò êðúãà “Çâåíî” è Âîåííèÿ
ñúþç. Ïðàâèòåëñòâîòî ðàçïóñêà Íàðîäíîòî ñúáðàíèå, ïðåíåáðåãâà
Òúðíîâñêàòà êîíñòèòóöèÿ, ðàçòóðÿ ïîëèòè÷åñêèòå ïàðòèè, ïîðàäè êîåòî
ÁÇÍÑ ìèíàâà â íåëåãàëíîñò.

Òîãàâà äúðæàâàòà ñå óïðàâëÿâà îò ÷èíîâíèöè, íàçíà÷åíè îò öàðÿ.
Åäâà ïðåç 1937 ã. çåìåäåëöèòå â Äîëíî Åçåðîâî ïðàâÿò îïèò äà

121

“ÂÀßÊÜÎÉ - ÄÎËÍÎ ÅÇÅÐÎÂΔ - ËÅÒÎÏÈÑ

îðãàíèçèðàò ëåãàëíà äåéíîñò. Ñúçäàâàò Ìëàäåæêà êîîïåðàòèâíà ãðóïà.
Âîäà÷è íà òàçè ãðóïà ñà Äîíþ Íåí÷åâ è Àíãåë Ñèðàêîâ.  íåÿ ó÷àñòâàò
40 ìëàäåæè è äåâîéêè. Òå êîëåêòèâíî îáðàáîòâàò Êîîïåðàòèâíàòà íèâà
îò 50 äêà, îðãàíèçèðàò òðóäîâè äíè, âå÷åðèíêè è åêñêóðçèè. Ðàáîòÿò
íà ñòðîåæà íà Êîîïåðàòèâíèÿ äîì. Ñëåä ÷åòèðè ìåñåöà ãðóïàòà å
ðàçòóðåíà ïîðàäè íàìåñàòà íà ïîëèöèÿòà.

Ñëåä 9.09.1944 ã. ÁÇÍÑ âëèçà â ÎÔ.
Ïðåç 1990 ã. å âúçñòàíîâåíà êàòî ñàìîñòîÿòåëíà, íî ñèëíî
ðàçïîêúñàíà ïîëèòè÷åñêà ñèëà.

Ñïèñúê íà äúëãîãîäèøíèòå è ìëàäèòå ÷ëåíîâå
íà ÁÇÍÑ - æèâè è ïî÷èíàëè:

Íèêîëà ×àóøåâ, Ïåþ Òîäîðîâ, Ñîòèð Ïååâ, Ñòåôàí Àíãåëîâ, Ðàéêà
Ãåîðãèåâà Òîäîðîâà, Äèìèòúð Êàìåíñêè, Äðàãèÿ Òîäîðîâ Ðàäíåâñêè,
Èë÷î Äðàãèåâ, Àòàíàñ Êëè÷àíîâ, Âúë÷î ×èïàðîâ, Ãåîðãè Äèêîâ, Ãåîðãè
Òåðçèåâ, Ãåîðãè Ìèøêîâ, Äèìèòúð Ãåîðãèåâ Ìèøêîâ, Äà÷î Ìèõîâ, Äîé÷î
Ìèõîâ, Êîñòà Ïåòêîâ, Äîíþ Íåí÷åâ, Àíãåë Ñèðàêîâ, Êîñòàäèí
Òåìåëêîâ, Èâàí Êåõàéîâ, Äèíþ Êàë÷åâ, Ãåîðãè Äúëáîøêè, Àòàíàñ
Äúëáîøêè, Ãåîðãè Ìàð÷åâ, Ïåòúð Ìàð÷åâ, Õðèñòî Äàëóêîâ, Äèìî
Ïåòðîâ Áîõîðîâ, Áîðèñ Äèìîâ Áîõîðîâ, Èë÷î Áèíåâ, Ìàðèÿ Ñèðàêîâà,
Áîæèë Õàäæèéñêè, Êðúñòþ Àòàíàñîâ, Àòàíàñ Êðúñòåâ, Ìàíî Áèíåâ,
Ãàíè Òàíåâ, Àíäîí Ñòîèëîâ, Ìèíêî Ã. Äúëáîøêè, Áîé÷î Æå÷åâ,
Íåäåë÷î Áîçäóãàíîâ, Íèêîëà Ä. Íåäåë÷åâ, Ðàé÷î Äîí÷åâ, Ðàäêà
Òîòåâà, Àíãåëèíà Ñèðàêîâà, Èâàí Äðàêàëèåâ, Éîðäàí Äàëóêîâ, Ñòîé÷î
Âëàäèìèðîâ, Äðàãèÿ Èë÷åâ, Öîíþ Íåí÷åâ, Õðèñòî Ïåòêàí÷åâ, Õðèñòî
Äúëáîøêè, Ðóñè Ùåðåâ, Èâàí Ðóñåâ Ùåðåâ, Õðèñòî Àò. Ùåðåâ, Ãåîðãè
Äæåâåëåêîâ, Äèìèòúð Ïàóíîâ.

4. Êîìóíèñòè÷åñêà ãðóïà:
(Ìàòåðèàëúò å ïîäðåäåí îò Ðóñêà Æå÷åâà âúç îñíîâà
ñïîìåíèòå íà Íèêîëà Ìèòîâñêè, Õðèñòî Íèêîëîâ Àíãåëîâ -
Êàôåäæèÿòà, Àíäîí Ñòîèëîâ, Ëåîí Êàìåíñêè, Àíäðåé Íèêîëîâ è
Èâàí Äèíåâ, ñúáðàíè îò Ñòàíêà Ðàäîéíîâà ïðåç 1982 ã.).
Îñíîâàâàíå íà ïàðòèéíàòà ãðóïà:
Îùå ïðåç 1900 ã. âúâ âåñòíèê “Ðàáîòíè÷åñêè âåñòíèê”, áð.1-2 îò ì.
àïðèë, å ïîìåñòåíà ñëåäíàòà äîïèñêà: “Âàÿêüîé, Áóðãàñêî -
ïðîëåòàðèçèðàíî ñåëî”, â êîÿòî ñå ðàçêàçâà çà òåæêèÿ æèâîò íà ðàòàèòå
â ÷èôëèêà. Òîçè òåæúê æèâîò ïîäòèêâà íàñåëåíèåòî äà ñå îðãàíèçèðà
è äà ñå áîðè çà ïî-âèñîêè íàäíèöè è ïî-äîáðè óñëîâèÿ íà ðàáîòà.

122

Ãëàâà ²V. ÎÁÙÅÑÒÂÅÍÎ - ÏÎËÈÒÈ×ÅÑÊÈ ÆÈÂÎÒ

Ñòðåìåæúò çà îáåäèíÿâàíå ñå çàñèëâà ñëåä Ïúðâàòà ñâåòîâíà
âîéíà. Ïðåç 1919 ã. â ñåëîòî èäâà àäâîêàòúò Êàðàìáîëîâ è çàåäíî ñ
ó÷èòåëÿ Õðèñòî Ìàêñèìîâ îñíîâàâàò Êîìóíèñòè÷åñêàòà ãðóïà. Â
êíèãàòà “Èñòîðèÿ íà êîìóíèñòè÷åñêàòà ïàðòèÿ â Áóðãàñêè îêðúã” å
çàïèñàíî ðåøåíèåòî íà ÖÊ íà ÁÊÏ çà îñíîâàâàíå íà Êîìóíèñòè÷åñêà
ãðóïà â ñ. Âàÿêüîé, Áóðãàñêè îêðúã.

Õðèñòî Ãåîðãèåâ Ìàêñèìîâ
Ðîäåí ïðåç 1891 ã. â ñ. Ñìèëåö, Ñèëèñòðåíñêî, â îñåì÷ëåííî ñåëñêî
ñåìåéñòâî. Âúïðåêè áåäíîòèÿòà, áëàãîäàðåíèå íà ãîëÿìàòà ñè
ëþáîçíàòåëíîñò òîé ïîëó÷àâà îáðàçîâàíèå è ó÷èòåëñòâà â
Ñèëèñòðåíñêî, Ðóñåíñêî è Ñëèâåíñêî. Ïðåç 1919 ã. èäâà â ñ. Âàÿêüîé.

Èç ñïîìåíèòå íà Àíäîí Ñòîèëîâ:
“Ïðåç 1921-1922 ã. óøèõìå çíàìåòî íà ïàðòèéíàòà ãðóïà. Èçðàáîòèõà
ãî Õðèñòî Ìàêñèìîâ è æåíà ìó Ãàíêà. Áåøå íàïðàâåíî îò ÷åðâåí ïëàò,
âúðõó êîéòî ñ æúëòà áîÿ áåøå íàïèñàíî “Êîìóíèñòè÷åñêà ãðóïà, ñ.
Âàÿêüîé”. Èìàøå íàðèñóâàíè ñúðï è ÷óê. Çíàìåíîñåö áåøå Ñòîÿí
Äåâåäæèåâ. Îñâåí çíàìå ãðóïàòà èìàøå è òðúáà.
Ïðåç 1920 ã. ãðóïàòà îòèäîõìå íà ìèòèíã â ãð. Áóðãàñ, ïî ñëó÷àé
Ïúðâè ìàé. Íà òîçè ìèòèíã ïðèâåòñòâèå êúì áóðãàñêîòî ðàáîòíè÷åñòâî
îòïðàâè ðúêîâîäèòåëÿò íà Êîìóíèñòè÷åñêàòà ãðóïà â ñ. Âàÿêüîé -
Õðèñòî Ìàêñèìîâ.
Ïðåç 1923 ã. îêîëî 20 ÷ëåíîâå íà ãðóïàòà îòèäîõìå íà
ïúðâîìàéñêàòà ìàíèôåñòàöèÿ â ãð.Áóðãàñ. Òàì íè íàïàäíà ïîëèöèÿòà,
ðàçïðúñíà ìàíèôåñòàöèÿòà è â ñóìàòîõàòà çíàìåòî èç÷åçíà. Ïî êàêâè
ïúòèùà, íå çíàÿ, çíàìåòî ïîïàäà ó Ãåîðãè Ïåõëèâàíîâ îò ãð. Ñðåäåö.
Òîé ãî ïàçè äî 9.09.1944 ã. è ïîñëå ãî ïðåäàâà â Îêðúæíèÿ èñòîðè÷åñêè
ìóçåé. Òàì ñå ñúõðàíÿâà è äî äíåñ.”

Ó÷àñòíèöè â êîìóíèñòè÷åñêàòà ãðóïà, îñíîâàòåëè è ÷ëåíîâå
Åí÷î Èâàíîâ, Òðèôîí Èâàíîâ, Ãåîðãè Òîäîðîâ Ðàäåâ (Äàðìàäàíîâ),
Êîëþ Ìèòîâñêè, Àíäîí Í. Êàôåäæèéñêè, Õðèñòî Êàôåäæèÿòà, Àíäîí
Ñòîèëîâ, Ñòîÿí Í. Äåâåäæèåâ, Êúíþ Ñëàâîâ, Äèìèòúð Øàëàìàíîâ, Òîäîð
Ãðîçäåâ, Àíãåë Ìàðèíîâ, Âàñèë Êàìèëàðîâ, Äèìèòúð Ïàóíîâ, Äèìèòúð
Ãúð÷îâ, Õðèñòî Èâàíîâ Ñòîèëîâ, Âàñèë Ïåòðîâ Ìàäæóðñêè, Äèìèòúð
Êàáàñàêàëîâ, Ãåîðãè Ñò. Ìèõíåâ, Äèìèòúð Õð. Àíãåëîâ (Êåáàïà), Íèêîëà

123

“ÂÀßÊÜÎÉ - ÄÎËÍÎ ÅÇÅÐÎÂΔ - ËÅÒÎÏÈÑ

Õð. Àíãåëîâ (Êåáàïà) è ñúïðóãàòà ìó Çëàòêà Ôèëèïîâà.
Êúì ãðóïàòà íà âúçðàñòíèòå å ñúçäàäåíà ìëàäåæêà ãðóïà ÐÌÑ:
Òðèôîí Èâàíîâ - ñåêðåòàð, Õðèñòî Ä. Ãåîðãèåâ, Èâàí Âåëåâ Äîáðåâ,

Âàñèë Êàìèëàðîâ, Ãåîðãè Êàìèëàðîâ, Õðèñòî Í. Àíãåëîâ.
Âñè÷êè ðåìñèñòè ïî-êúñíî ñòàâàò ÷ëèíîâå íà Êîìóíèñòè÷åñêàòà

ãðóïà.
Ïðîñâåòíà äåéíîñò
Èç ñïîìåíèòå íà Õðèñòî Íèêîëîâ Êàôåäæèéñêè, ðîäåí ïðåç 1898 ã.:
“Ïðåç 1928 ã . ïàðòèéíàòà ãðóïà èçëåçå îò íåëåãàëíîñò, â êîÿòî

áåøå ïîïàäíàëà ñëåä Ñåïòåìâðèéñêèòå ñúáèòèÿ ïðåç 1923 ã. Òÿ
âúçîáíîâè ñâîÿòà äåéíîñò. Îòíà÷àëî ãðóïàòà èçâúðøâàøå îñíîâíî
ïðîñâåòíà äåéíîñò. ×åòÿõìå è ðàçíàñÿõìå ìåæäó õîðàòà âåñòíèöèòå
“Ðàáîòíè÷åñêè âåñòíèê”, “Ìëàäåæêà èñêðà”, “Íàêîâàëíÿ” è “Åõî”;
êíèãèòå “Ìàéêà” îò Ìàêñèì Ãîðêè è “Ìàðòèí Èäúí” îò Äæåê Ëîíäîí.“

Ìåðîïðèÿòèÿ íà ïðîëåòàðñêà ñîëèäàðíîñò
Ñïîìåíè íà Êîëþ Ìèòîâñêè:
“Ïðåç 1921 ã. ãðóïàòà ó÷àñòâà â ñúáèðàíåòî íà õðàíà çà ãëàäóâàùèòå
â Ïîâîëæèåòî, â Ðóñèÿ. Ñúáðàõìå åäèí òîí ïøåíèöà è ñ êàðóöè ÿ
îòêàðàõìå â Áóðãàñ íà ïðèñòàíèùåòî, êúäåòî ÿ íàòîâàðèõìå íà êîðàá.
Ïðåç 1932 ã. ñúáðàõìå 800 êã ïøåíèöà è 50 êã áîá çà ñòà÷êóâàùèòå
ðàáîòíèöè, êîèòî ðàáîòèõà çà ïðåñóøàâàíåòî íà áëàòàòà êðàé ñ.
Òúíêîâî. Ðàáîòíèöèòå ñòà÷êóâàõà, çàùîòî ðàáîòàòà èì áåøå òåæêà, à
çàïëàòèòå ìíîãî íèñêè è ñåìåéñòâàòà èì ãëàäóâàõà.
Ëåîí Êàìåíñêè ñå âêëþ÷è â æèâîòà íà ãðóïàòà ïðåç 1931 ã. è âçåìàøå
àêòèâíî ó÷àñòèå âúâ âñè÷êè àêöèè.
Ãðóïàòà îðãàíèçèðà ñåäÿíêà â äîìà íà Ãåîðãè Òîäîðîâ Ðàäåâ
(Äàðìàäàíîâ). Ïîä ïðèêðèòèåòî, ÷å ñå ïðèãîòâÿò çà ñâàòáàòà íà äúùåðÿ
ìó, ìîìè÷åòàòà ïëåòàò ÷îðàïè è ðúêàâèöè, ñúáèðàò äðåõè, áðàøíî è ïàðè,
êîèòî Ëåîí Êàìåíñêè íîñè â ãð. Áóðãàñ è ãè ïðåäàâà íà Äèì÷î Êàðàäèìîâ
îò Áóðãàñ, à òîé ãè ïðåäàâà íà íåëåãàëíèòå. Â êúùàòà íà Ëåîí Êàìåíñêè
ñå ïàçåøå è îðúæèåòî, êîåòî ÷ðåç Àíäðåé Íèêîëîâ ïðåäàâàò íà èçáÿãàëèÿ
îò Áóðãàñêèÿ çàòâîð Ìèõàèë Äîé÷åâ îò ñ. Êàáëåøêîâî.
Ïðåç 1934 ã. ñúáðàõìå õðàíà çà äåòñêèòå ëàãåðè, îðãàíèçèðàíè ïî
ëèíèÿòà íà ÐàáÑåëÑ. Çàêàðàõìå ïðîäóêòèòå â ãð.Áóðãàñ è ãè
ïðåäàäîõìå íà Ìàíîë Õðèñòîâ è Äèìèòúð Õðèñòîâ (Êåáàïà).
Ïîääúðæàõìå âðúçêà îùå ñ Àëåêñè Ãàáðîâñêè è Ðàäè è Òîäîð
Ðàäè÷åâè.
124

Ãëàâà ²V. ÎÁÙÅÑÒÂÅÍÎ - ÏÎËÈÒÈ×ÅÑÊÈ ÆÈÂÎÒ

Ïðåç 1939-1943 ã. ïðèãîòâèõìå êîëåòè çà êîíöåíòðàöèîííèòå ëàãåðè
â Ãîíäà âîäà, Ãèãåí è Åíèêüîé.

Ïðîäàâàõìå ìàðêè è ñúáðàíèòå ïàðè èçïîëçâàõìå çà ïîäïîìàãàíå
íà áîëíè ïàðòèéíè ÷ëåíîâå.

Ïðåç 1941 ã. îáðàáîòâàõìå 20 äêà íèâà è ïàðèòå, êîèòî ïîëó÷èõìå
îò ïðîäàæáàòà íà çúðíîòî - 20 000 ëâ., çàíåñîõìå íà Ïåþ Ïååâ îò ãð.
Ñðåäåö çà çàêóïóâàíå íà îáóâêè è îðúæèå çà íåëåãàëíèòå.”

Ïîëèòè÷åñêà äåéíîñò íà êîìóíèñòè÷åñêàòà ãðóïà
Ñïîìåíè íà Êîëþ Ìèòîâñêè:
“Ïðåç 1921 ã., êîãàòî äîéäîõ âúâ Âàÿêüîé, â ñåëîòî âå÷å èìàøå
Ïàðòèéíà ãðóïà. Íà 9.06.1923 ã. êîìóíèñòèòå íå ïîäêðåïèõà çåìåäåëöèòå
è òå îñòàíàõà ñàìè.
Ïðåç ì. àâãóñò â ñåëîòî äîéäå äÿäî Äîáðè Áðàäè÷êàòà. Òîé èìàøå
âúðøà÷êà, ñ êîÿòî âúðøååøå âúâ Âàÿêüîé, è òîé äîéäå óæ äà íàãëåäà
êàê âúðâè ðàáîòàòà è äîíåñå ðåøåíèåòî çà âúñòàíèå. Â íåãî ñå êàçâàøå,
÷å òðÿáâà äà ñå âúîðúæèì, íî ïîðàäè êðàòêèÿ ñðîê óñïÿõìå äà ñúáåðåì
ñàìî òðè ïóøêè - îò Èëèÿ Ãóíåêîâ, îò Áîþ Áîçàêîâ è îò Õðèñòî Ïåòêîâ.
Ïàòðîíè íÿìàõìå. Óãîâîðêàòà áåøå, êîãàòî âèäèì îãíüîâå îòêúì
Êàðàòåïå, äà èçëåçåì â ìåñòíîñòòà “Êàðàÿíóñ”, êúäåòî äà ñå ñúáåðåì
ñ õîðà îò Êàìåíî, Ðàâíåö, Áðàòîâî è Ðóñîêàñòðî è äà ñå íàñî÷èì êúì
êàçàðìàòà â Áóðãàñ.
Íà óðå÷åíèÿ ÷àñ äîéäîõà Åí÷î Èâàíîâ, Äèìèòúð Ïàóíîâ, Ãåîðãè
Òîäîðîâ, Äèìèòúð Êàáàñàêàëîâ è Êîëþ Ìèòîâñêè. ×àêàõìå öÿëà íîù,
íî íèêîé íå äîéäå. Êúì ñóòðèíòà ÷óõìå êàðòå÷íèöèòå äà ñòðåëÿò â
Êîìëóêà. Îò Âàÿêüîé ó÷àñòíèê â ñåïòåìâðèéñêèòå ñðàæåíèÿ áåøå ñàìî
Òîäîð Ãðîçäåâ.
Ñëåä ðàçãðîìà òîé óñïÿâà ïî áðåãà íà åçåðîòî äà ñè äîéäå âúâ
Âàÿêüîé. Çàëîâåí å è å îñúäåí íà 1 ãîäèíà çàòâîð.
Ïðåç 1932 ã. èçêàðàõìå åäèí ìàíäàò êàòî ñúâåòíèöè. Îò
êîìóíèñòè÷åñêàòà ãðóïà áÿõìå òðèìà: Åí÷î Èâàíîâ, Òîäîð Ãðîçäåâ è
àç, Êîëþ Ìèòîâñêè.
Ïðåç 1934 ã. ñúâåòíèöè â Îáùèíàòà áÿõà 12, îò êîèòî 6 - çåìåäåëöè,
2 - ñãîâîðèñòè, 2 - äåìîêðàòè è 2 - êîìóíèñòè. Íàñèëâàõà íè äà ñå
îáåäèíèì ñúñ ñãîâîðèñòèòå è äåìîêðàòèòå, çà äà ñâàëèì îò âëàñò
çåìåäåëöèòå. Òîãàâà ãëàñóâàõìå ñ ëîçóíãè, ïîíåæå íÿìàõìå ñâîé
êàíäèäàò. Íî òúé êàòî íàïðàâèõìå ìíîãî ñèëíà àãèòàöèÿ ñðåä
ìëàäåæèòå, óñïÿõìå äà ñïå÷åëèì 60 ãëàñà. Òúé êàòî ñúì èíâàëèä è
õîäÿ ñ áàñòóí, â äåíÿ íà èçáîðèòå âìåñòî áàñòóí áÿõ âçåë
ñëúí÷îãëåäîâî ñòúáëî, â êîåòî èçäúëáàõ ñúðöåâèíàòà è ñëîæèõ
áþëåòèíàòà ñúñ ñúâåòíèöèòå êîìóíèñòè.

125

“ÂÀßÊÜÎÉ - ÄÎËÍÎ ÅÇÅÐÎÂΔ - ËÅÒÎÏÈÑ

Èçâèêàõà ìå â Áóðãàñ, ïðè îêîëèéñêèÿ íà÷àëíèê, êàòî ìå îáâèíèõà,
÷å ñúì èçâúðøèë êðàæáà. Áèåõà ìå, êàòî íå ìå ïèòàõà çà êðàæáàòà, à
ìè âíóøàâàõà, ÷å òðÿáâà äà ñå ñúþçèì ñ äåìîêðàòèòå è ñãîâîðèñòèòå.
Òîâà áåøå ïðè óïðàâëåíèåòî íà Íàðîäíèÿ áëîê.

Ñëåä 19.05.1934 ã. Êîìóíèñòè÷åñêàòà ãðóïà âúâ Âàÿêüîé ìèíà â
íåëåãàëíîñò. Àç æèâååõ íà êðàÿ íà ñåëîòî è ñáèðêèòå ãè ïðàâåõìå ó
íàñ. Ïðè ìåí ñà íàìèðàëè ïîäñëîí èíñòðóêòîðèòå Ìàíîë Ðàëåâ, Àëåêñè
Ãàáðîâñêè, Òîäîð Ðàäè÷åâ è Ïåþ Ä. Ïååâ - ñåêðåòàð íà Ñðåäåöêà
îêîëèÿ.

Ïðåç 1936 ã. ó÷àñòâàõìå íà Îêðúæíà ïàðòèéíà êîíôåðåíöèÿ â
ìåñòíîñòòà “Îòìàíëèé”.

Ïðåç 1943 ã. íàïðàâèõà îïèò äà ìå îòðîâÿò, çà äà ìå óïëàøàò. Îêîëî
Êîëåäà èçâèêàõ äðóãàðèòå ñè äà êîëèì ïðàñåòî. Ïðåä êúùàòà ìè ñïðÿ
ôàéòîí, îò êîéòî ñëåçå äèðåêòîðúò íà çàòâîðà, åäèí îò Äúðæàâíà ñèãóðíîñò,
ïðåîáëå÷åí êàòî ëîâåö è îùå äâàìà. Ñåäíàõìå íà ìàñàòà. È òå ñúùî
ÿäîõà è ïèõà ñ íàñ. Äèðåêòîðúò íà çàòâîðà ñå íàïè è çàïî÷íà äà ãîâîðè, ÷å
ìó ñå áèÿò êîìóíèñòè. Íà òðúãâàíå ìè ïîäàðèõà äâà ïàëàìóäà çà òîâà, ÷å
ñà ÿëè è ïèëè ó íàñ. Åäèíèÿò îò öèâèëíèòå îòðÿçà åäíî ïàð÷å è ìå íàêàðà
äà ãî èçÿì, çà äà îïèòàì êîëêî å âêóñåí ïàëàìóäà. Àç îáà÷å íå ãî ïîãúëíàõ
è ñêðèòî ãî èçïëþõ. Âå÷åðòà ìè ñòàíà ìíîãî ëîøî, öåëèÿò ñå ñõâàíàõ. Íà
äðóãèÿ äåí ìå çàâåäîõà ïðè ä-ð Ìèðîíîâ, êîéòî ìå ïðåãëåäà è ìè êàçà, ÷å
íàïðàâî ñúì áèë îòðîâåí. Íå ñìååõ äà ñå îïëà÷à íà íèêîãî.

Ïðåç 1944 ã. áåøå îðãàíèçèðàí ÎÔ êîìèòåò: Òîäîð Ãðîçäåâ, ßí÷î
Õðèñòîâ, Ëåîí Êàìåíñêè, Êîëþ Ìèòîâñêè, Êúíþ Ñëàâîâ, Ïåíþ Àíäðååâ,
Ãåîðãè Ðàäåâ, Àíäðåÿ Íèêîëîâ, Ôåðäèíàíä Õðèñòîâ, Åí÷î Èâàíîâ,
Õðèñòî Àíãåëîâ è Ìàíî Äðàêîëèéñêè. Ïðåç 1944 ã. çà êìåò îò
ïðàâèòåëñòâîòî íà ÎÔ ñ ìèí.-ïðåäñåäàòåë Êèìîí Ãåîðãèåâ áåøå
èçáðàí Òîäîð Ãðîçäåâ.

Íà 9.09.1944 ã. îêîëî òðè ÷àñà ñëåäîáåä â ñåëîòî äîéäîõà ÷àñòè íà
×åðâåíàòà àðìèÿ. Ïîñðåùíàõìå ãè â èçòî÷íàòà ÷àñò íà ñåëîòî. Çàïî÷íà
îáùîñåëñêî âåñåëèå, èçâè ñå õîðî íà ìåãäàíà. Âñè÷êè áÿõà âúçáóäåíè,
ðàçãîâàðÿõà è ñå ñìååõà. Âîéíèöèòå ñå ñìåñèõà ñ íàðîäà. Íàïðàâèõìå
îáùà òðàïåçà ñ êóðáàí. Çà êóðáàíà àç çàêëàõ åäíî òåëå.”

Òîäîð Ãðîçäåâ Òîäîðîâ
(ðàçêàçàë Òîäîð Äðàãèåâ Òîäîðîâ, âíóê íà Òîäîð Ãðîçäåâ, ðîäåí

ïðåç 1933ã.; çàïèñàëà íà 1.05.1999ã. Öâåòàíêà Ê. Òîäîðîâà,
ñíàõà íà Äðàãèÿ Ãðîçäåâ, ðîäåíà ïðåç 1945ã.)

Ðîäåí ïðåç 1881 ã. â ñ. Òðúíêîâî, Ñòàðîçàãîðñêà îáëàñò. Òúé êàòî
ñåìåéñòâîòî ìó å ìíîãî áåäíî è íÿìà çåìÿ, ñå ïðåñåëâà â ñ. Êàìåíî
(Êàÿëèé), êúäåòî ðàáîòè êàòî ðàòàé ïðè ïî-áîãàòè çåìåäåëñêè ñòîïàíè.

126

Ãëàâà ²V. ÎÁÙÅÑÒÂÅÍÎ - ÏÎËÈÒÈ×ÅÑÊÈ ÆÈÂÎÒ

Îæåíâà ñå çà Äèìèòðèíà Ïååâà. Ðàæäàò èì ñå ÷åòèðèìà ñèíà - Ïåþ,
Äðàãèÿ, Ãðîçäþ è Ãåîðãè. Ïðåç 1924 ã. ñå ïðåñåëâà âúâ ñ. Âàÿêüîé.
Îñíîâàòåë å íà Ïàðòèéíàòà îðãàíèçàöèÿ â Êàìåíî. Áèë å ñåêðåòàð íà
ïàðòèéíàòà ãðóïà â Êàìåíî è âúâ Âàÿêüîé. Ïðåç 1919 ã. ó÷àñòâà â
ñòà÷êàòà íà ðàáîòíèöèòå îò Çàõàðíàòà ôàáðèêà. Ïî âðåìå íà ñòà÷êàòà
ðàçáèâàò âàãîí ñ îðúæèå íà ãàðà Áúëãàðîâî, âçåìàò 200 ïóøêè è ãè
óêðèâàò â íèâèòå. Òîäîð Ãðîçäåâ âçåìà 20 ïóøêè è ãè çàðàâÿ â äâîðà
ñè â ñ. Êàÿëèé. Ñëåä íàñèëñòâåíîòî ïðåêðàòÿâàíå íà ñòà÷êàòà
ó÷àñòíèöèòå ñà çàëîâåíè, çàòâîðåíè ñà â ìàçåòî íà ãàðà Áúëãàðîâî.
Èçòåçàâàò ãè è ïîñëå ãè îòêàðâàò â ãð. Áóðãàñ â “Îáùåñòâåíà
áåçîïàñíîñò”. Òîäîð Ãðîçäåâ å îñúäåí íà òðè ãîäèíè ëèøàâàíå îò
ñâîáîäà, êîèòî èçòúðïÿâà â Ñòàðîçàãîðñêèÿ çàòâîð.

Êîãàòî çåìåäåëöèòå ñà ðàçáèòè îò âîéñêàòà êðàé Ñòàðàòà ãàðà è
Êîìëóêà â Áóðãàñ, òîé óñïÿâà äà ñå äîáåðå äî Âàÿêüîé ïîêðàé åçåðîòî.
Ïî-êúñíî å çàëîâåí, îñúäåí è ëåæè îùå åäíà ãîäèíà â çàòâîðà.

Ñïîìåíè íà Àíäðåé Íèêîëîâ:
“Ïðåç 1934 ã. ñå îçîâàõ â çàòâîðà. Ðàáîòåõ â ñâèíàðíèêà è âñåêè
äåí íîñåõ õðàíèòåëíèòå îòïàäúöè íà ñâèíåòå, êîèòî ãëåäàõìå êðàé
ñåëîòî. Â ïëúòíà êóòèÿ ñëàãàõ ïèñìàòà è ãè ïóñêàõ â êîôèòå ñ
îòïàäúöèòå. Òàêà äî 1940 ã. ìå ïîëçâàõà êàòî êóðèåð. Ïðåç 1941 ã.
èçëÿçîõ îò çàòâîðà è ìå âçåõà çàïàñ â Ãîðíà Îðÿõîâèöà. Òàì ñå çàïîçíàõ
ñ Ìèõàèë Äîé÷åâ. Ïîñëå íè ïðåìåñòèõà â Ãîöåäåë÷åâñêî. Ìèõàèë
èçáÿãà îò êàçàðìàòà è ñòàíà íåëåãàëåí. Â Êàáëåøêîâî ãî õâàíàõà è
îòíîâî ãî çàòâîðèõà. Õîäèõ ìó íÿêîëêî ïúòè íà ñâèæäàíå è òàì ñå
óãîâîðèõìå çà áÿãñòâîòî. Â çàòâîðà ñè íàðàíè ðúêàòà è ïîñòúïè â
áîëíèöàòà. Îò òàì èçáÿãà è ïðåç áóðãàñêèòå ëîçÿ äîéäå â Äîëíî
Åçåðîâî. Òîâà áåøå ïðåç 1943 ã. ×ðåç Åí÷î Èâàíîâ Õðèñòîâ ñå ñâúðçàõìå
ñúñ ñ÷åòîâîäèòåëÿ íà êîîïåðàöèÿòà â Êàðàíîâî, à òîé íè ñâúðçà ñ ÷îâåê
îò ì.ñ. ×åðíî ìîðå. Íà äðóãèÿ äåí äîéäå ÷îâåê è îòâåäå Ìèõàèë.
Èìàõ ïèñòîëåò è ìó ãî äàäîõ. Òàêà Ìèõàèë îòèäå ïðè ïàðòèçàíèòå â
îòðÿä “Íàðîäåí þìðóê”.

Ñïîìåíèòå íà Èâàí Äèíåâ:
“Ïðåç 1944 ã. áÿõ çàïàñ â Êîðïóñà - Ñúðáèÿ. Çàåäíî ñ ìåí áÿõà
Òåìåëêî Èâàíîâ è Õðèñòî Äèìîâ Ðàé÷åâ. Öÿëàòà äðóæèíà íà÷åëî ñ
ãåí. Ðóñåâ è ãåí. Êèðèë Èãíàòîâ (ïîñëå ñòàíà ìèíèñòúð), ïðåìèíàõìå
êúì ïàðòèçàíñêàòà áðèãàäà “Ãåîðãè Äèìèòðîâ”. Â òàçè áðèãàäà áÿõìå
îò ì. ìàé äî ì. ñåïòåìâðè 1944ã. Ó÷àñòâàõìå â àêöèè â ñåëèùàòà
Ëåñêîâåö, Ëþáàíåê è Êóðøóìëèè. Îòòàì ñå èçòåãëèõìå â Êþñòåíäèë.
Òàì ñå ïðåãðóïèðàõìå è çàìèíàõìå íà ôðîíòà êàòî äîáðîâîëöè.”

127

“ÂÀßÊÜÎÉ - ÄÎËÍÎ ÅÇÅÐÎÂΔ - ËÅÒÎÏÈÑ

ÃÅÎÐÃÈ ÄÚËÁÎØÊÈ ÄÈÌÎ ÏÅÒÐÎÂ (ÁÎÕÎÐÎÂ)
Êìåò 1923 ã. Êìåò 1925 ã.

ÃÅÎÐÃÈ ÄÆÅÂÅËÅÊΠÍÈÊÎËÀ ×ÀÓØÅÂ
Êìåò 1927 - 1928 ã. Êìåò 1930 ã.

128

Ãëàâà ²V. ÎÁÙÅÑÒÂÅÍÎ - ÏÎËÈÒÈ×ÅÑÊÈ ÆÈÂÎÒ

ÀÍÄÎÍ ÑÒÎÈËÎÂ ÃÅÎÐÃÈ ÑÒÅÔÀÍÎÂ
Êìåò 1931 ã. Êìåò 1949 - 1951 ã.

ÈÂÀÍ ÕÐÈÑÒΠÄÎÍ×Î ÐÀÉ×ÅÂ
Êìåò 1960 ã. Êìåò 1971 - 1983 ã.

129

“ÂÀßÊÜÎÉ - ÄÎËÍÎ ÅÇÅÐÎÂΔ - ËÅÒÎÏÈÑ

ÑÒÎßÍÊÀ ÍÈÊÎËÎÂÀ (ÒßÍÀ) Áîðèñ Ä. Ïåòðîâ (Áîõîðîâ) ïðåä
Êìåò 1960 ã. çíàìåòî íà çåìåäåëñêàòà ãðóïà
“Ìëàä çåìåäåëåö”, ñ.Âàÿêüîé,

1920 ã.

Çíàìåòî íà Êîìóíèñòè÷åñêàòà ãðóïà â ñ. Âàÿêüîé,
èçðàáîòåíî ïðåç 1921/1923 ã. îò ñúïðóãàòà íà Õðèñòî Ìàêñèìîâ - Ãàíêà

130

Ãëàâà ²V. ÎÁÙÅÑÒÂÅÍÎ - ÏÎËÈÒÈ×ÅÑÊÈ ÆÈÂÎÒ

ÏÚÐÂÎÌÀÉÑÊÀ ÌÀÍÈÔÅÑÒÀÖÈß
 ÑÅËÎ ÄÎËÍÎ ÅÇÅÐÎÂÎ

ÏÐÀÇÍÓÂÀÍÅ ÍÀ 9-òè ÑÅÏÒÅÌÂÐÈ
 ÑÅËÎ ÄÎËÍÎ ÅÇÅÐÎÂÎ

131

V. Ó×ÀÑÒÍÈÖÈ ÂÚ ÂÎÉÍÈÒÅ
(Íàïèñà Áèíþ Äîí÷åâ)

Íèòî åäíà îò âîéíèòå íå îòìèíàâà æèòåëèòå íà ñ. Âàÿêüîé. Âîèíè
îò ñåëîòî ó÷àñòâàò âúâ âîåííèòå ñðàæåíèÿ, íÿêîè îò òÿõ çàãèâàò íà
ôðîíòà, à äðóãè ïî÷èâàò âïîñëåäñòâèå îò ðàíèòå ñè. Äîêàçàòåëñòâî çà
òîâà ñà îòêðèòèÿò â àðõèâèòå Ñïèñúê íà ôðîíòîâàöèòå, êàêòî è
ñïîìåíèòå íà ïðåêè ó÷àñòíèöè, ïîìåñòåíè ïî-äîëó.

Ñïèñúê
íà áåæàíöèòå, çàñåëåíè â ñ. Âàÿêüîé, îáù. Âàÿêüîéñêà,
îêîëèÿ Áóðãàñêà, óñòàíîâåíè íà ïîñòîÿííî ìåñòîæèòåëñòâî è

çàïèñàíè ïî ñåìåéíàòà êíèãà íà ñúùàòà îáùèíà
(ðîäåíè ìåæäó 1874-1900 ã., âêë.), ñúñòàâåí íà 29.07.1930 ã. â

ñ. Âàÿêüîé, ñúãëàñíî Îêðúæíî ¹ 7840 / 5.10.1928ã.
íà Áóðãàñêî îêîëèéñêî óïðàâëåíèå

132

Ãëàâà V. Ó×ÀÑÒÍÈÖÈ ÂÚ ÂÎÉÍÈÒÅ

36 Êàñèäîâ, Íèêîëà Äèìèòð. Êàâàêë.,1889 íå äà 62 ïåõ. ïîëê ïåõ. ðåäí. íå

37 Òðèôîíîâ,Òðèôîí Ãåîðãèåâ Òàðôà,1890 äà äà 24 ïåõ. ïîëê ïåõ. ðåäí. íå

38 Ëàçàðîâ, Íèêîëà Äèìîâ Òàðôà,1890 äà äà 3 Ìàêåä. ïîëê ïåõ. ðåäí. äà

39 Ñòåôàíîâ,Ñòîéêî Äîí÷åâ Êàâàêë.,1890 íå äà 5 îïúë÷. ïîëê ïåõ. ðåäí. äà

40 Àíãåëîâ, Ãðèãîð Äèìîâ ñ.Áÿëà âîäèöà, äà äà 13 ìèíîõâ. ðîòà ïåõ. ðåäí. íå

Ïðèëåïñêî,

1890

41 Òåìåëêîâ, Íèêîëà Èâàíîâ Êàâàêë.,1890 íå äà 14 ïîãð. äðóæ. ïåõ. ðåäí. äà

42 Ãåí÷åâ, Èâàí Ïåòêîâ Òàðôà,1891 íå äà 14 ïîãð. äðóæ. ïåõ. ðåäí. íå

43 Ìèøêîâ,Èëèÿ Ãåîðãèåâ Êàâàêë.,1891 íå äà 32 ïåõ. ïîëê ïåõ. åôð. íå

44 Àòàíàñîâ,Êîñòàäèí ñ. Êàâàêë.,1891 íå äà 40 ïåõ. ïîëê ïåõ. ïîäîô äà

45 Ïîëîíîâ,Íèêîëà Ãåîðãèåâ Êàâàêë.,1891 íå - - - --

46 Àíãåëîâ,Àíäîí Ñòîèëîâ Òàðôà,1891 íå äà 11 ïèîí. äðóæ. ïåõ. ïîäîô íå

47 Äèìèòðîâ,Äèìèòúð Àíä. Òàðôà,1892 äà äà 14 Ìàê. ïîëê ïåõ. ðåäí. íå

48 Äîáðåâ, Äèìèòúð Ïåòêîâ Òàðôà,1892 íå äà 11 ïèîí. äðóæ. èíæ.âîé. ðåäí. íå

49 Ñëàâîâ, Ñòîÿí Íèêîëîâ Òàðôà, 1892 íå äà Ùóðì. äðóæ. ïåõ. ðåäí. íå

50 Ïåíåâ, Èëèÿ Äèìèòðîâ Êàâàêë.,1892 íå äà 7 Ìàêåä. ïîëê ïåõ. ðåäí. íå

51 Ñòîèëîâ, Ãåîðãè Èâàíîâ Òàðôà,1893 íå äà 3 Ìàêåä. ïîëê ïåõ. åôð. íå

52 Àíãåëîâ,Åí÷î Èâàíîâ Òàðôà,1894 íå äà 24 ïåõ. ïîëê. ïåõ. ðåäí. íå

53 Äèìèòðîâ,Âúëêî Àíãåëîâ Òàðôà,1894 äà äà 3 Ìàêåä. ïîëê ïåõ. ðåäí. íå

54 Ëàçàðîâ,Äèìèòúð Äèìîâ Òàðôà,1894 íå äà 11 ïåõ. ïîëê ïåõ. ðåäí. äà

55 Ñòàí÷åâ,Ãåîðãè Àòàíàñîâ Êàâàêë.,1894 íå äà 24 ïåõ. ïîëê ïåõ. ïîäîô íå

56 Ãåîðãèåâ,Íèêîëà Àòàí. Êàâàêë.,1894 íå äà 14 ïîãð. äðóæ. ïåõ. ðåäí. íå

57 Äèìèòðîâ,Ãåîðãè Àíä. Òàðôà,1895 íå äà 14 ïîãð. äðóæ. ïåõ. ðåäí. íå

58 Ðàäåâ, Ãåîðãè Òîäîðîâ Òàðôà,895 íå íå - - --

59 Êúíåâ,Ãåí÷î Ñòîÿíîâ Òàðôà,1895 íå äà 29 äîïë. äðóæ. ïåõ. ðåäí. íå

60 Ïåòðîâ,Äèìèòúð Ïàóíîâ Òàðôà,1895 íå äà 45 ïåõ. ïîëê ïåõ. ðåäí. íå

61 ×àóøåâ,Íèêîëà Ñòîÿíîâ Òàðôà,1895 íå äà 14ïîãð. äðóæ. ïåõ. åôð. íå

62 Àòàíàñîâ,Ãåîðãè Äèìèòð. Êàâàêë.,1895 íå äà 12 ïèîí. äðóæ. èíæ.âîé ïîäîô íå

63 Ãðàìàòèêîâ, Ñàíòàêüîé, íå äà 32 ïåõ. ïîëê. ïåõ. ðåäí. äà

Êîñòà Äèìèòðîâ Ëþëåáóðãàç-êî,

1895

64 Ñòåôàíîâ, Ïàøàêüîé, íå äà 40 ïåõ. ïîëê ïåõ. ðåäí. íå

Äèìèòúð Äîí÷åâ Îäðèíñêî

1896

65 ßíåâ, Äèìèòúð Ñòîÿíîâ Ïàøàêüîé, íå äà 13 ïîãðàíè÷íà ïåõ. ðåäí. íå

Îäðèíñêî, äðóæèíà

1896

66 Ñòîé÷åâ,Ñòîé÷î Âàñèëåâ Êîþí-äåðå, íå äà 6 êîíåí êàâàëð. ðåäí. íå

Ëîçåíãðàä- ïîëê

ñêî

67 Òðèôîíîâ,Þðäàí Ãåîðãèåâ Òàðôà,1897 íå äà 1 ïúðâ. ìèíî- èíæ. ìë. íå

õâúðãà÷íà äðóæ. âîéñêà ïîäîô

68 Äèìèòðîâ,Ãåîðãè Ïåòêîâ Òàðôà,1897 Íå äà 23 ïåõ. ïîëê ïåõ. ðåäí. íå

69 Àíãåëîâ, Àíäîí Íèêîëîâ Òàðôà,1898 Íå äà 24 ïåõ. ïîëê ïåõ. ðåäí. íå

70 Àíãåëîâ, Àíãåë Ìàðèíîâ Òàðôà,1898 Íå äà 24 ïåõ. ïîëê ïåõ. ðåäí. íå

71 Íåäåë÷åâ,Äèìèòúð ñ. Òàðôà,1898 Íå äà 24 äîïë. äðóæ ïåõ. ðåäí. íå

72 Äèìèòðîâ,Äèìèòúð Ã. Òàðôà,1898 Íå äà òðåä. ñëóæá. - - íå

73 Çëàòàíîâ,Èëèÿ Ãåîðãèåâ Òàðôà,1898 Íå äà 11 ïåõ. ïîëê ïåõ. ðåäí. íå

74 Ãåîðãèåâ,Äèìèòúð Õð. Òàðôà,1898 Íå äà 12 ïèîí. äðóæ. èíæ.âîé ðåäí. íå

75 Ðàé÷åâ,Ðàé÷î Äîí÷åâ Òàðôà,1898 Íå äà 24 ïåõ. ïîëê ïåõ. ðåäí. äà

76 Íèêîëîâ,Íèêîëà Ñòîÿíîâ Êàâàêë.,1898 Íå äà 1 ïèîí. äðóæ. èíæ.âîé ðåäí. íå

77 Ïåí÷åâ,Äèìèòúð Ïåòêîâ Òàðôà,1899 Íå äà 11 ïåõ. ïîëê ïåõ. ðåäí. íå

78 Ïåíåâ,Ãåîðãè Äèìèòðîâ Êàâàêë.,1899 Íå äà èíæ. âîé ïåõ. ðåäí. íå

79 Ãåîðãèåâ,Íèêîëà Äèìèòð. Êàâàêë,1899 Íå äà òðóä. ñëóæ. - - íå

80 Ñòîÿíîâ,Èâàí Áîåâ Òàðôà, 1900 Íå äà àâòîäðóæ. èíæ.âîé ðåäí. íå

81 Ãåîðãèåâ,Äèìèòúð Åâãåí. Êàâàêë.,1900 Íå äà òåëåãðàô èíæ.âîé ðåäí. íå

82 Åí÷åâ,Ñòåôàí Ïåòðîâ Òàðôà,1891 Íå äà 24 äîïë. äðóæ. ïåõ. ðåäí. íå

83 Ìàðèíîâ,Íèêîëà Íåäåë÷åâ Òàðôà,1891 íå Äà 7 àðòèð. ïîëê àðòèëð. ðåäí. Íå

133

“ÂÀßÊÜÎÉ - ÄÎËÍÎ ÅÇÅÐÎÂΔ - ËÅÒÎÏÈÑ

Ñïîìåíè íàïèñàíè ñîáñòâåíîðú÷íî
îò Áèíþ Äîíåâ Äîí÷åâ,

è çàâúðøåíè íà 20.01.1995 ã.
(Îðèãèíàëúò å çàïàçåí â ñåìåéñòâîòî ìó)

“Åäíî å âîéíàòà äà ñå èçó÷àâà â ÷àñîâåòå ïî èñòîðèÿ, äà ñå ÷åòàò
êíèãè è äà ñå ãëåäàò ôèëìè íà âîåííà òåìàòèêà, à ñúâñåì äðóãî å äà
ñå ó÷àñòâà â íåÿ. Òðóäíî å äà ñå îïèøå êàêâî å âîéíàòà â
äåéñòâèòåëíîñò. Óæàñíî å ñàì äà ñè ÿ èçïèòàë, äà ñè âèäÿë ñúñ
ñîáñòâåíèòå ñè î÷è ñðàæåíèÿòà íà ôðîíòà. Ïðåäñòàâåòå ñè ñàìî çà
ìèã - ñòóä, ñìúðò, ðàçðóõà, ãðàä îò êóðøóìè è ñíàðÿäè, îò êîèòî
îñòàíàëèòå æèâè ñà ñëó÷àéíîñò. Íåîöåíèìè ñà ìàòåðèàëíèòå ùåòè,
óáèòèòå è ñèðàöèòå.

à) Ïðîùàâàíå ñ áëèçêèòå:
Ïðåç 1944 ã. Äîëíî Åçåðîâî íàáðîÿâàøå 250-300 ñåìåéñòâà. Íà
30.11.1944 ã. áÿõà ïðèçîâàíè 32 äóøè îò ðàçëè÷íè ðîäîâå âîéñêà.
Íîâèíàòà áúðçî ñå ðàçíåñå èç ñåëîòî. Ìíîãî ïúòè áÿõìå õîäèëè çàïàñ
çà ïî äâà äî ÷åòèðè ìåñåöà. Íåçàáåëÿçàíî îòèâàõìå è ñå âðúùàõìå.
Íî ñåãà ñåëîòî áåøå ðàçòðåâîæåíî è íàé âå÷å áëèçêèòå íè. Âå÷åðòà ó
äîìà äîéäîõà ìîèòå ðîäèòåëè è ðîäèòåëèòå íà ñúïðóãàòà ìè. Òå èñêàõà
äà ìå óòåøàò è äà ìè âäúõíàò óâåðåíîñò. Ðàçêàçâàõà çà ó÷àñòèåòî ñè
â Áàëêàíñêàòà è Åâðîïåéñêàòà âîéíà. Êîëêîòî è äà èñêàõà äà ïðåäñòàâÿò
âîéíàòà íå òîëêîâà ñòðàøíà è îïàñíà, íå ìîæåõà äà ñêðèÿò âúëíåíèåòî
ñè. Ìàéêà ìè, çà äà ðàçñåå íàïðåæåíèåòî, ïîèñêà äà é äàäåì òðè õàïêè
õëÿá è êîíåö. Òÿ áåøå èçâåñòíà â ìàõàëàòà êàòî “áàñìàðêà” - áàåøå
áàñìè. Ðàçïîëîæè äâåòå õàïêè åäíà ñðåùó äðóãà íà 30 ñì - åäíà ïåäÿ.
Âäÿíà 30-ñàíòèìåòðîâ êîíåö â èãëà è ÿ çàáîäå â òðåòàòà õàïêà. Ñëîæè
ÿ ìåæäó äâåòå õàïêè è çàïî÷íà òèõî äà ñè ãîâîðè. Èçäúðïà êîíåöà
íàãîðå è èçäèãíà õàïêàòà íà ïåò ñàíòèìåòðà. Õàïêàòà çàïî÷íà äà ñå
äâèæè èçòîê-çàïàä. Ìàéêà ìè çàïî÷âàøå è ñïèðàøå òðè ïúòè áàåíåòî.
Óñìèõíà ñå è êàçà: ”Âñè÷êî å íà äîáðå; ëåêî ñå áàå, ùå ñå âúðíåø æèâ
è çäðàâ”. Íà åäèíèÿ êðàé íà çàáðàäêàòà ñè èìàøå âúçåë. Ðàçâúðçà ãî
è ìè ïîäàäå ìàëêî ïàêåò÷å, êàòî ïîðú÷à: ”Òîâà å ìóñêà, â êîÿòî èìà
ïàð÷åíöå îò ðèçàòà íà äåòå ðèçíà÷å (ïåëåíà÷å). Êîéòî ãî íîñè, êóðøóì
íå ãî ëîâè!”. Ïîñëå ñå ñáîãóâàõìå è òå ñè îòèäîõà.
á) Ñáîãóâàíå ñ äîìà:
Ñáîãóâàõ ñå ñ êîíÿ ñè, ñ åäèíñòâåíîòî ñè äåòå íà ÷åòèðè ìåñåöà,
âçåõ áàãàæà ñè è òðúãíàõ. Îáúðíàõ ñå è âèäÿõ æåíà ñè, êîÿòî ñòîåøå
134

Ãëàâà V. Ó×ÀÑÒÍÈÖÈ ÂÚ ÂÎÉÍÈÒÅ

ïðåä êúùàòà. Ñïîìíèõ ñè åäíà ïåñåí:
“Ïðåç òàçè âîéíà Áàëêàíñêà,
âñè÷êè íà ôðîíòà îòèâàò.
È Êúí÷î, ìëàäî áàêàë÷å,
è òîé íà ôðîíòà îòèâà,
îñòàâÿ ìëàäà íåâåñòà,
ñ ìàëêî ìúæêî äåòåíöå,
ìîì÷åíöå íà åäíà ãîäèíà.
Áîÿò âå÷å çàïî÷âà,
ïàäàò ðàíåíè, óáèòè,
òàì ñå è Êúí÷î ïëåíÿâàò,
è ãî â Àíàäîëà èçïðàùàò,
íà åäèí áåé äà ñëóãóâà,
ñëóãóâà, îùå ðîáóâà.
Âñå çà Áúëãàðèÿ ìèñëèë,
çà íåãîâà ìëàäà íåâåñòà
è ìúæêî äåòåíöå Èâàí÷î”.

â) Ñáîðåí ïóíêò:
Ñ òåçè äóìè çàìèíàõ çà êàçàðìàòà. Ñáîðíèÿò ïóíêò áåøå â ó÷èëèùå
“Ïåòúð Áåðîí” â Áóðãàñ, äî Ïîæàðíàòà êîìàíäà. Íà÷àëíèöèòå íè
ïîñðåùàõà ëþáåçíî. Ïîëó÷èõ îáëåêëî, îðúæèå è ñíàðÿæåíèå. Ñòàèòå
áÿõà îáîðóäâàíè çà ïî÷èâêà. Íàìåðèõ ïîçíàòè îò çàïàñèòå: Àñåí Ìèëåâ
îò Áóðãàñ, Àñåí Éîðäàíîâ îò ñ. Ãîðñêî Àáëàíîâî, Êèðî Äå÷åâ îò ñ.
Ðúæèöà. Âñè÷êè áÿõìå òåëåôîíèñòè. Çà÷èñëèõà íè â 24-òè ïîëê, Ïúðâà
äðóæèíà, ïðè ìàéîð Äîáðèíîâ. Áëèçêèòå ìè èäâàõà äà ìå âèäÿò. Íà
âòîðèÿ äåí áÿõìå ãîòîâè. Ñâåùåíèêúò íè ïðî÷åòå ìîëèòâà è íè ïîðúñè
ñúñ ñâåòåíà âîäà.
ã) Èçïðàùàíåòî:
Íà ïåòè äåêåìâðè 1944 ã. ïî óëèöà “Öàð Ïåòúð” òðúãíàõìå êúì
ãàðàòà. Ïðåä âñè÷êè âúðâåøå ìóçèêàòà. Ïðåä Ïúðâà äðóæèíà âúðâåøå
ìàéîð Äîáðèíîâ. Èçïðàùà÷è îò äâåòå ñòðàíè íà óëèöàòà íè ìàõàõà ñ
ðúöå è íè ïîæåëàâàõà äà ñå âúðíåì æèâè è çäðàâè. Êà÷èõìå ñå âúâ
âàãîíè, çàñòëàíè ñúñ ñëàìà. Âëàêúò òðúãíà. Èñêàì äà ïðåãúðíà
áëèçêèòå ñè, íî óñïÿâàì ñàìî äà êàæà:”Ñáîãîì! Ñáîãîì! Ïðîùàâàéòå!”.
Âðàòèòå íà âàãîíèòå áÿõà îòâîðåíè è íèå âèæäàõìå ìÿðêàùèòå ñå
ìàëêè è ãîëåìè ãàðè. Âñè÷êè ïóøåõìå.
Ïðèñòèãíàõìå â Ñîôèÿ. Ãðàäúò áåøå ñèëíî ïîñòðàäàë îò
áîìáàðäèðîâêèòå. Îòíîâî ñå êà÷èõìå íà âëàêà è òðúãíàõìå íà çàïàä,
êúì Äðàãîìàí. Ñáîãîì, ðîäíà çåìÿ! Êðàé íàñ âå÷å ñå âèæäàõà ÷óæäèòå

135

“ÂÀßÊÜÎÉ - ÄÎËÍÎ ÅÇÅÐÎÂΔ - ËÅÒÎÏÈÑ

ãîðè è ïëàíèíè.
ä) Â Áåëãðàä:
Íà 12.12.1944 ã. â 19 ÷àñà ïðèñòèãíàõìå â Áåëãðàä. Ãðàäúò áåøå

òúìåí, áåçëþäåí è íåãîñòîïðèåìåí. Ðàçòîâàðèõìå ñå è íàïóñíàõìå
ãàðàòà. Íàñòàíèõìå ñå âúâ êîíþøíÿòà íà Êàâàëåðèéñêèÿ ïîëê.
Ïðåîáëÿêîõìå ñå. Çà ñúí íå ìîæåøå è äà ñå ãîâîðè. Ðàíî ñóòðèíòà
çàêóñèõìå è òðúãíàõìå êúì ôðîíòîâàòà ëèíèÿ. Ìèíàõìå ð. Ñàâà è
ñåëèùàòà Çåìóí, Ñòàðà ïàçâà è Íîâà ïàçâà. Áåëãðàä îñòàíà íà èçòîê.
 ñíÿã è ñòóä èçìèíàõìå 40 êì çà 6 äåíîíîùèÿ.

å) Ïúðâà âå÷åð â îêîïèòå:
Íà 18.12.1944 ã. â 19 ÷àñà ïðèñòèãíàõìå â ïîñëåäíîòî ñåëî, êîåòî
ñå íàìèðàøå íà 7-8 êì. îò ôðîíòîâàòà ëèíèÿ. Âå÷åðÿõìå, ïðåîáëÿêîõìå
ñå, îñòàâèõìå ðàíèöèòå â îáîçà è ñëåä ÷àñ òðúãíàõìå íà çàïàä; ñëåä
äâà êèëîìåòðà ïîñîêàòà ñå èçìåíè íà ñåâåð. Íà 22.12.1944 ã. ñå
ïîäãîòâèõìå çà àòàêà.  åäèíàäåñåò ÷àñà ñå âäèãíàõìå â àòàêà.
Íåìöèòå áÿõà íà 50 ì îò íàñ. Ïîñðåùíàõà íè ñ óáèéñòâåí îãúí.
Ïîíåñîõìå òåæêè çàãóáè.
æ) Ïðîáèâúò:
Áîåâåòå ïðè ð. Äðàâà ïðîäúëæèõà îò 6. äî 19. ìàðò 1945 ã. Òîâà
áÿõà ìíîãî òåæêè äíè. Íà 5.-6. ìàðò 1945 ã. íåìöèòå çàïî÷íàõà
íàñòúïëåíèå ñðåùó Òðåòè óêðàèíñêè ôðîíò. Òîâà áåøå ïîñëåäíàòà èì
íàäåæäà. Íàøàòà äðóæèíà áåøå ðåçåðâà. Ïðåä íàñ íà ïîçèöèÿ áåøå
11-òè ïåõîòåí ïîëê - ãð. Ñëèâåí. Íîùòà áåøå òèõà è òúìíà. Ñòðåëáàòà
áåøå çàòèõíàëà, êàòî ïðåä áóðÿ. Íàáëèæàâàøå 22 ÷àñà. Èçâåäíúæ
çàïî÷íà ìîùíà êàíîíàäà. Ïîãëåäíàõìå êúì ïîçèöèÿòà. Íàä íåÿ ñå
âèæäàøå àëåíî çàðåâî - ãîëÿìî îãíåíî êúëáî. Ïðèâåäîõìå ñå â áîéíà
ãîòîâíîñò. Îðúäåéíàòà ñòðåëáà ñòàâàøå âñå ïî-ñèëíà. Êúì 24 ÷àñà
ñå èçíåñîõìå èçâúí ñåëîòî, êúì ôðîíòà. Äîéäå ñúîáùåíèå, ÷å íåìöèòå
ïðåìèíàâàò ðåêàòà. 11-òè ïîëê íå ãè ñïðÿ è òå ñå íàñî÷èõà êúì 24-òè
ïîëê - Ïúðâà äðóæèíà. Äðóæèíàòà ñå áåøå èçíåñëà â ìàëêà ãîðè÷êà.
×óõìå èçñòðåëèòå, çàåõìå ïîçèöèè. ×óõìå íà áúëãàðñêè åçèê: “Ñâîè,
ñâîè, áúëãàðè!”. Êîìàíäèðúò íè íå ïîâÿðâà. Òðúãíàõìå íàïðåä. Çàïî÷íà
òàêàâà ñòðåëáà, êàòî ÷å çåìÿòà ñå ïðåâúðíà âúâ âðÿù êîòåë.  òåçè
òðèíàäåñåò äåíîíîùèÿ áîé 24-òè ÷åðíîìîðñêè ïåõîòåí ïîëê - Áóðãàñ
ïîëó÷è âèñîêà îöåíêà îò Âúðõîâíîòî êîìàíäâàíå è áåøå ïðåèìåíóâàí
â 24-òè Äðàâñêè ÷åðíîìîðñêè ïåõîòåí ïîëê.
Ïðîäúëæèõìå íàøåòî äâèæåíèå íàïðåä. Ìèíàõìå ìåæäó äâà íå
ìíîãî âèñîêè õúëìà. Íàðåäåíî íè áåøå äà íå ïóøèì è äà íå ãîâîðèì
âèñîêî. Çàïî÷íàõà äà ñå ÷óâàò êàðòå÷íè îòêîñè è àðòèëåðèéñêè çàëïîâå.
Ðàêåòè îñâåòÿâàõà õîðèçîíòà. Ñòóäåíè òðúïêè ïðåìèíàâàõà ïî òåëàòà
íè. Âúðâÿõìå áàâíî è òèõî. Ëåêî ñå ïðèòèñêàõìå åäèí äî äðóã è áåç
136

Ãëàâà V. Ó×ÀÑÒÍÈÖÈ ÂÚ ÂÎÉÍÈÒÅ

äóìè ñå ðàçáèðàõìå.
Ïîñëåäâà êîìàíäà: ”Ñòîé!”. Âñè÷êè âçâîäîâå è ðîòè ñå èçíåñîõà

íà åäíà ëèíèÿ. Áÿõìå ìíîãî óìîðåíè, íî íå ìîæåõìå äà ñåäíåì, çàùîòî
çåìÿòà áåøå ìîêðà. Ïîäïèðàõìå ñå íà ïóøêèòå è êëÿêàõìå.
Íàïðåæåíèåòî ñòàâàøå ïî-ñèëíî, óìîðàòà íè íàäâèâàøå. Âíåçàïíî
òèøèíàòà ñå íàðóøè îò çàëïîâå. Åäèí ñíàðÿä ïàäíà â ñúñåäíàòà ðîòà
è âçå ïúðâàòà æåðòâà. Ó÷àñòúêúò ñå îòáðàíÿâàøå îò ñúâåòñêè è
þãîñëàâñêè âîéñêè.

Íåìöèòå áÿõà ñúçäàëè çäðàâî óêðåïåíà ïîçèöèÿ îò áóíêåðè,
ñêðèâàëèùà è ìèííè ïîëåòà. ×èñëåíî íè ïðåâúçõîæäàõà ïåò-øåñò ïúòè.
Èìàõà ìíîãî áîéíà òåõíèêà. Íàøèòå ñèëè áÿõà ïî-ñëàáè è ïî
îòíîøåíèå íà òåõíèêàòà. Ñúâåòñêè îôèöåðè è âîéíèöè íè âúâåäîõà â
îêîïèòå. Ñòîÿõà ïðè íàñ äî êúñíî. Ãîâîðåõà íè è íè óñïîêîÿâàõà, êàòî
êàçâàõà, ÷å âîéíàòà ñêîðî ùå ñâúðøè. Ó÷óäâàøå íè ôàêòúò, ÷å òå ñòîÿõà
ïðàâè â îêîïèòå - áÿõà ñâèêíàëè ñ âîéíàòà. Êúì çàçîðÿâàíå ïðîòèâíèêúò
çàïî÷íà äà íè îáñòðåëâà. Áåçáðîé ñâåòåùè êóðøóìè ïðåëèòàõà íàä
íàñ. Ïúðâàòà íîù áåøå íàé-ìú÷èòåëíà. Ñòðÿñêàõìå ñå îò âñåêè
ñíàðÿä. Ìåñòíîñòòà áåøå ðàâíèííà, ñ ìíîãî êàíàëè, çàñÿòà ñ öàðåâèöà
è ïîêðèòà ñúñ ñíÿã.

ç) Çèìíà íîù êðàé Äðàâà:
Ðåêà Äðàâà ïðåäñòàâëÿâàøå åñòåñòâåíà ãðàíèöà ìåæäó íàøàòà è
íåìñêàòà àðìèÿ. Ðåêàòà å äúëáîêà îêîëî òðè ìåòðà. Òÿ å áóéíà è
áúðçîòå÷àùà. Íåìöèòå áÿõà íà þæíèÿ áðÿã. Íèå áÿõìå íà ñåâåðíèÿ
áðÿã, ñðåùó ãðàä Îñèÿê. Íàøàòà Ïúðâà äðóæèíà îõðàíÿâàøå îêîëî 5
êì. Ñíåãúò áåøå îêîëî òðèäåñåò ñàíòèìåòðà, èìàøå ñíåæíà áóðÿ.
Èçâåäíúæ âðúçêàòà ñå ïðåêúñíà. Ñúñ ñåðæàíò Ãåîðãèåâ áÿõìå
àâàðèéíà äâîéêà. Ñáîãóâàõìå ñå ñúñ äðóãàðèòå ñè è òðúãíàõìå. Íàä
íàñ êóðøóìè, ñíàðÿäè, ñíÿã, ëàïàâèöà. Ñëåä òðè ÷àñà ïúëçåíå îòêðèõìå
ïîâðåäàòà. Ïîïðàâèõìå ÿ è äîêëàäâàõìå. Îòíîâî ïúëçåøêîì íà
ðàçñúìâàíå ñå ïðèáðàõìå.
è) Áúëãàðñêè âîåííè ãðîáèùà êðàé Õàðêàí - Óíãàðèÿ:
 òîâà ãðîáèùå ñà ïîëîæèëè êîñòèòå ñè 2600 áúëãàðñêè îôèöåðè,
ñåðæàíòè è âîéíèöè. Ïúòÿò íè íå áåøå îòòàì, íî íèå ìèíàõìå.
Äðóæèíàòà ñå îáúðíà ñ ôðîíò êúì ãðîáèùåòî, ïîêëîíèõìå ñå è
òðúãíàõìå. Ïðåñíèòå ãðîáîâå áÿõà îêè÷åíè ñ âåíöè. Îðåäÿëàòà Ïúðâà
äðóæèíà òðúãíà ïî ðàâíèííèÿ ïúò.
é) Ïðåâçåìàíåòî íà ñ. Öèãàíêà:
Òîâà óíãàðñêî ñåëî èìàøå îêîëî 30 êúùè ñúñ ñëàìåíè ïîêðèâè. Çà
9 äíè íàïðàâèõìå 16 è îòáèõìå 5 àòàêè. Ñðàæàâàõìå ñå áúëãàðè,
þãîñëàâÿíè è ñúâåòñêè âîéíèöè. Íå ìîæåõìå äà óñòàíîâèì âðúçêà ñ

137

“ÂÀßÊÜÎÉ - ÄÎËÍÎ ÅÇÅÐÎÂΔ - ËÅÒÎÏÈÑ

âñè÷êè ðîòè. êîìàíäèðúò íè èçêîìàíäâà: ”Õâúðëÿéòå òåëåôîíèòå! Óðà!
Íàïðåä äà ñïàñèì äðóãàðèòå ñè!”. Ñåëîòî áåøå çàâçåòî îò Ïúðâà
äðóæèíà. Òàì äàäîõìå ìíîãî æåðòâè. Ïîëåòî áåøå îñåÿíî ñ òðóïîâå.

ê) Ïðåìèíàâàíå ïðåç Äðàâà:
Äðàâà áåøå øèðîêà îò 60 äî 100 ì. Äîíåñîõà ãóìåíè ëîäêè. Íà
12.04.1945 ã. áåøå äàäåíà çàïîâåä çà ïðåìèíàâàíå ïðåç ðåêàòà. Âúâ
âñÿêà ëîäêà ñå êà÷èõà ïî 10-12 âîéíèêà. Ñ “Óðà!” ïðîòèâíèêúò áåøå
îòáëúñíàò. Çàìðúêíàõìå íà äèãàòà Ñâåòè Äóðîä. Íåìöèòå àòàêóâàõà,
íèå ãè îòáëúñêâàõìå. Ñëåä 4 äåíîíîùèÿ ñðàæåíèÿ ñå îòòåãëèõìå çà
ïî÷èâêà è ðåçåðâ. Ïðè íàñ áåøå è 29-òè ÿìáîëñêè ïîëê. Ïî÷èâàõìå â
ñ. Ïîäðîâñêà Ìàñëîâàíà.
Íà 17.04.1945 ã. äîéäå çàïîâåä ïàê äà ïîòåãëèì êúì ôðîíòîâàòà
ëèíèÿ. Áåøå êúì 14 ÷àñà. Äâèæåõìå ñå ïî øîñåòî. Íà þã èìàøå âåêîâíà
äúáîâà ãîðà, íà ñåâåð - öàðåâè÷íè íèâè. Êàáåëèòå è òåëåôîíèòå
ïðåâîçâàõìå ñ êàðóöà. êàðóöàðÿò ñëåçå, çàùîòî ìó ñòàíà ëîøî, êà÷èõ
ñå àç. Òîãàâà åäèí ñíàðÿä ïàäíà, óáè åäèíèÿ êîí, ðàçïðúñíà êàðóöàòà, à
ìåíå ðàíè â ãëàâàòà. Èçãóáèë ñúì ñúçíàíèå è êîãàòî äîéäîõ íà ñåáå
ñè, âèäÿõ åäèí ñàíèòàð. Òîé ìè êàçà, ÷å íÿìà îïàñíîñò çà æèâîòà ìè.
Êàçâàøå ñå Ïàíàéîò Òðèôîíîâ. Ïîñëå ìå îòâåäîõà â ïóíêòà çà ðàíåíè.
Íàïðàâèõà ìè îïåðàöèÿ è ìå îñòàâèõà â ïîìåùåíèå, ïðåäíàçíà÷åíî çà
ðàíåíè âîéíèöè. Òî áåøå ìíîãî òúìíî è äúëãî. Òàì ìå íàìåðè
êîìàíäèðúò ìè Ãåîðãèåâ îò ãð. Àéòîñ. Òàì ñå ñðåùíàõ è ñ íàøèÿ
ñúñåëÿíèí Äèìèòúð Ñòàìîâ Æåëåâ.
ë) Êàòþøèòå:
Äîéäîõà “Êàòþøèòå”. Ïðåäóïðåäèõà íè, ÷å ïðè ñòðåëáà òðÿáâà äà
ñè îòâàðÿìå óñòàòà øèðîêî, çà äà íå íè ñå ïîâðåäÿò óøèòå. ×àêàõìå ñ
èíòåðåñ êîãà ùå çàïî÷íàò äà ñòðåëÿò.  10 ÷àñà íà 23.04.1945 ã.
çàïî÷íàõà. Ñíàðÿäèòå ìèíàâàõà íèñêî íàä íàñ. Çåìÿòà ñå ëþëååøå.
ì) Óíãàðñêà çèìà 1944-1945 ã.:
Îò 8.12.1944 ã. äî 6.01.1945 ã. - äâàäåñåò è ñåäåì äåíîíîùèÿ - ñå
âîäèõà ñðàæåíèÿ çà ñåëàòà Ñîòîí è Ãðàáîâ. Êðàêàòà íè çàìðúçâàõà ñ
áîòóøèòå. Îòòåãëÿõìå ñå íà ëå÷åíèå â ñ. Áî÷êà ïàëàíêà. Çà äà
íàìàëåÿò áîëêèòå â êðàêàòà íè, õîäåõìå áîñè â ñíåãà. Âåëèêî Ãðèãîðîâ
ñå ðàçáîëÿ è ïî-êúñíî ïîðàäè èçìðúçâàíå, èçãóáè êðàêàòà ñè.
í) Çàìúêúò â ãð. Øèêëîø:
Òðúãíàõìå êúì åçåðîòî Áàëàòîí. Ñòèãíàõìå äî ãð. Øèêëîø. Íÿìà
äà çàáðàâÿ ãîëåìèÿ è êðàñèâ çàìúê Íàðàãîí - çàìúêúò íà ñìúðòòà.
Òîé å ïîñòðîåí íà âèñîêî ìÿñòî, îãðàäåí å ñ ìàñèâåí çèä, íà êîéòî èìà
ìàñèâíà, æåëÿçíà ïîðòà. Ïî çèäà èìà èçãðàäåíè êóëè çà íàáëþäåíèå.
138

Ãëàâà V. Ó×ÀÑÒÍÈÖÈ ÂÚ ÂÎÉÍÈÒÅ

Îò âúíøíàòà ñòðàíà íÿìàøå ïðîçîðöè - òå ãëåäàõà êúì äâîðà. Â äâîðà
ïðåä çàìúêà èìàøå ïëîùàä, íà êîéòî ñà îáðúùàëè êàðåòèòå è êîëèòå
íà âèñîêîïîñòàâåíèòå ãîñòè. Çàâàðèõìå çàìúêà íåîõðàíÿåì. Â íåãî
èìàøå ìíîãî êàðòèíè, êíèãè è äîêóìåíòè. Â ïîäçåìèåòî âèäÿõìå
çàòâîðíè÷åñêè êèëèè è ìÿñòî çà åêçåêóöèè.

î) Êàïèòóëàöèÿòà:
Íà 9.05.1945 ã. Ãåðìàíèÿ êàïèòóëèðà. Êîãàòî ñå ïîëó÷è ñúîáùåíèåòî,
íè ñòðîèõà è íè ñúîáùèõà ðàäîñòíàòà âåñò. Âñè÷êè ñå ðàäâàõìå è
ëèêóâàõìå.

ï) Çàâðúùàíå è ïîñðåùàíå â Áóðãàñ:
Îò Áóðãàñêà îáëàñò â Îòå÷åñòâåíàòà âîéíà ó÷àñòâàõà:
² ôàçà - 19000 âîéíèöè, 7000 êîíÿ
²² ôàçà 16000 âîéíèöè, 5500 êîíÿ
Îò Äîëíî Åçåðîâî èìàøå 7 ðàíåíè è 4 óáèòè. Òàì çàãèíàõà Âåëèêî
Æåëåâ Ìàð÷åâ, Ãåîðãè Êîñòàäèíîâ, Òîäîð Êåõàéîâ è Ãåîðãè Íåäåë÷åâ -
óáèòè íà 3.03.1945 ã.
Îò 15.12.1944 ã. äî 1.01.1945 ã. çàãèíà 62% îò ëè÷íèÿ ñúñòàâ íà
Áúëãàðñêàòà àðìèÿ.
Êúì 1944 ã. Äîëíî Åçåðîâî íàáðîÿâàøå 2500 æèòåëè. Â ² ôàçà
ó÷àñòâàõà 28, à âúâ ²² ôàçà - 32 îò æèòåëèòå.
×åðíîìîðñêàòà äèâèçèÿ ïîëó÷è çâàíèå Äðàâñêà.
 ïîõîä èçìèíàõìå 1500 êì çà 35 äíè.
Äîñòèãíàõìå äî Àâñòðèéñêèòå Àëïè.
Íà 6.06.1945 ã. áÿõìå íà ãàðà Áúëãàðîâî, à ïîñëå íà ãàðà Áóðãàñ,
êúäåòî íè ÷àêàõà áëèçêèòå íè.”

Ñïèñúê
íà ôðîíòîâàöèòå îò ñ. Äîëíî Åçåðîâî, ó÷àñòíèöè â

Îòå÷åñòâåíàòà âîéíà 1944 - 1945 ã.
(ñúáðà è ïîäðåäè Êàëèíêà Ãðàìàòèêîâà,
áèáëèîòåêàð â ÷èòàëèùå “Ïðîñâåòà”, ñ. Äîëíî Åçåðîâî)

Àíãåë Ä. Ñèðàêîâ, Àòàíàñ Ä. Êàðàáàõ÷èåâ, Àòàíàñ Ò. Êåõàéîâ, Áàíî
Ã. Ðóñåâ, Áèíþ Ä. Äîí÷åâ, Âàñèë Í. Áåë÷åâ, Âúëþ Æ. Ñòîÿíîâ, Âåëèêî
Ãðèãîðîâ, Ãåîðãè Ä. Äæåâåëåêîâ, Ãåîðãè Ä. Äîí÷åâ, Ãåîðãè Ä. Áàòàëîâ,
Äèìèòúð Ãðîçäåâ, Äèìèòúð Ìèøêîâ, Äèìèòúð Æ. Ñòàìîâ, Åâãåíè
(Âåíêî) Ãåîðãèåâ, Æåëþ È. Åí÷åâ, Èâàí Ä.Êàë÷åâ, Ìàíî Ä. Áèíåâ,
Ìèíêî Ã. Èâàíîâ, Ìèõàë Ãî÷åâ, Íèêîëà Àëòúíîâ, Íèêîëà Ïðèòúðãîâ,
Íåäåë÷î Äèìèòðîâ, Ïàíàéîò Ò. Ìàíîâ, Ñòîÿí Ã. Öâåòêîâ, Òîäîð Ä.
Ðàäíåâñêè, Òîäîð Æåëÿçêîâ, Òåìåëêî Êîñòàäèíîâ è Õðèñòî Ä. Ðàé÷åâ.

139

“ÂÀßÊÜÎÉ - ÄÎËÍÎ ÅÇÅÐÎÂΔ - ËÅÒÎÏÈÑ

ÄÈÌÈÒÚÐ ÌÈØÊÎÂ - ÍÀ ÔÐÎÍÒÀ

ÔÐÎÍÒÎÂÀÖÈ (îòëÿâî íà äÿñíî):
Ãîðå: òðåòè å Öîíþ Íåí÷åâ, êìåò ïðåç 1946 ã.;
÷åòâúðòè å Êîñòà Ãðàìàòèêîâ, ïðåäñåäàòåë íà ÎÔ â Äîëíî Åçåðîâî;
ïåòè å Åâãåíè Ãåîðãèåâ (Âåíêî), òåàòðàëåí ñàìîäååö;
Äîëó: ïåòè å Àíäðåé Íèêîëîâ, ïàðòèåí äååö;

ñåäìè å Ìèíêî Ãåîðãèåâ, êìåò ïðåç 1948 ã.

140

Ãëàâà V. Ó×ÀÑÒÍÈÖÈ ÂÚ ÂÎÉÍÈÒÅ

ÔÐÎÍÒÎÂÀÖÈ - ÍÀ ÂÚÇÏÎÌÅÍÀÒÅËÍÎ ÑÚÁÐÀÍÈÅ

ÏÀÌÅÒÍÈÊ ÍÀ ÇÀÃÈÍÀËÈÒÅ ÂÚÂ ÂÒÎÐÀÒÀ ÑÂÅÒÎÂÍÀ ÂÎÉÍÀ (1941-45 ã.)
Îòíà÷àëî òîé å èçäèãíàò íà ïëîùàä÷åòî, êúäåòî äíåñ ñå íàìèðà Áèòîâèÿò

êîìáèíàò. Âïîñëåäñòâèå, âúâ âðúçêà ñ èçãðàæäàíå íà öåíòúðà íà ñåëîòî,
å ïðåìåñòåí â ïàðêà

141

V². ÑÒÎÏÀÍÑÊÈ ÆÈÂÎÒ
(Ñúáðàõà: Ñòîÿí Áîåâ, Åëåíà Áîåâà è Ðóñêà Æå÷åâà)
Îñíîâíèÿò ïîìèíúê íà íàñåëåíèåòî âúâ Âàÿêüîé å çåìåäåëèå,
ñêîòîâúäñòâî è çàíàÿò÷èéñòâî.
1. Çåìåäåëèå:
Äî èäâàíåòî íà ïðåñåëíèöèòå ñåëîòî å îòâñÿêúäå çàîáèêîëåíî ñ
íåðàçîðàíà öåëèíà - “÷àëëúê”. Ïîëåòî å îáðàñëî ñ äðàêà è òðúíè.
Ñåëîòî, çàåäíî ñ ðàçîðàíàòà çåìÿ, å ïî-ìàëêî îò äíåøíèòå ìó ãðàíèöè.
Íàé-äàëå÷íàòà íèâà å íà åäèí êèëîìåòúð îò ÷èôëèêà.
Ñëåä èäâàíåòî íà áåæàíöèòå ñå ÿâÿâà íåîáõîäèìîñò îò ðàçîðàíà
çåìÿ. Íàëàãà ñå îçåìëÿâàíå íà áåæàíöèòå è ìåñòíîòî íàñåëåíèå. Çà
òàçè öåë ñå ðàçîðàâà çåìÿ â ìåñòíîñòèòå “Ìèõàëè÷à”, “Áóþêáàøëèè”
è “Ãþíãþðìåç”.
Ïúðâîòî îçåìëÿâàíå å èçâúðøåíî ïðåç 1925 ã. Ñëåäâàò íîâè
îçåìëÿâàíèÿ ïðåç 1927, 1928 è 1929 ã.
Ñëåä îçåìëÿâàíåòî â ñåëîòî èäâà ÷îâåê íà èìå Êåðïàíîâ, êîéòî
ïðåòåíäèðà, ÷å å ñîáñòâåíèê íà 5000 äêà çåìÿ, êîÿòî óæ å çàêóïèë îò
òóðñêè èçñåëíèê. Äúëãî âðåìå íàñëåäíèöèòå ìó âîäÿò äåëà, íî íå
óñïÿâàò äà äîêàæàò ïðàâî íà ñîáñòâåíîñò âúðõó çåìÿòà.

à) Îðúäèÿ çà ðàçðàáîòâàíå íà íîâèòå çåìè:
Êîïà÷ – ñ íåãî ñå ðàçêîïàâà ïî-òâúðäàòà çåìÿ.
Êèðêà – îò åäíàòà ñòðàíà å êàòî êîïà÷, à îò äðóãàòà ñòðàíà - êàòî
òÿñíà äúëãà áðàäâà. Ñ íåÿ ñå êîðåíè äðàêà, öåïÿò ñå äúðâà, âàäÿò ñå
êàìúíè.
Òàðïàí – èìà ôîðìà ïîäîáíî íà ñúðï, íî ïî-êúñ è ïî-øèðîê. Ñ
íåãî ñå èçêîðåíÿâà äðàêà èëè íèñêè õðàñòè.
Êàçìè - ïðàâè ëîïàòè çà äúëáîêî îáðúùàíå.
Äâóçúáè áåëîâå - òîâà îðúäèå å ñ ôîðìàòà íà ìîòèêà, ñ äâà ðîãà
è ñëóæè çà ïî÷èñòâàíå íà íèâèòå îò òðîñêîòà.
Ìîòèêà - çà ðàçêîïàâàíå.
á) Îðàí. Îðúäèÿ çà îðàíå:
Çåìÿòà ñå îáðàáîòâà ñ äúðâåíè ðàëà, ìàéñòîð íà êîèòî å äÿäî ßíàêè
Öâÿòêîâ. Äîáèâèòå ñà ñúâñåì íèñêè, òúé êàòî íå îñòàâÿò “ÿëîâà óãàð”
- íèâàòà äà ïî÷èâà.

142

Ãëàâà V². ÑÒÎÏÀÍÑÊÈ ÆÈÂÎÒ

Ðàáîòàòà íà ïîëåòî çàïî÷âà ñ îðàíòà. Èçâúðøâà ñå åñåííà è
ïðîëåòíà îðàí.

Óãàð ñà íàðè÷à ðàçîðàíà íèâà, êîÿòî ñå îñòàâÿ äà ïî÷èíå åäíà
ãîäèíà, èëè ñå îðå ïðåç åñåíòà, à ñå çàñÿâà ïðåç ïðîëåòòà.

Êåëåìå å íèâà, îñòàâåíà íà äúëãà ïî÷èâêà, â ðåçóëòàò íà êîÿòî òÿ
ñå âöåïåíÿâà è òðåâÿñâà.

Èçïîëçâàíè ñà ñëåäíèòå îðúäèÿ çà îðàíå:
Ñàáàí - òîâà å îðàëî, êîåòî íå ðàçðàâÿ, à îáðúùà çåìÿòà, êàòî ÿ
îòìÿòà îò åäíàòà ñòðàíà â åäíà ïîñîêà. Çà äà ñå îðå ñ òàêîâà îðàëî
çåìÿòà òðÿáâà äà ñå ðàçäåëè íà ëåõè. Ëåõèòå ñå îðàò îò äâåòå ñòðàíè
è áðàçäèòå ñå ñúáèðàò â ñðåäàòà.
Ðàëî - òî å ñàìîðú÷íî íàïðàâåíî è îðå â äâåòå ïîñîêè áðàçäà ñëåä
áðàçäà, êàòî îòìÿòà ïî÷âàòà îò äâåòå ñòðàíè. Òî å äúðâåíî ñ æåëåçåí
ïàëåøíèê.
Ïëóãîâå - æåëåçíè, òåãëåíè îò åäèí èëè äâà ÷èôòà êîíå, îðàíòà å
ìíîãî ïî-äúëáîêà è ïî-êà÷åñòâåíà.
Ñïîìàãàòåëåí èíâåíòàð - ñèíäæèðè, êàèøè, “êîáèëêè” - òå
ñëóæàò çà ñâúðçâàíåòî íà ðàëîòî èëè ïëóãà ñ âïðåãàòíèÿ äîáèòúê.
×åêåë - òîâà å ìàëêà æåëÿçíà ëîïàòêà. Ïîñòàâÿ ñå îò åäíàòà ñòðàíà
íà îñòåíà è ñå èçïîëçâà çà ïî÷èñòâàíå íà ðàëîòî.
Îñòåí - òîâà å çäðàâà ïðú÷êà, êîÿòî íå ñå îãúâà; â åäèíèÿ êðàé å
çàîñòðåíà çà ïîäêàðâàíå íà âîëîâåòå.
Êàìøèê - èçïîëçâà ñå çà ïîäêàðâàíå íà êîíåòå.
Îðà÷úò âúðâè ñëåä ðàëîòî è ïîäâèêâà íà âîëîâåòå, êàòî ãè ïîäáóòâà
ñ îñòåíà.
â) Çàñÿâàíå:
Ïðåç åñåíòà ñå çàñÿâàò ïøåíèöà, å÷åìèê è ðúæ, à ïðåç ïðîëåòòà -
öàðåâèöà, ñëúí÷îãëåä è ôèé. Ïðè çàñÿâàíåòî íèâàòà ñå ðàçäåëÿ íà ëåõè
ïî äåñåò êðà÷êè. Ñåìåòî ñå ïðúñêà íà ðúêà îòäÿñíî íàëÿâî, êàòî ñå
âúðâè âäÿñíî íà áðàçäàòà. Ñåÿ÷úò îòèâà äî êðàÿ íà áðàçäàòà è ñå
âðúùà îáðàòíî, ïàê âäÿñíî íà ëåõàòà.
Ñëåä çàñÿâàíåòî è èçîðàâàíåòî íà ëåõàòà, ñå ïðåìèíàâà êúì íîâà
ëåõà, êàòî ñå îòáðîÿâàò íîâè äåñåò êðà÷êè. Êðàñèâà å ãëåäêàòà â ïîëåòî,
êîãàòî ñåÿ÷úò ñ òî÷íî îòìåðåíà êðà÷êà ïðèñòúïâà è õâúðëÿ ñåìåòî ñ
øèðîê ðàçìàõ íà ðúêàòà. Ïðèñòúïâà òúðæåñòâåíî, êàòî ÷å ëè
áëàãîñëàâÿ çåìÿòà äà íàãðàäè ùåäðî íåãîâèÿ òðóä.
Äðóã íà÷èí çà çàñÿâàíå å íèâàòà äà ñå ðàçîðå ïðåäâàðèòåëíî, äà ñå
ðàçäåëè íà ëåõè, äà ñå çàñåå è äà ñå “çàâëåêàò” ëåõèòå ñ áðàíè (ñþðãèè).
Äàëè áðîÿò íà ñåìåíàòà å äîñòàòú÷åí, ñåëÿíèòå ïðîâåðÿâàò ñ
êàëïàê. Ïîñòàâÿò êàëïàêà íà çàñÿòàòà çåìÿ, î÷åðòàâàò îêîëî êàëïàêà
êðúã è ïðåáðîÿâàò çúðíàòà â êðúãà. Áðîÿò íà çúðíàòà íå òðÿáâà äà
áúäå ïî-ìàëúê îò òðèäåñåò.

143

“ÂÀßÊÜÎÉ - ÄÎËÍÎ ÅÇÅÐÎÂΔ - ËÅÒÎÏÈÑ

Îòíà÷àëî çà îðàíå ñåëÿíèòå èçïîëçâàò âîëîâå èëè áèâîëè. Ìíîãî
ïî-êúñíî çàïî÷âàò äà îðàò ñ êîíñêè ÷èôòîâå.

ã) Æúòâàòà:
Ìíîãî âàæåí ìîìåíò îò ïîëñêàòà ðàáîòà å æúòâàòà. Æúíå ñå ñúñ
ñúðï è ïàëàìàðêà, ñ êàâðàìà è ñ êîñà.
Ìíîãî ÷åñòî å èçïîëçâàíà êîñàòà. Æèòíèòå ñòåáëà ñå ïîâàëÿò íà
åäíà ñòðàíà. Ñ ïîìîùòà íà åäíî “òúðìú÷å”, ïðèêðåïåíî çà êîñàòà, è ñ
åäíà “ëóëà”, íàðå÷åíà êàôåç, ïîâàëåíèòå êëàñîâå ñå ïîäðåæäàò êàòî
îïúíàòî ïëàòíî â óñïîðåäíè èâèöè. Òåçè èâèöè ñå íàðè÷àëè “íàìëèè”.
Êîñà÷úò ïðåäâàðèòåëíî ïîäãîòâÿ êîñàòà ñè. Òîé ÿ êîâå, ò.å. èçòúíÿâà
ÿ. Êîâàíåòî ñå èçâúðøâà âúðõó ñïåöèàëíà íàêîâàëíÿ ñúñ ñïåöèàëíî
÷óê÷å. Íà êðúñòà ñè êîñà÷úò íîñè ïðîäúëãîâàòà áåëãèÿ - áðóñò - êàìúê,
ñ êîéòî òî÷è êîñàòà ïî âðåìå íà êîñåíå. Äðóãè åëåìåíòè íà êîñàòà ñà:
- æåëÿçíà ÷àñò - ëèöå, ðúá, âðúõ, îñòðî, êîíäàê, ïåòà, êþñòåê;
- êîñèëêà (ñàï) - ãîëÿìà äúðâåíà äðúæêà - äúðæè ñå ñ ëÿâàòà ðúêà.
Ïî ñðåäàòà èìà äðúæêà, íàïðàâåíà îò âîëñêè ðîã. Òàçè äðúæêà ñå
õâàùà ñ äÿñíàòà ðúêà è ñå çàìàõâà;
- çàêðåïâàíå íà êîñàòà êúì ñàïà - íà êîíäàêà èìà “ïúïêà”, à íà
ñàïà “æëåá÷å”. Òå ñå ñúåäèíÿâàò è çàòÿãàò ñ õàëêà è ñå çàáèâà “êåëå”.
Ñëåä âñåêè ìúæ âúðâè æåíà è âðúçâà ñíîïèòå, êàòî ñå ñòàðàå äà íå
èçîñòàâà îò êîñà÷à. Òÿ ñúáèðà æèòíèòå ñòúáëà ñ òúðìú÷å âúðõó äåñíèÿ
ñè êðàê, äîêàòî ïðåöåíè, ÷å å äîñòàòú÷íî çà åäèí ñíîï. Ñ ðúêà èçäúðïâà
ñòðúêîâå îòêúì êëàñîâåòå, âðúçâà “âúæå”, îïúâà ãî âúðõó çåìÿòà, ñëàãà
âúðõó íåãî íàïðåêè ñúáðàíèÿ ñíîï, õâàùà äâàòà êðàÿ íà âúæåòî,
ïðèòèñêà ñíîïà ñ êîëÿíî è ñúñ ñïåöèàëíî êîë÷å èëè ïàëàìàðêàòà ãî
çàâúðçâà.
Ñíîïîâåòå ñå ïîäðåæäàò íà êðúñòöè. Îòäîëó ñå ñëàãà åäèí ñíîï çà
“âúçãëàâíèöà”. Òðèäåñåò è äâà ñíîïà ñå êðúñòîñâàò ñ êëàñîâåòå íàâúòðå
(îñåì ðåäà ïî ÷åòèðè ñíîïà). Òàêà ñå ïîëó÷àâà êðúñò. Íàé-îòãîðå ñå
ñëàãà åäèí ñíîï “çà êàëïàê”.
Ñúáèðàíå íà êëàñîâåòå. Ñëåä êàòî ñâúðøâà êîñåíåòî è âðúçâàíåòî,
êîñà÷úò ìèíàâà ñ ãîëÿì òúðìúê, øèðîê åäèí ìåòúð, çàêà÷åí ñ ðåìúê
çà ðàìîòî ìó, è ñúáèðà ïàäíàëèòå êëàñîâå. Ñëåä íåãî âúðâÿò äåöà ñ
êîøíèöè è àêî èìà âñå ïàê îñòàíàëè íåïðèáðàíè êëàñîâå, òå ãè ñúáèðàò
çà êîêîøêèòå.
ä) Âúðøèòáà:
Õàðìàíúò å ìÿñòîòî, êúäåòî ñå èçâúðøâà âúðøååíåòî íà
îæúíàòîòî æèòî. Òîé ñå ïðàâè íà êðàÿ íà ñåëîòî èëè â äâîðîâåòå, àêî
èìà ìÿñòî. Ïðåäñòàâëÿâà ãîëÿì êðúã, äîáðå èçìåòåí, ïîëÿò äâà-òðè
ïúòè ñ âîäà, ïîðúñåí ñ äðåáíà ñëàìà è òðàìáîâàí ñ ãîëÿì êàìúê
(êîëåíäðî), çàêà÷åí íà äúðâåíà îñ.
144

Ãëàâà V². ÑÒÎÏÀÍÑÊÈ ÆÈÂÎÒ

Êëàäíè - òîâà ñà êóïú îò ñíîïè, ïðåâîçåíè íà õàðìàíà.
Àíãúøè - ñ òÿõ ñå óãîëåìÿâàò âîëñêèòå êîëè, çà äà ïîåìàò ïîâå÷å
ñíîïè.
Ïîäðåæäàíåòî íà õàðìàíà èçèñêâà ñúùî ãîëÿìî ñòàðàíèå.
Ñëåä êàòî èçñúõíå, õàðìàíúò ñå íàðåæäà - “íàñàæäà ñå”. Çàïî÷âà
ñå îò ñðåäàòà è ñå âúðâè êúì êðàÿ. Êëàñîâåòå ëÿãàò âúðõó ñòåáëàòà,
òàêà ÷å äà îñòàíàò îòãîðå.
Äèêàíÿòà å èçðàáîòåíà îò äâå ÷àìîâè äúñêè, äúëãè ïî äâà ìåòðà
è ñâúðçàíè óñïîðåäíî ñ êëèíîâå, äåáåëè ïî 5-7 ñì. Òÿ èìà ôîðìàòà íà
òðàïåö. Ïðåäíèÿò é êðàé å èçâèò êàòî íà øåéíà. Îòäîëó íà äúñêèòå ñà
íàáèòè êðåìúöè. Îòãîðå èìà ïî äâà áèíàðà ñ áîëòîâå. Åäèíèÿò å
çàêîâàí â çàäíèÿ êðàé, à â äðóãèÿò å èçðÿçàí ÷åòâúðòèò îòâîð, çàêîâàí
â ñðåäàòà íà äèêàíÿòà.  íåãî èìà ò. íàð. “êåï÷å” - òî å ñúåäèíåíî ñ
äúðâåí êëèí (÷óâèÿ) è çà íåãî ñå ñúåäèíÿâà áîþíäðóãà íà âîëîâåòå.
Øóìíî å íà õàðìàíà. Çà äåöàòà å óäîâîëñòâèå äà ñå âîçÿò íà äèêàíÿòà.
Òàì èìà âúçãëàâíèöè èëè òðèêðàêî ñòîë÷å çà ñÿäàíå, íî õîðàòà îáèêíîâåíî
ñòîÿò ïðàâè, ïîäâèêâàò íà âîëîâåòå è ñ îñòåíà ãè ïîäòèêâàò äà òåãëÿò
äèêàíÿòà è ñå äâèæàò â êðúã, çà äà ñå îâúðøåå çúðíîòî. Òàì èìà è ëîïàòà,
ñ êîÿòî ñå ñúáèðàò èçïðàæíåíèÿòà íà âîëîâåòå. Ñòðúêîâåòå ñå îáðúùàò
íÿêîëêî ïúòè ñ äúðâåíè âèëè èëè ÿáè (øèðîêè äúðâåíè âèëè).
Îòâÿâàíå - òî ñòàâà ñ ÿáèòå. Ñ òÿõ çúðíîòî è ñèòíàòà ñëàìà ñå
ïîäõâúðëÿò íàãîðå è âÿòúðúò îòäåëÿ çúðíîòî îò ñëàìàòà. Ñëåä ÿáèòå
çúðíîòî ñå õâúðëÿ ñ ëîïàòèòå. Íàé-íàêðàÿ çúðíîòî ñå ïðî÷èñòâà
íàïúëíî îò ïëÿâàòà è îò äðóãè åäðè ïðèìåñè ñ ïîìîùòà íà äúðìîíè
(ãîëåìè ñèòà, íàïðàâåíè îò êîæà è äúðâåíà ðàìêà). Ñ ãðåáëà æèòîòî
ñå ñúáèðà íà êóï÷èíà, ñ êðèíè ñå íàïúëâà â ÷óâàëè è ñå îòíàñÿ â
õàìáàðà. Ñëàìàòà ñå âêàðâà â ïëåâíÿ, àêî èìà òàêàâà, à àêî íÿìà, ñå
ïðàâÿò ãîëåìè êóïè - “òóðëóöè”. Èìà ìàéñòîðè íà “êëàäíè” è “òóðëóöè”.
å) Êîñåíå íà ñåíî:
Çà äà îñèãóðÿò õðàíà íà ìíîãîáðîéíèÿ ñè äîáèòúê, ñåëÿíèòå èì
êîñÿò è ñóøàò ñåíî çà çèìàòà. Ïðåäè æúòâà, â ëèâàäèòå ñå âèæäàò
êîñà÷è äà ðàçìàõâàò áëåñòÿùèòå íà ñëúíöåòî êîñè, à íàîêîëî äà óõàå
íà äåòåëèíà, ñìèíäóõ è ïåëèí è íà ïðÿñíî îêîñåíà òðåâà. Îòíà÷àëî
ñåíîòî ñúõíå íà íàìëèè, ïîñëå ñå îáðúùà ñ äúðâåíà âèëà, çà äà íå ñå
ñïàðè è ìóõëÿñà. Ïîñëå ñå ñúáèðà íà ìàëêè êóï÷èíêè è ñëåä êàòî
íàïúëíî èçñúõíå, ñå ïðåâîçâà ñ êîëèòå è ñå òðóïà íà ãîëåìè êóïè â
äâîðà èëè êðàé êîøàðèòå. Ãîëÿì ìàéñòîðëúê ñå èçèñêâà, çà äà ñå
íàïðàâè äîáðå êóïàòà ñúñ ñåíî, òàêà ÷å â íåÿ äà íå âëèçà âîäà ïðè
äúæä.
Ìàêàð, ÷å ñåëÿíèòå âëàãàò ìíîãî òðóä â îáðàáîòêàòà íà çåìÿòà,
äîáèâèòå ñà ñúâñåì íèñêè. Âïîñëåäñòâèå, êîãàòî çàïî÷âàò äà íàòîðÿâàò
ñ îâ÷è è ãîâåæäè òîð, çàïî÷âàò çà ïîëó÷àâàò è ïî-âèñîêè äîáèâè.

145

“ÂÀßÊÜÎÉ - ÄÎËÍÎ ÅÇÅÐÎÂΔ - ËÅÒÎÏÈÑ

Ïðîäúëæèòåëíî âðåìå ñåëÿíèòå óñâîÿâàò íîâèòå êóëòóðè.
1914 ã. - çàïî÷âà äà ñå ñåå çàõàðíî öâåêëî, âúâ âðúçêà ñ

ïîñòðîÿâàíåòî íà Çàõàðíàòà ôàáðèêà - Êàìåíî.
1920 ã. - çàïî÷âàò äà îòãëåæäàò ñëúí÷îãëåä. Îòíà÷àëî ãî ñåÿò êàòî

öâåòå â ãðàäèíêèòå ñè, òúé êàòî çà ãîòâåíå èçïîëçâàò çåõòèí. Ïî-êúñíî
çàïî÷âàò äà çàñÿâàò öåëè íèâè. Ñëúí÷îãëåäîâîòî ñåìå ñå íîñè çà
ïðåðàáîòêà âúâ ôàáðèêà “Êàìáàíà”, îòêðèòà ïðåç 1899 ã.

1925 ã. - çàñàæäàò ïúðâèòå ëîçÿ îò ñîðòîâåòå äèìÿò, ïàìèä, ÷àóø è
àëæèðêà. Ëîçÿòà ñå íàìèðàò îêîëî ïúòÿ îò ãðîáèùàòà êúì ÍÕÊ. Â
ëîçÿòà èìà çàñåòè ÷åðåøè, ïðàñêîâè, äþëè è ìóøìóëè. Ïàçà÷ -
“êóðîäæèÿ”, å äÿäî Àòàíàñ.

1935 ã. - çàñÿâàò ñå ïúðâèòå íèâè ñ ïàìóê.
Îò çàõàðíàòà òðúñòèêà âàðÿò ïåòìåç. Îñîáåíî âêóñåí å ïåòìåçúò
ñ ðà÷åë îò òèêâà. Ïåòìåçúò ñå âàðè â Áóðãàñ èëè â ñ. Êàìåíî. Âúâ
Âàÿêüîé ïåòìåçäæèéíèöà èìà Ïàâåë Êðúñòåâ.
Ñëúí÷îãëåäúò, çàõàðíîòî öâåêëî è ïàìóêúò ñà òðóäîåìêè êóëòóðè.
 îòãëåæäàíåòî èì ñå âêëþ÷âà öÿëîòî ñåìåéñòâî. Ñëúí÷îãëåäîâî ñåìå
ñå ÷óêà íà ðúêà. Öâåêëîòî ñå ÷èñòè ðú÷íî. Íà ðúêà ñå áåëè è
öàðåâèöàòà. Õîðàòà ñè ïîìàãàò âçàèìíî. ×åñòî ñå ñúáèðàò ìåäæèè è
áåëåíêè.
Àêî ñòîïàíèíúò ñå ïîáîëåå, àêî áúðçà çà ãîäåæ èëè ñâàòáà, òîãàâà
ñå ñúáèðà ìåäæèÿ. Îêàçâà ñå ïîìîù íà ñåìåéñòâîòî çà:
· èçîðàâàíå è çàñÿâàíå;
· ïðåâîçâàíå íà ñíîïè;
· ïðåâîçâàíå íà ñòðîèòåëíè ìàòåðèàëè;
· èçêîïàâàíå íà îñíîâè íà êúùà;
· èçïðåæäàíå íà ïðåëî, äîâúðøâàíå íà ÷åèç çà ñâàòáà;
· îáåëâàíå íà öàðåâèöà;
· èç÷óêâàíå íà ñëúí÷îãëåä;
· èç÷èñòâàíå íà çàõàðíà òðúñòèêà èëè çàõàðíî öâåêëî;
Íà ìåäæèèòå å âåñåëî. Ðàáîòàòà âúðâè áúðçî è ëåêî. Ìëàäèòå
ïåÿò, ñðåùàò ñå è îáùóâàò. Ðàáîòàòà å áåçïëàòíà, íàêðàÿ ñòîïàíèòå
íàãîñòÿâàò ïîìîùíèöèòå.
Îòíà÷àëî ðàçðàáîòåíà çåìÿ ïðèòåæàâàò ñàìî ÷èôëèöèòå. Îñòàíàëàòà -
öåëèíàòà, å ïðèòåæàíèå íà äúðæàâàòà. Íÿìà ìàøèíè, ñ êîèòî òÿ äà ñå
ïî÷èñòè. Ïðåç 1918 ã. ñå ðàçîðàâàò ÷àñò îò ãåðåíèòå (ìåðàòà). Òîãàâà
åäèí äåêàð çåìÿ ñòðóâà 20 çëàòíè ëåâà. Åäâà ïðåç 1921 ã.
ïðàâèòåëñòâîòî íà ÁÇÍÑ ïðàâè ðåôîðìà. Îòíåìà ñå çåìÿ îò ÷èôëèöèòå
è ñå îçåìëÿâàò áåçèìîòíèòå ñåëÿíè ñ ïàðöåëè îò ïî 50 äêà.
Âïîñëåäñòâèå îòäåëíè ôàìèëèè ñå çàìîãâàò è êóïóâàò îùå çåìÿ.
Äîêàðàíè ñà è ïúðâèòå òðàêòîðè - ïðåç 1927 ã. -1 930 ã.
Ñòîÿí Ãàí÷åâ è Õðèñòî Ïëîâäèëèéñêè èìàò “Ôóðçîí”, ßíî Äàíöèíã -
“Äåðèíã”, Íèêîëà Àíäîíîâ, Ìàíî Áèíåâ è Ðóñè Éîðäàíîâ - “Äåðèíã”, à
146

Ãëàâà V². ÑÒÎÏÀÍÑÊÈ ÆÈÂÎÒ

Ïàâåë Êðúñòåâ - “Áóëäîã”, Ãåîðãè Äæåâåëåêîâ – “Äåðèíã”.
Ïîÿâÿâàò ñå ñåÿëêè, æúòâàðêè, âåÿëêè. ïî÷òè âñè÷êè âå÷å èìàò

æåëåçíè ïëóãîâå. Îâúðøàíîòî çúðíî ñå ðàçäåëÿ íà íÿêîëêî ÷àñòè. Åäíà
÷àñò ñå îñòàâÿ çà ñåìå, äðóãà - çà èçõðàíâàíåòî íà õîðàòà è äîáèòúêà,
à îñòàòúêúò ñå ïðîäàâà. Ñåëÿíèòå ñúõðàíÿâàò çúðíîòî â ñïåöèàëíî
èçïëåòåíè êîøîâå îò äðÿíîâè è ëåñêîâè ïðú÷êè, èçìàçàíè îòâúòðå ñ
ãëèíà. Îñòàòúêúò ñå ïðîäàâà íà çúðíåíàòà áîðñà â Áóðãàñ, êúäåòî
ïðåêóïâà÷è, íàðè÷àíè “çàéêîæèè”, ãî èçêóïóâàò çà “Ãîëåìèòå Áúëãàðñêè
ìåëíèöè” íà Õàäæèïåòðîâè èëè ãî òîâàðÿò íà êîðàáè çà èçíîñ.

2. Ñêîòîâúäñòâî:
Âúâ Âàÿêüîé ñå îòãëåæäàò ïî÷òè âñè÷êè âèäîâå äîìàøíè æèâîòíè.
Îò åäíà ñòðàíà, òå äàâàò õðàíà è îáëåêëî íà õîðàòà, à îò äðóãà ñòðàíà,
îò òÿõ èäâàò è ïàðè÷íè ïðèõîäè.
Îñîáåíî ðàçïðîñòðàíåíî å îâöåâúäñòâîòî. Ìíîãî ôàìèëèè
ïðèòåæàâàò ìíîãîáðîéíè ñòàäà. Êàòî äîáðè îâ÷àðè ñà èçâåñòíè -
Äèìèòúð Õàäæèéñêè, Ìèòüî Êàëóäîâ, Íèêîëà Àíäîíîâ – êåõàÿ
(îòãîâîðíèê) íà îâ÷àðèòå â ÷èôëèêà, Êèðî Íåí÷åâ, Íÿãîë Õðèñòîâ,
Éîðäàí Çëàòàíîâ - ïðèòåæàâà 700 îâöå, Ïàâåë Äîí÷åâ - Ïàëîøà, Ìèíêî
Ãåîðãèåâ, êàêòî è ñåìåéñòâàòà - Áóäàêîâè, Ìèøêîâè, Áàòàëîâè,
Ãðîøåâè, Ïàâåëêðúñòåâè.
Ìíîãî äîáðè îâöåâúäè ñà è÷åðåíèòå è áåæàíöèòå îò Òðàêèÿ. Â
ãîäèíèòå ìåæäó 1928-1930 ã. â ñåëîòî ñà ñå îòãëåæäàò 12000 îâöå.
 çåìëèùåòî íà Âàÿêüîé èäâàò è êàðàêà÷àíè. Äàííè çà òÿõ ñå ñúäúðæàò
â îáùèíñêèòå ïðîòîêîëè. Ñ òåõíèòå ñòàäà áðîÿò íà îâöåòå äîñòèãà
îêîëî 30000. Òîãàâà åäíà îâöà ñòðóâà äâàäåñåò çëàòíè ëåâà, à åäèí
ëèòúð ìëÿêî - òðèäåñåò è äåâåò ïàðè. Êîøàðèòå ñà èçãðàäåíè â
ìåñòíîñòèòå “Ãîðàòà” è “ßçëúê ÷åøìà” - òàì èìà åãðåöè, îêîëî
Êàÿëèéøêèÿ êëàäåíåö è “Ìèõàëè÷à”.
 ñòàäàòà èìà ñëåäíèòå âèäîâå æèâîòíè:
àãíåòà - òîâà ñà ìàëêèòå íà îâöåòå;
øèëåòà - ïîðàñíàëèòå àãíåòà äî åñåíòà;
çâèñêà - îâöà, êîÿòî ñå àãíè çà ïúðâè ïúò;
îâöå-ìàéêè - çà ðàçïëîä;
êî÷îâå - ìúæêè çà ðàçïëîä;
îâíè - êàñòðèðàíè ìúæêè æèâîòíè;
ÿëîâèöè - îâöå, êîèòî íå ñà ñå îàãíèëè ïðåç ãîäèíàòà;
ìàðè - ñòàðè îâöè çà áðàêóâàíå.
Ñòàäàòà ñå ïîäñëîíÿâàò â êúøëè è åãðåöè.
Êúøëàòà å ìÿñòî çà çèìóâàíå è íîùóâàíå íà ñòàäîòî. Òÿ å íàïðàâåíà îò:
êîëîâå - ÷àòàëè, çàáèòè â çåìÿòà;
ãðåäè - çà ñâúðçâàíå íà êîëîâåòå;
ìåðòåöè - ãðåäè÷êè, ïîääúðæàùè ïîêðèâà;

147

“ÂÀßÊÜÎÉ - ÄÎËÍÎ ÅÇÅÐÎÂΔ - ËÅÒÎÏÈÑ

ïúðãèè - äúñêè, çàêîâàíè îòñòðàíè íà ïîêðèâà, çà äà ñïèðàò ñëàìàòà è
ñàçà;

þñòþí - ãëàâíà ãðåäà íà ïîêðèâà.
Ïîêðèâúò ñå ïðàâè îò ÷åðïèÿ, ñàç è ñëàìà. Îòïðåä íà ïîêðèâà å
ïîñòàâÿíà êîçèðêà (ñà÷àê). Äâîðúò íà êúøëàòà å îãðàäåí ñ âèñîê ïëåò
îò äðàêà. Êúì äâîðà âîäÿò äâå âðàòè, èìà è “ñòúðãà” - òîâà å
ïðîñòðàíñòâîòî, çàãðàäåíî ñ äúðâåíè ïðúòè, êúäåòî ñå çàòâàðÿò îâöåòå
è ñå ïóñêàò åäíà ïî åäíà ïðè äîåíå.
Åãðåêúò å âðåìåíåí íàâåñ, êîéòî ñå èçãðàæäà ñàìî çà ïðåç ëÿòîòî.
Ïðàâè ñå êðàé ðåêà èëè èçâîð, çà äà èìà âîäà çà ïîåíå íà äîáèòúêà.
Ïîíÿêîãà ãî ïðàâÿò è â íèâèòå, êîãàòî çåìÿòà ïî÷èâà, çà äà áúäå
íàòîðåíà. Äâîðúò íà åãðåêà ñúùî å îãðàäåí ñ äðàêà. Òàì èìà êîëèáà
çà îâ÷àðèòå, íàïðàâåíà îò òðè ÷àòàëà, çàáèòè â çåìÿòà, ïîêðèòà ñúñ
ñàç è ñëàìà.
Íà ãîëåìèòå êúøëè èìà è ìàíäðè, íàðè÷àíè “áà÷íè”. Òàì ñå
ïðåðàáîòâà ìëÿêîòî. Îò îâ÷åòî ìëÿêî ñå ïðàâè ñèðåíå, êàøêàâàë è
ìàñëî. Äîáèâàò ñå îùå è ñëåäíèòå ïðîäóêòè:
Öâèê - òîâà å ñóðîâàòêàòà, îñòàíàëà ñëåä áèåíåòî íà ìàñëîòî. Òÿ
å êèñåëà íà âêóñ. Íÿêîè ÿ ïèÿò êàòî àéðàí.
Åøèìèê - ïîëó÷àâà ñå îò ñâàðåí öâèê.
Èçâàðà - ïîëó÷àâà ñå, êîãàòî ñå ñâàðÿâà ñóðîâàòêàòà îò ñèðåíåòî.
Òÿ å ñëàäêà íà âêóñ.
Çà ñòàäîòî ñå ãðèæàò îâ÷àðèòå.
Îâ÷àðèòå ñà îòãîâîðíè çà ñòàäàòà ñè. Îñíîâíàòà èì ãðèæà å
èçõðàíâàíåòî, îïàçâàíåòî è çàïëîæäàíåòî íà îâöåòå. Çàïëîæäàíåòî
òðÿáâà äà áúäå òàêà îðãàíèçèðàíî, ÷å ïîñëå àãíåíåòî äà ñòàâà çà äâå-
òðè ñåäìèöè. Îâ÷àðèòå õðàíÿò ñòàäàòà ñè ñàìî ïðåç íàé-ñòóäåíèòå
çèìíè ìåñåöè. Â òîïëèòå äíè, äàæå è ïðåç çèìàòà, òå ãè èçêàðâàò äà
ïàñàò. Ïðåäïàçâàò ñå ñàìî áðåìåííèòå îâöå, êàòî íå ãè ïóñêàò íà ïàøà
ïðè ãîëåìè ñëàíè.
Îâ÷àðèòå äîÿò, ïðåðàáîòâàò ñàìè èëè îòíàñÿò ìëÿêîòî íà ìàíäðèòå.
Òå ìíîãî äîáðå ïîçíàâàò îâöåòå ñè è òåõíèòå íðàâè. Âñÿêî íîâîðîäåíî
àãúíöå å êðúùàâàíî ñúñ ñîáñòâåíî èìå. Èìåíóâàò ãè íà õîðà, ðàñòåíèÿ,
ïðèðîäíè ÿâëåíèÿ, èëè ïî òåõíè áåëåçè. Ìíîãî ÷åñòî ñðåùàíè èìåíà
ñà: Âàêëóøà, Áåëóøà, Êàðàãüîçêà, ×åðíóøêà, Ðîãóøêà è äð.
Êó÷åòàòà ñà âåðíè äðóãàðè è ïîìîùíèöè íà îâ÷àðèòå. Òå ïàçÿò
êúøëèòå äåí è íîù îò êðàäöè, âúëöè è ÷àêàëè. Òå ñà ìíîãî åäðè è
äîáðå îõðàíåíè. Îêîëî âðàòîâåòå èì èìà æåëåçíè îáðú÷è ñ îñòðè
øèïîâå, çà äà íå áúäàò óäóøåíè îò âúëöèòå. ×åñòî ñðåùàíè èìåíà çà
îâ÷àðñêè êó÷åòà ñà: Øàðî, Êàðàìàí, Áåë÷î, Âúë÷î è äð.
Ìàãàðåòî å ñúùî ìíîãî äîáúð ïîìîùíèê íà îâ÷àðÿ. Òî å
íåïðåòåíöèîçíî êúì õðàíàòà è íîñè òåæêè òîâàðè - êúðìèëî, õðàíà çà
îâöåòå, õðàíà çà îâ÷àðèòå, ãþìîâåòå ñ ìëÿêîòî èëè òåíåêèèòå íà
148

Ãëàâà V². ÑÒÎÏÀÍÑÊÈ ÆÈÂÎÒ

ìàíäðàòà, äúðâà çà îãíèùåòî. Ïðèíàñÿ è ñàìèÿ îâ÷àð, êîãàòî ñòàäîòî
ñå ïðåìåñòâà íà íîâî ìÿñòî è òðÿáâà äà ñå èçâúðâÿâàò ãîëåìè
ðàçñòîÿíèÿ.

Âñÿêà ïðîëåò îâ÷àðèòå ñòðèæàò ñòàäîòî ñè. Çà äà áúäå äîáðà
âúëíàòà, òå ñå ñòàðàÿò äà ïðåäïàçâàò îâöåòå îò òðúíè è áîäèëè, êîèòî
ÿ çàìúðñÿâàò è ñêóáÿò.

Êðúêëèçè - íîæèöè, ñ êîèòî îâ÷àðèòå ñòðèæàò îâöåòå.
Äîáèâàò ñå ðàçëè÷íè âèäîâå âúëíà:
Ðóíî - òîâà å åäðàòà è íàé-äîáðîêà÷åñòâåíàòà âúëíà.
Áàäæàê - òîâà å âúëíàòà, ñòðèãàíà îò çàäíèòå êðàêà, çà äà ñå äîè
îâöàòà ïî-ëåñíî;
ßðåíà (äðåá) - äðåáíà âúëíà, îñòðèãàíà îò øèëåòà.
Ïîêúùíèíàòà íà îâ÷àðÿ å – ïîñòåëêà, çàâèâêà, ñúäîâå çà õðàíà,
çà äîåíå íà ìëÿêîòî, çà õðàíåíå íà êó÷åòàòà (êîïàíêà), çà ïðåíàñÿíå íà
ìëÿêîòî, áðàäâà, îðúæèå è ôåíåð.
Îáëåêëîòî íà îâ÷àðÿ ñå ñúñòîè îò ïîòóðè, àíòåðèÿ, ïîÿñ, ðèçà,
êàëïàê, íàâóùà, öúðâóëè è ÿìóðëóê.
Ñèëÿõ - ÷àíòà ñ íÿêîëêî îòäåëåíèÿ, â êîèòî îâ÷àðÿò íîñè íÿêîëêî
íîæà: íîæ çà õëÿá, çà ëåêóâàíå íà êðúâÿñàëè îâöå, çà ðåçáà íà äúðâî;
÷àíòà çà êàâàëà, ðåâîëâåðà è áàðóòà.
Áåëåçè íà óõîòî:
Âñåêè îâ÷àð ñè èìà áåëåã çà ñòàäîòî ñè. Áåëåçèòå ñå èçðÿçâàò íà
óõîòî íà âñÿêà åäíà îò îâöåòå, çà äà ñå îòëè÷àâàò îò ÷óæäèòå îâöå, è
èìàò íÿêîÿ îò ñëåäíèòå ôîðìè:
Ìàíäàë - ïðàâîúãúëíèê;
Èñêàôàíî - ïîëóêðúã íà âúðõà íà óõîòî;
×àòàë - îñòúð úãúë;
Çàìáà - êðúã÷å;
Ìèøàí - ïîëóêðúã, îòñòðàíè íà óõîòî;
Êúñ - îòâåñíî öåïâàíå íà âúðõà íà óõîòî;
Áàøìà - öåïíàòî îòñòðàíè;
×àëúê - êîñî, ïðè âúðõà íà óõîòî;
×àðìà - öåïíàòî íà âúðõà.
Âúïðåêè ãîëåìèòå ãðèæè, êîèòî îâ÷àðèòå ïîëàãàò çà îâöåòå ñè, òå
÷åñòî áîëåäóâàò îò ðàçëè÷íè áîëåñòè. Áëàãîäàðåíèå íà äúëãîãîäèøíèÿ
ñè îïèò è íàáëþäåíèÿ, õîðàòà çíàÿò äà ëåêóâàò ìíîãî îò òÿõ. Íàé-
ñðåùàíèòå áîëåñòè ñà:
Øàï - ëåêóâàò ñúñ ñèí êàìúê.
Åëåñåê - áîëåñò ïî êîïèòàòà íà êîçèòå. Ïðè íåÿ ïðîáèâàò â óøèòå
èì äóï÷èöà è â íåÿ ñëàãàò ïàð÷åíöå îò ÷åìåðèêà.
Êúð÷àí - òàçè áîëåñò ñå ïîëó÷àâà ïðè ñëúí÷àñâàíå íà ÷åðíèòå
îâöå, çàòîâà ñòàäîòî ñå ïàçè îò ñèëíî ñëúíöå.
Ñàëà - ïîáåëÿâàíå î÷èòå íà îâöåòå. Çàïîÿâàò áîëíèòå îâöå ñ

149

“ÂÀßÊÜÎÉ - ÄÎËÍÎ ÅÇÅÐÎÂΔ - ËÅÒÎÏÈÑ

áîðñó÷à ìàñ.
Ïîäáèòî êîïèòî - òàçè áîëåñò ñå ëåêóâà îò íàëáàíòèíà. Òîé

ïðîáèâà êîïèòîòî , çà äà èçòå÷å ÷åðíàòà êðúâ, è ãî íàìàçâà ñ êàòðàí.
×åëåêìå - êðúâÿñâàíå. Ïóñêàò êðúâ íà îâöàòà. Òîâà çàáîëÿâàíå ñå

ïîÿâÿâà ïðåç ïðîëåòòà, êîãàòî òðåâàòà å ìíîãî áóéíî çåëåíà.
Êàðà-ÿíúê - ëåêóâà ñå ñ ðîãöà îò çìèÿ-óñîéíèöà.
Äåëèáàø - îò òàçè áîëåñò îâöàòà ñòàâà “âðàòîãëàâà”. Òÿ íå ñå

ëåêóâà è îâöàòà ñå êîëè.
Âúâ âñÿêà êúùà èìà ïî åäíà èëè äâå êðàâè. Ïî-êúñíî â ñåëîòî ñå

èçãðàæäàò äâà ÷èôëèêà, â êîèòî ñå îòãëåæäàò ïî 30-40 ìëåêîäàéíè
êðàâè. Ñîáñòâåíèöè íà ÷èôëèöèòå ñà Ãàí÷î Èâàíîâ è Ãåîðãè Ìèõíåâ.
Îòíà÷àëî ìëÿêîòî ñå íîñè â Áóðãàñ, à ïî-êúñíî èäâàò ìëåêàðè äà ãî
âçåìàò. Âúâ ôåðìèòå ñå îòãëåæäàò ñëåäíèòå âèäîâå åäúð ðîãàò
äîáèòúê:

Êðàâèòå ñå îòãëåæäàò çà ìëÿêî è ðàçïëîä;
Âîëîâå - ìúæêè ãîâåäà, êàñòðèðàíè çà ðàáîòà;
Áèê - ìúæêè çà ðàçïëîä;
Þíèöà - ïîðàñíàëî æåíñêî òåëå, íî îùå íå îòåëåíî;
Òåëå - ìàëêîòî íà ãîâåäàòà.
 ÷èôëèêà èìà ñòàäî (åðãåëå) êîíå. Îòíà÷àëî òå ñà èçïîëçâàíè
ñàìî çà åçäà, à ïî-êúñíî è çà âïðÿãàíå, ïðåíàñÿíå íà òîâàðè è îðàíå.
Âúâ âñåêè äâîð èìà êîêîøêè, ïàòèöè, ïóéêè, þðäå÷êè, ïðàñåòà, êîèòî
ñå îòãëåæäàò çà èçõðàíâàíå íà ñåìåéñòâîòî.
 ñåëîòî èìà è ñåëñêè ãîâåäàð è ñâèíàð.
3. Çàíàÿòè:
 ñåëîòî íÿìà ôàáðèêè èëè çàíàÿò÷èéñêè ðàáîòèëíèöè ñ íàöèîíàëíî
çíà÷åíèå. Íÿìà ãîëåìè èíäóñòðèàëöè èëè ïðåäïðèåìà÷è. Çàíàÿòèòå
ñà ñ ìåñòíî çíà÷åíèå.  äúëãàòà èñòîðèÿ íà ñåëîòî ïî èçâåñòíè
çàíàÿò÷èè ñà:
øèâà÷è - Äèìèòúð Øàëàìàíîâ, Ôèíäóë, Àíäîí Éîâ÷åâ, Èâàí
Áú÷âàðîâ, Ñòîÿí Êàâëàêîâ (øèâà÷ íà ïîòóðè), Äèìî Êàðàáàõ÷èåâ, Èâàí
Áîåâ è äð.;
øèâà÷êè - Íåäêà Àíäðàø, Êàòåðèíà Äèêîâà, Ìàðèéêà
Âëàäèìèðîâà;
õëåáàðè - Ðàéêà Äðàãèåâà, Êîé÷î Ãåîðãèåâ, Ñòîéêî Ñòåôàíîâ;
êîâà÷è - äÿäî Äîðìóø;
êàñàïè - Èâàí Äðàêàëèåâ;
æåëåçîêîëàðè - Ìèõî Äà÷åâ, Ãåîðãè Ìàéñòîðà, Íèêîëà Äèìèòðîâ;
áðîäèðà÷êè - Ðàéêà Äðàãèåâà, Äîíêà Øàëàìàíîâà;
íàëáàíòèí - Ñàðàíäè Ìå÷åâ;
ìëåêàðè - Êîñòàäèí Ïåòêàíîâ, Áèíüî Äîíåâ, Éîðäàí Ìëåêàðÿ, Äèìî
150