ระบบประสาทและอวัยวะรับความรู้สึก

หน้าทข่ี องระบบประสาทคืออะไร ? 2

>> ตอบสนองตอ่ การเปล่ียนแปลงของสง่ิ แวดลอ้ ม
ที่อาจเกิดขนึ้ ภายนอกหรือภายในร่างกายสิ่งมชี วี ติ

รูปแบบการตอบสนองของระบบประสาทจะใช้

การเปลย่ี นแปลงของศกั ย์ไฟฟา้ และสารเคมี (สารสอ่ื ประสาท)

>> จดั เปน็ ระบบประสานงาน (coordinating system)
โดยมกั ทางานร่วมกบั ระบบตอ่ มไรท้ ่อ (endocrine
system) ในการควบคุมการทางาน

ความแตกตา่ งของระบบประสาทและระบบตอ่ มไรท้ ่อ

ขอ้ เปรยี บเทียบ ระบบประสาท ระบบตอ่ มไรท้ อ่

รปู แบบการสอ่ื สาร ศักยไ์ ฟฟา้ และสารสอ่ื ประสาท สารเคมี (ฮอรโ์ มน)
ความเรว็ ในการตอบสนอง
ตอบสนองตอ่ สง่ิ เรา้ รวดเรว็ ตอบสนองต่อสิง่ เรา้ ช้า
ระยะเวลาในการตอบสนอง
สารเคมีทใ่ี ชใ้ นการสอ่ื สาร ตอบสนองเปน็ ระยะเวลาสนั้ ตอบสนองเปน็ ระยะเวลานานกว่า

สารสอ่ื ประสาท ฮอร์โมน

3

องคป์ ระกอบของระบบประสาท

>> การทางานของระบบประสาทเกดิ จากการทางานขององคป์ ระกอบ 3 สว่ น

1 ส่วนที่ทาหน้าทรี่ ับความรู้สกึ (sensory input)
2 สว่ นทีท่ าหนา้ ทป่ี ระมวลผลและประสานงาน

(integration center)
3 สว่ นทที่ าหน้าที่ในการสัง่ การ (motor output)

4

องค์ประกอบของระบบประสาท การทางานของระบบ
ประสาทเกดิ จากการทางาน
1 ส่วนท่ีทาหนา้ ทรี่ บั ความร้สู กึ (sensory input)
ขององคป์ ระกอบ 3 ส่วน
>> มกั อยใู่ นรูปของอวยั วะรบั ความรสู้ กึ (sense organ)
เช่น ตา หู จมูก ลิน้ ผวิ หนงั 5

>> ภายในอวยั วะรับความรสู้ ึกจะมีเซลลป์ ระสาทรบั ความรสู้ กึ
(sensory หรอื afferent neuron) อยูภ่ ายใน เพ่ือตรวจจับ
การเปลี่ยนแปลงของสิง่ เรา้ (stimulus)
ทั้งจากภายนอกหรือภายในรา่ งกาย

องค์ประกอบของระบบประสาท การทางานของระบบ
ประสาทเกดิ จากการทางาน

ขององคป์ ระกอบ 3 ส่วน

2 สว่ นทีท่ าหน้าทป่ี ระมวลผลและประสานงาน (integration center) 6

>> เกยี่ วขอ้ งกบั ระบบประสาทสว่ นกลาง (central nervous system : CNS)
ท่ีประกอบดว้ ยสมองและไขสนั หลงั

>> ภายในสมองและไขสันหลัง
ประกอบดว้ ยเซลลป์ ระสาท
ประสานงาน
(interneuron หรือ
association neuron) จานวนมาก

องค์ประกอบของระบบประสาท การทางานของระบบ
ประสาทเกดิ จากการทางาน
3 สว่ นท่ีทาหนา้ ทใ่ี นการสั่งการ (motor output)
ขององคป์ ระกอบ 3 สว่ น
>> เกี่ยวข้องกับหน่วยตอบสนองของรา่ งกาย (effector)
เชน่ กล้ามเนอ้ื ชนดิ ตา่ ง ๆ ในรา่ งกายใหเ้ กดิ การหดตวั 7
หรือเคลอื่ นไหวและการหลง่ั สารของตอ่ มตา่ ง ๆ ในรา่ งกาย

>> การส่งสญั ญาณประสาทจะเกดิ ขน้ึ
ผา่ นเซลลป์ ระสาทสง่ั การ
(motor หรือ efferent neuron)

8

“

9

1

10

1. ระบบประสาทของฟองนา้

>> เซลล์แตล่ ะเซลล์สามารถรับร้แู ละตอบสนองได้ แตไ่ ม่มเี ซลลท์ ่ที าหน้าท่ปี ระสานงาน
ระหว่างเซลล์ต่าง ๆ โดยเฉพาะ

11

2

12

2. ระบบประสาทของโพรทสิ ต์ เช่น พารามเี ซยี ม

>> ไมม่ ีเซลลป์ ระสาทแตย่ งั สามารถตอบสนองต่อสง่ิ เร้าได้ เชน่ มกี ารเคลื่อนทเ่ี ข้าหา
หรอื หนีแสงสว่าง อณุ หภมู ิ หรอื สารเคมี
>> พารามีเซยี มมีเส้นใยประสานงาน
(coordinating fiber)
เช่ือมโยงระหวา่ งโคนซเิ ลีย
ทีใ่ ชใ้ นการเคล่อื นที่

13

3

14

3. ระบบประสาทของไนดาเรีย เชน่ ไฮดรา แมงกะพรนุ 15

>> ยังไมม่ กี ารพฒั นาของระบบประสาทส่วนกลาง
ในการควบคุมการทางาน

>> ใชเ้ ซลลป์ ระสาททีเ่ รยี งตอ่ กันเป็นรา่ งแห เรยี กวา่

รา่ งแหประสาท (nerve net)

หากจุดไหนถกู กระตนุ้ กระแสประสาท
(nerve impulse) จะกระจายไปทว่ั ทงั้ ตวั
** ไมส่ ามารถควบคมุ การตอบสนองให้
เกิดตาแหนง่ ใดตาแหนง่ หนง่ึ ได้ **

4

16

4. ระบบประสาทของหนอนตวั แบน เชน่ พลานาเรยี 17

>> เป็นสัตวก์ ลมุ่ แรกทเ่ี ร่ิมมกี ารพฒั นาของสมอง และเสน้ ประสาท
ทม่ี ลี กั ษณะทอ่ ตนั ทอ่ี ยทู่ างดา้ นทอ้ งของลาตว้ (ventral nerve cord)

>> มปี มประสาท (nerve ganglion) ทีส่ ว่ นหวั ทาหนา้ ท่เี ปน็ สมอง (brain)
>> มีเสน้ ประสาททแ่ี ยกออกมาจากสมองยาวตลอดลาตัว โดยขนานไปด้านข้าง

ลาตวั 2 เสน้ เรยี ก longitudinal nerve cord และเสน้ ประสาทนี้
จะมเี ส้นประสาทตามขวางลอ้ มรอบเปน็ แนวพาดผา่ น เรียกว่า
nerve ring หรือ transverse nerve
ระบบประสาทของหนอนตัวแบนจะเหน็ เปน็ ลกั ษณะคลา้ ยขน้ั บนั ได
เรียกวา่ ระบบประสาทแบบขนั้ บนั ได (ladder-type nervous system)

4. ระบบประสาทของหนอนตวั แบน เช่น พลานาเรยี

>> นอกจากนี้ยังกล่มุ แรกทม่ี ีการพัฒนาของตาท่ีเรยี กว่า eyespots

ซ่ึงเปน็ ตาที่มีเซลลไ์ วตอ่ ความเข้มแสงและทศิ ทางของแสง แต่รบั ภาพไมไ่ ด้

18

5

19

5. ระบบประสาทของหนอนตวั กลม หนอนปลอ้ ง และอาร์โทรพอด

>> มีการรวมกลุ่มของเซลล์ประสาทเปน็ ปมประสาท (ganglion) ขนาดใหญ่ ทาหนา้ ทเ่ี ปน็ สมองทห่ี วั
และมปี มประสาทแตล่ ะปลอ้ งเพื่อควบคมุ การทางานของกลา้ มเนอื้ ทอี่ ยภู่ ายในปลอ้ งได้

>> มีเสน้ ประสาททีม่ ลี กั ษณะทอ่ ตนั ทอ่ี ยทู่ างดา้ นทอ้ งของลาตว้ (ventral nerve cord)

20

6

21

6. ระบบประสาทของมอลลสั ก์ เชน่ หอย หมกึ

กลุ่มของหอย ทง้ั หอยฝาเดียวและหอยสองฝา
เช่น หอยแครง หอยแมลงภู่

>> ระบบประสาทจะมปี มประสาทอยู่ตามส่วนตา่ ง ๆ
ท่ีสาคัญของร่างกาย เชน่ บรเิ วณหัว เทา้ และอวัยวะภายใน
เพือ่ ชว่ ยควบคมุ การทางาน

22

6. ระบบประสาทของมอลลัสก์ เชน่ หอย หมกึ 23

กลุม่ ของหมกึ เชน่ หมกึ กระดอง หมกึ หอม

>> มรี ะบบประสาทเจริญดีมาก
>> มีสมองทแี่ บ่งส่วนในการทาหน้าทตี่ ่าง ๆ
>> มีเสน้ ประสาทขนาดใหญ่

เพอื่ ชว่ ยส่งกระแสประสาทไดด้ ี
>> ตาของหมึกคล้ายของตาสัตว์มีกระดกู สันหลัง

มเี ลนสอ์ ยู่ภายในทาให้เกิดภาพขนึ้ ได้

6. ระบบประสาทของมอลลสั ก์ เชน่ หอย หมึก

กลมุ่ ของหมึก เช่น หมึกยักษ์

หมึกยกั ษ์

- มีสมองขนาดใหญ่
- จดั เปน็ สัตวไ์ ม่มกี ระดกู สนั หลังทมี่ ี

การพัฒนาของระบบประสาทสงู ทีส่ ุด

24

7

25

7. ระบบประสาทของดาวทะเล

>> ระบบประสาทมลี กั ษณะเปน็ วงแหวนประสาท (nerve ring) รอบปาก
มแี ขนงประสาท (radial nerve) แยกไปตามแขนแนวรศั มี

26

9 วชิ าสามญั 61

8

28

8. ระบบประสาทของคอรเ์ ดต เช่น มนษุ ย์ สุนัข 29

>> มีระบบประสาทเจริญดีมาก
>> มีการรวมกลุ่มของเซลล์ประสาทที่

บรเิ วณหัวพฒั นาเป็นสมอง (brain)
>> สว่ นท่ีทอดยาวตามลาตวั ทางดา้ นหลงั

เรยี กว่าไขสนั หลงั (spinal cord)

สมองและไขสนั หลงั จดั เปน็
ระบบประสาทสว่ นกลาง
(central nervous system)

8. ระบบประสาทของคอรเ์ ดต เชน่ มนษุ ย์ สนุ ขั

>> มปี มประสาท (nerve ganglion) และเส้นประสาท (nerve)
แยกออกมาจากสมองและไขสนั หลัง
>> มเี ส้นประสาททม่ี ีลกั ษณะกลวง
อยู่ทางดา้ นหลงั เรยี กวา่
dorsal nerve cord เปน็ ลักษณะ
ทส่ี าคญั ที่สดุ ในสงิ่ มีชวี ติ กลมุ่ คอร์เดต

30

“

31

เน้ือเยอ่ื ประสาท (nervous tissue) จดั เปน็ กลมุ่ เน้อื เยอื่
หลักท่ีทาหน้าที่ใน
หน้าท่ี : สนับสนนุ >> ประกอบดว้ ยเซลล์ 2 กลุ่ม ไดแ้ ก่ ระบบประสาท
หน้าท่ี : รบั และส่ง
การทางานของ
ระบบประสาท สัญญาณประสาท

** ไม่ไดท้ าหนา้ ทเ่ี กยี่ วกบั เซลลป์ ระสาท
การสง่ กระแสประสาท 1 (neuron)

เซลลเ์ กลยี 32
(glial cell) 2

33

1. เซลล์ประสาท (neuron) ประกอบดว้ ยเซลล์
2 ส่วนหลัก ได้แก่
1
1

ตวั เซลล์ (cell body
หรอื soma)

>> เปน็ ส่วนทใี่ หญ่ทสี่ ดุ ของ
เซลลป์ ระสาท นวิ เคลียสมี
ขนาดใหญ่และมีนวิ คลีโอลัสอยู่
ภายในเห็นไดช้ ัดเจน

34

1. เซลล์ประสาท (neuron) 1

ตัวเซลล์ (cell body
หรอื soma)

>> มีออร์แกเนลลต์ า่ ง ๆ สาหรบั ทาหนา้ ที่เฉพาะ
ตวั อย่างออรแ์ กเนลล์ เช่น RER และ
ไรโบโซมอสิ ระท่อี ยูร่ วมกนั เปน็ แกรนลู
เรียกว่า nissl body
ทาหนา้ ท่ี : สังเคราะหโ์ ปรตีนและ
สารสือ่ ประสาท

35

1. เซลลป์ ระสาท (neuron) 1

ตวั เซลล์ (cell body
หรอื soma)

>> มไี ซโทสเกเลตอนท่ที าหน้าทห่ี ลกั
ในการค้าจนุ เซลล์ เรยี กวา่

นิวโรฟลิ าเมนต์ (neurofilament)

36

1. เซลล์ประสาท (neuron) ประกอบดว้ ยเซลล์

2.1 2 สว่ นหลกั ได้แก่

2 แขนงของ
เซลลป์ ระสาท

2.1) เดนไดรต์ (dendrite)

>> มลี ักษณะแตกก่ิงก้านเป็นสาขาสน้ั ๆ
เป็นจานวนมาก

>> ทาหนา้ ที่ รับกระแสประสาท
จากเซลล์ประสาทกอ่ นหน้าและ
ส่งตอ่ ให้ตัวเซลล์ประสาททอี่ ยู่ถัดไป

37

1. เซลลป์ ระสาท (neuron) ประกอบด้วยเซลล์

2.2 2 ส่วนหลัก ได้แก่

2 แขนงของ
เซลลป์ ระสาท

2.2) แอกซอน (axon)

>> โดยทั่วไปเซลล์ประสาทมักมี
อันเดียวและมีความยาวมาก

>> ทาหนา้ ที่ สง่ กระเสประสาท

38

1. เซลล์ประสาท (neuron) ประกอบด้วยเซลล์
2 ส่วนหลกั ได้แก่

รอยตอ่ ระหวา่ งตวั เซลลก์ ับแอกซอน 2 แขนงของเซลลป์ ระสาท

มลี กั ษณะคล้ายรูปกรวย เรยี กว่า axon hillock 2.2) แอกซอน (axon)

ทาหนา้ ท่ี กาหนดการส่งกระแสประสาท
ปลายสดุ ของแอกซอนจะโป่งออก
เป็นกระเปาะ เรียกว่า synaptic
terminal หรอื synaptic bouton
ทาหนา้ ที่ สง่ กระแสประสาท
ผา่ นบรเิ วณรอยตอ่ ระหวา่ ง
เซลล์ประสาท

39

1. เซลลป์ ระสาท (neuron) ประกอบด้วยเซลล์
2 ส่วนหลัก ไดแ้ ก่
บรเิ วณของแอกซอนทไ่ี ม่ถกู หุ้มดว้ ยเยอื่ หุ้มไมอลี ิน
เปน็ บริเวณท่มี ีการสง่ กระแสประสาทผ่าน 2 แขนงของเซลลป์ ระสาท

2.2) แอกซอน (axon)

แอกซอนของเซลลป์ ระสาทในสตั วม์ กี ระดกู สันหลงั บางบรเิ วณจะมีเยอ่ื หมุ้ ไมอลี นิ (myelin sheath) 40
เปน็ สารพวก phospholipid ทาหนา้ ทเ่ี ปน็ ฉนวนช่วยให้กระแสประสาทสง่ ผ่านไดเ้ ร็วข้ึน

1. เซลล์ประสาท (neuron) ประกอบดว้ ยเซลล์
2 สว่ นหลกั ไดแ้ ก่

2 แขนงของเซลลป์ ระสาท
2.2) แอกซอน (axon)

แอกซอนทมี่ ีเย่ือหุ้มไมอลี นิ

เรยี กว่า myelinated axon

แอกซอนท่ีไมม่ เี ยอื่ หุม้ ไมอลี ิน

เรยี กวา่ nonmyelinated axon

41

1. เซลล์ประสาท (neuron) แบ่งออกเป็น 3 ประเภท

ตามเกณฑร์ ปู รา่ ง ไดแ้ ก่

1 เซลลป์ ระสาทขว้ั เดยี ว (unipolar neuron)

>> มแี ขนงแยกออกมาจากตัวเซลล์ 1 แขนง คือ แอกซอน
พบในเซลล์ประสาทหลั่งฮอรโ์ มนของสตั ว์

เซลลป์ ระสาทขว้ั เดยี วเทยี ม (pseudounipolar neuron)

>> มแี ขนงแยกออกมาจากตัวเซลล์ 1 แขนงแล้วแตกออกเป็น 2 แขนง

ฝง่ั หนึ่งจะเป็นเดนไดรต์ และอีกฝั่งหน่งึ จะเปน็ แอกชอน

>> พบในปมประสาทรบั ความรสู้ กึ ของ

เสน้ ประสาทสมองและไขสันหลัง 42
1 1 (ปมประสาทรากบนไขสันหลัง)

1. เซลล์ประสาท (neuron) แบง่ ออกเป็น 3 ประเภท

ตามเกณฑร์ ปู รา่ ง ได้แก่

2 เซลลป์ ระสาทสองขวั้ (bipolar neuron)

>> แขนงแยกออกมาจากตวั เซลล์ 2 แขนง
คือ เดนไดรต์ และแอกซอน

>> พบในเซลล์ประสาทรับความรสู้ ึก (sensory neuron)
เช่น เซลลป์ ระสาทในจอตา (retina)
ปลายประสาทรบั กลิ่น
(olfactory neuroepithelium)
ตัวรบั รูเ้ กย่ี วกบั การทรงตวั
และรบั เสยี ง

2 43

1. เซลล์ประสาท (neuron) แบ่งออกเปน็ 3 ประเภท

ตามเกณฑร์ ปู รา่ ง ได้แก่

3 เซลลป์ ระสาทหลายขวั้ (multipolar neuron)

>> มเี ดนไดรต์แยกออกมาจากตวั เซลล์จานวนมาก
แต่มแี อกซอนเพยี ง 1 อันเทา่ น้นั

>> พบในเซลล์ประสาทประสานงาน
และเซลล์ประสาทสงั่ การ

>> จัดเป็นเซลลป์ ระสาททพี่ บมากทส่ี ดุ ในรา่ งกาย

3 44

1. เซลลป์ ระสาท (neuron) แบ่งออกเป็น 3 ประเภท

ตามเกณฑห์ นา้ ที่ ไดแ้ ก่

1 เซลลป์ ระสาทรบั ความรสู้ กึ (sensory neuron)

>> หนา้ ท่ี รบั กระแสประสาทจากหนว่ ยรับความรู้สึกทีอ่ ยู่ตาม
ส่วนตา่ ง ๆ ของร่างกายส่งไปยงั ระบบประสาทส่วนกลาง
และส่งมายงั เซลล์ประสาทสั่งการ

>> อาจจะผา่ นเซลลป์ ระสาทประสานงานหรอื ไม่ก็ได้
พบในปมประสาทรากบนของไขสันหลัง

45

1. เซลลป์ ระสาท (neuron) แบง่ ออกเปน็ 3 ประเภท
ตามเกณฑห์ น้าท่ี ได้แก่
2 เซลลป์ ระสาทสงั่ การ (motor neuron) 3
เซลลป์ ระสาทประสานงาน
>> หนา้ ที่ ส่ังการจากสมองและไขสนั หลัง (association neuron)
ไปยังหนว่ ยตอบสนอง
>> เปน็ เซลลป์ ระสาทท่ีอยู่
ภายในสมองและไขสันหลงั

>> หน้าที่ เช่ือมตอ่ ระหว่าง
เซลลป์ ระสาทรับความรู้สึก
กับเซลล์ประสาทสงั่ การ

46

เสน้ ประสาท (nerve) และปมประสาท (ganglion)

เสน้ ประสาท (nerve)

หมายถึง กลุม่ ของแอกซอนทอ่ี ยรู่ วมกนั หลายรอ้ ยหรอื
หลายพันอันและห่อห้มุ ดว้ ยเน้อื เยอื่ เกยี่ วพนั

ปมประสาท (ganglion)

หมายถึง กลุ่มของตัวเซลล์ประสาททีอ่ ยู่รวมกนั ขนาดใหญ่

47

ระบบประสาท (Nervous System) แบ่งออกเปน็
2 ประเภท ได้แก่

ระบบประสาทสว่ นกลาง ระบบประสาทรอบนอก

(Central Nervous System; CNS) (Peripheral Nervous System; PNS)

ประกอบด้วย สมอง (brain) และ ประกอบด้วย เสน้ ประสาทสมอง 12 คู่
ไขสนั หลงั (spinal cord) และเสน้ ประสาทไขสนั หลัง 31 คู่

48

2. เซลล์เกลยี หรอื เซลลค์ ้าจนุ (glial cell หรอื neuroglia) 49

>> เปน็ สว่ นประกอบทส่ี าคญั ของเนือ้ เยอ่ื ประสาท
>> ทาหนา้ ที่ค้าจนุ ไมไ่ ด้ทาหนา้ ทสี่ ง่ กระแส

ประสาทโดยตรง แตเ่ ปน็ ตวั ชว่ ยของ
เซลลป์ ระสาทในเรอ่ื งตา่ ง ๆ
>> เซลล์เกลยี มีจานวนมากกวา่ เซลลป์ ระสาท
ถงึ 50 เทา่ และมีหลายชนดิ พบไดท้ ง้ั ใน
ระบบประสาทสว่ นกลาง (CNS) 4 ชนิด
และระบบประสาทรอบนอก (PNS) 2 ชนิด

2. เซลลเ์ กลยี หรอื เซลลค์ า้ จนุ (glial cell หรือ neuroglia)

เซลล์เกลยี ของระบบประสาทสว่ นกลาง (CNS) แบง่ ออกเปน็ 4 ชนิด ได้แก่

1 ไมโครเกลยี (microglia)

12 2 เซลลอ์ ิเพนดมิ อล (ependymal cell)
3 โอลิโกเดนโดรไซต์ (oligodendrocyte)

4 แอสโทรไซต์ (astrocyte)

34 50