วารสารกรมการแพทย์ ปีที่ 46 ฉบับที่ 1 (ม.ค.-มี.ค.64)

infection) และการติดเชื้อแผลผ่าตัดชั้นลึก (deep wound สรปุ
infection) มากกว่าในกลุ่มที่ใส่ท่อระบายเลือดแต่ไม่พบความ การใส่ท่อระบายเลือดและไม่ใส่ท่อระบายเลือดหลังการ
แตกต่างอยา่ งมนี ยั ส�ำคัญทางสถติ ิ (p=0.12) ซึง่ อัตราการตดิ เชอ้ื ที่
พบน้อยในปัจจุบันอาจเป็นเพราะมีการใช้ยาปฏิชีวนะเพื่อป้องกัน ผ่าตัดเปล่ียนข้อเข่าเทียมไม่พบความแตกต่างของการได้รับเลือด
การติดเช้ือแผลผ่าตัดก่อนท�ำการผ่าตัดเปล่ียนข้อเข่าเทียมทุกราย ทดแทน การติดเชื้อแผลผ่าตัด การเกิดจ�้ำเขียว ระยะวันนอน
ในการศึกษาน้ีผู้ป่วยทุกรายได้รับการวัดระดับความปวดในวัน โรงพยาบาล อย่างไรก็ตามในการศกึ ษาน้พี บว่าการไมใ่ ส่ทอ่ ระบาย
จ�ำหน่ายพบว่าไม่มีความแตกต่างกันอย่างมีนัยส�ำคัญทางสถิติ เลอื ดไม่เพิ่มภาวะแทรกซอ้ นท่รี ้ายแรงหลังผ่าตัด
ระหว่างสองกลมุ่ ซึ่งต่างจากการศึกษาของ Erne25 พบว่าผ้ปู ว่ ยที่ใส่
ทอ่ ระบายเลอื ดระหวา่ งทผี่ ปู้ ว่ ยอยใู่ นโรงพยาบาลและหลงั จำ� หนา่ ย กิตติกรรมประกาศ
6 สัปดาห์มีระดับความปวดมากกว่ากลุ่มที่ไม่มีท่อระบายเลือด ขอขอบคุณนายแพทย์วัฒนา พารีศรี ผู้อ�ำนวยการ
(p=0.012) การศกึ ษาของ Duan10 พบระดบั ความปวดนอ้ ยกว่าใน
กลุ่มท่ีไม่มีท่อระบาย ซึ่งระดับความปวดท่ีพบมากกว่าในกลุ่มท่ีมี โรงพยาบาลสมเด็จพระยุพราชท่าบ่อ พยาบาลประจ�ำคลินิกโรค
ทอ่ ระบายเลอื ดอาจจากการมที อ่ ระบายเลอื ดทำ� ใหผ้ ปู้ ว่ ยไมส่ ขุ สบาย กระดูกและขอ้ พยาบาลผู้ป่วยในและทมี งานหอ้ งผ่าตัดท่สี นบั สนนุ
เน่ืองจากมีแผลที่ใส่ท่อระบายเลือดและอาจมีอาการปวดขณะที่ ใหก้ ารศกึ ษาวจิ ัยครั้งน้ีสำ� เรจ็ ดว้ ยดี
เอาทอ่ ระบายเลือดออก

References 9. Demirkale I, Tecimel O, Sesen H, Kilicarslan K, Altay M, Dogan M.
1. McAlindon T, Zucker NV, Zucker MO. 2007 OARSI Nondrainage decrease blood transfusion need and infection rate
in bilateral total knee arthroplasty. J Arthoplasty 2014; 29:993-7.
recommendations for the management of hip and knee
osteoarthritis: towards consensus? Osteoarthritis Cartilage 2008; 10. Wang D, Xu J, Zeng WN, Zhou K, Xie TH, Chen Z, et al. Closed
16:636–7. suction drainage is not associated with faster recovery after total
2. Christensen R, Astrup A, Bliddal H. Weight loss: the knee arthroplasty: a prospective randomized controlled study
treatment of choice for knee osteoarthritis? A randomized trial. of 80 patients. Orthop Surg 2016; 8:226-33.
Osteoarthritis Cartilage 2005; 13:20–7.
3. Hovik LH, Winther SB, Foss OA, Gjeilo KH. Preoperative pain 11. Bagsby D, Pierson JL. Functional outcome of simultaneous
catastrophizing and postoperative pain after total knee bilateral versus unilateral total knee arthroplasty.
arthroplasty: a prospective cohort study with one year Orthopedics 2015; 38:e43-47.
follow-up. BMC Musculoskelet Disord 2016; 17:214.
4. Alexander JW, Korelitz J, Alexander NS. Prevention of wound 12. Zhang Q, Liu L, Sun W, Gao F, Zhang Q, Cheng L, et al.
infections. A case for closed suction drainage to remove wound Are closed suction drains necessary for primary total knee
fluids deficient in opsonic proteins. Am J Surg1976; 132:59-63. arthroplasty? A systematic review and meta-analysis.
5. Esler CN, Blakeway C, Fiddian NJ. The use of a closed-suction Medicine (Baltimore) 2018; 97: e11290.
drain in total knee arthroplasty. A prospective, randomized
study. J Bone Joint Surg Br 2003; 85: 215-7. 13. Al-Zahid S, Davies AP. Closed suction drains, reinfusion drains or
6. Minnema B, Vearncombe M, Augustin A, Gollish J, Simor AE. Risk no drains in primary total knee replacement? Ann R Coll Surg
factors for surgical-site infection following primary total knee Engl 2012; 94:347-50.
arthroplasty. Infect Control Hosp Epidemiol 2004; 25:477–80.
7. Xu H, Xie J, Lei Y, Huang Q, Huang Z, Pei F. Closed suction 14. Ho KM, Ismail H. Use of intravenous tranexamic acid to reduce
drainage following routein primary total joint arthroplasty allogenic blood transfusion in total hip and knee arthroplasty:
is associated with a higher transfusion rate and longer a meta-analysis. Anaesth Intensive Care 2003; 31: 529-37.
postoperative length of stay: a retrospective cohort study. J
Orthhop Surg Res 2019; 14:163. 15. Bagsby DT, Samujh CA,Vissing JL, Emoson JA, Domery DC, Malkani
8. De Andrade MA, de Oliveira Campos TV, Silva BF, de Assis ME, AL. Tranenexemic acid decrease incidence of blood transfusion
de Castro Boechat L, Biondi LF, et al. Six month follow-up of in simultaneous bilateral total knee arthroplasty. J Arthroplasty
patients submitted to total knee arthroplasty with and without 2015; 30:2016-9.
placement of suction drainage devices. Rev Bras Ortop 2015;
45: 549–53. 16. Fu D, Li G, Chen K, Zeng H, Zhang X, Cai Z. Comparison of clinical
outcome between simultaneous - bilateral and staged-bilateral
total knee arthroplasty: a systematic review of retrospective
studies. J Arthroplasty 2013; 28:114-7.

50 | วารสารกรมการแพทย์

17. Chen JY, Lee WC, Chan HY, Chang PC, Lo NN, Yeo SJ. Drain use 22. Willemen D, Paul J, White SH, Crook DW. Closed suction drainage
in total knee arthroplasty is neither associated with a greater following knee arthroplasty. Effectiveness and risks. Clin Orthop
transfusion rate nor a longer hospital stay. Int Orthop 2016; Rela Res 1991; 4:232-4.
40:2505-9.
23. Li N, Liu M, Wang D, He M, Xia L. Comparison of complications
18. Nishitani K, Kuriyama S, Nakamura S, Ito H, Matsuda S. A in one-stage bilateral total knee arthroplasty with and without
multivariate analysis on the effect of no closed suction drain drainage. J Orthop Surg Res 2015; 10:3.
on the length of hospital stay in total knee arthroplasty. Knee
Surg Relat Res 2019; 31: 25–30. 24. Jhurani A, Shetty GM, Gupta V, Saxena P, Singh N. Effect of
closed suction drain on blood loss and transfusion rates in
19. Sharma GM, Palekar G, Tanna DD. Use of closed suction drain simultaneous bilateral total knee arthroplasty: a prospective
after primary total knee arthroplasty-an overrated practice. randomized study. Knee Surg Relat Res 2016; 28:201-6.
SICOT J 2016; 2:39.
25. Erne F, Wetzel S, Wülker N, Gesicki M, Hofmann UK. Closed
20. Wang D, Xu J, Zeng WN, Zhou K, Xie TH, Chen Z, et al. Closed suction drainage after primary total knee arthroplasty: a
suction drainage is not associated with faster recovery after total prospective randomized trial. J Knee Surg 2018; 31:804-10.
knee arthroplasty: a prospective randomized controlled study
of 80 patients. Orthop Surg 2016;8:226-33.

21. Omonbude D, El Masry MA, O’Connor PJ, Grainger AJ, Allgar
VL, Calder SJ. Measurement of joint effusion and haematoma
formation by ultrasound in assessing the effectiveness
of drains after total knee replacement:a prospective
randomized study. J Bone Joint Surg Br 2010; 92:51-5.

ปีที่ 46  ฉบบั ที ่ 1  มกราคม - มีนาคม 2564 | 51

นพิ นธ์ต้นฉบับ

การพั ฒนารูปแบบการให้ความรู้ด้านโภชนาการโดยใช้เทคโนโลยี
สารสนเทศเพื่อควบคมุ ระดับน�้ำตาลในเลือดของผูป้ ว่ ยเบาหวาน

จารวุ รรณ หมนั่ มี Ph.D., สถติ ย์ นริ มิตรมหาปัญญา พ.บ., องอาจ สิกขมาน พ.บ.,
หทยา สีทอง คศ.บ.
โรงพยาบาลราชวิถี ถนนราชวิถี เขตราชเทวี กรงุ เทพมหานคร 10400

Abstract: Development of Nutrition Knowledge-based
Learning Model by Information Technology for Blood
Sugar Control among Diabetic Patients

Charuwan Manmee, Ph.D., Sathit Niramitmahapanya, M.D.,
Ong-art Sickamann, M.D., Hataya Srithong, B.H.Econ.
Rajavithi Hospital, Rajavithi Rd., Rajathevi, Bangkok, 10400
(E-mail: [email protected])
(Received: December 21, 2020; Revised: February 5, 2021; Accepted: February 8, 2021)

Background: The development of educational tools for behavior change in diabetes patients is widespread.
However, the educational model using the mobile application for DM control is limited. Objective: To develop and
evaluate the nutrition knowledge-based learning model (classify food) for blood sugar control among diabetic patients
in Rajavithi Hospital. Methods: The research and development was carried out in two phases. First: The situation
analysis to develop a nutrition knowledge-based learning model using information technology was performed by
multidisciplinary brainstorming. Second: A quasi-experimental study was performed to evaluate outcomes including
FBS, HbA1c, knowledge to classify food types, and satisfaction. Eighty diabetic patients were equally assigned into
two groups. The experiment was given classify foods application via smart devices. The application is a colorful
figure with music. Touching with fingertips to move each figure along the point of each food type. Three food
types were classified as unlimited intake, limited intake and forbidden foods. A trial took 90 seconds per cycle, and
correct answer scores were recorded. The comparison group received pre-and post- knowledge paper assessment,
nurses and nutritionists gave counseling for both groups. To follow-up, the team called both groups for lifestyle
modification. FBS and HbA1c were measured at baseline and three months. Independent t-test and Paired t-test were
used to compare outcomes between groups and before-after the trial. This study was reviewed and approved by
the research ethics committee, Rajavithi hospital. Results: Classify food application model via Android was initiated.
The characteristics of both groups were similar. The experiment group had significantly better knowledge about food
classification than before the study and better than the comparison group (p=0.035). After the trial, average FBS
and HbA1c in the experiment group were significantly lower than those before the trial, and significantly lower than
those of the comparison group (p=0.041 and p=0.048). The experiment group had higher satisfaction scores than
those of a comparison group (p<0.001). Attractive style, better knowledge, modern model, and ease to use were
the main reasons for classifying food at the most satisfactory level. Conclusions: The classify food game model is
an effective learning tool that significantly improved FBS and HbA1c in diabetic patients. Further investigation should
apply this model for the long term to manage proper dietary behavior and control blood sugar levels. Exercise and
emotional management should add to the application.  

Keywords: Nutrition knowledge-based learning model, Information technology, Blood sugar control, Diabetic
patient

52 | วารสารกรมการแพทย์

บทคดั ยอ่ ข้ึนในด้านความน่าสนใจ ความรู้ความเข้าใจที่ดีขึ้น ความทันสมัย
ภูมิหลัง: การพัฒนาเคร่ืองมือให้ความรู้เพื่อปรับเปล่ียน และความสะดวกต่อการใช้งาน สรุป: รูปแบบการให้ความรู้ด้าน
โภชนาการโดยใช้เทคโนโลยีสารสนเทศเพ่ือควบคุมระดับนํ้าตาล
พฤติกรรมผู้ป่วยเบาหวานมีแพร่หลาย แต่การใช้เทคโนโลยี ในเลือดของผู้ป่วยเบาหวานมีประสิทธิภาพ การศึกษาต่อยอดควร
สารสนเทศโดยการประยุกต์ใช้แอปพลิเคชันในเครื่องมืออัจฉริยะ เพิ่มระยะเวลาติดตามผู้ป่วยในการควบคุมระดับน้ําตาลเพื่อให้เกิด
ตา่ งๆ ยงั มขี อ้ จำ�กดั วตั ถปุ ระสงค:์ เพอื่ พฒั นารปู แบบการใหค้ วามรู้ ความย่งั ยนื และพัฒนาเครอื่ งมือในด้านการออกกำ�ลังกายและการ
ดา้ นโภชนาการโดยใชเ้ ทคโนโลยสี ารสนเทศเพอ่ื ควบคมุ ระดบั นา้ํ ตาล จดั การอารมณค์ วบคูไ่ ปด้วย
ในเลือดของผู้ป่วยเบาหวานและประเมินผลลัพธ์การใช้รูปแบบที่
พฒั นาขน้ึ วิธกี าร: การวจิ ยั และพฒั นา แบ่งเปน็ 2 ระยะคอื 1) การ คำ�สำ�คญั : รปู แบบการใหค้ วามรดู้ า้ นโภชนาการ เทคโนโลยี
วเิ คราะหส์ ถานการณก์ ารดแู ลผปู้ ว่ ยเบาหวานโดยระดมสมองของทมี สารสนเทศ การควบคุมนา้ํ ตาลในเลือด ผ้ปู ว่ ยเบาหวาน
สหวชิ าชพี และพฒั นารปู แบบการใหค้ วามรดู้ า้ นโภชนาการฯโดยใช้ บทนำ�
เทคโนโลยี ผา่ นแอปพลิเคชันการจำ�แนกประเภทอาหาร (classify
foods) ระบบปฏิบัติการ Android และ 2) การประเมินผลลัพธ์ เบาหวานเป็นโรคไม่ติดต่อที่พบบ่อยที่สุด ควบคู่กับโรค
รูปแบบที่พฒั นาโดยการวิจัยก่งึ ทดลอง ในผปู้ ว่ ยเบาหวานชนิดที่ 2 ความดันโลหิตสูงและไขมันในเลือดผิดปกติ องค์การอนามัยโลก
อายตุ ้งั แต่ 18 ปี กลมุ่ ละ 40 คน กลุม่ ทดลองใชแ้ อปพลเิ คชนั การ พบความชุกโรคเบาหวานร้อยละ 9 ปี 2555 มีผู้เสียชีวิตจาก
จำ�แนกประเภทอาหาร (classify foods) รว่ มกับการ counseling เบาหวานประมาณ 1.5 ล้านคน ร้อยละ 80 ของผู้เสียชีวิตอยู่ใน
โดยแอปพลิเคชันมีสีสันสวยงามพร้อมเสียงดนตรีประกอบ ใช้การ ประเทศมรี ายไดน้ อ้ ยหรือปานกลาง การควบคุมอาหาร มกี ิจกรรม
สัมผสั ด้วยปลายนวิ้ เคร่ืองมือ 4 ส่วนคอื 1) ข้อมูลทั่วไป พฤติกรรม ทางกายท่ีเพียงพอ ควบคุมน้ําหนักตัวตามเกณฑ์ที่เหมาะสม
สุขภาพ FBS และ HbA1c 2) ความรู้การจำ�แนกประเภทอาหาร หลกี เลย่ี งการสูบบุหร่ี สามารถปอ้ งกนั หรือชะลอการเกดิ เบาหวาน
3 ประเภทคอื อาหารทร่ี บั ประทานไดไ้ มจ่ ำ�กดั อาหารรบั ประทานได้ ชนิดท่ี 2 ได้1 โรคเบาหวานพบบ่อยมากกว่าร้อยละ 5 ข้ึนไป
จำ�กัด และอาหารทห่ี ้ามรบั ประทาน เลือกรปู อาหารท่ปี รากฏ เพ่ือ ในประชาชนไทยวัย 30 ถึง 60 ปี หากนับเฉพาะประชากร ใน
จำ�แนกเข้าประเภทกลุ่มอาหารโดยใช้ระบบสัมผัสจอผ่านโทรศัพท์ ชุมชนเมืองอาจจะมีความชุกถึงร้อยละ 102 เบาหวานเป็นปัญหา
มอื ถอื ทดลอง 1 ครัง้ ใช้จรงิ ครั้งที่ 1 และหลังจากได้รับความร้ดู า้ น สาธารณสุขท่ีคุกคามสุขภาพคนไทยเพิ่มสูงข้ึนทุกปี จากข้อมูล
โภชนาการ ใช้จริงอีก 1 คร้ัง วัดคะแนนจำ�นวนข้อที่ตอบถูกเมื่อ ความชกุ ของโรคเบาหวานในประชากรอายตุ ง้ั แต่ 15 ปี ขึน้ ไป พบ
ครบ 90 วินาที กลุ่มเปรียบเทียบวัดความรู้โดยใช้รูปภาพจำ�แนก ว่าเบาหวานเพม่ิ ขึ้นจากรอ้ ยละ 6.9 ใน พ.ศ. 2552 เปน็ ร้อยละ 8.9
อาหารแบบกระดาษ วัดคะแนนจำ�นวนข้อที่ตอบถูก ท้ังสองกลุ่ม ใน พ.ศ. 2557 และมแี นวโนม้ สูงขึน้ เรอื่ ยๆ ปัจจบุ ันประเทศไทยมี
ได้รับการให้คำ�แนะนำ�ด้านโภชนาการจากผู้เช่ียวชาญ 3) แบบ ผเู้ ปน็ เบาหวานไมน่ อ้ ยกวา่ 4 ลา้ นคน เมอ่ื เปน็ เบาหวานและไมไ่ ดร้ บั
ประเมนิ ความพึงพอใจ และ 4) แบบประเมินการติดตามผล ทั้งสอง การดแู ลรักษาท่ีถูกตอ้ งจะก่อให้เกิดภาวะแทรกซอ้ นในหลายระบบ
กลมุ่ ไดร้ บั การตดิ ตามทางโทรศพั ท์ 2 สปั ดาหก์ อ่ นวนั นดั ตดิ ตามการ ของรา่ งกาย3 ได้แก่ ร้อยละ 20 พบจอตาผดิ ปกตจิ ากเบาหวาน โดย
รักษา เพื่อทบทวนความรู้และกระตุ้นให้คำ�แนะนำ�ด้านโภชนาการ หากผปู้ ว่ ยเปน็ เบาหวานมาเปน็ ระยะเวลา 15 ปี จะพบโรคเบาหวาน
เปรียบเทียบผลลัพธ์ระหว่างสองกลุ่มด้วย Independent t-test เขา้ จอประสาทตาเพิ่มขึ้นถึงรอ้ ยละ 80 และสญู เสียการมองเหน็ ขัน้
และ การเปรยี บเทยี บผลกอ่ นและหลังการทดลองดว้ ยสถติ ิ Paired รนุ แรง ขณะทร่ี อ้ ยละ 40 พบโรคไตเรอ้ื รงั โรคหลอดเลอื ดหวั ใจและ
t-test โครงการวิจัยผ่านการรับรองจากคณะกรรมการจริยธรรม หลอดเลอื ดสมอง รอ้ ยละ 20-30 พบภาวะแทรกซอ้ นทีเ่ ท้าและขา
การวิจัยในคน โรงพยาบาลราชวถิ ี ผล: 1) ไดร้ ปู แบบการให้ความรู้ ความชุกของการตัดเท้าหรือขา ร้อยละ 0.5-24 ส่งผลกระทบต่อ
ดา้ นโภชนาการโดยใช้เทคโนโลยสี ารสนเทศ ผา่ นแอปพลิเคชน่ั การ วถิ ีการดำ�รงชีวิต ภาระเศรษฐกจิ ของผูป้ ว่ ย ครอบครัว และประเทศ
จำ�แนกประเภทอาหาร (classify foods) ระบบ Android และใช้ ชาติ1 และสมาพันธ์เบาหวานนานาชาติ รายงานปัจจุบันท่ัวโลกมี
งานผา่ นอปุ กรณอ์ จั ฉรยิ ะ มกี ารประมวลผลทนั ที กระตนุ้ การเรยี นรู้ ผเู้ สยี ชวี ติ ดว้ ยโรคเบาหวาน 4 ลา้ นรายตอ่ ปี เฉลยี่ 8 วนิ าทตี อ่ 1 ราย
ทนั สมยั สะดวกต่อการใชง้ าน 2) คณุ ลักษณะส่วนบุคคลของผู้ปว่ ย แม้ไมส่ ามารถรกั ษาให้หายขาดได้ แต่สามารถควบคุมระดับน้ําตาล
เบาหวานทั้งสองกลุ่มไม่แตกต่างกัน หลังทดลอง กลุ่มทดลองมี ในเลอื ดใหอ้ ยใู่ นระดบั ทไ่ี มก่ อ่ ใหเ้ กดิ ภาวะแทรกซอ้ นทรี่ นุ แรงได้ จาก
ความรู้ด้านการจำ�แนกประเภทอาหารสูงกว่าก่อนทดลอง และสูง การทบทวนวรรณกรรมทผี่ า่ นมา พบวา่ มผี ปู้ ว่ ยไทยเพยี งสว่ นนอ้ ยท่ี
กว่ากลุม่ เปรียบเทียบอยา่ งมนี ัยสำ�คญั (p=0.035) กลมุ่ ทดลองมีคา่ สามารถควบคมุ ระดบั HbA1c ตา่ํ กวา่ รอ้ ยละ 7 โดยเฉพาะในผปู้ ว่ ย
เฉล่ยี FBS และ HbA1c ลดลงกวา่ ก่อนทดลอง และลดลงมากกว่า ทีเ่ ป็นโรคมานานมีเพียง 1 ใน 4 รายเทา่ นั้นท่สี ามารถควบคุมโรคได้
กลุ่มเปรยี บเทียบอยา่ งมีนัยสำ�คญั (p=0.041 และ p=0.048 ตาม
ลำ�ดับ) กลุ่มทดลองพึงพอใจต่อรูปแบบการให้ความรู้มากกว่ากลุ่ม ปัจจัยสำ�คัญในการควบคุมระดับนํ้าตาลในผู้ป่วยเบาหวาน
เปรียบเทียบอย่างมีนัยสำ�คัญ (p<0.001) ประเด็นความพึงพอใจ คอื พฤตกิ รรมการดแู ลตนเอง การควบคมุ ชนดิ และปรมิ าณอาหารได้
ระดับมากทส่ี ดุ ต่อรปู แบบใหค้ วามรดู้ ้วย classify foods ท่พี ัฒนา ถกู ตอ้ งและตอ่ เนอื่ ง การออกกำ�ลงั กายสมาํ่ เสมอ การรบั ประทานยา
ตามทแ่ี พทยส์ งั่ อยา่ งเครง่ ครดั และสามารถเผชญิ กบั ภาวะเครยี ดได้

ปีท ่ี 46  ฉบบั ท ่ี 1  มกราคม - มีนาคม 2564 | 53

มปี ระสทิ ธภิ าพขน้ึ 5-10มงี านวจิ ยั ทนี่ ำ�ปจั จยั เหลา่ นอี้ อกแบบโปรแกรม งานวจิ ยั นเ้ี ปน็ นวตั กรรมใหม่ และยงั ไมม่ กี ารพฒั นาหรอื วจิ ยั มากอ่ น
เพอื่ ควบคมุ ระดบั นาํ้ ตาลทำ�ใหส้ ามารถควบคมุ ระดบั นา้ํ ตาลในเลอื ด โรงพยาบาลราชวิถีเป็นโรงพยาบาลระดับตติยภูมิของ
ได้ดี และปัจจุบันเป็นยุคดิจิตอลเทคโนโลยี ซึ่งประชาชนไทยแทบ
ทุกคนมีโทรศัพท์มือถือเป็นเคร่ืองมือส่ือสารประจำ�กาย การเพิ่ม กรมการแพทย์ กระทรวงสาธารณสขุ โดยจากการจดั การฐานขอ้ มลู
การใช้งานด้วยวิธีการติดต้ังแอปพลิเคชันเพ่ิมข้ึนจึงมีความสะดวก การดแู ลผปู้ ว่ ยเบาหวานเพอ่ื การสง่ เสรมิ สขุ ภาพและการดแู ลตนเอง
ที่จะทำ�ให้ประชาชนเข้าถึงเครื่องมือส่ือสารด้านสาธารณสุขได้ ไม่ พบว่า ปัญหาของผู้ป่วยเบาหวานที่คลินิกเฉพาะโรคเบาหวานท่ี
เพยี งแอปพลเิ คชนั เทา่ นน้ั ทสี่ รา้ งการเชอ่ื มตอ่ ระหวา่ งอปุ กรณต์ า่ งๆ ได้รับการดูแลโดยแพทย์เฉพาะทาง มีผลการรักษาระดับนํ้าตาล
(Internet of Thing; IoT) หรอื อปุ กรณต์ ดิ ตามตวั และเครอื ขา่ ยการ สะสมทคี่ วบคมุ ไดด้ ี (HbA1c <7%) อยทู่ ร่ี อ้ ยละ 50 และระดบั ไขมนั
สรา้ งการเชือ่ มตอ่ ข้อมูลต่างๆเขา้ ระหว่างกัน (digital health) นำ� เลว (LDL<100 mg/dl) อยู่ที่ รอ้ ยละ 68.8 และสัดส่วนของการ
มาประมวลผล ช่วยใหเ้ กดิ ประสิทธภิ าพในการดูแล การสร้างเสรมิ ให้ความรู้ในการดแู ลตนเองของผปู้ ่วยที่คลนิ กิ เบาหวานในปี 2556
สขุ ภาพ การปอ้ งกนั รกั ษาโรคภยั ไขเ้ จบ็ และการฟนื้ ฟสู มรรถภาพทาง พบให้ความรู้ดูแลเท้าร้อยละ 42.9 ความรู้ด้านอาหารในผู้ป่วย
ร่างกายท้ังนี้เพื่อให้ประชาชนมีสุขภาพที่ดีและมีความปลอดภัยใน เบาหวานร้อยละ 40.8 การออกกำ�ลังกายร้อยละ 43.9 และการ
ชวี ิต เป็นทีย่ อมรับกนั ว่าการปรับตวั ด้านเทคโนโลยีสารสนเทศเพ่ือ งดสูบบุหรี่ร้อยละ 30.6 และข้อมูลจำ�นวนผู้ป่วยท่ีเสียชีวิตใน
ให้ความรู้กับประชาชน เพ่ิมโอกาสการเข้าถึงข้อมูล ทันสมัย ทัน โรงพยาบาลราชวิถี พ.ศ. 2558-2560 พบว่าอัตราการตายโดยมี
สถานการณแ์ ละตอบสนองแนวทางชวี ิตวิถใี หม่ มีการศึกษาเปรียบ โรคเบาหวานร่วมด้วยติดอันดับ 1 ใน 5 ของโรคท่ีมีการเสียชีวิต
เทียบผลของโปรแกรมการรับรู้ความสามารถตนเองในการบริโภค มากทสี่ ุด14
อาหารเพ่ือควบคุมระดับนํ้าตาลในเลือด ของผู้ป่วยเบาหวานชนิด
ท่ี 2 โดย Mungvongsa10 โดยกลุ่มทดลองได้รับโปรแกรมการรับรู้ จากสภาพปัญหาการควบคุมระดับน้ําตาลไม่ได้ดีเท่าที่ควร
ความสามารถตนเองในการบรโิ ภค ผา่ นการเรยี นรจู้ ากตวั แบบ และ ของผปู้ ว่ ยเบาหวานทย่ี งั คงมแี นวโนม้ ทสี่ งู ขณะทปี่ จั จยั ทเ่ี ปน็ สาเหตุ
เกมส์ เรื่องฉลากโภชนาการและการเลือกรับประทานอาหาร การ ของปญั หามาจากพฤติกรรมการดูแลตนเองเป็นสำ�คัญ และมคี วาม
จดั เมนอู าหาร และกำ�หนดสดั สว่ นปรมิ าณอาหารตามโมเดลอาหาร แตกต่างกันในแต่ละบุคคล ดังนั้น จึงจำ�เป็นต้องศึกษาพัฒนา
และติดตามเย่ียมบ้านและโทรศัพท์ติดตาม ส่วนกลุ่มเปรียบเทียบ รูปแบบการให้ความรู้ด้านโภชนาการในการดูแลสุขภาพตนเอง
ไดร้ บั บรกิ ารตามปกตขิ องโรงพยาบาล พบวา่ กลมุ่ ทดลองมคี า่ ระดบั ส่งเสริมศักยภาพการดูแลตนเอง ท่ีครอบคลุมปัจจัยท่ีมีผลต่อการ
นา้ํ ตาลในเลอื ดลดลงกวา่ กลมุ่ เปรยี บเทยี บอยา่ งมนี ยั สำ�คญั ทางสถติ ิ ควบคุมระดับน้ําตาลในเลือด โดยเน้นให้ผู้ป่วยมีความรู้ ความ
เหน็ ไดว้ า่ การพฒั นาการเรยี นรเู้ พอื่ ควบคมุ ระดบั นาํ้ ตาลในเลอื ดผา่ น เข้าใจ และตระหนักในเร่ืองพฤติกรรมเสี่ยงต่างๆ เพื่อให้สามารถ
เกมส์เป็นวิธีการสร้างการเรียนรู้วิธีหนึ่งท่ีมีประสิทธิภาพ และหาก ควบคุมปัจจัยต่างๆ ด้วยตนเองผ่านเทคโนโลยีในยุคประเทศไทย
สามารถต่อยอดเป็นเครื่องมือในรูปแบบอิเล็กทรอนิกส์ผ่านการ 4.0 การศึกษาน้ีมีวัตถุประสงค์เพื่อพัฒนารูปแบบการให้ความรู้
ใชง้ านด้วยอุปกรณอ์ ัจฉรยิ ะ (smart devices) แลว้ จะเป็นเคร่อื ง ด้านโภชนาการโดยใช้เทคโนโลยีสารสนเทศเพื่อควบคุมระดับ
มือท่ีตอบ lifestyle สำ�หรับประชาชนยุคดิจิตอลได้ ซึ่งสอดคล้อง น้ําตาลในเลือดของผู้ป่วยเบาหวาน ประเมินประสิทธิผลจากการ
กับการศึกษา systematic review และ meta-analysis และ ใช้รูปแบบดังกล่าวโดยการเปรียบเทียบระดับนํ้าตาลในเลือดทั้งค่า
การทดลองในต่างประเทศท่ีพบว่าการใช้อุปกรณ์อิเลกทรอนิกส์ HbA1c และ FBS, เปรียบเทยี บระดบั ความร้ขู องผู้ปว่ ยเบาหวานท่ี
ต่างๆ โดยเฉพาะโทรศัพท์มือถือเพื่อให้ความรู้ด้านสุขภาพ ได้รับ ได้รับวิธีการให้ความรู้ด้านโภชนาการโดยใช้เทคโนโลยีสารสนเทศ
การยอมรับว่าเป็นเคร่ืองมือการให้ความรู้ท่ีช่วยให้ผู้ป่วยเบาหวาน และวิธีเดิม และประเมินความพึงพอใจของผู้ป่วยเบาหวานหลัง
ควบคุมระดับนํ้าตาลได้ดีอีกด้วย11-13 ซึ่งจากการทบทวนเอกสาร จากไดร้ บั วธิ กี ารใหค้ วามรดู้ า้ นโภชนาการทง้ั สองวธิ ี คณะผวู้ จิ ยั เหน็
ที่เก่ียวข้องต่างๆ รูปแบบการให้ความรู้ด้านโภชนาการโดยใช้ ความสำ�คญั การศกึ ษานมี้ งุ่ หวงั ประเมนิ ประสทิ ธภิ าพของนวตั กรรม
เทคโนโลยีสารสนเทศเพ่ือควบคุมระดับนํ้าตาลในเลือดของผู้ป่วย การให้ความรโู้ ดยใช้เทคโนโลยสี ารสนเทศ เปน็ evidence-based
เบาหวาน โดยเป็น application เกมส์จำ�แนกประเภทอาหาร สนบั สนนุ การประยกุ ตใ์ ชเ้ ครอ่ื งมอื ดงั กลา่ วเพอ่ื เปน็ ทางเลอื กในการ
(classify foods) ผ่านการใช้งานด้วย electronic devices ดัง ส่งเสริมสุขภาพ ผู้รับบรกิ ารไดอ้ ย่างถกู ต้อง เหมาะสม เพ่มิ โอกาส
ในการป้องกันโรคก่อนที่จะเกิดโรค โดยมีกรอบแนวคิดในการวิจัย
และพัฒนา (ภาพท่ี 1)

54 | วารสารกรมการแพทย์

ร ะ ย ะ ที่   1   ก า ร วิ เ ค ร า ะ ห ์ ส ถ า น ก า ร ณ ์ แ ล ะ 1.1. วิเคราะห์สถานการณ์การให้บริการและดูแล
พฒั นารปู แบบการใหค้ วามรโู้ ดยใชเ้ ทคโนโลยี ผู้ปว่ ยเบาหวาน
สารสนเทศ - วิเคราะห์สถานการณ์การให้บริการผู้ป่วยเบาหวาน
โดยระดมสมองจากสหวิชาชีพ ทบทวนตัวช้ีวัดการ
ควบคุมระดับน�้ำตาลและเทียบเคียงกับมาตรฐานและ
คา่ เป้าหมายระดบั ประเทศ
- ศึกษาวรรณกรรมท่ีเกี่ยวข้อง โดยพบว่าการได้รับ
ความรู้ท่ีดี สร้างความตระหนักรู้ และเข้าใจของผู้ป่วย
จะนำ� สกู่ ารประพฤต ิ ปฏบิ ตั แิ ละเปลย่ี นแปลงพฤตกิ รรม
ในทางท่ีดีข้นึ
1.2 พัฒนารูปแบบการให้ความรู้ด้านโภชนาการ
โดยใช้เทคโนโลยีสารสนเทศ เพ่ือควบคุมระดับ
น้�ำตาลในเลือดของผ้ปู ่วยเบาหวาน
- ใช้เทคโนโลยีสารสนเทศมาออกแบบการให้ความรู้ 
ม ี Graphic ภาพ สี เสยี ง และความทนั สมัย
- ออกแบบให้ใช้งานใน smart devices ระบบ
Android เขา้ ถึงไดง้ ่าย สะดวกสบาย
- มรี ะบบประมวลผลคะแนนทันที

ร ะ ย ะ ท่ี   2   ก า ร ป ร ะ เ มิ น ป ร ะ สิ ท ธิ ผ ล ข อ ง การวจิ ยั กงึ่ ทดลอง 2 กลมุ่
รปู แบบการใหค้ วามรู้ กลุ่มเปรียบเทียบ ได้รับรูปแบบการให้ความรู้แบบ
counseling
ก ลุ ่ ม ท ด ล อ ง   ไ ด ้ รั บ รู ป แ บ บ ก า ร ใ ห ้ ค ว า ม รู ้ โ ด ย ใ ช ้
เทคโนโลยีสารสนเทศร่วมกบั การ counseling
ผลลพั ธก์ ารพัฒนา
ด้านผปู้ ่วยเบาหวาน
- ค่า FBS, HbA1c, คะแนนความรู้การจ�ำแนกอาหาร
ความพงึ พอใจตอ่ รูปแบบท่ไี ดร้ บั  
ณ วนั ท่เี ริ่มการวิจยั และตดิ ตามผล 3 เดอื น
ด้านหนว่ ยงาน
- มีรูปแบบการให้ความรู้เพ่ือควบคุมน�้ำตาลในผู้ป่วย
เบาหวานแบบใหม่ โดยใช้เทคโนโลยีสารสนเทศที่
ทันสมยั
- การมีส่วนร่วมของสหวิชาชีพในการออกแบบและ
พัฒนาเคร่ืองมือในการประยุกต์ใช้ปฏิบัติงานและ
ทดลองใช้งาน
- การตดิ ตามประเมินผล

ภาพที่ 1 กรอบแนวคิดของการวจิ ยั และพฒั นา

ปีท่ ี 46  ฉบับท่ ี 1  มกราคม - มนี าคม 2564 | 55

วัตถแุ ละวธิ ีการ บง่ บอกวา่ ตอบผดิ เพอื่ ใหผ้ ใู้ ชง้ านพงึ ระวงั และตง้ั ใจในการเลอื กภาพ
การศึกษานี้เป็นการวิจัยและพัฒนา (research and และใช้งาน มีการคำ�นวณเวลาที่เหลือในแต่ละรอบ เม่ือใช้งาน
ครบเวลา 1 รอบ ประมาณ 90 วินาที มีการประมวลผลคะแนนที่
development) รายละเอยี ดในการดำ�เนินการวจิ ยั ดงั นี้ ตอบถกู หรือผิดได้ทันทีการใช้งานจากอุปกรณ์อจั ฉรยิ ะตา่ งๆ ท้ังใน
ประชากรและกลมุ่ ตวั อยา่ ง รปู แบบโทรศพั ทม์ อื ถอื คอมพวิ เตอรท์ ง้ั แบบตง้ั โตะ๊ หรอื laptop ซง่ึ
ประชากรและตวั อยา่ งในการศึกษาคร้ังนี้ แบง่ เป็น 2 กลมุ่ การคดิ คน้ รปู แบบการใหค้ วามรใู้ นลกั ษณะนยี้ งั ไมเ่ คยมมี ากอ่ น จาก
รปู แบบการใหค้ วามรแู้ บบเดมิ ทส่ี อนแนะใหผ้ ปู้ ว่ ยรบั ฟงั อยา่ งเดยี ว
ดงั น้ี อาจหลงลืมได้งา่ ย แตห่ ากมี application จำ�แนกประเภทอาหาร
1. สหวชิ าชพี ในการดแู ลผปู้ ว่ ยเบาหวาน ไดแ้ ก่ อายรุ แพทย์ (classify foods) ทดลองใช้งานจากอุปกรณ์อิเล็กทรอนิกส์ที่เข้า
ถึงได้สะดวก เกิดการใช้งานบ่อยๆ ซ้ําๆ มีการประมวลผลและ
ต่อมไร้ท่อและเมตาบอลึสม แพทย์เวชศาสตร์ครอบครัว เภสัชกร แปลผลอัตโนมัติหลังการใช้งานทันที จะทำ�ให้ส่งเสริมและกระตุ้น
พยาบาลวิชาชพี นกั โภชนาการ นักวิชาการสาธารณสุข เจ้าหน้าท่ี การเรียนรู้ได้ดีย่ิงขึ้น รูปแบบการใช้งานของ application เกมส์
ผชู้ ว่ ยเหลอื คนไข้ จำ�นวน 10 คน และผู้เช่ยี วชาญในการออกแบบ จำ�แนกประเภทอาหาร (ภาพท่ี 2)
ร ะ บ บ เ ท ค โ น โ ล ยี ส า ร ส น เ ท ศ จ า ก ม ห า วิ ท ย า ลั ย เ ท ค โ น โ ล ยี
พระจอมเกล้าธนบรุ ี 2) เครื่องมือในการรวบรวมข้อมูล ประกอบด้วย 4 ส่วน
ได้แก่ ส่วนท่ี 2.1) ข้อมูลท่ัวไปของผู้เข้าร่วมการวิจัย 2.2) แบบ
2. ผู้ป่วยเบาหวานท่ีมารับการรักษาที่โรงพยาบาลราชวิถี ประเมินความรู้เกี่ยวกับการจำ�แนกประเภทอาหาร 3 ประเภท
เกณฑ์การคัดเข้า (inclusion criteria) คือ ผู้ป่วยเบาหวานอายุ ไดแ้ ก่ อาหารทร่ี บั ประทานไดไ้ มจ่ ำ�กดั รบั ประทานไดจ้ ำ�กดั และหา้ ม
18 ปี เป็นต้นไปท่ีมารับการรักษา ณ ห้องตรวจแผนกเวชศาสตร์ รับประทาน ลักษณะเป็นแบบเลือกภาพอาหารให้ตรงกับประเภท
ครอบครัวในช่วงเวลาที่เก็บข้อมูล ได้รับการตรวจระดับนํ้าตาลใน อาหาร 3 ประเภท โดยมภี าพอาหารแตล่ ะชนดิ ทแ่ี ตกตา่ งกนั บนั ทกึ
กระแสเลอื ดทง้ั คา่ HbA1c และคา่ FBS และยนิ ดใี หค้ วามรว่ มมอื ใน คะแนนจำ�นวนขอ้ ทตี่ อบถกู สว่ นที่ 2.3) แบบประเมนิ ความพงึ พอใจ
การวจิ ยั เกณฑก์ ารคดั ออก (exclusion criteria) คอื ผปู้ ว่ ยทม่ี ภี าวะ ลักษณะคำ�ตอบเปน็ มาตราส่วนประมาณค่า (Linkert scale) แบง่
ตั้งครรภ์ ให้นมบุตร หรือผู้ป่วยที่มีอาการเจ็บป่วยหรือไม่สามารถ เป็น 5 ระดับ คือ พึงพอใจมากท่ีสุด มาก ปานกลาง น้อย และ
ให้ข้อมูลในระหว่างการเก็บข้อมูลได้ การคำ�นวณขนาดตัวอย่าง น้อยที่สุด กำ�หนดการวัดใน 2 ประเด็นคือ เปรียบเทียบความ
โดยคำ�นวณจากสตู รเปรยี บเทยี บค่าเฉลย่ี 2 กลมุ่ (Bernard)15 โดย พึงพอใจภาพรวมต่อรูปแบบการจำ�แนกประเภทอาหารระหว่าง
จากการทบทวนวรรณกรรมงานวิจัยของ Mungvongsa10 ระดับ กลุ่มทดลองและกลมุ่ เปรียบเทียบ และแบบประเมนิ ความพึงพอใจ
นํ้าตาลในกลุ่มทดลองและกลุ่มควบคุมมีค่า 127±13.75 mg/dl ของกลมุ่ ทดลองทไ่ี ดร้ บั รปู แบบการใหค้ วามรดู้ า้ นโภชนาการโดยใช้
และ 150.47 ± 30.99 mg/dl กำ�หนดระดบั นัยสำ�คัญทางสถิติที่ เทคโนโลยีสารสนเทศ คำ�ถาม 5 ข้อเก่ียวกับความน่าสนใจของ
95% และอำ�นาจในการทดสอบท่ี 90% ได้จำ�นวนตวั อย่างกล่มุ ละ แอปพลิเคชันจำ�แนกประเภทอาหาร ความรู้ความเข้าใจหลังการ
40 ราย การศกึ ษานผี้ า่ นการรบั รองจากคณะกรรมการจรยิ ธรรมการ ใช้งาน ความสะดวกและทันสมัย ความยากง่ายในการใชง้ าน และ
วจิ ยั ในคน โรงพยาบาลราชวถิ ี ความพึงพอใจภาพรวมต่อรูปแบบแอปพลิเคชันจำ�แนกประเภท
อาหาร การแปลผลคะแนนพงึ พอใจมากทีส่ ดุ 4.21–5.00 คะแนน,
เครื่องมือที่ใช้ในการศึกษา เคร่ืองมือในการวิจัยประกอบ พงึ พอใจมาก 3.41 – 4.20 คะแนน, พงึ พอใจปานกลาง 2.61 –
ดว้ ย 2 สว่ น ผวู้ จิ ยั สรา้ งขน้ึ จากการศกึ ษาตำ�รา วารสาร เอกสาร และ 3.40 คะแนน, พงึ พอใจน้อย 1.81 – 2.60 คะแนน และพึงพอใจ
งานวิจยั ที่เกย่ี วข้องกบั การควบคมุ น้ําตาลในผปู้ ่วยเบาหวาน ได้แก่ น้อยท่ีสดุ 1.00 – 1.80 คะแนน และสว่ นท่ี 2.4) แบบประเมินการ
ติดตามทางโทรศัพท์เพื่อทบทวนความรู้และกระตุ้นให้คำ�แนะนำ�
1) เครื่องมือเพื่อการวิจัย คือรูปแบบการให้ความรู้ด้าน ด้านโภชนาการเพ่ิมเติม ประกอบด้วยคำ�ถามเก่ียวกับปริมาณการ
โภชนาการโดยใชเ้ ทคโนโลยสี ารสนเทศทพ่ี ฒั นาขน้ึ เปน็ แอปพลเิ คชนั รบั ประทานอาหาร เคร่อื งดม่ื การปรุงประกอบอาหาร เครื่องปรุง
จำ�แนกประเภทอาหาร3ประเภท (classifyfoods) ในระบบปฏบิ ตั กิ าร ทีใ่ ช้ และการทำ�กับข้าวทานเอง เป็นต้น
Android ได้แก่ ประเภทรับประทานได้ไม่จำ�กัด เช่น ผัก ผลไม้
ประเภทรับประทานได้จำ�กัด เชน่ ข้าว ขนมปงั โฮลวตี และประเภท
ห้ามรับประทาน เชน่ ขนมหวาน ท้อฟฟ่ี อาหารไขมนั สูง หนา้ จอมี
ลักษณะเป็นภาพสีสัน มีเสียงดนตรีประกอบ ใช้มือสัมผัสหน้าจอ
และเลือกภาพไปตามตำ�แหน่งต่างๆ บนหน้าจอได้ หากเลือกภาพ
ถกู ประเภทอาหารมเี สยี งสง่ สญั ญาณวา่ ตอบถกู หากเลอื กผดิ มเี สยี ง

56 | วารสารกรมการแพทย์

4

ภาพที่ 2 รูปแบบการใชง้ านของ application จำ�แนกประเภทอาหาร

1) หนา้ แรกของ Application เกมสจ์ ำ�แนกประเภทอาหาร ปรบั ปรงุ โดยมีความเหน็ ทสี่ อดคล้องกนั ว่า กระบวนการทจ่ี ะทำ�ให้
ในระบบปฏบิ ัติการ Android 2) เรม่ิ ทดสอบความร้โู ดยเลอื กภาพ ผปู้ ว่ ยเบาหวานปรบั เปลยี่ นพฤตกิ รรมไดอ้ ยา่ งเหมาะสม ตอ้ งมคี วาม
อาหารที่ปรากฏเข้ากลุ่มของอาหาร 3 ประเภท รับประทานได้ รู้ ความเขา้ ใจทด่ี พี อ ความตระหนกั ในเรอื่ งการดูแลสุขภาพตนเอง
ไมจ่ ำ�กดั รบั ประทานได้จำ�กดั และห้ามรบั ประทาน 3) และ 4) เม่ือ โดยเฉพาะอย่างย่ิงเรื่องโภชนาการ จึงจะสามารถปรับพฤติกรรม
เสรจ็ สิ้นการใช้งาน 1 รอบ ระยะเวลา 90 วนิ าที คำ�นวณคะแนน ได้ จงึ เป็นทมี่ าของการพัฒนารปู แบบการใหค้ วามรดู้ ้านโภชนาการ
ตามข้อทถ่ี ูกต้อง โดยใช้เทคโนโลยีสารสนเทศ และระบุให้ชัดเจนถึงเป้าหมายและ
ผลลัพธ์ท่ีพึงประสงค์ วิเคราะห์ข้อมูลจนตกผลึกและได้ข้อสรุป
วิธีดำ�เนินการศึกษา การวิจัยและพัฒนา มีกระบวนการ ในการพัฒนารปู แบบ
พฒั นา ดงั น้ี
1.2 การพัฒนารูปแบบการใหค้ วามรู้ดา้ นโภชนาการโดยใช้
ขน้ั ตอนที่ 1 การวิเคราะห์สถานการณ์ สภาพ และพฒั นา เทคโนโลยีสารสนเทศเพื่อควบคุมระดับนํ้าตาลในเลือดของผู้ป่วย
รปู แบบการใหค้ วามรดู้ า้ นโภชนาการโดยใชเ้ ทคโนโลยสี ารสนเทศ เบาหวาน คณะผวู้ จิ ยั ทำ�การวเิ คราะหแ์ ละสงั เคราะหข์ อ้ มลู ทไ่ี ดจ้ าก
เพอ่ื ควบคมุ ระดบั นา้ํ ตาลในเลอื ดของผปู้ ว่ ยเบาหวาน การดำ�เนนิ การวเิ คราะหส์ ถานการณป์ ฏบิ ตั งิ าน นำ�เปรยี บเทยี บกบั การทบทวน
การตามข้ันตอน ดงั น้ี วรรณกรรม เอกสารทางวิชาการเกี่ยวกับความสามารถในการดูแล
ตนเองด้านการบริโภคอาหารเพื่อควบคุมระดับน้ําตาลในเลือดของ
1.1 ศึกษาสถานการณ์การดูแลผู้ป่วยเบาหวานและปัจจัย ผู้ป่วยเบาหวาน แนวคิดทฤษฎีที่เก่ียวข้อง และแนวทางการดูแล
ทีม่ ผี ลต่อการดูแลตนเองของผ้ปู ว่ ยเบาหวาน โดยการสำ�รวจสภาพ รกั ษาผปู้ ว่ ยเบาหวานทเี่ ปน็ มาตรฐาน ตามแนวทางเวชปฏบิ ตั สิ ำ�หรบั
การปฏบิ ตั งิ านในพนื้ ทจ่ี รงิ ของสหวชิ าชพี การดแู ลผปู้ ว่ ยเบาหวานที่ โรคเบาหวาน 2560 (Clinical Practice Guideline for Diabetes
ดำ�เนนิ การอยใู่ นปจั จบุ นั มแี นวคดิ รเิ รมิ่ หาวธิ แี กไ้ ขปญั หาจากการท่ี 2017)1 โดยราชวิทยาลัยอายุรแพทย์แห่งประเทศไทยฯ ร่วมกับ
ผู้ป่วยเบาหวานควบคุมระดับนํ้าตาลไม่ดี ซ่ึงอาจส่งผลต่อโอกาส หน่วยงานอืน่ ๆ นำ�มาพฒั นารูปแบบการใหค้ วามรโู้ ดยใชเ้ ทคโนโลยี
เส่ียงเกิดภาวะแทรกซ้อนได้ วิเคราะห์ปัญหาและอุปสรรคในการ สารสนเทศ ผ่านแอปพลิเคชันเกมส์จำ�แนกประเภทอาหาร โดย
ปฏิบัติงาน ส่วนใดท่ีปฏิบัติได้เป็นอย่างดี และส่วนใดท่ียังต้อง ใช้เคร่ืองมืออิเล็กทรอนิกส์อัจฉริยะ ทั้ง smart phone, tablet,
ปรับปรุง โดยการวิเคราะห์ข้อมูลรายงานผลการปฏิบัติงานในการ computer ในระบบ Android โดยการพฒั นารปู แบบการใหค้ วามรู้
ดูแลผู้ป่วยเบาหวานประจำ�เดือน แนวโน้มประจำ�ปี เปรียบเทียบ โดยใชส้ ารสนเทศน้ี เกดิ จากความรว่ มมอื ระหวา่ งสหวชิ าชพี ทมี ดแู ล
3-5 ปี เทียบเคียงข้อมูลกับหน่วยงานอื่นๆ เช่น เครือข่ายพัฒนา ผปู้ ว่ ยเบาหวาน งานนวตั กรรมทางการแพทย์ งานวจิ ยั ทางการแพทย์
เวชปฏิบัติทีด่ ีทางคลินิกในเรื่องเบาหวาน โดยความร่วมมือระหวา่ ง และนักศึกษาหลักสูตรศิลปบัณฑิต สาขาวิชามีเดียทางการแพทย์
กรมการแพทย์และสถาบันรับรองคุณภาพสถานพยาบาล พบว่า และวทิ ยาศาสตร์ มหาวทิ ยาลัยเทคโนโลยพี ระจอมเกล้าธนบรุ ี และ
การควบคุมระดับนํ้าตาลในเลือดของผู้ป่วยเบาหวานยังมีโอกาส
พัฒนาให้ดีข้ึน คณะผู้วิจัยระดมความคิด และหาแนวทางในการ

ปีที ่ 46  ฉบบั ท ่ี 1  มกราคม - มีนาคม 2564 | 57

มนี กั โภชนาการคอยดแู ลและชว่ ยปรบั ปรงุ รายละเอยี ดในเนอ้ื หาให้ โดยการนำ�ข้อมูลจากแบบรวบรวมข้อมูล ตรวจสอบความสมบูรณ์
ถกู ต้อง เหมาะสม จนไดร้ ูปแบบการใช้งานของ application เกมส์ ของขอ้ มลู และวางแผนการวเิ คราะหข์ อ้ มลู เพอื่ ตอบคำ�ถามวจิ ยั ตาม
จำ�แนกประเภทอาหาร ระบบปฏบิ ัติการ Android วัตถุประสงคท์ ่ีกำ�หนดไว้

ขัน้ ตอนท่ี 2 การประเมนิ ประสทิ ธิผลของรปู แบบการให้ การวเิ คราะหข์ ้อมูล
ความรดู้ า้ นโภชนาการโดยใชเ้ ทคโนโลยสี ารสนเทศเพอื่ ควบคมุ ระ การวเิ คราะหข์ อ้ มลู ดว้ ยโปรแกรมสถติ วิ เิ คราะห์ IBM SPSS
ดับนา้ํ ตาลในเลอื ดของผปู้ ว่ ยเบาหวาน version 22.0 สถติ ิเชงิ พรรณนา (descriptive statistics) รายงาน
ความถ่ี รอ้ ยละ ค่าเฉล่ีย และสว่ นเบย่ี งเบนมาตรฐาน เพ่อื อธบิ าย
การประเมินประสิทธิผลของรูปแบบการให้ความรู้ด้าน คุณลักษณะส่วนบุคคลของกลุ่มตัวอย่าง และสถิติเชิงอนุมาน
โภชนาการโดยใช้เทคโนโลยีสารสนเทศเพ่ือควบคุมระดับนํ้าตาล (inferential statistics) การเปรียบเทียบข้อมูลเชิงคุณภาพโดย
ในเลือดของผู้ป่วยเบาหวาน โดยออกแบบการวิจัยกึ่งทดลอง ใช้สถิติ Chi-square test การเปรียบเทียบข้อมูลเชิงปริมาณค่า
(quasi-experimental study) เป็น 2 กลุ่ม กลุ่มทดลองและ เฉล่ียระหว่าง 2 กลุ่ม ค่า FBS, HbA1c ความรู้ด้านการจำ�แนก
กลุม่ เปรยี บเทยี บ วดั ผลกอ่ นหลงั (two-group, pre & post-test ประเภทอาหาร และความพึงพอใจ ด้วยสถิติ Independent
design) การสมุ่ อยา่ งงา่ ยดว้ ยการจับฉลากเพอื่ กำ�หนดเป็น 2 กลุ่ม sample t-test เปรยี บเทยี บผลการเปลยี่ นแปลงกอ่ นและหลงั ไดร้ บั
รายละเอียดดังน้ี รปู แบบการให้ความรู้ ค่า FBS, HbA1c คะแนนความรูก้ ารจำ�แนก
อาหารในกลมุ่ เดยี วกนั ดว้ ยสถติ ิ Paired sample t-test โดยกำ�หนด
1) กลุ่มทดลอง ได้รับการให้ความรู้ด้านโภชนาการโดย นยั สำ�คญั ทางสถติ ิ ที่ p-value น้อยกวา่ 0.05
ใช้เทคโนโลยีสารสนเทศ ผ่านแอปพลิเคชันเกมส์จำ�แนกประเภท ผล
อาหาร (classify foods) เมื่อตัวอย่างรับทราบรายละเอียดของ 1. ไดร้ ปู แบบการใหค้ วามรดู้ า้ นโภชนาการโดยใชเ้ ทคโนโลยี
โครงการวิจัย และยินดีเข้าร่วมโครงการ บันทึกระดับ FBS และ สารสนเทศเพื่อควบคุมระดับน้ําตาลในเลือดของผู้ป่วยเบาหวาน
HbA1c ในวนั ทเี่ รม่ิ การวจิ ยั ตวั อยา่ งไดร้ บั การแนะนำ�แอปพลเิ คชนั ฯ กำ�หนดกรอบในการพฒั นารปู แบบทแ่ี ตกตา่ งจากการใหค้ วามรแู้ บบ
จากน้ันทดลองใช้งานครั้งที่ 1 เพื่อฝึกความเคยชินกับระบบสัมผัส เดิม โดยในเบือ้ งต้นมงุ่ เน้นการใหค้ วามรดู้ า้ นโภชนาการเป็นอนั ดบั
ผา่ นเคร่ืองมืออิเล็กทรอนิกส์ ทงั้ smart phone หรอื laptop และ แรก กำ�หนดรายละเอยี ดดา้ นโภชนาการที่ปรากฏในส่ือ การพฒั นา
ทำ�ความเข้าใจกับระบบการประมวลผลคะแนน จากนั้นเป็นการ รปู แบบเป็น application จำ�แนกประเภทอาหาร ระบบปฏบิ ตั กิ าร
ใช้จริงและเกบ็ คะแนนจริง 1 ครง้ั ระยะเวลา 90 วนิ าที (before) Android การเพมิ่ สสี นั ในการกระตนุ้ ความนา่ สนใจ ภาพเคลอื่ นไหว
จากนน้ั ตวั อย่างได้รับความรู้เร่ืองพฤตกิ รรมสุขภาพและโภชนาการ ระบบสัมผัส การประมวลผลคะแนนทันที และการประยุกต์ใช้ใน
(counseling) จากผ้เู ช่ียวชาญ เม่ือไดร้ ับความรูแ้ ล้ว วัดความรู้จาก อปุ กรณ์อิเลก็ ทรอนิกสต์ า่ งๆ ที่เข้าถึงได้งา่ ย เชน่ smart phone,
การใชแ้ อปพลเิ คชนั จำ�แนกประเภทอาหาร อีก 1 ครั้ง ระยะเวลา tablet, laptop, computer เปน็ ต้น รปู แบบของ application
90 วินาที (after) และบันทึกคะแนน โดยเทียบคะแนนเต็มเป็น จำ�แนกประเภทอาหารน้ีผ่านการประเมินจากผู้เชี่ยวชาญ และ
100 คะแนน ประเมินความพึงพอใจต่อรูปแบบการให้ความรู้ผ่าน ทดลองใช้จากผู้เก่ียวข้อง จนสามารถนำ�ไปสู่การใช้จริงในการเก็บ
แอปพลิเคชันจำ�แนกประเภทอาหาร จากน้ันนัดติดตามการรักษา รวบรวมข้อมูลผปู้ ่วยเบาหวานได้
ท่ี 3 เดือน เพื่อประเมินระดับ FBS และ HbA1c ทั้งนี้ 2 สัปดาห์ 2. ประสทิ ธผิ ลของการนำ�รปู แบบการใหค้ วามรทู้ พ่ี ฒั นาขนึ้
ก่อนวันนัดติดตามผลการรักษา คณะผู้วิจัยโทรศัพท์สอบถามและ ไปประยุกตใ์ ช้ ไดแ้ ก่
ให้คำ�แนะนำ�เกยี่ วกบั พฤตกิ รรมสุขภาพ และโภชนาการท่เี ก่ียวข้อง ขอ้ มลู คณุ ลกั ษณะทางประชากร อายุ เพศ สถานภาพสมรส
ระดับการศึกษา รายได้ ภาวะสุขภาพ พฤติกรรมสุขภาพระหว่าง
2) กลุ่มเปรียบเทียบ ได้รับความรู้เรื่องพฤติกรรมสุขภาพ กลุ่มทดลองและกล่มุ เปรยี บเทยี บ ไม่แตกต่างกนั (ตารางที่ 1)
และโภชนาการ แบบเดิม (counseling) เมื่อตัวอย่างรับทราบ เมื่อประเมินผลลัพธ์สำ�คัญ (ตารางที่ 2) ระดับน้ําตาลใน
รายละเอียดของโครงการวิจัย และยินดีเข้าร่วมโครงการ บันทึก เลือดหลังอดอาหาร (FBS) ในกลุ่มเปรยี บเทยี บ กอ่ นและหลังการ
ระดบั FBS และ HbA1c ในวันที่เริม่ การวจิ ยั โดยตัวอย่างได้รับการ ทดลอง พบว่า ไม่แตกต่างกัน ในกลุ่มทดลอง ค่าเฉล่ียก่อนและ
ประเมนิ ความรเู้ รอื่ งโภชนาการกอ่ นและหลงั การไดร้ บั counseling หลังการทดลอง พบว่า มีความแตกต่างกันอย่างมีนัยสำ�คัญทาง
โดยใช้เอกสารมีภาพอาหารต่างๆ และเลือกภาพอาหารเข้ากลุ่มทัง้ สถติ ิ (p-value = 0.002) โดยหลงั การทดลอง ระดบั นาํ้ ตาลในเลอื ด
3 ประเภท บันทกึ คะแนน โดยเทียบคะแนนเต็มเป็น 100 คะแนน หลงั อดอาหารมีค่าลดลง เมอื่ พิจารณาระดบั นํ้าตาลในเลือดหลังอด
ประเมินความพึงพอใจต่อรูปแบบการให้ความรู้ท่ีได้รับ นัดติดตาม อาหาร (FBS) ระหวา่ งกลมุ่ ทดลองและกลมุ่ เปรยี บเทยี บ เมอื่ เปรยี บ
การรกั ษา ที่ 3 เดือน เพือ่ ประเมินระดับ FBS และ HbA1c ท้งั น้ี 2 เทยี บคา่ เฉลย่ี FBS กอ่ นการทดลอง พบวา่ ไมแ่ ตกตา่ งกนั แตห่ ลงั การ
สปั ดาหก์ อ่ นวนั นดั ตดิ ตามผลการรกั ษา คณะผวู้ จิ ยั โทรศพั ทส์ อบถาม ทดลอง พบว่า ระดับน้าํ ตาลในเลอื ดหลงั อดอาหาร (FBS) มีความ
และให้คำ�แนะนำ�เก่ียวกับพฤติกรรมสุขภาพ และโภชนาการที่
เก่ยี วข้อง

สรปุ รปู แบบการใหค้ วามรดู้ า้ นโภชนาการโดยใชเ้ ทคโนโลยี
สารสนเทศเพ่ือควบคุมระดับน้ําตาลในเลือดของผู้ป่วยเบาหวาน

58 | วารสารกรมการแพทย์

แตกต่างกันอย่างมีนัยสำ�คัญทางสถิติ (p-value = 0.041) โดย การทดลอง มคี ่า HbA1c ใกลเ้ คยี งกัน
กลุ่มทดลองมีค่าน้ําตาลในเลือดหลังอดอาหาร ต่ํากว่ากลุ่มเปรียบ ค่าเฉลี่ยคะแนนความรู้ด้านการจำ�แนกประเภทอาหาร ใน
เทียบ (137.00 ± 25.94 vs 151.92 ± 37.21 mg/dl) เมอ่ื พิจารณา
ค่า FBS ในกลุม่ ทดลอง ก่อนการทดลอง รอ้ ยละ 52.4 มีคา่ FBS > กลมุ่ เปรียบเทยี บ หรือในกล่มุ ทดลอง พบว่า คา่ เฉลย่ี กอ่ นและหลงั
30 mg/dl หลังการทดลอง มคี ่าลดลงเหลอื ร้อยละ 40.9 การทดลองมีความแตกต่างกันอยา่ งมีนัยสำ�คัญทางสถติ ิ (p-value
< 0.001) ท้งั 2 กลุ่ม ขณะทคี่ ะแนนความรูด้ า้ นการจำ�แนกประเภท
ค่าน้ําตาลสะสมในเลือด (HbA1c) ในกลมุ่ เปรียบเทยี บค่า อาหาร ระหว่างกลุม่ เปรียบเทยี บและกลมุ่ ทดลอง เม่อื เปรยี บเทียบ
เฉลี่ยก่อนและหลังการทดลองไม่แตกต่างกัน ในกลุ่มทดลองเม่ือ ค่าเฉลีย่ กอ่ นการทดลอง พบว่า ไมแ่ ตกตา่ งกัน แต่หลังการทดลอง
เปรียบเทียบค่าเฉล่ียก่อนและหลังการทดลอง พบว่ามีความแตก พบว่า มีความแตกต่างกันอย่างมีนัยสำ�คัญทางสถิติ (p-value =
ต่างกันทางสถิติ (p-value < 0.001) เมื่อเปรียบเทียบค่านํ้าตาล 0.035) โดยคะแนนความรู้ในกลุ่มทดลองสูงกว่ากลุ่มเปรียบเทียบ
สะสมในเลือดระหว่างกลุ่มเปรียบเทียบและกลุ่มทดลอง ค่าเฉลี่ย (87.03 ± 6.91 vs 83.00 ± 9.66)
ก่อนการทดลองไม่แตกตา่ งกัน แตห่ ลงั การทดลองพบวา่ คา่ นาํ้ ตาล
สะสมในเลอื ดมคี วามแตกตา่ งกนั อยา่ งมนี ยั สำ�คญั ทางสถติ ิ (p-value คะแนนความพงึ พอใจตอ่ รปู แบบการจำ�แนกอาหาร ระหวา่ ง
= 0.048) โดยกลุ่มทดลองมีค่าน้ําตาลสะสมในเลือดตํ่ากว่ากลุ่ม กลุ่มทดลองและกลุ่มเปรียบเทียบ เม่ือเปรียบเทียบค่าเฉล่ียหลัง
เปรยี บเทยี บ (7.00 ± 1.57 vs 7.98 ± 2.64) หากพจิ ารณาในกลุ่ม การทดลอง พบว่า มีความแตกต่างกันอย่างมีนัยสำ�คัญทางสถิติ
ทดลอง กอ่ นการทดลองพบว่า รอ้ ยละ 52.2 มีค่า HbA1c > 7 หลัง (p-value < 0.001) โดยกลมุ่ ทดลองมคี ะแนนความพงึ พอใจมากกวา่
กลุม่ เปรียบเทยี บ (4.65 ± 0.66 vs 3.78 ± 0.76)

ตารางที่ 1 เปรียบเทียบลักษณะของตวั อยา่ งระหวา่ งกลุ่มทดลองและกลุ่มเปรียบเทียบ

ขอ้ มูลทวั่ ไป กลมุ่ เปรยี บเทยี บ กลมุ่ ทดลอง p-value
(n = 40) (n = 40)
อายุ (ปี)
นอ้ ยกว่า 40 0.212
40-60 3 )7.5( 3 (7.5)
มากกวา่ 60
mean ± SD 22 )55.0( 29 (72.5) 0.469
15 )37.5( 8 (20.0) 0.160
เพศ 57.65 ± 10.07 53.75 ± 7.62 0.675
ชาย 0.712
หญิง 11 (27.5) 14 (35.0) 0.226
29 (72.5) 26 (65.0)
โรคประจ�ำตัว
ไมม่ ี 10 (25.0) 18 (45.0)
มี 30 (75.0) 22 (55.0)

การสูบบหุ รี่ 38 (95.0) 36 (90.0)
ไมส่ ูบ 2 (5.0) 4 (10.0)
สูบ
35 (87.5) 37 (92.5)
การดื่มแอลกอฮอล์ 5 (12.5) 3 (7.5)
ไมด่ ืม่
ดืม่ 1 (5.9) 2 (10.0)
7 (41.2) 13 (65.0)
ระยะเวลาเปน็ เบาหวาน 9 (52.9) 5 (25.0)
นอ้ ยกว่า 1 ปี 7.6±5.6 4.5±4.4
1-5 ปี
มากกว่า 5 ปี
mean ± SD

ปีท ี่ 46  ฉบบั ท ี่ 1  มกราคม - มนี าคม 2564 | 59

ตารางที่ 1 เปรียบเทยี บลักษณะของตัวอย่างระหว่างกลมุ่ ทดลองและกลุ่มเปรียบเทียบ (ต่อ)

ข้อมลู ท่วั ไป กลุม่ เปรยี บเทียบ กล่มุ ทดลอง p-value
(n = 40) (n = 40) 0.490
ดัชนมี วลกาย (kg/ m2) 1 (2.5)
น้อยกวา่ 18.5 10 (25.0) 0
18.5-22.9 5 (12.5) 7 (17.5)
23-24.9 24 (60.0) 3 (7.5)
มากกวา่ หรอื เทา่ กบั 25 26.0±4.4 30 (75.0)
mean ± SD 27.8±4.6

Values are presented as n (%), mean ± SD

ตารางที่ 2 เปรยี บเทยี บผลลัพธก์ ่อนและหลังการทดลอง ระหว่างกลมุ่ ทดลองและกลุม่ เปรียบเทียบ

ผลลัพธ์ กอ่ นทดลอง หลังทดลอง p-value
mean ± SD mean ± SD 0.623p
ระดับนา้ํ ตาลในเลอื ดกอ่ นอาหารเชา้ (FBS) 0.002p*
กลุ่มเปรยี บเทยี บ (n=40) 149.70 ± 41.65 151.92 ± 37.21 0.248p
กล่มุ ทดลอง (n=40) 150.10 ± 37.09 137.00 ± 25.94 <0.001p*
p-value <0.001p*
0.964t 0.041t* <0.001p*
ระดบั น้ําตาลสะสมในเลอื ด (HbA1c) 7.50 ± 1.49 7.98 ± 2.64
กลมุ่ เปรียบเทียบ (n=40) 8.28 ± 2.30 7.00 ± 1.57
กลุ่มทดลอง (n=40)
p-value 0.077t 0.048t*
77.00 ± 10.66 83.00 ± 9.66
คะแนนความรู้การจำ�แนกประเภทอาหาร 75.74 ± 12.09 87.03 ± 6.91
กลุ่มเปรยี บเทียบ (n=40)
กลุ่มทดลอง (n=40) 0.625t 0.035t*
p-value N/A 3.78 ± 0.76
N/A 4.65 ± 0.66
ความพงึ พอใจตอ่ รปู แบบใหค้ วามรู้ N/A
กล่มุ เปรยี บเทียบ (n=40) <0.001t*
กลุ่มทดลอง (n=40)
p-value

p = p-value from paired t-test / t = p-value from independent t-test

เม่ือพิจารณาระดับความพึงพอใจของกลุ่มทดลองที่ได้รับ application รูปแบบของ application มีความสะดวกในการ
รูปแบบการให้ความรู้ด้านโภชนาการโดยใช้เทคโนโลยีสารสนเทศ ใช้งานและทันสมัย ง่ายต่อการใช้งาน และความพึงพอใจในภาพ
ผ่านแอปพลเิ คชนั จำ�แนกประเภทอาหาร (classify foods) พบวา่ รวมของรูปแบบการให้ความรู้ที่พัฒนาข้ึน การประเมินความ
ทุกประเด็นคำ�ถามมีความพึงพอใจระดับมากท่ีสุดในเร่ืองความ พึงพอใจ (ตารางที่ 3)
น่าสนใจของ application ความรู้ ความเข้าใจหลังจากใช้งาน

60 | วารสารกรมการแพทย์

ตารางท่ี 3 ความพงึ พอใจของกล่มุ ทดลองตอ่ วิธกี ารใหค้ วามรูด้ า้ นโภชนาการโดยใชเ้ ทคโนโลยีสารสนเทศ (n=40)

ประเดน็ คำ�ถาม ระดบั คะแนนเฉลี่ย การแปลผล
1. รปู แบบของ application มีความน่าสนใจ 4.50 ± 0.84 พงึ พอใจมากทสี่ ดุ
2. ความรู้ ความเขา้ ใจหลังจากใช้ application แล้ว 4.55 ± 0.63 พึงพอใจมากทสี่ ดุ
3. รปู แบบมคี วามสะดวกและทนั สมัย 4.65 ± 0.58 พึงพอใจมากทสี่ ดุ
4. รูปแบบของ application ง่ายตอ่ การใช้งาน 4.70 ± 0.56 พึงพอใจมากทสี่ ดุ
5. ความพงึ พอใจต่อ application จำ�แนกอาหาร 4.65 ± 0.66 พงึ พอใจมากท่ีสุด

วิจารณ์ เกิดภาวะแทรกซอ้ นในอนาคตดว้ ย 
โรงพยาบาลราชวิถีให้การดูแลรักษาผู้ป่วยเบาหวานเป็น ประสิทธิผลของรูปแบบการให้ความรู้ด้านโภชนาการโดย

จำ�นวนมาก และมีแนวโน้มเพิ่มข้ึนทุกปี ด้วยโรงพยาบาลราชวิถี ใช้เทคโนโลยสี ารสนเทศผ่าน application จำ�แนกประเภทอาหาร
เป็นโรงพยาบาลขนาดใหญ่ระดับตติยภูมิของกรมการแพทย์ มี (classify foods) พบว่า คะแนนความรู้ที่เพ่ิมข้ึนเป็นผลมาจาก
หนา้ ทแี่ ละบทบาทในการเสนอนโยบายดา้ นการสาธารณสขุ หลายๆ การเรียนรู้ผ่านกระบวนการส่ือสารด้วยเครื่องมืออิเล็กทรอนิกส์ท่ี
ด้านต่อกระทรวงสาธารณสุขเพ่ือให้ได้รับการยอมรับในแนวทาง ทันสมยั และภาพเคล่ือนไหวแบบซาํ้ ไปมา มีเสียงเตอื นกระตนุ้ การ
ที่มีมาตรฐานและนำ�ไปประยุกต์ใช้ทั่วประเทศ รวมถึงค่าใช้จ่าย เรียนรู้ ภาพมคี วามชดั เจน มีสีสนั เข้าใจและจดจำ�ไดง้ า่ ย และเกิด
ในการดูแลผู้ป่วยเบาหวานกรณีมีภาวะแทรกซ้อนมาจะต้องเสีย การเรียนรู้ รับรู้และจดจำ�ด้วยตนเองได้อย่างรวดเร็ว ประกอบกับ
คา่ ใชจ้ า่ ยในการดแู ลมากขน้ึ ดงั นนั้ การดแู ลทม่ี คี ณุ ภาพและเฝา้ ระวงั การแปลผลทนั ทหี ลงั การใชง้ าน ผใู้ ชง้ านจงึ มคี วามสนกุ ตนื่ เตน้ และ
ภาวะแทรกซ้อนต่างๆ ของกลุ่มโรคท่ีจะเกิดกับผู้ป่วยเบาหวานก็ อยากจะให้ไดค้ ะแนนดียิง่ ข้ึน เกิดการเลน่ ซาํ้ ๆ กระบวนการทำ�ซา้ํ ๆ
จะช่วยลดภาระค่าใช้จ่ายและลดความสูญเสียอวัยวะรวมไปถึงการ เพิ่มการจดจำ�ได้ง่ายขึ้น สอดคล้องกับการศึกษาของ Sa-ard16 ที่
เสียชวี ติ ดว้ ย ดว้ ยการให้บรกิ ารทย่ี ดึ ผปู้ ว่ ยเปน็ ศูนยก์ ลาง (people พัฒนารูปแบบการให้ความรู้ด้านสุขภาพโดยใช้สื่อการเรียนรู้ด้วย
centered approach) การพฒั นางานดา้ นการรกั ษาผปู้ ว่ ยเบาหวาน ตนเองสำ�หรับผ้ปู ่วยเรอื้ รัง โดยคะแนนหลังการเรยี นส่ือดว้ ยตนเอง
ทง้ั ดา้ นการสง่ เสรมิ สขุ ภาพ การดแู ลรกั ษา การศกึ ษาวจิ ยั และพฒั นา มคี า่ สูงกว่าก่อนการเรยี น และสอื่ ทีพ่ ฒั นาขึน้ มคี วามเหมาะสมดา้ น
นวัตกรรมจึงเกิดขึ้นอย่างต่อเน่ือง โรงพยาบาลราชวิถีให้ความ เนอ้ื หา การออกแบบ การนำ�เสนอสอื่ และดา้ นการนำ�ไปใชป้ ระโยชน์
สำ�คัญกับการให้ความรู้ แนะนำ� ฝึกสอน และทดลองปฏิบัติให้
ผปู้ ว่ ยมคี วามรใู้ นการจดั การตนเองอยา่ งเหมาะสม ตระหนกั ถงึ ความ ผลลัพธ์ทางคลินิกในการดูแลตนเองของผู้ป่วยเบาหวาน
สำ�คญั ของการนำ�เทคโนโลยมี าชว่ ยเสรมิ ในการดแู ลผปู้ ว่ ยเบาหวาน ด้านพฤติกรรมการบริโภค สามารถควบคุมระดับนํ้าตาลในเลือดที่
ให้มีประสิทธภิ าพมากขน้ึ ทมี สหวิชาชีพและผูเ้ ก่ียวขอ้ งในการดแู ล ดขี น้ึ เป็นผลมาจากความรู้ท่ีไดร้ ับมคี วามเฉพาะเจาะจง รปู แบบที่
ผู้ป่วยเบาหวาน มคี วามมุ่งม่ันในการพัฒนาอุปกรณเ์ ครอื่ งมอื ใหม่ๆ ทนั สมยั ได้ฝกึ ทกั ษะและจดจำ�ได้ง่าย สง่ ผลให้มกี ารเปลย่ี นแปลงท่ี
เพอื่ พฒั นาการดแู ลรกั ษาผปู้ ว่ ยเบาหวานใหม้ ปี ระสทิ ธภิ าพและเปน็ ดีข้ึนในเรื่องการควบคุมระดับน้ําตาล สอดคล้องกับการศึกษาของ
ผนู้ ำ�ตามความเชย่ี วชาญเฉพาะทางดา้ นโรคไมต่ ดิ ตอ่ เรอ้ื รงั (center Mungvongsa10 ที่พัฒนาโปรแกรมการรับรู้ความสามารถตนเอง
of excellence ด้าน NCDs) จงึ มีการคดิ ค้นและพฒั นานวัตกรรม ในการบริโภคอาหารเพ่ือควบคุมระดับน้ําตาลในเลือดจากการฝึก
รูปแบบการให้ความรู้ด้านโภชนาการโดยใช้เทคโนโลยีสารสนเทศ ตงั้ เปา้ หมาย ฝกึ อา่ นฉลาก เรยี นรผู้ ่านเกมส์ ฝกึ จดั เมนอู าหาร และ
ผ่าน application จำ�แนกประเภทอาหาร (classify foods) ซึ่ง กำ�หนดสัดส่วนอาหารผ่านโมเดลอาหารจำ�ลอง ผลการศึกษาพบ
เปน็ หนง่ึ ในเครอื่ งมอื ทสี่ ำ�คญั ทจ่ี ะเชอ่ื มโยงบรู ณาการการดแู ลผปู้ ว่ ย ว่า หลังการทดลอง กลมุ่ ทดลองมคี วามรเู้ รอื่ งภาวะแทรกซ้อนและ
เบาหวานโดยใช้เทคโนโลยีอย่างครบวงจร รูปแบบการให้ความรู้ อาหารสำ�หรับผปู้ ่วยเบาหวาน การรับรู้ความสามารถตนเองสงู กวา่
โดยใช้เทคโนโลยีสารสนเทศมีความน่าสนใจ และทันสมัยในการ ก่อนการทดลองและสูงกว่ากลุ่มเปรียบเทียบ และกลุ่มทดลองมี
ใช้งานผ่าน electronic devices ท่ีสามารถใช้งานได้สะดวก ทุก ค่าเฉลี่ยระดับน้ําตาลในเลือดหลังอดอาหารลดลงมากกว่าก่อนการ
เพศ ทุกวัยแม้จะเป็นผู้สูงอายุ เพื่อตอบสนองความต้องการของ ทดลอง และลดลงมากกวา่ กลุ่มเปรียบเทียบ ขอ้ คน้ พบจากการวจิ ัย
ผู้ป่วยเบาหวานใหส้ ามารถเรียนรู้ ทบทวน และนำ�ปรับใช้เพ่อื สร้าง น้ี พบวา่ การใชเ้ ทคโนโลยี สง่ ผลตอ่ การเรยี นรแู้ ละจดจำ� นำ�ไปสกู่ าร
ความตระหนักในด้านโภชนาการที่ถูกต้อง และจะช่วยให้สามารถ ควบคุมระดับน้ําตาลในเลือดได้ดีในกลุ่มทดลอง ซ่ึงสอดคล้องกับ
ควบคุมระดับน้ําตาลในเลือดได้ตามเป้าหมาย และหากยังปฏิบัติ การศึกษาเชิงทดลองโดย Quinn11 ที่ใช้โทรศัพท์ร่วมกับการให้
ตัวในการดูแลตนเองไดด้ อี ย่างตอ่ เน่ือง จะช่วยลดความเสยี่ งในการ คำ�แนะนำ�แบบมาตรฐานสำ�หรับผู้ป่วยเบาหวานชนิดที่ 2 และ
Kirwan13 ที่ใช้โทรศัพท์ร่วมกับการให้คำ�แนะนำ�ในการดูแลผู้ป่วย

ปีท ่ี 46  ฉบบั ที ่ 1  มกราคม - มนี าคม 2564 | 61

เบาหวานชนิดท่ี 1 ผลการศึกษาท้ังสองเร่ืองมีความคล้ายคลึงกัน รูปแบบการให้ความรู้ด้านโภชนาการโดยใช้เทคโนโลยีสารสนเทศ
พบว่า กลุ่มท่ีได้รับการให้คำ�แนะนำ�ตามมาตรฐานและใช้โทรศัพท์ ทพ่ี ัฒนาข้ึนน้ี เป็นสื่อทางการแพทยท์ ีท่ ันสมัย และเปน็ นวตั กรรมที่
สง่ ผลใหร้ ะดบั คา่ นา้ํ ตาลเฉลยี่ สะสม (HbA1c) ลดลงตลอดระยะเวลา สำ�คญั ในการดแู ลผปู้ ว่ ยเบาหวานโดยใชเ้ ทคโนโลยี รปู แบบทพ่ี ฒั นา
ตดิ ตาม และการใช้โทรศพั ท์มือถอื เพอื่ ให้ความรดู้ า้ นสขุ ภาพ ยงั ได้ ขนึ้ นี้บรรจุใน DM application ซึง่ จะเปน็ การบูรณาการดูแลผูป้ ว่ ย
รบั การยอมรบั วา่ เปน็ เครอ่ื งมอื การใหค้ วามรทู้ ช่ี ว่ ยใหผ้ ปู้ ว่ ยเบาหวาน เบาหวานแบบครบวงจรในอนาคตตอ่ ไป
ควบคมุ ระดบั นา้ํ ตาลไดจ้ ากผลการศกึ ษา systematic review และ
meta-analysis โดย Saffari12 ขอ้ เสนอแนะ
1. ควรเพิ่มระยะเวลาติดตามผู้ป่วยในการควบคุมระดับ
เปรยี บเทยี บความพงึ พอใจในรปู แบบการใหค้ วามรรู้ ะหวา่ ง นํ้าตาลในเลือดขึ้น เพ่ือให้เกิดความยั่งยืนในการปรับพฤติกรรม
กลมุ่ ทดลองและกลมุ่ เปรยี บเทยี บ พบวา่ กลมุ่ ทดลองมคี ะแนนความ อยา่ งต่อเน่ือง
พึงพอใจสูงกว่ากลุ่มเปรียบเทียบอย่างมีนัยสำ�คัญทางสถิติ และ 2. ควรมกี ารพฒั นาเนอ้ื หาเพมิ่ เตมิ ในดา้ นการออกกำ�ลงั กาย
อยู่ในระดับมากท่ีสุด รูปแบบการให้ความรู้ด้านโภชนาการผ่าน และการจดั การอารมณ์ควบคูก่ ับดา้ นโภชนาการด้วย
application การจำ�แนกประเภทอาหารน้ี ใช้รูปแบบการสอ่ื สารที่ 3. ควรสง่ เสรมิ การใชร้ ูปแบบการใหค้ วามรู้ด้านโภชนาการ
เขา้ ใจง่าย ทันสมยั น่าสนใจ มภี าพ เสียงดนตรี ประมวลผลรวดเร็ว โดยใช้เทคโนโลยีสารสนเทศระหว่างรอพบแพทย์ตามห้องตรวจ
ผ้ใู ชง้ านมคี วามเพลดิ เพลนิ ส่งผลต่อคะแนนความพึงพอใจ ขณะท่ี ต่างๆ เพื่อเกิดการเรียนรู้ซ้ําๆ รับรู้ จดจำ� และเกิดความตระหนัก
เมอ่ื ประเมนิ ความพงึ พอใจเฉพาะกลมุ่ ทไ่ี ดร้ บั ความรดู้ า้ นโภชนาการ ในพฤตกิ รรมการบรโิ ภคอาหารมากขึ้น
โดยใช้ application การจำ�แนกประเภทอาหาร พบวา่ กลมุ่ ทดลอง กติ ติกรรมประกาศ
พงึ พอใจระดับมากที่สุดในทุกๆ ด้าน คอื ความน่าสนใจของรูปแบบ การวิจัยน้ีได้รับทุนสนับสนุนการวิจัยจากโรงพยาบาล
การใหค้ วามรู้ ความรู้ ความเขา้ ใจหลงั จากใช้งานแลว้ ความสะดวก ราชวิถี ขอขอบคุณคณะผู้บริหารท่ีให้การสนับสนุนอย่างเต็ม
และทนั สมยั การใช้งานได้ง่าย ไม่ซบั ซ้อน ตอบสนองตอ่ การดำ�เนนิ ประสทิ ธภิ าพ ขอขอบคณุ คณุ จไุ รพร กาญจนพฒั นกลุ และเจา้ หนา้ ท่ี
ชีวิตในปัจจุบันที่คนส่วนใหญ่ใช้เคร่ืองมืออิเล็กทรอนิกส์มากขึ้น ที่เกี่ยวข้องในการอำ�นวยความสะดวกในการเก็บรวบรวมข้อมูล
ในการดำ�เนินชีวิต การหาความรู้เพิ่มเติม และการฝึกทักษะต่างๆ จนสำ�เร็จลุล่วง ขอบคุณอาสาสมัครท่ีให้ความร่วมมือในการวิจัย
เปน็ ตน้ ขอขอบคุณคณุ นอิ ร มายอด งานวิจัยทางการแพทย์ กลุม่ งานวิจัย
และประเมินเทคโนโลยี ในการจัดการข้อมูลเพ่ือวิเคราะห์ผลการ
ศกึ ษา และขอขอบคุณ รศ.ดุสติ สุจิรารัตน์ คณะสาธารณสุขศาสตร์
สรปุ มหาวิทยาลัยมหิดล ที่ให้คำ�แนะนำ�ในการดำ�เนินการวิจัยจนบรรลุ
ตามวตั ถุประสงค์
รูปแบบการให้ความรู้ด้านโภชนาการโดยใช้เทคโนโลยี
สารสนเทศผ่านเกมส์จำ�แนกประเภทอาหาร (classify foods) มี
ประสทิ ธภิ าพในการควบคมุ นํา้ ตาลในเลือดในผูป้ ว่ ยเบาหวาน และ
ผู้ใช้งานมีความพึงพอใจต่อรูปแบบที่พัฒนาขึ้นในระดับมากที่สุด

References 5. Ratarasan C. The Diabetes Epidemic and Its Impact on Thailand.
1. Diabetes Association of Thailand under The Patronage of Her Endocrine and Metabolic Unit. Department of Medicine, Faculty
of Medicine, Ramathibodi Hospital; 2013.
Royal Highness Princess Maha Chakri Sirindhorn. Clinical Practice
Guideline for Diabetes 2017. 2nd edition. Phathum Thani: 6. Siriwattanapornkul T, Oba N, Intarakumhang Na Rachasima S.
Romyen Media; 2017. Factors Related to Blood Glucose Level among Patients with
2. Aekplakorn W, Chariyalertsak S, Kessomboon P, Sangthong R, Diabetes Mellitus Type II. Journal of Nursing Science Naresuan
Inthawong R, PutwatanaP, et al. Prevalence and management University 2007; 1: 57-67.
of diabetes and metabolic risk factors in Thai adults: The Thai
National Health Examination Survey IV, 2009. Diabetes Care 7. Chongchareon W, Kahawong W, Apichato A, Sangchandr O,
2011; 34: 1980-5. Chukumneard P, Boonsin K, et al. A self-care promotion model
3. Institute of Medical Research and Technology Assessment, for controlling blood sugar in type 2 diabetes. Songkla Med J
Department of Medical Services. Data of Diabetes, Hypertension 2008; 26:71-84.
and Complication in Thailand; 2013.
4. The Expert Committee on the Diagnosis and Classification 8. Chantawuthinun T. Factors effective in lowering blood sugar
of Diabetes Mellitus. Follow-up report on the diagnosis and levels of diabetes mellitus patients in the diabetes clinic of
classification of diabetes mellitus. Clinical Diabetes 2004; 22: Saraphi hospital, Chiang Mai province. Journal of Health System
71-9. Research 2008; 2: 1042-7.

62 | วารสารกรมการแพทย์

9. Choomnui S. Factors effective in lowering blood sugar levels of 13. Kirwan M,  Vandelanotte C,  Fenning A,  Duncan MJ. Diabetes
diabetes mellitus patients in Rongkla hospital, Rongkla, Kalasilp self-management smartphone application for adults with
province. Research and Development Health System Journal type 1 diabetes: randomized controlled trial. J Med Internet
2007; 1: 60-9. Res 2013; 15:e235.

10. Mungvongsa A, Therawiwat M, Tansakul S, Imamee N. A 14. Rajavithi Hospital Statistics 2015-2017. Medical Records and
self-Efficacy Dietary Glycemic Control Program for Ptients with Statistics, Technology and Information Division, Rajavithi Hospital.
Type 2 Diabetes in Nakhon Pathom Province. Journal of The
Department of Medical Services 2017; 42: 62-70. 15. Bernard R. Fundamental of Biostatistics. 5th edition. Duxbery:
Thompson learning; 2000.
11. Quinn CC,  Shardell MD,  Terrin ML,  Barr EA,  Ballew SH,
Gruber-Baldini AL. Cluster-randomized  trial  of a  mobile 16. Sa-ard S. Development of Health Education Model Using by Self
phone  personalized behavioral intervention for  blood Directed Learning Media for Chronic Patients. Academic Services
glucose control. Diabetes Care 2011; 34:1934-42. Journal Prince of Songkla University 2015; 26: 41-9.

12. Saffari M,  Ghanizadeh G,  Koenig HG. Health education via
mobile text messaging for glycemic control in adults with type
2 diabetes: a systematic review and meta-analysis. Prim Care
Diabetes 2014; 8:275-85.

ปที  ี่ 46  ฉบับท ่ี 1  มกราคม - มีนาคม 2564 | 63

นิพนธ์ต้นฉบบั

แอนติบอดีที่ไม่พึ งประสงค์ในผู้ป่วยมะเร็งที่ขอส่วนประกอบ
โลหติ ในโรงพยาบาลมหาวชิราลงกรณธัญบุรี

สุริยะ เครือจันต๊ะ วท.บ., ปวนิ า มุสิกพันธ์ วท.บ., ชลศณีย์ คล้ายทอง พ.บ.
โรงพยาบาลมหาวชริ าลงกรณธญั บรุ ี ตำ� บลบงึ สนัน่ อ�ำเภอธญั บุรี จงั หวัดปทมุ ธานี 12110

Abstract: Unexpected Antibodies in Cancer Patients
at Maha Vajiralongkorn Thanyaburi Hospital

Suriya Kheauchanta, B.Sc., Pavina Muksikapan, B.Sc., Chonsanee Klaitong, M.D.
Maha Vajiralongkorn Thanyaburi Hospital, Bueng Sanan, Thanyaburi, Pathum Thani,
12110
(E-mail:[email protected])
(Received: April 28, 2020; Revised: July 15, 2020; Accepted: December 30, 2020)

Background: Unexpected antibodies are antibodies beyond the blood type ABO that are clinically important
and cause reactions after receiving the blood components. Most cancer patients experience anemia caused by
chemotherapy, radiation or from cancer. Therefore, unexpected antibodies are the problem for monitoring the cause
of transfusion reactions. Objective: To study 1) prevalence of types of unexpected antibodies in cancer patients
receiving blood components. 2) unexpected antibodies related to with antibody types in cancer patients requesting
blood components at Maha Vajiralongkorn Thanyaburi Hospital. Method: This retrospective study based on data
from cancer patients who received blood components from Maha Vajiralongkorn Thanyaburi Hospital. Result: Total
of 2,516 patients, the results showed that 95 patients with unexpected antibodies (3.77%), colon cancer associated
with Auto anti-I, lung cancer associated with Anti-C, Anti-e and Anti-Leb (p-value <0.05). The relation of antibody
types showed Anti-C with Anti-e, Anti-c with Anti-E, Anti-E with Anti-S, Anti-Dia with Anti-Fyb, Anti-Lea with Anti-Fyb,
Anti-Lea with Anti-Leb (p-value <0.01) and Anti-E with Anti-P1, Anti-P1 with Anti-Fya (p-value <0.05). Conclusion: The
relationship between unexpected antibodies and type of cancer will be useful in the surveillance reaction after
blood transfusion of patients with further cancer.

Keywords: Unexpected antibodies, Cancer, Blood component

บทคัดย่อ ย้อนหลัง (retrospective study) จากข้อมูลผู้ป่วยมะเร็งท่ีมารับ
สว่ นประกอบโลหติ จากโรงพยาบาลมหาวชริ าลงกรณธญั บรุ จี ำ� นวน
ภูมิหลัง: แอนติบอดีท่ีไม่พึงประสงค์ (unexpected 2,516 ราย ผล: พบแอนติบอดีท่ีไม่พึงประสงค์จ�ำนวน 95 ราย
antibodies) เป็นแอนติบอดีนอกเหนือหมู่เลือด ABO ที่มีความ (ร้อยละ3.77) โดยมะเร็งล�ำไส้สัมพันธ์กับการพบ Auto anti-I
ส�ำคัญทางคลินิกและเป็นสาเหตุให้เกิดปฏิกิริยาหลังการได้รับส่วน มะเร็งปอดสัมพันธ์กับการพบ Anti-C ,Anti-e และ Anti-Leb
ประกอบโลหิต ผู้ป่วยมะเร็งส่วนมากพบภาวะซีดที่เกิดจากการ
รักษาด้วยยาเคมีบ�ำบัด การฉายรังสี หรือจากตัวโรคมะเร็ง การ (p-value<0.05) และความสัมพันธ์ของชนิดแอนติบอดีพบว่า
ตรวจพบแอนติบอดีท่ีไม่พึงประสงค์จึงเป็นปัญหาส�ำหรับการเฝ้า Anti-C กับ Anti-e , Anti-c กับ Anti-E, Anti-E กับ Anti-S, Anti-
ระวังสาเหตุของปฏิกิริยาหลังการได้รับเลือด วัตถุประสงค์: เพ่ือ Dia กบั Anti-Fyb , Anti-Lea กับ Anti-Fyb, Anti-Lea กบั Anti-Leb
ศึกษาความชุกของแอนติบอดีท่ีไม่พึงประสงค์และความสัมพันธ์ (p-value<0.01) และ Anti-E กับ Anti-P1, Anti-P1 กับ Anti-Fya
กับชนิดของแอนติบอดีในผู้ป่วยมะเร็งที่ขอรับส่วนประกอบโลหิต (p-value<0.05) สรุป: ความสัมพันธ์ระหว่างแอนติบอดีท่ีไม่พึง
ในโรงพยาบาลมหาวชิราลงกรณธัญบุรี วิธีการ: โดยการศึกษา ประสงค์กบั ชนดิ ของโรคมะเร็งจะเป็นประโยชน์ในการเฝา้ ระวัง จะ

64 | วารสารกรมการแพทย์

เกิดปฏิกริ ิยาหลงั การรับเลอื ดของผปู้ ่วยมะเร็งตอ่ ไป ในการล�ำเลียงออกซิเจนจากปอดไปเซลล์และเนื้อเยื่อทั่วร่างกาย13
ค�ำส�ำคัญ: แอนติบอดีท่ีไม่พึงประสงค์ โรคมะเร็ง ส่วน
แต่เม่ือร่างกายมีปริมาณเม็ดเลือดแดงน้อยลง ท�ำให้อวัยวะต่างๆ
ประกอบโลหิต ได้รับออกซิเจนไม่เพียงพอจนเกิดความผิดปกติในการท�ำงานตาม
มา โดยมสี าเหตหุ ลายประการ เชน่ การเสยี เลอื ดซงึ่ เปน็ สาเหตทุ พ่ี บ
บทนำ� ได้บ่อย โรคมะเร็งสามารถท�ำให้เกิดภาวะโลหิตจางรุนแรงขึ้นโดย
การยับย้ังการสร้างเม็ดเลือดแดงจากไขกระดูกหรือเกิดการผลิต
ภาวะโลหิตจาง (anemia)ในผู้ป่วยมะเร็งท่ีต้องได้รับการ ไซโตไคน์ (cytokines) ทนี่ �ำไปสูก่ ารขบั ออกของธาตเุ หล็กหรือการ
รักษาตามนิยามของสมาคมโรคมะเร็งทางคลินิกแห่งสหรัฐอเมริกา ผลิตเม็ดเลือดแดงที่ลดลง นอกจากน้ีการได้รับยาเคมีบ�ำบัดหรือ
(American Society of Clinical Oncology) และสมาคมโลหติ ฉายแสงอาจเป็นสาเหตสุ �ำคญั ของโรคโลหิตจางอีกด้วย ซงึ่ ในผปู้ ่วย
แห่งสหรัฐอเมริกา (American Society of Hematology คือ โรคมะเรง็ จะพบความถ่ีของภาวะซีดถึงรอ้ ยละ 4014 และเพ่มิ ขนึ้ ใน
ระดับฮีโมโกลบิน (hemoglobin) ต่ํากว่า 10 กรัมต่อเดซิลิตร1 ผู้ป่วยทร่ี กั ษาด้วยเคมีบำ� บดั ท่ีร้อยละ 9014 ซึ่งในแต่ละครั้งของการ
และเปน็ ภาวะแทรกซ้อนทีพ่ บไดบ้ ่อยในผู้ป่วยโรคมะเรง็ นอกระบบ ใหส้ ว่ นประกอบโลหติ นน้ั จะมกี ารตรวจหมเู่ ลอื ดโดยจะเปน็ หมเู่ ลอื ด
โลหติ วทิ ยา และพบอบุ ตั กิ ารณข์ องภาวะนถี้ งึ รอ้ ยละ 30 (โรคมะเรง็ ABO, Rh group รวมไปถงึ การคดั กรองแอนตบิ อดอี นั ไมพ่ งึ ประสงค์
ลำ� ไสใ้ หญส่ ว่ นปลาย2) จนถงึ เกือบรอ้ ยละ 90 (โรคมะเรง็ ปอดชนิด ท่ีจะมีผลต่อการให้ส่วนประกอบโลหิต15 ซึ่งการให้ส่วนประกอบ
เซลลเ์ ลก็ )3และอบุ ตั กิ ารณเ์ พมิ่ สงู ขนึ้ ในผปู้ ว่ ยทไ่ี ดร้ บั ยาเคมบี ำ� บดั 3,4 โลหิตท่ีมีแอนติบอดีอันไม่พึงประสงค์สามารถท�ำปฏิกิริยากับ
สาเหตุเกิดจากหลายปัจจัยร่วมกัน5-7 ได้แก่ อายุ เพศ โรคร่วม แอนตเิ จนบนเมด็ เลือดแดงของผรู้ ับโดยท�ำใหเ้ กิด ภาวะแทรกซ้อน
(co-morbidity) ของผปู้ ว่ ย ชนดิ และระยะ (staging) ของโรคมะเรง็ จากการรับเลือด (หรอื hemolytic transfusion reaction) ผปู้ ่วย
ระยะเวลาการด�ำเนินโรค สูตรยาเคมีบ�ำบัด และจ�ำนวนรอบของ มีอาการหรืออาการแสดงของการท่ีมีเม็ด เลือดแดงแตกท�ำลาย
ยาเคมีบ�ำบัดที่ใช้5,8 ยาเคมีบ�ำบัดท�ำให้เกิดภาวะโลหิตจางได้โดย สมั พนั ธก์ บั การรบั เลอื ด มผี ลการตรวจทางหอ้ งปฏบิ ตั กิ ารสนบั สนนุ
ยับย้ังการสร้างและการเจริญเติบโตของเม็ดเลือดแดง รวมท้ังการ การแตก ท�ำลายของเม็ดเลือดแดงอาจเกิดภายในหลอดเลือด
สงั เคราะหฮ์ อรโ์ มนอริ โิ ทรพอยเอตนิ (erythropoietin) ทไี่ ต9 ภาวะ (intravascular) หรอื นอกหลอดเลอื ด (extravascular) โดยเกดิ ขน้ึ
นี้ ทำ� ใหเ้ กดิ ผลกระทบตอ่ ผปู้ ว่ ยโรคมะเรง็ โดยปรากฏ อาการโดยตรง อยา่ งเฉียบพลนั ภายใน 24 ชัว่ โมง (acute or immediate) หรือ
ได้แก่ อาการอ่อนเพลีย เหนื่อย ง่าย วิงเวียนศีรษะ ปวดศีรษะ เกิดข้ึนช้า ภายหลังการรับเลือดนานกว่า 24 ช่ัวโมงจนถึงหลาย
เจบ็ หนา้ อก อาการซมึ เศร้า อีกทงั้ เพิ่มความเสี่ยงต่อการได้รับสว่ น สปั ดาห์ (delayed)
ประกอบโลหิต ท�ำให้ผู้ป่วยโรคมะเร็งไม่สามารถรับการรักษาด้วย
ยาเคมบี ำ� บดั อยา่ งตอ่ เนอื่ งไดต้ ามแผนการรกั ษา นอกจากนี้ ยงั มผี ล ในปัจจุบันโรงพยาบาลมหาวชิราลงกรณธัญบุรี ให้บริการ
กระทบทางลบตอ่ การพยากรณโ์ รคของผู้ ปว่ ยโรคมะเรง็ 10โดยทวั่ ไป ด้านงานธนาคารโลหิตเพื่อรองรับผู้ป่วยที่ต้องการส่วนประกอบ
ภาวะโลหิตจางหมายถงึ ระดับฮโี มโกลบิน <13 g/dl ส�ำหรับผชู้ าย โลหิต เพ่ือลดอาการอันไม่พึงประสงค์จากตัวโรค รวมทั้งจากการ
และ <12 g/dl ส�ำหรับผ้หู ญิง แบ่งยอ่ ยเป็นระดบั ซีดเล็กน้อย (10 รักษาด้วยวิธีต่างๆ ไม่ว่าจะเป็นการรับเคมีบ�ำบัดหรือการฉายรังสี
g/dl), ซดี ปานกลาง (8-10 g/dl), ซีดรนุ แรง (6.5-8 g/dl) และมี จากสถิติการบริการทางธนาคารโลหิตในปีงบประมาณ 2561 ให้
ความเปน็ อันตรายถึงชีวติ (<6.5 g/dl)11 ภาวะซีดปจั จัยทที่ ำ� ใหเ้ กดิ บริการผู้ป่วยท้ังหมด 517 ราย แต่อย่างไรก็ตามยังพบว่ามีผู้ป่วย
ภาวะโลหิตจางอาจมาจากการเสียเลือด การสร้างเม็ดเลือดแดงท่ี บางรายที่ไม่สามารถให้ส่วนประกอบเลือดในวันน้ันๆ ได้เน่ืองจาก
ลดลง หรอื เม็ดเลอื ดแดงถกู ท�ำลายมากขน้ึ เมอ่ื เกดิ ความผิดปกตใิ น ผู้ป่วยพบแอนติบอดีที่ไม่พึงประสงค์จ�ำเป็นต้องส่งตรวจเพ่ือหา
กระบวนการสรา้ งเมด็ เลอื ดแดง หรอื การทำ� ลายเมด็ เลอื ดแดงจะสง่ ชนิดแอนติบอดีที่สามารถเข้าได้กับผู้ป่วยจากสภากาชาดต่อไป ซึ่ง
ผลใหเ้ ซลลเ์ นอื้ เยอื่ ในร่างกายได้รบั ออกซเิ จนไม่เพยี งพอ ท�ำใหก้ าร แต่ละรายก็มีชนิดของแอนติบอดีที่แตกต่างกันไป ท้ังนี้ก็ยังไม่ได้มี
ทำ� งานของอวัยวะต่างๆ เกดิ ความผดิ ปกติขน้ึ ผู้ทม่ี ภี าวะโลหิตจาง การศึกษาหาชนิดของแอนติบอดีในผู้ป่วยมะเร็ง ความชุก ความ
จะมอี าการแตกต่างกนั ออกไปตามสาเหตุ ตั้งแตอ่ าการเลก็ นอ้ ย ไป สัมพันธ์ของการรักษาท่ีตรวจพบแอนติบอดีท่ีเป็นอุปสรรค์ต่อการ
จนถงึ รนุ แรงซึง่ เปน็ ผลมาจากการทำ� งานของหวั ใจทีม่ ากขึน้ เพอื่ ให้ รับการรักษาในผู้ป่วยมะเร็งท่ีมีภาวะซีดไม่ว่าจากการรักษาหรือ
รา่ งกายไดร้ บั ออกซเิ จนจากเลอื ดมากขนึ้ อาการทพ่ี บสว่ นมาก ไดแ้ ก่ ตัวโรคเอง ดังน้ันผู้วิจัยจึงเห็นความส�ำคัญของความชุก ชนิด และ
รสู้ กึ เหนอื่ ยง่าย ออ่ นเพลีย เหนอื่ ยขณะออกแรง มึนงง เวียนศีรษะ ประเภทของแอนติบอดีท่ีพบในผู้ป่วยมะเร็งกับความสัมพันธ์จาก
ปวดศรี ษะ มอื เท้าเย็น ผวิ ซีดหรือผิวเหลือง เจ็บหน้าอก ใจสัน่ ใน การรักษารวมไปถึงจ�ำนวนครั้งที่รับส่วนประกอบโลหิต ของผู้ป่วย
ขั้นรุนแรงอาจท�ำให้หัวใจล้มเหลว โดยท่ัวไป ภายในเม็ดเลือดแดง ท่ีมารับการรักษาในโรงพยาบาล ซึ่งต้องส่งตรวจเพ่ือหาชนิด
จะมีฮีโมโกลบิน (hemoglobin) เป็นส่วนประกอบหลัก มีหน้าท่ี แอนติบอดีที่สามารถเข้าได้กับผู้ป่วยจากสภากาชาดต่อไป โดย

ปีที่ 46  ฉบับท ี่ 1  มกราคม - มนี าคม 2564 | 65

แตล่ ะรายก็มชี นดิ ของแอนตบิ อดีทีแ่ ตกตา่ งกนั ไป group, ผล direct anti- globulin test (DAT) จำ� นวนคร้งั ที่ได้รบั
ดงั น้ันผ้วู ิจัยจึงไดท้ �ำการศึกษาความชุก ชนดิ และประเภท LPRC หรอื PRC ในโรงพยาบาล จ�ำนวน unit ทไี่ ด้รบั LPRC หรือ
PRC ในโรงพยาบาล จ�ำนวนชนิด unexpected antibody และ
ของแอนติบอดีท่ีพบในผู้ป่วยมะเร็งกับความสัมพันธ์จากการรักษา ชนิด unexpected antibody โดยใช้ร้อยละค่าเฉลี่ย อัตราส่วน
รวมไปถึงจ�ำนวนคร้ังท่ีรับส่วนประกอบโลหิตของผู้ป่วยท่ีมารับการ Pearson Correlation Coefficient
รกั ษาทโี่ รงพยาบาลมหาวชริ าลงกรณธญั บรุ จี ากขอ้ มลู ยอ้ นหลงั 3 ปี

วตั ถุและวิธีการ ผล

การศึกษาคร้ังนี้เป็นการศึกษาย้อนหลัง (retrospective จากกลมุ่ ตวั อยา่ งทขี่ อรบั สว่ นประกอบเลอื ดทงั้ หมดจำ� นวน
study) จากข้อมูลผู้ป่วยมะเร็งที่มารับส่วนประกอบโลหิตจาก 2,516 ราย โดยพบว่าผลการตรวจคัดกรองแอนติบอดีท่ีไม่พึง
โรงพยาบาลมหาวชริ าลงกรณธญั บรุ ี ระยะเวลาตงั้ แตว่ นั ท่ี 1 มกราคม ประสงค์เป็นบวก (screening antibody positive) ท้ังหมด 95
พ.ศ. 2558 – 31 ธันวาคม พ.ศ. 2562 ผ่านการรับรองโครงการวจิ ัย ราย คิดเป็นรอ้ ยละ 3.77 เป็นเพศหญงิ ร้อยละ 61.1 โดยมอี ายเุ ฉล่ยี
โดยคณะกรรมการจรยิ ธรรมการวจิ ยั ในมนษุ ย์ คดั เลอื กผปู้ ว่ ยมะเรง็ 57.34 ปี อายอุ ยูใ่ นกล่มุ มากกว่า 50 ปรี อ้ ยละ 72.6 สว่ นมากเปน็
อายุมากกว่า 18 ปี ที่ขอรับส่วนประกอบโลหิตชนิด LPRC และ มะเร็งศีรษะและคอ (head and neck cancer) ร้อยละ 28.4 การ
PRC จากโรงพยาบาลมหาวชิราลงกรณธัญบุรีจ�ำนวน 2,516 ราย รักษาด้วยรังสีรักษาถึงร้อยละ 38.9 และพบว่าผลการตรวจ DAT
โดยพบวา่ ผลการตรวจคัดกรองแอนติบอดีทไี่ มพ่ ึงประสงค์เป็นบวก ก่อนขอรับส่วนประกอบเลือดให้ผลบวกร้อยละ 68.4 มีค่าความ
(screening antibody positive) ทั้งหมด 95 ราย โดยเกบ็ รวม เขม้ ขน้ เลอื ด (Hct) เฉลย่ี รอ้ ยละ 26.07 และปรมิ าณฮโี มโกลบนิ เฉลยี่
รวมขอ้ มลู อายุ เพศ ชนิดของโรคมะเร็ง ประเภทการรักษา ความ รอ้ ยละ 8.47 mg/dl (ตารางที่ 1)
เข้มข้นเลือด (Hct)ปริมาณฮีโมโกลบิน (Hb) หมู่เลือด ABO, Rh

ตารางที่ 1 จ�ำนวน รอ้ ยละ คา่ เฉล่ยี สว่ นเบี่ยงเบนมาตรฐาน ค่าสูงสดุ -ต�่ำสุดของผปู้ ว่ ยมะเร็งก่อนขอรบั สว่ นประกอบเลอื ด (n = 95)

ปัจจยั จำ� นวน ร้อยละ

เพศ 37 38.9
ชาย 58 61.1
หญงิ
อายุ 26 27.3
31-50 ปี 35 36.8
51-60 ปี 21 22.1
61-70 ปี 11 11.6
71-80 ปี 2 2.1
81-90 ปี
mean = 57.34 ± SD 11.36, min = 35, max = 83 27 28.4
ชนิดมะเร็ง 21 22.1
Head and neck cancer 15 15.8
Gynecologic malignancy 13 13.7
Colorectal cancer 7 7.4
Breast cancer 3 3.2
Lung cancer
Prostate cancer

66 | วารสารกรมการแพทย์

ตารางที่ 1 จำ� นวน ร้อยละ ค่าเฉลีย่ สว่ นเบีย่ งเบนมาตรฐาน คา่ สงู สดุ -ต�่ำสดุ ของผู้ป่วยมะเร็งกอ่ นขอรบั ส่วนประกอบเลือด (n = 95) (ต่อ)

ปจั จัย จ�ำนวน รอ้ ยละ
1 1.1
Thyroid cancer 8 8.4
Other
การรกั ษา 37 38.9
รังสีรักษา 26 27.4
เคมีบ�ำบดั 31 32.6
เคมบี ำ� บดั เเละรังสีรกั ษา 1 1.1
กลนื ไอโอดีน
หมู่เลอื ด ABO 19 20.0
A 36 37.9
B 6 6.3
AB 34 35.8
O
หมเู่ ลอื ด Rh 95 100
Positive 0 0
Negative
DAT 65 68.4
Positive 30 31.6
Negative

DAT = direct anti-globulin test
ค่า Hct เฉล่ยี 26.07 % ± 3.39 %, ค่า Hct ทต่ี �ำ่ สดุ 15.3 %, คา่ Hct ท่ีสงุ สุด 35.0 %
ค่า Hb เฉล่ีย 8.47 mg/dl ± 1.19 mg/dl, คา่ Hb ท่ีต่ำ� สดุ 4.8 mg/dl, ค่า Hb ที่สุงสุด 11.4 mg/dl

ตารางที่ 2 จ�ำนวน ร้อยละ ชนดิ แอนติบอดที ไ่ี มพ่ งึ ประสงค์ (unexpected antibodies) ของผปู้ ่วยมะเร็งก่อนขอรบั ส่วนประกอบเลือด
  (n=95)

Unexpected antibodies จำ�นวน ร้อยละ Unexpected antibodies จำ� นวน รอ้ ยละ

Rh 12 12.6 Mixed antibodies 35 36.8
Anti-C 1 1.1 Anti-c + E 5 5.3
Anti-c 0 0 Anti-C + e 4 4.2
Anti-D 1 1.1 Anti-c + E 3 3.2
Anti-E 10 10.5 Anti-C + e + Mia 2 2.1
Anti-e 0 0 Anti-Mia + E 4 4.2

ปที  ี่ 46  ฉบับท ่ี 1  มกราคม - มีนาคม 2564 | 67

ตารางท่ี 2 จำ� นวน ร้อยละ ชนดิ แอนตบิ อดที ี่ไมพ่ ึงประสงค์ (unexpected antibodies) ของผูป้ ่วยมะเร็งก่อนขอรับส่วนประกอบเลอื ด
  (n=95) (ต่อ)

Unexpected antibodies จำ�นวน รอ้ ยละ Unexpected antibodies จำ� นวน รอ้ ยละ
1 1.1
MNS 28 29.4 Anti-Mia + P1 3 3.2
Anti-M 1 1.1 Anti-E + P1 1 1.1
Anti-N 0 0 Anti-Fyb + Lea 1 1.1
Anti-S 1 1.1 Anti-Lea + Leb 1 1.1
Anti-Mia 26 27.4 Anti-Mia + I 1 1.1
1 1.1 Anti-Mia + Jka 1 1.1
P1PK 1 1.1 Anti-P1 + Jka 1 1.1
Anti-P1 4 4.2 Anti-Fya + Fyb 1 1.1
2 2.1 Anti-c + E + Leb 1 1.1
Lewis 2 2.1 Anti-C + e + I 1 1.1
Anti-Lea 4 4.2 Anti-C + e + S 1 1.1
Anti-Leb 2 2.1 Anti-c + E + P1 + Fya 1 1.1
2 2.1 Anti-c + E + P1 1 1.1
Kidd 2 2.2 Anti-Mia + c + E + Fyb 1 1.1
Anti-Jka 1 1.1 Anti-Mia+c+E+P1+Jkb 95 100
Anti-Jkb 1 1.1 Total
64 67.3
Duffy 9 9.4
Anti-Fya 1 1.1 Combined with an autoantibody 20 21.0
Anti-Fyb 1 1.1
5 5.3
Others 1 1.1 Unidentified
Anti-I 1 1.1
Anti-H
Autoantibody
Rouleaux formation
Un-identify antibody

ชนดิ แอนตบิ อดที ไ่ี มพ่ งึ ประสงค์ (unexpected antibodies) เป็นชนิด anti-E ร้อยละ 10.5 ในชนิดแอนติบอดีท่ีพบแบบชนิด
ของผปู้ ว่ ยมะเรง็ กอ่ นขอรบั สว่ นประกอบเลอื ด พบวา่ แอนตบิ อดตี อ่ เดยี วนอกนัน้ ยงั พบแอนติบอดที ่มี หี ลายชนิด (mixed antibodies)
หมู่เลือด MNS มากที่สุดร้อยละ 29.4 (ตารางที่2) โดยเป็นชนิด (ตารางที่ 2) ถึงร้อยละ 36.8 และมี autoantibody ร่วมด้วย
anti-Mia ร้อยละ 27.4 แอนติบอดีต่อหมู่เลือดรองลงมาคือ Rh รอ้ ยละ 67.3 (ตารางที่ 2)
(Anti-C, Anti-c, Anti-D, Anti-E และ Anti-e ) รอ้ ยละ 12.6 โดย

68 | วารสารกรมการแพทย์

ตารางที่ 3 ปจั จยั ความสมั พนั ธข์ องชนดิ โรคมะเรง็ และการเกดิ Unexpected antibody ของผปู้ ว่ ยมะเรง็ ทไ่ี ดร้ บั สว่ นประกอบโลหติ (n=95)

ชนิดโรคมะเรง็ Auto Ab Anti-Mia Anti-C Anti-c Anti-E Anti-e Auto Anti-P1 Anti-Jka Anti-Dia
Anti-I

Head and Neck cancer 0.087 -0.025 -0.088 -0.159 -0.117 -0.068 0.001 0.115 -0.016 0.070
Pearson Correlation 0.404 0.812 0.394 0.124 0.260 0.515 0.993 0.267 0.878 0.499
p-value

Breast cancer -0.064 -0.019 0.024 0.013 0.081 0.041 0.024 -0.117 0.088 -0.053
Pearson Correlation 0.540 0.854 0.818 0.901 0.433 0.691 0.818 0.259 0.397 0.610
p-value

Gynecologic malignancy 0.023 0.086 0.060 -0.014 0.077 -0.022 -0.141 -0.072 -0.105 -0.073
Pearson Correlation 0.822 0.405 0.561 0.892 0.456 0.835 0.173 0.489 0.312 0.480
p-value

Colorectal cancer
Pearson Correlation -0.001 0.033 -0.117 0.130 0.133 -0108 0.337** 0.068 0.061 -0.061
p-value 0.989 0.748 0.258 0.208 0.198 0.298 0.001 0.511 0.559 0.557

Lung cancer -0.001 -0.143 0.229* -0.019 -0.037 0.258* -0.080 0.046 -0.059 -0.041
Pearson Correlation 0.993 0.163 0.026 0.853 0.725 0.012 0.444 0.656 0.569 0.691
p-value

Thyroid cancer
Pearson Correlation -0.164 0.129 -0.029 -0.046 -0.075 -0.027 -0.029 -0.033 -0.022 -0.015
p-value 0.113 0.212 0.780 0.655 0.469 0.797 0.780 0.748 0.835 0.884

Other 0.009 -0.154 0.024 0.101 -0.057 0.041 -0.102 -0.005 0.088 0.176
Pearson Correlation 0.929 0.136 0.818 0.331 0.585 0.961 0.325 0.964 0.397 0.088
p-value

* p < 0.05, **p < 0.01
a = antibody ชนดิ a

ตารางที่ 3 ปัจจัยความสัมพันธ์ของชนิดโรคมะเร็งและการเกิด Unexpected antibody ของผู้ป่วยมะเร็งท่ีได้รับส่วนประกอบโลหิต
(n=95) (ต่อ)

ชนิดโรคมะเร็ง Anti-Jkb Anti-S Anti-I Anti-Fya Anti-Fyb Anti-Lea Anti-Leb Un-iden RF Anti-M

Head and Neck cancer
Pearson Correlation 0.020 0.070 0.020 -0.092 0.070 -0.016 0.070 -0.069 -0.064 0.164
p-value 0.850 0.499 0.850 0.373 0.499 0.878 0.499 0.505 0.535 0.113

ปีที ่ 46  ฉบบั ที่ 1  มกราคม - มีนาคม 2564 | 69

ตารางที่ 3 ปัจจัยความสัมพันธ์ของชนิดโรคมะเร็งและการเกิด Unexpected antibody ของผู้ป่วยมะเร็งท่ีได้รับส่วนประกอบโลหิต
(n=95) (ตอ่ )

ชนดิ โรคมะเรง็ Anti-Jkb Anti-S Anti-I Anti-Fya Anti-Fyb Anti-Lea Anti-Leb Un-iden RF Anti-M

Breast cancer
Pearson Correlation 0.123 -0.053 -0.065 -0.053 -0.053 -0.076 -0.053 -0.043 -0.058 -0.037
p-value 0.236 0.610 0.529 0.610 0.610 0.465 0.610 0.681 0.579 0.720

Gynecologic malignancy
Pearson Correlation -0.090 0.110 -0.090 -0.073 0.110 0.157 -0.073 -0.025 0.015 -0.052
p-value 0.384 0.289 0.384 0.480 0.289 0.128 0.480 0.810 0.886 0.620

Colorectal cancer 0.095 -0.016 -0.075 0.146 -0.061 -0.087 -0.061 0.194 0.078 -0.043
Pearson Correlation 0.361 0.557 0.450 0.158 0.557 0.401 0.557 0.059 0.450 0.680
p-value

Lung cancer 0.036 -0.004 -0.029
Pearson Correlation -0.051 -0.041 0.179 -0.041 -0.041 -0.059 0.239* 0.728 0.972 0.780
p-value 0.624 0.691 0.082 0.691 0.691 0.569 0.020

Thyroid cancer
Pearson Correlation -0.019 -0.015 -0.019 -0.015 -0.015 -0.022 -0.015 -0.057 -0.043 -0.011
p-value 0.858 0.884 0.858 0.884 0.884 0.835 0.884 0.586 0.680 0919

Other -0.065 -0.053 0.123 0.176 -0.053 0.088 -0.053 0.035 0.128 -0.037
Pearson Correlation 0.529 0.610 0.236 0.088 0.610 0.397 0.610 0.734 0.216 0.720
p-value

* p < 0.05, **p < 0.01
a = antibody ชนิด a, b = antibody ชนดิ b

ตารางท่ี 4 ปจั จยั ความสมั พนั ธข์ องชนดิ unexpected antibody ของผู้ป่วยมะเรง็ ท่ีไดร้ บั สว่ นประกอบโลหติ (n=95)

ชนดิ Unexpected antibody Anti-e Un-identify Ab
Auto antibody 0.921** 0.025*
Pearson Correlation 0.000 0.022
p-value Anti-E Anti-S
Anti-C 0.617** 0.239*
Pearson Correlation 0.000 0.020
p-value Anti-P1 Anti-Fya
Anti-c 0.217* 0.326**
Pearson Correlation 0.035 0.001
p-value Anti-S
Anti-E 0.263**
Pearson Correlation 0.010
p-value

70 | วารสารกรมการแพทย์

ตารางท่ี 4 ปัจจัยความสมั พนั ธ์ของชนิด unexpected antibody ของผู้ป่วยมะเร็งท่ไี ด้รับส่วนประกอบโลหิต (n=95) (ตอ่ )

ชนิด Unexpected antibody Anti-Fyb Anti-Fya
Anti-P1 0.334** 0.203*
Pearson Correlation 0.001 0.049
p-value Un-identify Ab
Anti-Jka 0.258*
Pearson Correlation 0.012
p-value Anti-Fyb
Anti-Dia 0.489**
Pearson Correlation 0.000
p-value
Anti-Lea Anti-Leb
Pearson Correlation 0.334**
p-value 0.001

*p < 0.05, **p < 0.01
a = antibody ชนิด a, b = antibody ชนดิ b

ความสมั พนั ธข์ องชนดิ โรคมะเรง็ และการเกดิ unexpected โลหิตจ�ำนวน 1,620,023 รายพบแอนติบอดีท่ีไม่พึงประสงค์
antibody ของผปู้ ว่ ยมะเรง็ ทไี่ ดร้ บั สว่ นประกอบโลหติ พบวา่ มะเรง็ รอ้ ยละ 0.26 สว่ นในประเทศไทยไดม้ กี ารศกึ ษาของ Po-ngernnak19
ล�ำไส้ (colorectal cancer) สัมพันธ์กับการพบแอนติบอดีชนิด ในอาสาสมัครจ�ำนวน 31,400 รายพบแอนติบอดีที่ไม่พึงประสงค์
auto anti-I (p<0.001) มะเร็งปอด (lung cancer) สัมพันธ์กับ ร้อยละ 0.54 จะเห็นได้ว่าจากการศึกษาคร้ังนี้พบความชุกใน
การพบแอนตบิ อดชี นดิ Anti-C, Anti-e และ Anti-Leb (p<0.05) กลุ่มผู้ป่วยมะเร็งมากกว่า 2.26-14.5 เท่า ซ่ึงในกลุ่มผู้ป่วยมะเร็ง
(ตารางที่ 3) ท่ีขอส่วนประกอบโลหิตควรจะตระหนักถึงโอกาสที่พบแอนติบอดี
นอกเหนอื หมู่เลอื ด ABO ทจี่ ะเป็นอุปสรรคต่อการรับส่วนประกอบ
ความสมั พนั ธข์ องชนดิ unexpected antibody ของผปู้ ว่ ย เลือดของผู้ป่วยต่อไป และเมื่อพิจารณาจากชนิดของแอนติบอดี
มะเร็งท่ีได้รับส่วนประกอบโลหิต พบว่า Autoantibody พบเกิด จากการศึกษาครั้งนี้พบว่าชนิดของโรคมะเร็งยังมีความสัมพันธ์
รว่ มกบั Un-identify antibody, Anti-C พบเกดิ รว่ มกับ Anti-S, ต่อการเกิดแอนติบอดีที่ไม่พึ่งประสงค์ได้หลายชนิด รวมไปถึง
Anti-E พบเกิดร่วมกบั Anti-P1, Anti-P1 พบเกิดรว่ มกับ Anti-Fya, แต่ละชนิดของแอนติบอดีมักจะพบร่วมกันอีกด้วยซึ่งจะเป็น
Anti-Jka พบเกิดรว่ มกบั Un-identify antibody, Anti-Dia พบเกดิ ประโยชนใ์ นการใชเ้ ป็นขอ้ มูลแกเ่ จา้ หน้าท่ธี นาคารเลอื ดและแพทย์
ร่วมกับ Anti-Fya (p<0.05) และ Anti-C พบเกดิ รว่ มกบั Anti-e, ผู้รักษาต่อไป
Anti - c พบเกดิ ร่วมกบั Anti-E, Anti - c พบเกิดรว่ มกับ Anti-Fya,
Anti-E พบเกดิ ร่วมกบั Anti-S, Anti-Lea พบเกิดรว่ มกับ Anti-Leb, สรุป
Anti-Lea พบเกดิ รว่ มกับ Anti-Fyb (p<0.01) ผู้ป่วยมะเร็งท่ีขอส่วนประกอบโลหิตที่พบแอนติบอดีไม่

วจิ ารณ์ พึงประสงค์ร้อยละ 3.77 ปัจจัยระหว่างความสัมพันธ์ของชนิดโรค
การศกึ ษานมี้ วี ตั ถปุ ระสงคเ์ พอ่ื หาความชกุ และความสมั พนั ธ์ มะเร็งและชนิดแอนติบอดีของผู้ป่วยมะเร็งท่ีได้รับส่วนประกอบ
โลหติ คอื มะเรง็ ลำ� ไสส้ มั พนั ธก์ บั การพบแอนตบิ อดชี นดิ Auto anti-I
ของการเกิดแอนติบอดีที่ไม่พึงประสงค์ในผู้ป่วยมะเร็งท่ีขอส่วน และมะเร็งปอดสมั พนั ธ์กับการพบแอนตบิ อดีชนิด Anti-C, Anti-e
ประกอบโลหติ ตงั้ แต่ปี 2558 ถึง 2562 จ�ำนวนผู้ป่วยมะเรง็ ทัง้ หมด ที่เป็นแอนติบอดีในหมู่เลือด Rh และ Anti-Leb เป็นแอนติบอดี
2,516 ราย พบว่ามีผู้ป่วยที่มีแอนติบอดีไม่พึงประสงค์ 95 ราย ในหม่เู ลือด Lewis ปจั จยั ความสมั พันธ์ของชนดิ แอนติบอดขี องผู้
(ร้อยละ3.77) ซ่ึงจากการศกึ ษาของ Ko17 ทศ่ี ึกษาผูป้ ่วยก่อนผา่ ตัด ป่วยมะเรง็ ทไ่ี ด้รบั สว่ นประกอบโลหติ พบวา่ Autoantibody พบ
จ�ำนวน 22,463 รายพบว่ามีผู้ป่วยท่ีมีแอนติบอดีไม่พึงประสงค์ เกิดร่วมกับแอนติบอดีที่ไม่สามารถระบุชนิดได้, Anti-C พบเกิด
รอ้ ยละ 1.52 และจากการศกึ ษาของ Oh18 ในอาสาสมคั รผบู้ ริจาค

ปที ่ี 46  ฉบบั ท่ ี 1  มกราคม - มีนาคม 2564 | 71

ร่วมกับ Anti-S, Anti-E พบเกดิ ร่วมกบั Anti-P1, Anti-P1 พบเกิด เกดิ รว่ มกับ Anti-Fya, Anti-E พบเกดิ ร่วมกบั Anti-S, Anti-Lea พบ
รว่ มกบั Anti-Fya, Anti-Jka พบเกิดรว่ มกบั แอนตบิ อดีที่ไม่สามารถ เกิดร่วมกบั Anti-Leb, Anti-Lea พบเกิดรว่ มกับ Anti-Fyb เพอ่ื เป็น
ระบชุ นดิ ได,้ Anti-Dia พบเกิดรว่ มกับ Anti-Fya และ Anti-C พบ แนวทางขอ้ ควรระวงั ในการไดร้ บั เลอื ดครงั้ ตอ่ ไปจะทำ� ใหเ้ กดิ อาการ
เกดิ รว่ มกับ Anti-e, Anti - c พบเกดิ ร่วมกบั Anti-E, Anti - c พบ ไมพ่ ึงประสงค์ได้

References 10. Caro JJ, Salas M, Ward A, Goss G. Anemia as an independent
1. Rizzo JD, Brouwers M, Hurley P, Seidenfeld J, Somerfield MR, prognostic factor for survival in patients with cancer: a
systemic, quantitative review. Cancer 2001;91:2214-21.
Temin S. American society of clinical oncology/american society
of hematology clinical practice guideline update on the use of 11. Beutler E, Waalen J. The definition of anemia: what is
epoetin and darbepoetin in adult patients with cancer. J Oncol the lower limit of normal of the blood hemoglobin
Pract 2010;6:317-20. concentration? Blood 2006;107:1747-50.
2. Dunne JR, Gannon CJ, Osborn TM, Taylor MD, Malone DL,
Napolitano LM. Preoperative anemia in colon cancer: assessment 12. Franco RS. Measurement of red cell lifespan and aging. Transfus
of risk factors. Am Surg 2002;68:582-7. 2012;39:302-7.
3. Pujade-Lauraine E, Gascon P. The burden of anaemia in patients
with cancer. Oncology 2004;67:1-4. 13. Mock DM, Matthews NI, Zhu S, Strauss RG, Schmidt RL, Nalbant
4. Cella D, Dobrez D, Glaspy J. Control of cancer-related D, et al. Red blood cell (RBC) survival determined in humans
anemia with erythropoietic agents: a review of evidence for using RBCs labeled at multiple biotin densities. Transfusion
improved quality of life and clinical outcomes. Ann Oncology 2011;51:1047-57.
2003;14:511-9.
5. Groopman JE, Itri LM. Chemotherapy-induced anemia in adults: 14. Dicato M, Plawny L, Diederich M. Anemia in cancer. Ann Oncol
incidence and treatment. J Natl Cancer Inst 1999;91:1616-34. 2010;21(suppl 7):vii167-72.
6. Smith RE Jr, Tchekmedyian S. Practitioners’ practical model
for managing cancer-related anemia. Oncology (Williston Park) 15. Kim HJ, Lim YH, Yoo BH, Woo S-H, Hong KH, Kim JW. A
2002;16(9 Suppl 10):55-63. detection of unexpected blood antibody at the time of
7. Knight K, Wade S, Balducci L. Prevalence and outcomes of transfusion was needed, during the operation -A case report.
anemia in cancer: a systematic review of the literature. Am J Korean J Anesthesiol 2013;64:65-8.
Med 2004;116 Suppl 7A:11s-26s.
8. Skillings JR, Sridhar FG, Wong C, Paddock L. The frequency 16. Guideline on hemovigilance. National blood centre thai red
of red cell transfusion for anemia in patients receiving cross society. Bangkok; 2015
chemotherapy. A retrospective cohort study. Am J Clin Oncol
1993;16:22-5. 17. Ko K-H, Yoo B-H, Kim K-M, Lee W-Y, Yon J-H, Hong K-H, et al.
9. Langer CJ, Choy H, Glaspy JA, Colowick A. Standards of care for Frequency of unexpected antibody and consideration during
anemia management in oncology: focus on lung carcinoma. transfusion. Korean J Anesthesiol 2012;62:412-7.
Cancer 2002;95:613-23.
18. Oh DJ , Kim MJ , Seo DH , Song EY , Han KS , Kim HO, et al.
The frequency of unexpected antibodies in blood donors
and transfusion candidates in Korea. Korean J Blood Transfus
2003;14:160-72.

19. Po-ngernnak P , Sasjeenpong S , Chuesakul K , Pangwangthong
K. The prevalence of red blood cell alloantibodies in lower
Northern Thailand. J Med Assoc Thai 2016; 99:1337-43.

72 | วารสารกรมการแพทย์

นิพนธต์ ้นฉบับ

การรกั ษาทารกแรกเกดิ ทมี่ ปี ญั หาตวั เหลอื งในโรงพยาบาลเลดิ สิน
ด้วยเครื่องส่องไฟแบบ LED (T8) ขนาด 9 วัตต์

วิพัฒน์ เจริญศิรวิ ฒั น์ พ.บ.
ภาควิชาเวชศาสตรค์ รอบครัว โรงพยาบาลเลิดสิน สถาบันรว่ มผลิตแพทย์
กรมการแพทย-์ มหาวทิ ยาลยั รงั สิต ถนนสีลม แขวงสีลม เขตบางรัก กรุงเทพมหานคร 10500

Abstract: 9 watt-LED (T8) Phototherapy for Neonatal
Jaundice in Lerdsin Hospital

Vipat Charoensiriwat, M.D.
Department of Family Medicine, Lerdsin Hospital, College of Medicine, Rangsit
University, Silom Rd. Khwang Silom, Khet Bang Rak, Bangkok, 10500
(E-mail: [email protected])
(Received: July 20, 2020; Revised: October 16, 2020; Accepted: December 30, 2020)

Background: 18 watt fluorescent (T8) phototherapy is the standard treatment for neonatal jaundice. However,
fluorescent is replaced by LED because of fluorescent use more energy than LED. We found that 9 watt LED (T8)
phototherapy has enough light intensity for the treatment of neonatal jaundice. Objective: To study the effectiveness
of 9 watt LED (T8) (8 light bulbs), developed in Lerdsin Hospital compare with 18 watt fluorescent (T8) (8 light bulbs)
phototherapy in treating neonatal jaundice. Methods: This was randomized controlled trial study in 120 babies
born during June to October 2019 with neonatal jaundice. The sample were divided into two groups by computer
randomization and undergo the standardized physical examination and bilirubin’s level checkup. The light intensity
was also measured at the beginning of treatment. Then, there was bilirubin testing every 24 hours until the end
of treatment. Other routine nursing records were also done. Results: 9 watt LED (T8) phototherapy had statistical
significantly higher light intensity than 18 watt fluorescence phototherapy. The rate of bilirubin level was decreased
more in LED (T8) phototherapy compared to 18 watt fluorescent (T8) phototherapy at 24 and 48 hours of treatment.
And, there was no change of patient’s temperature during treatment. Conclusions: The study of treating 60 patients
diagnosis of neonatal jaundice with LED (T8) phototherapy found that the bilirubin level was more decreased than
the treatment with the standard 18 watt-fluorescent (T8) phototherapy using in present.

Keywords: Neonatal jaundice, LED (T8) phototherapy, Fluorescent (T8) phototherapy

บทคดั ยอ่ แรกเกิด วิธีการ: เป็นการศึกษาไปข้างหน้าเชิงวิเคราะห์ ในทารก
ภมู หิ ลงั : วธิ รี กั ษาทเี่ ปน็ มาตรฐานของภาวะตวั เหลอื งในเดก็ แรกเกิดท่ีมีภาวะตัวเหลืองในโรงพยาบาลเลิดสินระหว่างเดือน
ทารกแรกเกิดคือการส่องไฟด้วยชุดส่องไฟด้วยชุดหลอดฟลูออเรส มิถุนายนถึงตุลาคม 2562 จ�ำนวน 120 รายแบ่งเป็น 2 กลุ่ม
เซนต์ (T8) 18 วัตต์ อย่างไรก็ตามหลอดฟลูออเรสเซนต์ก�ำลังถูก ด้วยวิธีสุ่มด้วยคอมพิวเตอร์ ท้ังสองกลุ่มจะได้รับการตรวจร่างกาย
ทดแทนดว้ ยหลอด LED เนื่องจากหลอด LED ประหยดั พลังงานได้ ตามมาตรฐานการรักษาผปู้ ่วย ตรวจเลอื ดเพ่อื ตรวจระดบั บิลลริ ูบนิ
มากกวา่  และจากการศกึ ษากอ่ นหนา้ พบวา่ หลอด LED (T8) สามารถ มกี ารตรวจวดั พลงั งานแสงในครงั้ แรกทเ่ี รม่ิ การรกั ษา ตรวจวดั ระดบั
ให้ความเข้มแสงท่ีเพียงพอต่อการรักษาภาวะตัวเหลืองในทารก สารบิลลิรบู ิน ทุก 24 ชว่ั โมง จนจบการรกั ษาในผปู้ ่วยแต่ละราย มี
แรกเกิดได้ วัตถุประสงค์: เพอ่ื ศึกษาประสทิ ธผิ ลของเคร่ืองส่องไฟ การบันทึกข้อมูลอ่ืนๆตามมาตรฐานการพยาบาล ผล: พบว่า ใน
แบบ LED (T8) ขนาด 9 วัตต์ 8 หลอด ทีพ่ ฒั นาขึ้นในโรงพยาบาล ระยะหา่ งทเ่ี ทา่ กนั ชดุ สอ่ งไฟ LED (T8) ใหค้ วามเขม้ ของแสงสงู กวา่
เลิดสิน เปรียบเทียบกับเครื่องที่ส่องด้วยหลอดฟลูออเรสเซนต์ ชุดฟลูออเรสเซนต์ (T8) อยา่ งมนี ยั ส�ำคัญทางสถติ ิ อตั ราการลดลง
(T8) ขนาด 18 วัตต์ 8 หลอด ในการรกั ษาภาวะตัวเหลอื งในทารก ของคา่ บลิ ลิรบู ินใน 24 และ 48 ช่วั โมง ในกลุ่มท่ไี ดร้ บั การสอ่ งไฟ

ปที  ี่ 46  ฉบับท่ ี 1  มกราคม - มนี าคม 2564 | 73

ด้วยหลอด LED (T8) ลดลงดีกว่ากลุ่มท่ีใช้หลอดฟลูออเรสเซนต์ ทำ� การศกึ ษาประสิทธิผล เปรียบเทียบผลการรกั ษาภาวะตวั เหลอื ง
(T8) ขนาด 18 วัตต์ จ�ำนวน 8 หลอดมาตรฐานอยา่ งมีนยั ส�ำคญั ในทารกแรกเกิดครบก�ำหนดด้วยการส่องไฟจากหลอด LED (T8)
ทางสถิติ และไม่พบการเปลี่ยนแปลงอุณหภูมิขณะรักษา สรุป: ขนาด 9 วตั ต์ 8 หลอดน้ี กับการสอ่ งดว้ ยหลอดฟลอู อเรสเซนต์ (T8)
การรักษาภาวะตัวเหลืองในทารกแรกเกิดโดยวิธีการส่องไฟด้วย ขนาด 18 วัตต์ 8 หลอดทใี่ ช้เป็นมาตรฐานในโรงพยาบาลเลิดสนิ
หลอด LED (T8) ขนาด 9 วัตต์ ใหผ้ ลการรกั ษาทารกแรกเกิดครบ วัตถแุ ละวธิ กี าร
ก�ำหนดท่ีมีภาวะตัวเหลือง โดยลดค่าบิลลิรูบินได้มากกว่ารักษา
ด้วยหลอดฟลอู อเรสเซนต์ (T8) ขนาด 18 วตั ต์ จ�ำนวน 8 หลอด เป็นการศึกษาไปข้างหน้าเชิงวิเคราะห์ (prospective
ท่ีใชใ้ นปัจจบุ ัน study) ศึกษาผลของการรักษาภาวะตัวเหลืองในทารกแรกเกิด
ครบก�ำหนด ในหอผู้ป่วยทารกแรกเกิด ด้วยเครื่องส่องไฟด้วย
ค�ำส�ำคัญ: ภาวะตัวเหลืองในทารกแรกเกิด การส่องไฟ หลอด LED (T8) ขนาด 9 วัตต์ 8 หลอด กับเครื่องที่ใช้หลอด
ด้วยหลอด LED (T8) การส่องไฟด้วยหลอดฟลูออเรสเซนต์ (T8) ฟลอู อเรสเซนต์ daylight (T8) ขนาด 18 วตั ต์ 8 หลอด
ขนาด 18 วตั ต์
บทน�ำ นำ� เครอื่ งดงั กลา่ วมาศกึ ษาการใชง้ านจรงิ ในการรกั ษาภาวะ
ตัวเหลืองในทารกแรกเกิดครบก�ำหนด ในหอผู้ป่วยทารกแรกเกิด
ภาวะตัวเหลืองในเด็กทารกแรกเกิดยังเป็นปัญหาที่พบ โดยสมุ่ ตัวอยา่ งโดยคอมพวิ เตอร์สุ่ม (computer randomization)
บ่อย การส่องไฟ (phototherapy) เป็นอีกวิธีการหน่ึงซึ่งนิยมใช้ เริ่มท�ำการศึกษาในระหว่างเดือนมิถุนายน 2562 ถึงเดือนตุลาคม
ทั้งในโรงพยาบาลส่วนกลาง ส่วนภูมิภาค และโรงพยาบาลอ�ำเภอ 2562 โดยศึกษาเปรียบเทียบค่าระดับบิลลิรูบินในเลือดของผู้ป่วย
phototherapy1, 2 จะช่วยเปลี่ยน unconjugated bilirubin ซงึ่ ทารกแรกเกดิ ทร่ี ับการรกั ษาด้วยเครือ่ งทใ่ี ช้หลอด LED (T8) ขนาด
ละลายได้ดีในไขมันให้อยู่ในรูปละลายได้ดีในน�้ำ (isomerization) 9 วัตต์ กับเครอ่ื งท่ใี ชห้ ลอดฟลูออเรสเซนต์ (T8) ขนาด 18 watts
แลว้ ขบั ออกทางปสั สาวะ3-5 โดยแสงในชว่ งความยาวคลน่ื 400-500 ทใ่ี ชอ้ ยเู่ ดมิ โดยทารกแรกเกดิ ทมี่ ปี ญั หาตวั เหลอื งทเี่ ขา้ รบั การรกั ษา
nm เป็นช่วงความยาวคล่ืนท่ีเหมาะสม6 และแสงท่ีความยาวคล่ืน น้ี จะมีค่าบลิ ลริ ูบนิ ในเลือดอย่รู ะหว่าง 13-20 มก./ดล. และต้องรบั
450-460 nm จะเป็นช่วงความยาวคลื่นท่ีมีประสิทธิภาพสูงสุด6 การรักษาด้วยการส่องไฟเพียงอย่างเดียว และไม่มีปัญหาโรคอ่ืนๆ
และความเข้มแสงท่ีเหมาะสมส�ำหรับ standard phototherapy ร่วมด้วย โดยศึกษาการลดลงของค่าบิลลิรูบินในเลือด ที่เวลา 24,
ควรมีค่าอย่างน้อย 6 uW/cm2/nm7-9 มีการประดิษฐ์เครื่อง 48 ชั่วโมงหลังเร่ิมการส่องไฟ เปรียบเทียบระหว่างผู้ป่วยท่ีได้รับ
phototherapy ออกมาหลายแบบ ท้งั ด้วยหลอดไฟ tungsten ซ่ึง การสอ่ งไฟด้วยเครือ่ งทใี่ ชห้ ลอด LED (T8) 8 หลอด กับเครอ่ื งทีใ่ ช้
ให้แสงผา่ น fiberoptic ทัง้ สอ่ งตวั เดก็ โดยตรง หรอื ผา่ น blanket8 หลอดฟลูออเรสเซนต์ (T8) ขนาด 18 watts 8 หลอด ท่ีใช้อย่เู ดิม
การใช้หลอด fluorescent ชนิด daylight8-11 การใช้หลอด ทง้ั นผี้ ปู้ ว่ ยทไี่ ดเ้ ขา้ โครงการวจิ ยั ตอ้ งไดร้ บั ความยนิ ยอมในการทำ� วจิ ยั
fluorescent ชนดิ special blue light10, 11 ซึง่ ใหค้ วามเขม้ แสง จากผู้ปกครอง และการท�ำการวิจัยน้ีได้ผ่านการพิจารณาจากคณะ
เนน้ ทีค่ วามยาวคล่ืน 450-470 nm ได้สูงกวา่ หลอด fluorescent กรรมการจรยิ ธรรมการวจิ ยั ในคน โรงพยาบาลเลิดสิน
ชนิด daylight10, 11 หรอื จากหลอด LED (light-emitting diode)9
ซง่ึ ให้ความเขม้ ของแสงสงู มาก (มากกวา่ 30 uW/cm2/nm) รายละเอียดอปุ กรณ์
1. เคร่ืองวัดความเข้มของแสง ยี่ห้อ Natus รนุ่ neoBlue
เนอื่ งดว้ ยนโยบายการประหยดั พลงั งาน โครงการสนบั สนนุ หมายเลขเคร่อื ง 11139
การลงทนุ การปรบั เปลย่ี นอปุ กรณใ์ นโรงพยาบาลของรฐั กรมพฒั นา 2. โครงเคร่ืองให้แสงส�ำหรับ phototherapy (T8) ที่มี
พลังงานทดแทนและอนรุ กั ษ์พลงั งาน กระทรวงพลงั งาน ไดใ้ หก้ าร อยู่เดิมในโรงพยาบาลเลิดสิน 2 ชุด โดย 1 ชุดเป็นชุดท่ีใช้หลอด
สนับสนุนการใช้อุปกรณ์ประหยัดพลังงาน ซ่ึงทางโรงพยาบาล ฟลูออเรสเซนต์ (T8) ขนาด 18 วัตต์ 8 หลอด (ที่ใชอ้ ย่ใู นปัจจบุ ัน)
เลิดสินได้เปล่ียนอุปกรณ์ส�ำนักงานหลายรายการเป็นอุปกรณ์ และอกี 1 ชุดเปน็ ชุดทใี่ ช้หลอด LED (T8) 8 หลอด (ภาพที่ 2)
ประหยัดพลังงาน และเปลี่ยนหลอดส่องสว่างชนิด LED ทดแทน 3. หลอดฟลอู อเรสเซนต์ daylight (T8) ท่นี �ำมาทดสอบคือ
หลอดฟลูออเรสเซนต์ทง้ั โรงพยาบาล มขี ้อมูลวา่ ประหยัดพลังงาน หลอดฟลอู อเรสเซนต์ ยห่ี ้อ Philips ขนาด 18 วตั ต์
ถึงร้อยละ 70 และให้ค่าความสว่างที่เพ่ิมขึ้น คิดว่าในอนาคต 4. หลอด LED (T8) ทน่ี �ำมาทดสอบ คือ หลอด LED (T8)
ข้างหน้า หลอดฟลูออเรสเซนต์น่าจะถูกแทนท่ีด้วยหลอด LED ชนดิ daylight ยี่ห้อ Phillips ขนาด 9 วตั ต์
ผู้วิจัยจึงได้ศึกษาความเป็นไปได้ในการใช้หลอด LED ทดแทน 5. เครื่องวดั ระดับ bilirubin ยีห่ อ้ Optima Inc, Japan
หลอดฟลูออเรสเซนต์ในการรกั ษาภาวะตัวเหลอื งตอ่ ไป รนุ่ BR 400 ซึง่ ได้รับการ calibration ตามกำ� หนดเวลาสมำ่� เสมอ
กลมุ่ ประชากรตัวอย่าง
ผู้วิจัยได้ท�ำการทดสอบหาระดับความเข้มของแสงด้วย การศึกษาครั้งนี้ ด�ำเนินการท่ีหอผู้ป่วยทารกแรกเกิด
หลอด LED (T8) 8 หลอด ทป่ี ระดิษฐ์ข้ึน12 ซึง่ พบว่า หลอด LED โรงพยาบาลเลดิ สนิ ในระหวา่ งเดอื นมถิ นุ ายนถงึ เดอื นตลุ าคม 2562
(T8) ขนาด 9 วัตต์ 8 หลอดสามารถใหค้ วามเขม้ แสงได้เพียงพอใน โดยศึกษาเฉพาะผู้ป่วยทารกแรกเกิดท่ีคลอดในโรงพยาบาลเลิดสิน
การรักษาภาวะตัวเหลืองในทารกได้ ในงานวิจัยครั้งนี้ ผู้วิจัยจึงได้

74 | วารสารกรมการแพทย์

โดยกำ� หนดเกณฑ์ดังนี้ จากการคำ� นวณไดข้ นาดกลมุ่ ตวั อยา่ ง จำ� นวน 57 ราย/กลมุ่
เกณฑก์ ารคัดเข้า ผู้ท�ำการวิจัยจึงเลือกกลุ่มตัวอย่างกลุ่มละ 60 ราย สุ่ม
ทารกแรกเกิดครบก�ำหนดท่ีมีปัญหาตัวเหลืองท่ีเข้าเกณฑ์ ตวั อย่างโดยวธิ ี computer randomization และน�ำผลการรกั ษา
ไปศกึ ษาเปรยี บเทียบต่อไป
ท่ตี ้องรับการรักษาด้วยการสอ่ งไฟ ที่มคี ่าบลิ ลริ ูบนิ ระหวา่ ง 13-20 จากจ�ำนวนผู้ป่วยทารกตัวเหลืองในช่วงเวลาดังกล่าว 130
มก./ดล. ราย อย่ใู นเกณฑ์ทีก่ ำ� หนดให้อยใู่ นการศกึ ษา จ�ำนวน 120 ราย อยู่
ในเกณฑค์ ัดออกจากการศกึ ษา 10 ราย จากทไี่ ด้รับยาปฏิชวี นะ 4
เกณฑ์การคัดออก ราย และเป็นทารกคลอดก่อนก�ำหนด น้�ำหนักตัวน้อยจ�ำนวน 6
1. ทารกแรกเกดิ น้ันมีปญั หาอาการเจ็บป่วยอน่ื ๆ ร่วมดว้ ย ราย และไมพ่ บทารกตวั เหลอื งในระหวา่ งการรกั ษาตอ้ งเปลีย่ นการ
2. มีการรักษาตัวเหลืองด้วยวิธีอื่นๆ ร่วมด้วย เช่น การ รักษาด้วยเคร่ืองอื่น เม่ือได้จ�ำนวนผู้ป่วยครบตามต้องการ จึงหยุด
เปลยี่ นถ่ายเลือด เป็นต้น การเกบ็ ขอ้ มูล
3. มกี ารรกั ษาตวั เหลอื งดว้ ยเครอ่ื งสอ่ งไฟอื่นๆ ร่วมดว้ ย วธิ ดี �ำเนินการวจิ ัย
4. ทารกแรกเกดิ น้นั เป็นทารกเกดิ กอ่ นก�ำหนด เจา้ หน้าทป่ี ระจ�ำหอผูป้ ว่ ยทารกแรกเกดิ ได้อธิบายขนั้ ตอน
การค�ำนวณขนาดตัวอย่าง ใช้สูตรที่ใช้กับค่าเฉล่ียของ วิธีการรักษาทารกแรกเกิดตัวเหลืองให้กับมารดาและผู้ปกครอง
ประชากรตัวอย่าง 2 กลุ่มท่ีเป็นอิสระต่อกัน ใช้การลดลงของค่า ไดร้ บั ทราบโดยละเอยี ด และยนิ ยอมเขา้ โครงการวจิ ยั ทารกทง้ั หมด
บิลลิรูบินที่ 48 ช่ัวโมงหลังการส่องไฟ โดยก่อนหน้าน้ีมีการศึกษา จะได้รับการตรวจร่างกาย ตรวจวัดสัญญาณชีพ ชั่งน�้ำหนัก วัด
ในโครงการน�ำร่องศึกษาผลการรักษาทารกแรกเกิด 60 รายท่ีมี ความยาว วดั รอบศีรษะ ตามมาตรฐานการรักษาผ้ปู ่วย ตรวจเลอื ด
ปัญหาตัวเหลืองในโรงพยาบาลเลิดสินด้วยเครื่องส่องไฟแบบ LED เพอ่ื ตรวจระดบั bilirubin ตรวจวดั พลงั งานแสงในครงั้ แรกทเี่ รม่ิ การ
(T8) ขนาด 9 วัตต์ เปรยี บเทยี บกบั ส่องดว้ ยหลอดฟลอู อเรสเซนต์ รกั ษา ตรวจวัดระดับสารบิลลิรบู ิน ทกุ 24 ชว่ั โมง จนจบการรักษา
(T8) ขนาด18 วตั ต์13 ซึง่ ได้น�ำมาคำ� นวณหาขนาดกลุ่มตัวอย่าง ดงั ในผู้ป่วยแต่ละราย บันทึกการเปล่ียนแปลงอุณหภูมิ น�้ำหนัก การ
สูตรดังน้ี14,15 ขับถ่าย ตามมาตรฐานการพยาบาล โดยแบ่งผู้ป่วยท่ีท�ำการรักษา
โดยแทนค่าในสูตรดว้ ยค่าเฉล่ยี ผลบิลลริ บู นิ ที่ 48 ชวั่ โมง ท่ี เป็น 2 กลุ่ม กลุ่มละ 60 ราย สุ่มตัวอย่างโดยวิธี computer
ไดจ้ ากการศกึ ษาน�ำร่อง13 ในโครงการศกึ ษาผลการรกั ษาทารกแรก randomization
เกดิ ครบก�ำหนดจ�ำนวน 60 รายท่ีมปี ัญหาตวั เหลอื งในโรงพยาบาล กลุ่มที่ 1 ได้รับการรักษาแบบมาตรฐานของหอผู้ป่วย
เลิดสนิ ด้วยเคร่อื งสอ่ งไฟแบบ LED (T8) ขนาด 9 วตั ต์ เปรยี บเทยี บ ทารกแรกเกิด โรงพยาบาลเลิดสิน (ด้วยเคร่ือง phototherapy
กับส่องด้วยหลอดฟลอู อเรสเซนต์ (T8) ขนาด18 วตั ตด์ ังนี้ unit ผู้ท�ำการวิจัยได้ท�ำการเปล่ียนหลอดไฟใหม่ เป็นหลอด
μ1 ค่าเฉลี่ยผลบิลลิรูบินท่ี 48 ช่ัวโมง13 ในกลุ่มท่ีรักษา ฟลอู อเรสเซนต์ (T8) ชนดิ daylight ยห่ี ้อ Philips ขนาด 18 วัตต์
ด้วยเครื่องส่องไฟแบบหลอดฟลูออเรสเซนต์ (T8) เท่ากับ 9.86 ใหมท่ ้งั หมด 8 หลอด) (ภาพท่ี 1)
และ SD. (σ1) เทา่ กบั 2.28 กล่มุ ท่ี 2 ไดร้ บั การรกั ษาดว้ ยเครื่อง phototherapy unit
μ1 ค่าเฉลี่ยผลบิลลิรูบินที่48 ชั่วโมงในกลุ่มท่ีรักษาด้วย ผู้ท�ำการวิจัยได้ท�ำการเปล่ียนหลอดไฟเป็นหลอด LED (T8) ชนิด
เครอื่ งสอ่ งไฟแบบLED (T8)13 เท่ากบั 8.71 และ SD. (σ2) เทา่ กบั daylight ขนาด 9 วตั ต์ ทัง้ 8 หลอด (ภาพท2ี่ )
2.07 เครื่องวัดความเข้มของแสง ยี่ห้อ Natus รุ่น neoBlue
กำ� หนด ratio (r) เท่ากับ 1.00 หมายเลขเครื่อง 11139 จะน�ำมาวัดความเข้มของแสงที่ระดับ
Alpha (α) = 0.05, Z (0.975) = 1.959964 หนา้ ทอ้ งของผปู้ ่วย
Beta (β) = 0.200, Z (0.800) = 0.841621 เครื่องวัดระดับ bilirubin ในเลือด ยี่ห้อ Optima Inc,
Japan รุ่น BR 400 ซ่ึงได้รับการ calibration ตามก�ำหนดเวลา
สมำ่� เสมอ

ปที ่ี 46  ฉบับท่ี 1  มกราคม - มีนาคม 2564 | 75

ภาพที่ 1 หลอดฟลูออเรสเซนต์ (T8) 8 หลอด

ภาพท่ี 2 เครือ่ งส่องไฟดว้ ยหลอด LED (T8) 8 หลอด

นยิ ามตัวแปร การวเิ คราะห์ข้อมลู ทางสถติ ิ
1. Fullterm newborn หมายถงึ ทารกแรกเกิดอายุครรภ์ ผลการศึกษาที่ได้ น�ำมาวิเคราะห์ข้อมูลและสถิติ ด้วย
มากกว่าหรือเทา่ กบั 37 สัปดาห์ และมีน้�ำหนักมากกวา่ หรอื เท่ากับ โปรแกรม SPSS version 25.0 โดยใช้ Chi-square เปรยี บเทยี บ
2,500 กรัม ขอ้ มูลพน้ื ฐาน ของทารกทง้ั สองกลุ่ม และผลการวจิ ยั ดว้ ย student
2. Hyperbilirubinemia หมายถึง ภาวะตวั เหลืองในทารก T- test ก�ำหนดค่านัยส�ำคัญทางสถิติ ค่า p น้อยกว่า 0.05 ใช้
แรกเกดิ ท่มี ีระดบั bilirubin มากกวา่ หรือเทา่ กบั 13 มก./ดล. คา่ ความเช่อื ม่ัน 95 %
3. Conventional phototherapy (CPT) หมายถงึ เคร่อื ง ผล
ส่องไฟแบบมาตรฐานที่ใช้ในหอผู้ป่วยทารกแรกเกิด ใช้หลอดไฟ มีผู้ป่วยทารกแรกเกิดที่มีภาวะตัวเหลืองที่อยู่ในการศึกษา
ฟลูออเรสเซนต์ daylight (T8) ขนาด 18 วตั ต์ จำ� นวน 8 หลอด วาง จนเสร็จส้ินรวม 120 ราย แบ่งเป็นกลุ่มที่ 1 รับการรักษาด้วย
เรียงแถวขนานกันส่องด้านบนเหนือทารก ระยะห่างระหว่างทารก conventional phototherapy (CPT) ซ่ึงเป็นเครื่องที่ใช้หลอด
กับหลอดไฟประมาณ 30 เซนตเิ มตร ฟลูออเรสเซนต์ daylight ร่นุ T8 ขนาด 18 วัตต์ 8 หลอด จำ� นวน
4. LED (T8) phototherapy หมายถึง เคร่อื งสอ่ งไฟที่ใช้ 60 ราย (หญิง: ชาย = 27 : 33) และ กลุ่มที่ 2 รับการรบั การรกั ษา
ในหอผปู้ ่วยทารกแรกเกิด ได้ดัดแปลงใชห้ ลอดไฟ LED (T8) ชนิด ด้วย LED (T8) phototherapy ซึง่ เป็นเครอ่ื งท่ใี ช้หลอด LED (T8)
daylight ขนาด 9 วตั ต์ จ�ำนวน 8 หลอด มาตดิ ตงั้ แทน โดยจะมี ชนิด daylight จำ� นวน 60 ราย (หญงิ : ชาย = 24 : 36) ทารก
ระยะห่างระหวา่ งทารกกับหลอดไฟประมาณ 30 เซนตเิ มตร ทั้งสองกลุ่ม เมื่อดูปัจจัยพ้ืนฐานแล้วไม่พบความแตกต่างอย่างมี
นัยสำ� คัญทางสถิติ (ตารางที่ 1 )

76 | วารสารกรมการแพทย์

ตารางที่ 1 เปรียบเทยี บขอ้ มูลพน้ื ฐานของทารกกลมุ่ CPT และ LED phototherapy (mean ± SD)

Clinical and baseline Lab CPT LED (T8) Phototherapy p-value
charactoristics (n = 60)
(n = 60) 0.264
Sex (girl : boy) 27 : 33 21 : 39 0.607
3,125.17 ± 428.30 0.211
Birth weight 3,083.50 ± 455.78 38.70 ± 1.47 0.398
54.50 ± 5.63 0.082
Gestational age (wk) 38.38 ± 1.29 15.10 ± 1.27 0.000
12.14 ± 0.82
Hct 53.60 ± 5.99

Initial bilirubin (mg/ dl) 14.65 ± 1.49

Irradiance (uW/cm2/nm) 9.73 ± 0.65

CPT = conventional phototherapy, LED = Light emitting diode

ระดับของบิลลิรูบินในระยะท่ีเร่ิมให้การรักษา ในกลุ่มท่ีได้ เปน็ ร้อยละ 27.15 ± 12.60: 20.28 ± 12.77 พบว่ามีความแตกตา่ ง
รบั การรกั ษาดว้ ยเครอื่ ง LED (T8) มคี า่ เฉลย่ี บลิ ลริ บู นิ 15.10 ± 1.27 อย่างมนี ัยสำ� คัญทางสถติ ิ (p=0.004) (ตารางท่ี 2)
มก./ดล. ขณะท่ีกลุ่มที่ได้รับการรักษาด้วยเคร่ือง CPT มีค่าเฉล่ีย
บลิ ลริ บู นิ 14.65 ± 1.49 มก./ดล. พบวา่ ไมม่ คี วามแตกตา่ งกนั อยา่ ง หลงั ให้การรักษาแล้ว 48 ช่ัวโมง พบว่าการลดลงของระดบั
มีนัยส�ำคัญทางสถิติ (p=0.082) ด้วยระยะห่างระหว่างตัวเด็กกับ บิลลิรูบินของทั้งสองกลุ่มพบความแตกต่างกันอย่างมีนัยส�ำคัญ
หลอดไฟเทา่ กัน พบว่าความเข้มของแสงท่ีไดร้ บั ทม่ี ีความแตกตา่ ง ทางสถิติ (p =<0.001) โดยจากการรักษาด้วยเคร่ือง LED (T8)
กนั อยา่ งมนี ยั สำ� คญั ทางสถติ ิ โดยความเขม้ แสงจากเครอ่ื ง LED (T8) phototherapy ค่าบิลลิรูบินลดลง 6.48 ± 1.83 mg/dl ส่วนท่ี
phototherapy ใหค้ วามเขม้ แสงเฉลย่ี 12.14 ± 0.82 uW/cm2/nm รกั ษาดว้ ยเครอื่ ง CPT คา่ บลิ ลริ บู นิ ลดลง 4.75 ± 2.27 mg/dl เทยี บ
ส่วนเคร่อื ง CPT ใหค้ วามเข้มแสงเฉล่ีย 9.73 ± 0.65 uW/cm2/nm เป็นร้อยละ 42.17 ± 10.25: 32.59 ± 14.72 พบว่ามคี วามแตกต่าง
อย่างมีนยั สำ� คัญทางสถติ ิ (p = <0.001) เชน่ เดียวกบั เปอร์เซนตท์ ่ี
หลังใหก้ ารรกั ษาแลว้ 24 ช่วั โมง พบวา่ การลดลงของระดบั ลดลงของบลิ ลริ บู นิ เม่อื รกั ษาแล้ว 24 ชวั่ โมง มีความแตกต่างอย่าง
บิลลิรูบินของท้ังสองกลุ่มพบความแตกต่างกันอย่างมีนัยส�ำคัญ มนี ัยสำ� คัญทางสถติ ิ (p = 0.004) (ตารางท่ี 2)
ทางสถิติ (p = 0.001) โดยจากการรักษาด้วยเครื่อง LED (T8)
phototherapy ค่าบิลลิรูบินลดลง 4.11 ± 2.01 mg/dl ส่วนที่ ค่าเฉล่ียของอุณหภูมิร่างกายของท้ังสองกลุ่ม พบว่า ไม่มี
รกั ษาดว้ ยเครอื่ ง CPT คา่ บลิ ลริ บู นิ ลดลง 3.05 ± 2.08 mg/dl เทยี บ ความแตกตา่ งกันอย่างมีนยั สำ� คัญทางสถติ ิ (p= 0.201)

ตารางที่ 2 เปรียบเทียบผลการรกั ษาของทารกกลุม่ CPT และ LED (T8) Phototherapy (mean ± SD)

Laboratory charactoristics CPT LED (T8) Phototherapy p-value
(n = 60) (n = 60)
0.082
Initial bilirubin (mg/dl) 14.65 ± 1.49 15.10 ± 1.27 0.082
Bilirubin at 24 hr after phototherapy (mg/dl) 11.61 ± 1.80 10.98 ± 2.07 0.005
Absolute fall at 24 hr (mg/dl) 3.05 ± 2.08 4.11 ± 2.01 0.004
Percent fall at 24 hr (%) 20.28 ± 12.77 27.15 ± 12.60 0.004
Bilirubin at 48 hr after phototherapy (mg/dl) 9.49 ± 2.58 7.74 ± 3.23 <0.001
Absolute fall at 48 hr (mg/dl) 4.75 ± 2.27 6.48 ± 1.83 <0.001
Percent fall at 48 hr (%) 32.59 ± 14.72 42.17 ± 10.25 0.201
Temperature ( Cํ ) 36.90 ± 0.13 36.93 ± 0.10

ปีที่ 46  ฉบบั ที ่ 1  มกราคม - มนี าคม 2564 | 77

วิจารณ์ ต่อส่ิงแวดล้อม จากไม่มีสารปรอทเหมือนในหลอดฟลูออเรสเซนต์
จากการศึกษาเปรียบเทียบผลการใช้งานในการรักษา จะเห็นได้จากการศึกษาความคุ้มค่าในการใช้เครื่องส่องไฟด้วย
หลอดแอลอดี ี (T8) ขนาด 9 วตั ตเ์ ปรยี บเทยี บกบั เครอื่ งสอ่ งไฟชนดิ
ทารกแรกเกิดที่มีปัญหาตัวเหลืองได้รับการรักษาด้วยการส่องไฟ หลอดฟลูออเรสเซนต์ (T8) ขนาด 18 วตั ต์ ในการรักษาทารกแรก
(phototherapy) จ�ำนวน 120 ราย กลุ่มที่ 1 จ�ำนวน 60 ราย เกดิ ทมี่ ีภาวะตวั เหลอื ง18 พบวา่ มคี วามคมุ้ คา่ ในการใชง้ านมากกวา่
ไดร้ ับการส่องไฟด้วยหลอดฟลอู อเรสเซนต์ (T8) daylight 18 วตั ต์ ทง้ั ในดา้ นตน้ ทนุ คา่ พลงั งาน และอายกุ ารใชง้ านทตี่ อ้ งเปลย่ี นหลอด
8 หลอด (เครอ่ื งเดมิ ท่ใี ชใ้ นปจั จบุ ัน) กบั กลมุ่ ที่ 2 จ�ำนวน 60 ราย ดงั นั้นผู้วจิ ัยจงึ แนะนำ� ให้ใชห้ ลอดแอลอดี ี (T8) ขนาด 9 วัตตแ์ ทน
ทไี่ ดร้ บั การสอ่ งไฟดว้ ยหลอดไฟ LED (T8) daylight 9 วตั ต์ 8 หลอด หลอดฟลูออเรสเซนต์ ต้นทุนการรกั ษาน้อยกวา่ ผลการรักษายงั ลด
โดยขอ้ มลู พน้ื ฐานของผปู้ ว่ ยไมม่ คี วามแตกตา่ งกนั ในทงั้ 2 กลมุ่ อตั รา ระดบั บลิ ลริ บู นิ ไดเ้ รว็ กวา่ ซงึ่ หมายถงึ ลดคา่ ใชจ้ า่ ยในการรกั ษา และ
การลดลงของคา่ บิลลริ ูบินใน 24 ชั่วโมง ในกลุม่ ทไี่ ด้รับการส่องไฟ ลดวนั นอนโรงพยาบาลลงได้ จงึ ควรน�ำผลการวจิ ยั ไปขยายผล และ
ดว้ ยหลอด LED (T8) เมือ่ เทียบกับกลุม่ ทใี่ ช้หลอดฟลูออเรสเซนต์ น�ำไปใชใ้ นโรงพยาบาลเลดิ สินตอ่ ไป
ขนาด 18 วัตต์ เท่ากับ 4.11 ± 2.01: 3.05 ± 2.08 ซึ่งมีความ สรปุ
แตกต่างกันอย่างมีนัยส�ำคัญและอัตราการลดลงของค่าบิลิรูบินใน
48 ชวั่ โมง ในกลมุ่ ทไ่ี ดร้ บั การสอ่ งไฟดว้ ยหลอด LED (T8) เมอื่ เทยี บ การรกั ษาภาวะตวั เหลอื งในทารกแรกเกดิ โดยวธิ กี ารสอ่ งไฟ
กับกลมุ่ ท่ใี ชห้ ลอดฟลูออเรสเซนต์ ขนาด 18 วตั ต์ เทา่ กบั 6.48 ± ดว้ ยหลอด daylight LED (T8) phototherapy มีประสทิ ธิภาพใน
1.83: 4.75 ± 2.27 ซ่ึงมีความแตกต่างกันอย่างมีนัยส�ำคัญ โดย การรักษาภาวะตัวเหลือง โดยพบว่าการลดลงของค่าบิลลิรูบินใน
น่าจะเกิดจากความเข้มแสงของชุดหลอดไฟ LED (T8) daylight เลอื ดในกล่มุ ทร่ี กั ษาดว้ ย LED (T8) daylight phototherapy ได้
9 วัตต์ 8 หลอดท่ีสงู กว่า จึงให้ผลการรักษาทด่ี ีกวา่ 11 ซง่ึ สอดคล้อง มากกว่ากลุ่มท่ีรักษาด้วย conventional phototherapy ที่ใช้
กบั งานวจิ ยั ของ Maisels16 และ Sheng17 ทพ่ี บวา่ การรกั ษาภาวะ หลอดฟลอู อเรสเซนตอ์ ยา่ งมนี ยั สำ� คญั ทางสถติ ิ และอณุ หภมู ริ า่ งกาย
ตัวเหลืองด้วยหลอด LED ให้ผลการรักษาท่ีดีกว่าการรักษาด้วย ในการรักษาด้วยหลอดไฟท้ังสองชนิดไม่พบความแตกต่างอย่างมี
หลอด fluorescent และจากการสืบค้นเอกสารงานวิจยั สว่ นใหญ่ นัยส�ำคัญทางสถิติ ผู้ท�ำการวิจัยแนะน�ำให้ใช้หลอด LED (T8)
เป็นการศึกษาเปรียบเทียบหลอด LED กับหลอดฟลูออเรสเซนต์ daylight มาทดแทนการใช้หลอดฟลูออเรสเซนต์ชนิด daylight
ชนดิ สฟี า้ เขม้ (deep blue) ยงั ไม่ปรากฏพบงานวจิ ยั เปรียบเทียบ ในการรักษาภาวะตวั เหลืองในทารกแรกเกิดครบกำ� หนด
ระหว่างหลอด LED กับหลอดฟลูออเรสเซนต์ ชนิด daylight กติ ติกรรมประกาศ
ส�ำหรับงานวิจัยน้ีใช้หลอดชนิด daylight ซ่ึงเป็นหลอดที่สามารถ
ซื้อหาได้ทั่วไปในท้องตลาด และสะดวกต่อการใช้งานส�ำหรับ ผู้ท�ำการวิจัยขอขอบพระคุณ นายแพทย์เอกฤทธ์ิ
ประเทศไทยในปัจจบุ ัน คุณศรีรักษ์สกุล อดีตรองผู้อ�ำนวยการฝ่ายการแพทย์ โรงพยาบาล
เลิดสินที่สนับสนุนการท�ำวิจัย ขอขอบคุณเจ้าหน้าที่หอผู้ป่วย
ในอนาคตขา้ งหนา้ หลอด LED จะเข้ามามีบทบาทในชวี ติ ทารกแรกเกิดท่ีร่วมมือในการวิจัย ขอขอบคุณนางสาวรมนปวีย์
วิถีใหม่ของวงการแพทย์ โดยเฉพาะการรักษาด้วย phototherapy บุญใหญ่ นางสาวฉัตรระวี จินดาพล ท่ชี ่วยท�ำการวิเคราะหข์ อ้ มูล
ในการใชท้ ดแทนหลอดฟลอู อเรสเซนต์ ดว้ ยคณุ สมบตั ทิ ด่ี ขี องหลอด
LED ในการประหยดั พลงั งาน อายกุ ารใชง้ านทยี่ าวนาน และเปน็ มติ ร

References 6. Raethel HA. Wavelengths of light producing photodecomposition
1. Brown AK, Kim MH, Wu PY, Bryla DA. Efficacy of phototherapy of bilirubin in serum from a neonate with hyperbilirubinemia. J
Pediatr 1975; 87:110-14.
in prevention and management of neonatal hyperbilirubinemia.
Pediatrics 1985; 75:393-400. 7. Dennery PA, Seidman DS, Stevenson DK. Neonatal
2. Cockington RA. A guide to the use of phototherapy in the hyperbilirubinemia. N Engl J Med 2001;344:581-90.
management of neonatal hyperbilirubinemia. J Pediatr
1979;95:281-5. 8. American Academy of Pediatrics Subcommittee on
3. Brown AK, McDonagh AF. Phototherapy for neonatal Hyperbilirubinemia. Management of hyperbilirubinemia in the
hyperbilirubinemia: efficacy, mechanism and toxicity. Adv Pediatr newborn infant 35 or more weeks of gestation. Pediatrics 2004;
1980;27:341-89. 114:297- 316.
4. Maisels MJ. Neonatal jaundice. In: Avery GB, ed. Neonatology:
pathophysiology and management of the newborn. 3rd ed. 9. Practice parameter: management of hyperbilirubinemia
Philadelphia: Lippincott; 1987. p. 534-608. in the healthy term newborn. American Academy of
5. McDonagh AF. Phototherapy: a new twist to bilirubin. J Pediatr Pediatrics. Provisional Committee for Quality Improvement
1981; 99:909-11. and Subcommittee on Hyperbilirubinemia. Pediatrics 1994;94:
558-65.

78 | วารสารกรมการแพทย์

10. Tan KL. Efficacy of fluorescent daylight, blue, and green lamps in 14. Bernard R. Fundamentals of biostatistice. 5th ed. Duxbery:
the management of nonhemolytic hyperbilirubinemia. J Pediatr Thomson learning; 2000. p.308.
1989;114:132-7.
15. Ngamjarus C., Chongsuvivatwong V. (2014). n4Studies: Sample
11. De Carvalho M, De Carvalho D, Trzmielina S, Lopes JM, Hansen size and power calculations for iOS. The Royal Golden Jubilee
TW. Intensified phototherapy using daylight fluorescent lamps. Ph.D. Program - The Thailand Research Fund&Prince of Songkla
Acta Paediatr 1999;88:768-71. University.

12. Chareonsiriwat V, Watanaprakornkul P. Light intensity of 8T8 (9 16. Maisels MJ, Kring EA, Deridder J. Randomized controlled trial of
watts) LED bulbs phototherapy in the treatment of neonatal light-emitting diode phototherapy. J preinatal 2007;27: 565-7.
non-hemolytic jaundice. Thai Journal of Pediatrics 2019;58:11-7.
17. Jiang Hu, Xiaoyuan Li. Development of a portable high-power
13. Chareonsiriwat V, Nakornchai K. Treatment of 60 neonatal light-emitting diode phototherapy system for neonatal jaundice.
jaundice term infants in Lerdsin Hospital: comparing the use of Sheng Wu Yi Xue Gong Cheng Xue Za Zhi 2012; 29:89-92.
8 bulds 9 watts (T8) LED Phototherapy and 8 bulds 18 watts
(T8) fluorescent light phototherapy. Thai Journal of Pediatrics 18. Chareonsiriwat V, Kajchamaporn W.The study of cost
2019;58:80-7. effectiveness between LED (T8) (9 watt) phototherapy and
fluorescent (T8)(18 watt) phototherapy in the treatment of
neonatal jaundice. Thai Journal of Pediatrics 2019; 58:278-4.

ปีที ่ 46  ฉบบั ท่ ี 1  มกราคม - มนี าคม 2564 | 79

นพิ นธ์ตน้ ฉบบั

ระบาดวิทยา อัตราชุกและประสิทธิภาพการเฝ้าระวังการติดเชื้อ
ในโรงพยาบาล แผนกอายรุ กรรม โรงพยาบาลนพรตั นราชธานี

พรพิมล อรรถพรกศุ ล พย.ม., นปภา รัตนาพันธ์ พย.บ.,วรรณภา วงษ์สาสม พย.บ.,
ช่อทพิ ย์ ทองทพิ ย์ พย.บ., นิอร ม่วงบ�ำรงุ พย.บ., พิมวดี อินทกลู พย.บ.,
มลฑญา เกษสีแก้ว พย.บ.
โรงพยาบาลนพรัตนราชธานี แขวง คันนายาว เขต คนั นายาว กรุงเทพมหานคร 10230

Abstract: The Epidemiology Prevalence Rate and
Surveillance Performance of Hospital-acquired
Infections in Medical Department at
Nopparat Rajathanee Hospital

Pornpimol Attapornkusol, M.N.S, Napapa Rattnaphun, B.N.S,
Wannapa Wongsasom, B.N.S, Chothip Thongthip, B.N.S,
Niorn Muangbamrung, B.N.S, Pimwadee Intakool, B.N.S,
Montaya Kesseekaeo, B.N.S
Nopparat Rajathanee Hospital, Khwang Khanna Yao, Khet Khanna Yao, Bangkok, 10230
(E-mail:[email protected])
(Received: July 1, 2020; Revised: November 2, 2020; Accepted: December 30, 2020)

Background: Hospital-acquired infections (HAI) are significantly associated with morbidity and mortality. HAI
can be preventable through the strict surveillance program, but the causes, prevalence of HAI should be firstly
investigated in order to establish the surveillance program more efficiently. Objective: This research had two
objectives: 1) to survey a prevalence of hospital-acquired infection, and 2) to examine the performance of the
surveillance program using in the Medical Department at Nopparat Rajathanee Hospital. Methods: This study was
a cross-sectional survey which collected data retrospectively from May 31 to June 30, 2018 in 8 wards under the
Medical Department. Participants were patients who were admitted to the 8 wards more than 2 calendar days.
Data were collected by infection control nurses and infection control ward nurses using the infection surveillance
form 1 of Nopparat Rajathanee Hospital. The prevalence rate and the surveillance program were analyzed using
descriptive statistics. Results: the prevalence rate was 5.3%, the top three units with highest prevalence rate of HAI
were the female semi ICU (10.3%), the Medical Intensive Care Unit (MICU) (9.3%), and the Medical VIP ward (9.1%).
The hospital-acquired pneumonia (HAP) was the most common nosocomial infection which accounted for 30.6%.
The second and third common nosocomial infection were the catheter associated urinary tract infection (26.5%) and
the urinary tract infection (16.3%). The surveillance program performance was 85.7%. Conclusion: The epidemiology
of hospital-acquired infection in Medical Department at Nopparat Rajathanee Hospital. Classified by pathogens were
hospital-acquired pneumonia (HAP) occurred with A.baumannii MDR (25%) E.coli and K. pneumonia (16.7%). The
catheter associated urinary tract infection from E.faecalis, C.tropicalis (20%) and the urinary tract infection from
E.faecium, E.coli (28.6%). The prevalence rate of HAI of the study (5.3%). The surveillance effectiveness of the study
(85.7%) was hight for prevention and infection control.

Keywords: Prevalence rate, Surveillance performance, Hospital-acquired infection

80 | วารสารกรมการแพทย์

บทคัดยอ่ การติดเช้ือในโรงพยาบาลจะช่วยลดปัญหาที่เกิดขึ้นได้โดยแนวทาง
ภูมหิ ลงั : การตดิ เชื้อในโรงพยาบาลมีความสัมพนั ธอ์ ยา่ งย่งิ ในการป้องกันการติดเช้ือในโรงพยาบาลต้องมีประสิทธิภาพ จาก
การทบทวนวรรณกรรมพบการศึกษาในประเทศเดนมาร์ก ส�ำรวจ
ต่อการเจ็บปว่ ยและการตาย ซ่ึงการตดิ เชือ้ ในโรงพยาบาล สามารถ ความชุกการติดเช้ือในโรงพยาบาลอัตราชุก ร้อยละ 9.72 ส�ำหรับ
ป้องกันได้โดยการใช้ระบบการเฝ้าระวังท่ีรัดกุม อย่างไรก็ดี การ การส�ำรวจความชุกของการติดเชื้อในโรงพยาบาลในประเทศไทย
ศึกษาถึงสาเหตุ อัตราชุกของการติดเชื้อในโรงพยาบาล นั้นควร ปี พ.ศ. 2558 สถาบันสุขภาพเด็กแห่งชาติพบอัตราความชุก
เป็นสิ่งแรกๆ ทค่ี วรทำ� การศกึ ษาเพ่อื ให้สามารถด�ำเนินการวางแผน รอ้ ยละ 53และจากการสำ� รวจความชกุ ของการตดิ เชอ้ื ในโรงพยาบาล
การเฝา้ ระวงั การตดิ เชอื้ ในโรงพยาบาลไดอ้ ยา่ งมปี ระสทิ ธภิ าพยง่ิ ขน้ึ นพรัตนราชธานใี นปี พ.ศ. 2547 พบร้อยละ 4.54 ระบาดวิทยาของ
วตั ถปุ ระสงค:์ 1) เพอื่ สำ� รวจอตั ราชกุ ของการตดิ เชอื้ ในโรงพยาบาล การตดิ เชอื้ ในโรงพยาบาล เปน็ ลกั ษณะการเกดิ และกระจายของการ
แผนกอายุรกรรม โรงพยาบาลนพรัตนราชธานี 2) เพ่ือประเมิน ติดเชื้อในโรงพยาบาล ลักษณะการเกิดการติดเช้ืออาจเกิดข้ึนครั้ง
ประสทิ ธภิ าพการเฝา้ ระวงั การตดิ เชอ้ื ในโรงพยาบาล แผนกอายรุ กรรม คราว เกิดเปน็ ประจ�ำในโรงพยาบาลหรือเกดิ การระบาด5
โรงพยาบาลนพรตั นราชธานี วธิ กี าร: การศกึ ษานที้ ำ� การสำ� รวจความ
ชุก โดยการรวบรวมข้อมูลย้อนหลังระหว่างวันที่ 31 พฤษภาคม- จากการทบทวนวรรณกรรมพบ การส�ำรวจความชุกของ
30 มถิ นุ ายน 2561 ในแผนกอายรุ กรรม จำ� นวน 8 หอผปู้ ว่ ย สำ� รวจใน การติดเช้ือในโรงพยาบาลจ�ำนวน 42 แห่งในปี 2544 พบความ
ผปู้ ว่ ยทร่ี บั ไวร้ กั ษาในโรงพยาบาล อยมู่ ากกวา่ 2 วนั ปฏทิ นิ ดำ� เนนิ การ ชุกการติดเชื้อในโรงพยาบาล ร้อยละ 6.4 และจากการประเมิน
รวบรวมข้อมูลการติดเช้ือในโรงพยาบาลโดยพยาบาลควบคุมการ สถานการณ์การติดเช้ือในโรงพยาบาล ปี 2541-2545 พบการ
ติดเชื้อในโรงพยาบาล (ICN) และพยาบาลควบคุมการติดเชื้อ ติดเชื้อต�ำแหน่งส�ำคัญ 3 อันดับแรกได้แก่ การเกิดปอดอักเสบ
ประจ�ำหอผู้ปว่ ย (ICWN) ใช้แบบบันทึกการเฝ้าระวังการติดเชอื้ ใน ที่สัมพันธ์กับการใส่เคร่ืองช่วยหายใจ การติดเชื้อระบบทางเดิน
โรงพยาบาลนพรตั นราชธานี (surveillance form1) บันทกึ ขอ้ มลู ปัสสาวะท่ีสัมพันธ์กับการใส่สายสวนปัสสาวะและการติดเช้ือท่ี
ลงโปรแกรมส�ำเร็จรูป วิเคราะห์ข้อมูลโดยใช้สถิติเชิงพรรณนา ตำ� แหนง่ ผา่ ตัด ส่วนเชอ้ื จุลชพี ก่อโรคทส่ี �ำคญั คอื Pseudomonas
ผล: ผลการศึกษาพบอัตราความชุกของโรคติดเช้ือคิดเป็นร้อยละ aeruginosa, Acinetobacter baumannii, Klebsiella
5.3 (49/919) จากผปู้ ว่ ยท่ีส�ำรวจ 919 ราย พบหอผู้ป่วยท่อี ตั รา pneumonia และ E.coli 6
ความชุกสูงสุด คือ หอผู้ป่วยก่ึงวิกฤตหญิงร้อยละ 10.3 รองลง
มาคือ หอผู้ป่วยวิกฤตอายุรกรรมร้อยละ 9.3 และพิเศษเดี่ยว จากการประเมินผลสมรรถนะเฝ้าระวังการติดเช้ือใน
อายุรกรรมร้อยละ 9.1 ตามล�ำดับ ระบบท่ีพบมีการติดเช้ือสูงสุด โรงพยาบาลนพรัตนราชธานี พ.ศ. 2559 ถึง พ.ศ. 2561 พบว่า
คอื ปอดอกั เสบรอ้ ยละ 30.6 รองลงมาคอื การตดิ เชอ้ื ระบบทางเดนิ สมรรถนะการเฝ้าระวังการติดเชื้อในโรงพยาบาลของพยาบาล
ปัสสาวะท่ีสัมพันธ์กับการใส่สายสวนปัสสาวะร้อยละ 26.5 และ แผนกอายรุ กรรมมเี พยี งร้อยละ 39.7, 52.6 และ 60.3 ตามลำ� ดบั
การติดเชื้อระบบทางเดินปัสสาวะร้อยละ 16.3 ประสิทธิภาพการ และอยู่ในระดับต่�ำกว่าเกณฑ์ ซึ่งตามเกณฑ์ช้ีวัดคุณภาพของกลุ่ม
เฝา้ ระวงั รอ้ ยละ 85.7 สรปุ : ระบาดวทิ ยาการตดิ เชอื้ ในโรงพยาบาล ภารกิจด้านการพยาบาล โรงพยาบาลนพรัตนราชธานี ก�ำหนดให้
แผนกอายรุ กรรม โรงพยาบาลนพรตั นราชธานี จำ� แนกตามจลุ ชพี กอ่ พยาบาลจ�ำเป็นต้องมีสมรรถนะเฝ้าระวังการติดเช้ือในโรงพยาบาล
โรคคอื เกดิ ภาวะปอดอกั เสบจาก A.baumannii MDR ร้อยละ 25, มากกว่าหรือเท่ากับร้อยละ 80.0 และยังพบว่ามีพยาบาลท่ีแสดง
E.coli และ K.pneumoniae รอ้ ยละ 16.7 การตดิ เชอ้ื ระบบทาง สมรรถนะมากกว่าหรือเท่ากับร้อยละ 80.0 ในปีพ.ศ. 2559 ถึง
เดินปัสสาวะทสี่ ัมพนั ธ์กับการใสส่ ายสวนปสั สาวะจาก E.faecalis, พ.ศ. 2561 เพียงรอ้ ยละ 11.4, 11.4 และ 28.9 ตามลำ� ดับ
C.tropicalis ร้อยละ 20 และการติดเช้ือระบบทางเดินปัสสาวะ
จาก E.faecium, E.coli ร้อยละ 28.6 อัตราความชกุ การติดเชอ้ื ใน ผู้วิจัยเห็นว่า การศึกษาระบาดวิทยา อัตราชุกและ
โรงพยาบาล คิดเปน็ ร้อยละ 5.3 ส่วนประสทิ ธิภาพการเฝา้ ระวัง คดิ ประสิทธิภาพการเฝ้าระวังการติดเช้ือในโรงพยาบาล แผนก
เป็นร้อยละ 85.7 ซึ่งสูงส�ำหรับการป้องกันและควบคุมการติดเชื้อ อายรุ กรรม โรงพยาบาลนพรตั นราชธานมี คี วามส�ำคัญอยา่ งยิง่ ท�ำ
ในโรงพยาบาล ใหท้ ราบขนาดของปญั หาและลกั ษณะของการตดิ เชอื้ ในโรงพยาบาล
รวมทั้งคาดว่าเพ่ือใช้เป็นข้อมูลในการพัฒนาสมรรถนะการเฝ้า
คำ� สำ� คัญ: อัตราชกุ ประสิทธภิ าพการเฝา้ ระวงั การตดิ เชือ้ ระวังการติดเชื้อในโรงพยาบาลของพยาบาล แผนกอายุรกรรม
ในโรงพยาบาล โรงพยาบาลนพรัตนราชธานี ซึ่งจะส่งผลต่อประสิทธิภาพการ
บทนำ� เฝา้ ระวงั การตดิ เช้ือในโรงพยาบาล แผนกอายรุ กรรม และสามารถ
นำ� ขอ้ มลู มาใชใ้ นการวางแผน ตดิ ตามควบคมุ ตลอดจนการประเมนิ
การตดิ เชอ้ื ในโรงพยาบาลเปน็ สง่ิ สำ� คญั ของทกุ โรงพยาบาล ผล และเป็นแนวทางในการป้องกันและควบคุมการติดเชื้อใน
สง่ ผลถงึ คณุ ภาพของระบบบรกิ ารสขุ ภาพ การตดิ เชอ้ื ในโรงพยาบาล โรงพยาบาลให้มีประสิทธิภาพมากข้ึน เนื่องจากการติดเช้ือใน
ยงั สมั พนั ธก์ บั อตั ราการปว่ ยตาย ทำ� ใหน้ อนโรงพยาบาลนานขนึ้ เพมิ่ โรงพยาบาลเป็นปัญหาส�ำคัญท่ีส่งผลกระทบโดยตรงต่อตัวผู้ป่วย
การตดิ เชอ้ื ดอื้ ยา และเพมิ่ คา่ รกั ษาพยาบาล1ทง้ั นี้ พบวา่ การปอ้ งกนั ตดิ เชอื้ ในโรงพยาบาล ญาติ และบคุ ลากรทป่ี ฏบิ ตั งิ านในโรงพยาบาล
รวมทั้งรฐั บาลและประเทศชาติ

ปีท่ี 46  ฉบบั ท ่ี 1  มกราคม - มีนาคม 2564 | 81

การศึกษานี้จะเป็นประโยชน์ส�ำหรับเป็นข้อมูลพื้นฐานใน ระหว่างวนั ที่ 31 พฤษภาคม-30 มถิ ุนายน พ.ศ. 2561 ของผปู้ ่วย
ด้านระบาดวิทยา อัตราชุก และประสิทธิภาพการเฝ้าระวังการ ในแผนกอายุรกรรม จ�ำนวน 8 หอ ซึ่งมีผู้ป่วยทั้งส้ินจ�ำนวน 919
ติดเชื้อในโรงพยาบาล แผนกอายุรกรรม เพอ่ื น�ำมาใชใ้ นการพฒั นา คน ด�ำเนินการเก็บรวบรวมข้อมูลโดยพยาบาลควบคุมการติดเช้ือ
องคค์ วามรู้ และการปฏบิ ตั ใิ นการเฝา้ ระวงั การตดิ เชอ้ื ในโรงพยาบาล ในโรงพยาบาล (ICN) และพยาบาลควบคุมการติดเชื้อประจ�ำหอ
ของพยาบาลวชิ าชีพ แผนกอายุรกรรมใหม้ ีประสิทธิภาพมากขนึ้ ผปู้ ว่ ย (ICWN) ใชแ้ บบบนั ทกึ การเฝา้ ระวงั การตดิ เชอ้ื ในโรงพยาบาล
นพรตั นราชธานี (surveillance form1) เป็นเครอ่ื งมอื ในการเกบ็
วตั ถุประสงคข์ องการวิจัย ข้อมูลโดยใช้ค�ำจ�ำกัดความตามเกณฑ์การวินิจฉัยการติดเชื้อใน
1. เพื่อส�ำรวจอัตราชุกการติดเชื้อในโรงพยาบาล แผนก โรงพยาบาลคือ ผู้ป่วยท่ีรับการรักษาตัวในโรงพยาบาลมากกว่า 2
อายรุ กรรม โรงพยาบาลนพรัตนราชธานี วัน มีอาการและอาการแสดงติดเชื้อในโรงพยาบาล และน�ำข้อมูล
2. เพ่ือประเมินประสิทธิภาพการเฝ้าระวังการติดเช้ือใน มาเปรียบเทียบหาค่าประสิทธิภาพการเฝ้าระวังการติดเช้ือใน
โรงพยาบาล แผนกอายุรกรรม โรงพยาบาลนพรัตนราชธานี โรงพยาบาล และบนั ทกึ ขอ้ มลู ลงโปรแกรมสำ� เรจ็ รปู วเิ คราะหข์ อ้ มลู
วตั ถแุ ละวิธีการ โดยใชส้ ถิติเชิงพรรณนา แจกแจงความถ่ี ร้อยละ
การศึกษาคร้ังนี้ มีวัตถุประสงค์เพ่ือส�ำรวจอัตราชุกการ
ติดเช้ือในโรงพยาบาล และประเมินประสิทธิภาพการเฝ้าระวัง การวเิ คราะหข์ ้อมูล
การติดเช้ือในโรงพยาบาล แผนกอายุรกรรม โรงพยาบาลนพรัตน การค�ำนวณอัตราความชุกของโรคติดเชื้อในโรงพยาบาล
ราชธานี ซ่ึงเป็นการศึกษาเชิงพรรณนา ท�ำการลงส�ำรวจความชุก เป็นการวัดจ�ำนวนคร้ังของการเกิดโรคติดเชื้อในโรงพยาบาล (ทั้ง
ในวันท่ี 1 กรกฎาคม พ.ศ.2561 เพ่ือหาอัตราชุกการติดเชื้อใน เก่าและใหม่) ท่ีเกดิ ข้นึ ในโรงพยาบาลหรือในหอผู้ปว่ ย ในขณะเวลา
โรงพยาบาลโดยการเก็บข้อมูลจากเวชระเบียน ย้อนหลังในช่วง หน่งึ (a point of time) หรอื ในช่วงเวลาหนงึ่ ตอ่ จำ� นวนผูป้ ว่ ยท่ี
ได้ส�ำรวจเวชระเบียน คำ� นวณโดยใชส้ ตู ร7

อัตราชุกของการติดเช้อื ในโรงพยาบาล (%) = จ�ำนวนครั้งของการตดิ เชอื้ ในโรงพยาบาล (ท้ังเกา่ และใหม่)  X  100
จ�ำนวนผู้ป่วยทีส่ ำ� รวจทง้ั หมด

การประเมินประสิทธิภาพการเฝ้าระวังการติดเชื้อในโรงพยาบาล ด�ำเนินการโดยส�ำรวจความชุกของโรคติดเชื้อในโรงพยาบาล
(prevalence survey) ค�ำนวณโดยใชส้ ตู ร7

ประสิทธิภาพ = จ�ำนวน (คร้งั ) ของ HAI จากการสำ� รวจความชกุ identical matching ได้ตรงกบั HAI จากการเฝา้ ระวัง X 100
ของการเฝา้ ระวัง (%) จำ� นวน (ครัง้ ) ของ NI ทคี่ น้ หาได้จากการสำ� รวจความชกุ ณ เวลาทีก่ ำ� หนด

ผล 81.2 (746/919) ผู้ป่วยที่มีการติดเช้ือร้อยละ 18.8 (173/919)
การศึกษาระบาดวิทยา อัตราชุกและประสิทธิภาพการ ผปู้ ว่ ยทมี่ กี ารตดิ เชอ้ื จากชมุ ชนรอ้ ยละ 13.5 (124/919) อตั ราความ
ชุกของการติดเชอื้ ในโรงพยาบาล รอ้ ยละ 5.3 (49/919) เพศชาย
เฝ้าระวงั การตดิ เชอ้ื ในโรงพยาบาล แผนกอายุรกรรม โรงพยาบาล ร้อยละ 60 (29/49) ผสู้ งู อายุ 60 ปีขน้ึ ไป ร้อยละ 87.8 (43/49) ซงึ่
นพรตั นราชธานี ท�ำการสำ� รวจในผปู้ ่วย 8 หอ จำ� นวนผู้ปว่ ยทั้งสิน้ ประสิทธิภาพการเฝ้าระวงั การติดเชื้อรอ้ ยละ 85.7 (42/49)
919 ราย คิดเป็นรอ้ ยละ 100 พบ ผู้ปว่ ยทไ่ี ม่มีการตดิ เช้อื ร้อยละ

ตารางที่ 1 จ�ำนวน (คร้ัง) และร้อยละ ของการตดิ เชอื้ ในโรงพยาบาล จ�ำแนกตาม site of infection

Site of Nosocomial Infection ครั้ง ร้อยละ

1. HAP 15 30.6

2. CAUTI 13 26.5

3. UTI 8 16.3

HAP: Hospital-Acquired Pneumonia, CAUTI: Catheter-Associated Urinary Tract Infection, UTI: Urinary Tract Infection, SST: Skin and soft tissue,
VAP: Ventilator-Associated Pneumonia, BSI: Bloodstream Infection, URI: Upper Respiratory Infection

82 | วารสารกรมการแพทย์

ตารางท่ี 1 จำ� นวน (คร้งั ) และรอ้ ยละ ของการตดิ เชอ้ื ในโรงพยาบาล จำ� แนกตาม site of infection (ต่อ)

Site of Nosocomial Infection ครงั้ รอ้ ยละ

4. SST 5 10.2

5. VAP 3 6.0

6. BSI 2 4.1

7. Clinical sepsis 1 2.1

8. Conjunctivitis 1 2.1

9. URI 1 2.1

รวม 49 100.0

HAP: Hospital-Acquired Pneumonia, CAUTI: Catheter-Associated Urinary Tract Infection, UTI: Urinary Tract Infection, SST: Skin and soft tissue,
VAP: Ventilator-Associated Pneumonia, BSI: Bloodstream Infection, URI: Upper Respiratory Infection

จากตารางท่ี 1 พบอตั ราชกุ การตดิ เชอื้ ในโรงพยาบาล แผนก ท่ีสมั พนั ธ์กับการใส่คาสายสวนปัสสาวะ CAUTI รอ้ ยละ 26.5 และ
อายุรกรรม ต�ำแหน่งท่มี ีการติดเชอ้ื สงู สดุ 3 อันดับแรกได้แก่ การ ติดเชอ้ื ระบบทางเดินปัสสาวะ UTI ร้อยละ 16.3 ตามล�ำดบั
ตดิ เชอื้ ปอดอกั เสบ HAP รอ้ ยละ 30.6 ตดิ เชอื้ ระบบทางเดนิ ปสั สาวะ

ตารางที่ 2 จำ� นวน (ครงั้ / ราย) และรอ้ ยละของการตดิ เชอื้ ในโรงพยาบาลและการติดเชือ้ ในชมุ ชน จ�ำแนกตามหอผปู้ ่วย

Community Health-care
Associated
จ�ำนวน (ราย) No infection acquired Infection
หอผูป้ ว่ ย ผปู้ ว่ ย % (คน) Infection (HAI ; NI)
Total (NI+)
(CI)

ท้ังหมด ที่ส�ำรวจ จำ� นวน % จ�ำนวน % จำ� นวน %

กึง่ วิกฤตอายุรกรรมหญิง 107 107 100 74 69.2 22 20.6 11 10.3

วกิ ฤตอายรุ กรรม (MICU) 43 43 100 32 74.4 7 16.3 4 9.3

พเิ ศษเดี่ยวอายรุ กรรม 55 55 100 43 78.2 7 12.7 5 9.1

อายุกรรมชายสามญั 126 126 100 106 84.1 13 10.3 7 5.6

หอผ้ปู ว่ ยหลอดเลือดและสมอง 125 125 100 111 88.8 7 5.6 7 5.6

กง่ึ วิกฤตอายรุ กรรมชาย 104 104 100 76 73.1 23 22.1 5 4.8

อายุกรรมหญิงสามัญ 218 218 100 174 79.8 37 17.0 7 3.2

พเิ ศษรวมอายรุ กรรม 141 141 100 130 92.2 8 5.7 3 2.1

Total 919 919 100 746 81.2 124 13.5 49 5.3

จากตารางที่ 2 พบว่า หอผปู้ ว่ ยอายรุ กรรมท่ีมีอัตราชุกการ หญงิ รอ้ ยละ 10.3 หอผปู้ ว่ ยวกิ ฤตอายรุ กรรม รอ้ ยละ 9.3 และพเิ ศษ
ตดิ เชอ้ื ในโรงพยาบาลสงู สดุ 3 อันดบั แรกไดแ้ ก่ ก่ึงวกิ ฤตอายรุ กรรม เด่ยี วอายุรกรรม รอ้ ยละ 9.1 ตามลำ� ดบั

ปีท่ ี 46  ฉบบั ที่ 1  มกราคม - มีนาคม 2564 | 83

ตารางที่ 3 จำ� นวน (ครัง้ ) และร้อยละของต�ำแหนง่ การตดิ เชือ้ ในโรงพยาบาล จำ� แนกตามหอผู้ปว่ ย

VAP: Ventilator-Associated Pneumonia, CAUTI: Catheter-Associated Urinary Tract Infection, HAP: Hospital-Acquired Pneumonia, UTI: Urinary
Tract Infection, SST: Skin and soft tissue, BSI: Bloodstream Infection, URI: Upper Respiratory Infection

จากตารางที่ 3 พบวา่ ตำ� แหนง่ ทม่ี กี ารตดิ เชอ้ื ในโรงพยาบาล ในหอผู้ป่วย ก่ึงวิกฤตอายุรกรรมหญิง, อายุกรรมชายสามัญ และ
สูงที่สดุ คือ CAUTI และ HAP จ�ำนวน 4 คร้งั หอผปู้ ว่ ยหลอดเลอื ดและสมอง ตามล�ำดบั

ตารางท่ี 4 จำ� นวน (ครงั้ ) และรอ้ ยละ ของการตดิ เชอ้ื ในโรงพยาบาลจำ� แนกตามเชอื้ จลุ ชพี ทพ่ี บวา่ เปน็ สาเหตขุ อง Health-care Associated
Infection: HAI หรือ Nosocomial Infection

Pathogenic organisms ครง้ั รอ้ ยละ

1. HAP    
  A. baumannii MDR 3 25.0
  E. coli  2 16.7
  K. pneumoniae  2 16.7
1 8.3
Staphylococcus Coagulase Negative 1 8.3
MRSA 1 8.3
Corynebacteriam spp 1 8.3
C. albicans 1 8.3
  C. tropicalis    
2. CAUTI 3 20.0
  E. faecalis 3 20.0
  C.tropicalis 2 13.3
  K. pneumoniae 2 13.3
  C. albicans 1 6.7
E. faecium 1 6.7
Ps. aeruginosa MDR 1 6.7
K. pneumoniae CRE 1 6.7
Trichosporon asahii 1 6.7
  P. mirabilis

84 | วารสารกรมการแพทย์

ตารางที่ 4 จำ� นวน (ครง้ั ) และรอ้ ยละ ของการตดิ เชอื้ ในโรงพยาบาลจำ� แนกตามเชอื้ จลุ ชพี ทพี่ บวา่ เปน็ สาเหตขุ อง Health-care Associated
Infection: HAI หรอื Nosocomial Infection (ต่อ)

Pathogenic organisms คร้ัง ร้อยละ

3. UTI   

  E. faecium 2 28.6

  E. coli 2 28.6

  E. coli (ESBL), 1 14.3

C.tropicalis, 1 14.3

P. mirabilis 1 14.3

4. BSI

C. frundii 1 33.3

S. hominis 1 33.3

S. hemolyticus 1 33.3

5. VAP

A. baumannii 1 50.0

Corynebacteriam spp 1 50.0

6. URI

MSSA 1 100

40 100.0

HAP: Hospital-Acquired Pneumonia, CAUTI: Catheter-Associated Urinary Tract Infection, UTI: Urinary Tract Infection, BSI: Bloodstream Infection,
VAP: Ventilator-Associated Pneumonia, URI: Upper Respiratory Infection, MSSA: Methicillin- susceptible Staphylococcus aureus, MRSA : Methicillin-
resistant Staphylococcus aureus

จากตารางที่ 4 พบว่า เชื้อจุลชพี กอ่ โรคที่เป็นสาเหตกุ ารตดิ เชอ้ื ปอดอักเสบ 3 อบั ดบั แรกได้แก่ A. baumaneii MDR จำ� นวน 3
ครั้ง E. coli จ�ำนวน 2 ครั้ง และ K. pneumoniae  จำ� นวน 2 ครงั้

ตารางท่ี 5 จ�ำนวน (ครัง้ ) และรอ้ ยละของจุลชีพทีพ่ บในส่ิงส่งตรวจเพาะเชอื้ จำ� แนกตามสายพนั ธุ์

จลุ ชีพ (สายพันธ์)ุ ทพี่ บในสง่ิ ส่งตรวจ จำ� นวน (คร้งั ) ทพ่ี บเชอ้ื จลุ ชพี ทพ่ี บในสง่ิ ส่งตรวจ จ�ำนวนรวม (ครงั้ )
Hemo Urine Sputum
1. A. baumaneii ครง้ั % คร้ัง % ครั้ง % 1
  A. baumaneii MDR - - - - 1 100 3
2. Fungi - - - - 3 100 -
  C. albicans ------ 3
  C. tropicalis - - 2 66.7 1 33.3 5
  Trichosporon asahii - - 4 80.0 1 20.0 1
- - 1 100 - -

ปที  ่ี 46  ฉบับท ี่ 1  มกราคม - มนี าคม 2564 | 85

ตารางที่ 5 จำ� นวน (ครัง้ ) และรอ้ ยละของจลุ ชีพท่ีพบในสงิ่ ส่งตรวจเพาะเชอ้ื จำ� แนกตามสายพันธุ์ (ตอ่ )

จลุ ชพี (สายพันธ)์ุ ท่ีพบในส่ิงส่งตรวจ จ�ำนวน (ครั้ง) ทีพ่ บเชอ้ื จลุ ชีพท่พี บในส่งิ สง่ ตรวจ จ�ำนวนรวม (คร้ัง)
Hemo Urine Sputum
3. C. frundii ครง้ั % ครง้ั % ครัง้ % 1
4. Corynebacterium spp. 1 100 - - - - 2
5. E. coli - - - - 2 100 4
  E. coli ; ESBL - - 2 50.0 2 50.0 1
6. E. faecium - - 1 100 - - 3
7. E. faecalis - - 3 100 - - 3
8. K. pneumoniae - - 3 100 - - 4
  K. pneumoniae CRE - - 2 50.0 2 50.0 1
9. S. aureus ; MSSA - - 1 100 - - 1
  S. aureus Methicillin Resistance ; - - - - 1 100
1
MRSA - - - - 1 100
10. P. mirabilis 2
11. Ps. aeruginosa - - 2 100 - - -
  Ps. aeruginosa MDR ------ 1
12. S. hemolyticus - - 1 100 - - 1
13. Staph. Hominis 1 100 - - - - 1
14. Staphylococcus coagulase negative 1 100 - - - - 1
- - - - 1 100 40
จำ� นวนรวม (ครง้ั ) ทพ่ี บ 3 7.5 22 55 15 37.5

จากตารางที่ 5 พบว่า จลุ ชพี ทพี่ บในส่ิงส่งตรวจมากที่สุด 3 ประสทิ ธภิ าพการเฝา้ ระวงั การตดิ เชอ้ื ของแผนกอายรุ กรรม

อันดบั แรกคือ C. tropicalis, E. coli และ K. pneumonia มีการ (สำ� รวจข้อมูลย้อนหลงั ตง้ั แต่ 31 พฤษภาคม ถึง 30 มถิ นุ ายน พ.ศ.
ติดเชอื้ จำ� นวน 5 ครัง้ และ 4 ครง้ั ตามลำ� ดับ 2561)

จ�ำนวน (คร้ัง) ของ NI จาก surveillance = 49 ครงั้
จำ� นวน (ครงั้ ) ของ NI จาก prevalence = 49 ครัง้
จ�ำนวน (ค)ู่ matching = 42 คู่
ประสิทธภิ าพการเฝ้าระวังการตดิ เชอื้ = 85.7 % (percent of efficiency)

วจิ ารณ์ พบวา่ ต�ำแหน่งการติดเชื้อทสี่ �ำคัญคอื ภาวะปอดอักเสบ ดงั นัน้ อาจ
สะทอ้ นใหเ้ หน็ วา่ ผสู้ งู อายทุ ม่ี ารบั การรกั ษาตวั ในโรงพยาบาลควรได้
ระบาดวิทยา อัตราชุกและประสิทธิภาพการเฝ้าระวังการ รับการประเมินระดับความรู้สึกตัว ระดับการกลืนเพื่อป้องกันการ
ตดิ เชอ้ื ในโรงพยาบาล แผนกอายรุ กรรม โรงพยาบาลนพรตั นราชธานี สูดส�ำลักซ่ึงเป็นสาเหตุหลักของภาวะปอดอักเสบ ในขณะเดียวกัน

86 | วารสารกรมการแพทย์

การเฝ้าระวังการติดเชื้อระบบทางเดินปัสสาวะที่สัมพันธ์กับการใส่ กับการศึกษาการส�ำรวจความชุกของการติดเช้ือในโรงพยาบาล
สายสวนปัสสาวะก็ยังคงเป็นปัญหาที่สำ� คัญของโรงพยาบาลซึ่งต้อง ในประเทศไทย ปีพ.ศ. 2558 สถาบันสุขภาพเด็กแห่งชาติ พบ
ดำ� เนนิ การแก้ไขปญั หาอยา่ งตอ่ เนอ่ื ง ประสิทธิภาพการเฝ้าระวังการติดเชื้อในโรงพยาบาลร้อยละ 83.3
ซึ่งจะสามารถบ่งบอกถึงศักยภาพของการเฝ้าระวังการติดเช้ือใน
สว่ นการตดิ เชอื้ ระบบทางเดนิ ปสั สาวะยงั คงเปน็ การตดิ เชอ้ื โรงพยาบาลได3้
ในโรงพยาบาลอนั ดบั ที่ 3 (ตารางท่ี 1) ซงึ่ จากการทบทวนวรรณกรรม
พบการศึกษาในโรงพยาบาลระดับมหาวิทยาลัย อุบัติการณ์การ ขอ้ จำ� กดั ของงานวจิ ยั
ตดิ เชอื้ ในโรงพยาบาล ไดแ้ ก่ การติดเชือ้ ระบบทางเดนิ อาหาร การ เนอื่ งจากการวจิ ยั เปน็ การรวบรวมขอ้ มลู ในแผนกอายรุ กรรม
ตดิ เชอื้ Clostridium difficile และการตดิ เชอื้ ระบบทางเดนิ ปสั สาวะ ซงึ่ เปน็ ผปู้ ว่ ยตดิ เชอื้ กลมุ่ ใหญข่ องโรงพยาบาลดงั นนั้ หากทราบขอ้ มลู
ตามล�ำดับ2 เช่นเดียวกับการศึกษาในแถบยุโรปซึ่งเก็บข้อมูล 19 ทีไ่ ดจ้ ากการส�ำรวจความชุกทัง้ หมดของโรงพยาบาลแลว้ น�ำมาแยก
โรงพยาบาล พบว่าต�ำแหน่งติดเชื้อในโรงพยาบาล ได้แก่ ติดเชื้อ เฉพาะรายสาขาจะทำ� ใหก้ ารนำ� ขอ้ มลู พน้ื ฐานนนั้ มาใชเ้ ปน็ ประโยชน์
ต�ำแหน่งแผลผ่าตัด ปอดอักเสบ และการติดเช้ือระบบทางเดิน ต่อมาไดด้ ยี ่งิ ขน้ึ อีกตอ่ ไป
ปัสสาวะ ตามล�ำดับ1 สอดคล้องกับการศึกษาในแอฟริกาพบ
ตำ� แหนง่ ติดเช้อื ในโรงพยาบาลได้แก่ ตดิ เชื้อในกระแสเลือด ตดิ เช้อื สรปุ
ต�ำแหน่งแผลผ่าตัด และการติดเช้ือระบบทางเดินปัสสาวะ ตาม ระบาดวิทยา อัตราชุกและประสิทธิภาพการเฝ้าระวังการ
ล�ำดับ8 แสดงให้เห็นว่าการเฝ้าระวังการติดเชื้อในโรงพยาบาลยัง
ตอ้ งใหค้ วามสำ� คญั ทง้ั ผปู้ ว่ ยทม่ี อี ปุ กรณส์ อดใสใ่ นรา่ งกาย และทไี่ มม่ ี ตดิ เชอ้ื ในโรงพยาบาล แผนกอายรุ กรรม โรงพยาบาลนพรตั นราชธานี
อุปกรณ์ โดยผู้ใหญ่และผู้สูงอายุจ�ำเป็นต้องให้ความส�ำคัญต่อการ เป็นข้อมูลพ้ืนฐานท่ีส�ำคัญของโรงพยาบาล หากน�ำมาใช้ในการ
ติดเช้ือในระบบต่างๆ ของร่างกายซ่ึงอาจสอดคล้องกับโรคท่ีน�ำมา วเิ คราะหห์ าสาเหตกุ ารตดิ เชอื้ และหาแนวทางการปอ้ งกนั การตดิ เชอื้
โรงพยาบาลหรือโรคประจ�ำตวั ของผู้ป่วย ในโรงพยาบาลจะสามารถทำ� ใหอ้ บุ ตั กิ ารณก์ ารตดิ เชอื้ ในโรงพยาบาล
โดยเฉพาะกลุ่มโรคส�ำคัญในแผนกอายุรกรรมลดลงได้ เน่ืองจากมี
การส�ำรวจความชุกนอกจากจะท�ำให้ได้ข้อมูลพื้นฐานเชิง ประสทิ ธภิ าพในการเฝา้ ระวังอยู่ในระดับสูง
ระบาดการติดเชื้อในโรงพยาบาลแล้วยังท�ำให้ทราบประสิทธิภาพ
การเฝ้าระวังการติดเช้ือในโรงพยาบาลซึ่งจะน�ำมาใช้ในการพัฒนา กติ ตกิ รรมประกาศ
งานด้านการป้องกันและควบคุมการติดเช้ือในโรงพยาบาลต่อไป ขอขอบคุณนายแพทย์สมบูรณ์ ทศบวร ผู้อ�ำนวยการ
สอดคล้องกับการศึกษาในประเทศจีนท่ีพบว่า การส�ำรวจความชุก
เป็นเคร่ืองมือท่ีส�ำคัญส�ำหรับประเมินการติดเช้ือในโรงพยาบาล 9 โรงพยาบาลนพรัตนราชธานี ท่ีอนุญาตให้ท�ำการศึกษาในคร้ังน้ี
โดยได้รับความร่วมมืออย่างดีจากกลุ่มภารกิจด้านการพยาบาล
และสอดคล้องกับการศึกษาในประเทศแถบยุโรปที่พบว่า การ หัวหน้างานแผนกอายุรกรรม หัวหน้างานการพยาบาลด้านการ
ออกแบบการเฝ้าระวังการติดเช้ือในโรงพยาบาล มีส่วนเกี่ยวข้อง ป้องกันและควบคุมการติดเช้ือและพยาบาลควบคุมการติดเช้ือใน
ในการเพิม่ ประสิทธิภาพการเฝ้าระวงั การตดิ เชอ้ื ในโรงพยาบาล ซ่งึ โรงพยาบาลรวมทงั้ เจา้ หนา้ ทใ่ี นหนว่ ยงานทกุ ทา่ น และคณะทำ� งาน
เป็นข้อมูลพ้ืนฐานท่ีส�ำคัญการป้องกันการติดเชื้อในโรงพยาบาล10 เฝ้าระวังการติดเชื้อในโรงพยาบาลที่สนับสนุนด้านวิชาการ ช่วย
เหลือและให้โอกาสในการท�ำงานวิชาการซึ่งท�ำให้การศึกษาครั้งนี้
ส�ำหรับการส�ำรวจความชุกครั้งน้ีพบว่า ประสิทธิภาพการเฝ้าระวัง สำ� เร็จลุล่วงลงได้
การติดเชื้อในโรงพยาบาลมีค่าเท่ากับร้อยละ 85.7 ซึ่งผ่านเกณฑ์
ตัวช้ีวัดของโรงพยาบาลคือ มากกว่าร้อยละ 80 และสอดคล้อง

References 3. Aumprasert T. Prevalence of Hospital Acquired Infections Survey
1. Russo PL, Stewardson AJ, Cheng AC, Bucknall T, Mitchell BG. at Queen Sirikit National Institute of Child Health 2015. Journal
of the Department of Medical Services 2017;42:6.
The prevalence of healthcare associated infections among
adult inpatients at nineteen large Australian acute-care public 4. Infection Control Committee, Nopparat Rajathanee Hospital.
hospitals: a point prevalence survey. Antimicrob Resist Infect Infection surveillance report in Hospital; 2004.
Control 2019;8:114.
2. Petersen MH, Holm MO, Pedersen SS, Lassen AT, Pedersen C. 5. Unahalekhaka A. Epidemiology and Evidence-Based Practice
Incidence and prevalence of hospital-acquired infections in a Guideline in Prevention of Hospital-Associated Infection. Chiang
cohort of patients admitted to medical department. Dan Med Mai: Mingmuangnavarat Company LTD; 2013 (in Thai).
Bull 2010;57:A4210.

ปที  ี่ 46  ฉบับที่ 1  มกราคม - มีนาคม 2564 | 87

6. Unahalekhaka A. Prevention of Nosocomial Infection : Principles 9. Wu YL, Yang XY, Pan MS, Li RJ, Hu XQ, Zhang JJ, et al. An
and Guidelines; 2012. 8-year point-prevalence surveillance of healthcare-associated
infections and antimicrobial use in a tertiary care teaching
7. Unahalekhaka A. Nosocomial Infection Surveillance; 1997. hospital in China. Epidemiol Infect 2018; 147: 1-6.
8. Labi AK, Obeng-Nkrumah N, Owusu E, Bjerrum S, Bediako-Bowan
10. Van Mourik MSM, Perencevich EN, Gastmeier P, Bonten MJM.
A, Sunkwa-Mills G, et al. Multi-centre point-prevalence survey of Designing Surveillance of Healthcare-Associated Infections in
hospital-acquired infections in Ghana. J Hosp Infect 2019;101: the Era of Automation and Reporting Mandates. Clin Infect Dis
60-8. 2018;66:970-6.

88 | วารสารกรมการแพทย์

นพิ นธ์ตน้ ฉบับ

ผลการใช้เซลล์ต้นก�ำเนิดมีเซนไคม์ต่อการหายของรอยวิการ
รอบรากฟนั เทียมในสัตว์ทดลอง: การทบทวนวรรณกรรมอย่าง
เปน็ ระบบและการวเิ คราะหอ์ ภมิ าน

เอศเธระ ประทปี ทองคำ� ท.บ., ว.ท., Dr.med.dent.,
กรรณกิ า ชูเกยี รตมิ น่ั ท.บ., พ.บ., MsIT, Cert. in OMS
สถาบันทนั ตกรรม กรมการแพทย์ ตำ� บลตลาดขวัญ อำ� เภอเมือง จังหวดั นนทบรุ ี 11000

Abstract: The Effect of Mesenchymal Stem Cells on
Peri-implant Defect Healing in Animal Studies:
A Systematic Review and Meta-analysis

Esthera Prateeptongkum, DDS., Dip., Dr.med.dent.,

Kannika Chukiatmun DDS., M.D., MsIT, Cert. in OMS
Institute of Dentistry, Department of Medical Services, Talad Khwan, Mueang
Nonthaburi, Nonthaburi, 11000
(E-mail: [email protected])
(Received: August 11, 2020; Revised: September 24, 2020; Accepted: December 30, 2020)

Background: The ultimate goal of peri-implant defect healing is the regeneration and establishiment of
osteointegration. As the limitation of the autogenous bone graft which is considered to be a gold standard treatment,
tissue engineering technique was created for an alternative treatment. Mesenchymal stem cells provide a promising
approach for bone regeneration inducing and osseointegration enhancing with tissue engineering technology.
Objective: The objective of meta-analysis was to quantitatively find out the effect of mesenchymal stem cells for
peri-implant defect healing in animal model. Methods: PubMed database was systematically searched for related
articles, together with searching in Google scholar. They were all filtered for articles in English or Thai from 2000
to May 2020. Results: Twelve articles, which are randomized controlled trials and preclinical animal trials were
accepted and extracted for meta-analysis. Data was calculated for standard mean difference (SMD) at 95% CI and
random effect model was used. the results showed that mesenchymal stem cell groups had positive results on
bone formation (SMD=2.683; 95% CI= 1.580 – 3.786, p=0.000) and bone-to-implant contact (SMD=2.592; 95% CI =
1.363 – 3.821, p = 0.000). However, the data was high heterogeneity (I2=80.4%, I2=83.5%). Conclusion: The result
evidences suggest that the mesenchymal stem cells might had benefits on peri-implant defect healing in animals.
However, as less preclinical animal trials and possible the risk of bias problems, the further higher quality researches
and randomized controlled trials in animal models are still required to prove the effectiveness of mesenchymal
stem cells for the healing of peri-implant defect in clinical applications in the future.

Keywords: Dental implants, Mesenchymal stem cells, Tissue engineering, Meta-analysis

บทคดั ยอ่ (tissue engineering) มาพฒั นาเพอื่ ใชเ้ ปน็ ทางเลอื กในการกระตนุ้
ภมู หิ ลงั : เปา้ หมายของการรกั ษารอยวกิ ารรอบรากฟนั เทยี ม ใหเ้ กดิ การเจรญิ ทดแทนของกระดกู และการคงสภาพของขบวนการ
กระดกู เชอื่ มประสาน วตั ถปุ ระสงค:์ เพอื่ ตอบคำ� ถามในเชงิ ปรมิ าณ
คือหวังผลให้เกิดการเจริญทดแทนของเนื้อเยื่อรอบรากฟันเทียม ด้วยการวิจัยอย่างเป็นระบบว่าผลของการใช้เซลล์ต้นก�ำเนิดมี
และการคงสภาพของขบวนการกระดกู เชอ่ื มประสาน วธิ กี ารรกั ษา เซนไคม์ต่อการเจริญทดแทนของเน้ือเย่ือบริเวณรอยวิการรอบ
มาตรฐานดว้ ยการปลกู ถา่ ยกระดกู ตนเองยงั มขี อ้ จำ� กดั หลายประการ รากฟันเทียมเป็นอย่างไร วิธีการ: สืบค้นงานวิจัยท่ีเกี่ยวข้องกับ
จงึ ไดม้ กี ารนำ� เซลลต์ น้ กำ� เนดิ มเี ซนไคมโ์ ดยเทคนคิ วศิ วกรรมเนอื้ เยอ่ื

ปที ี ่ 46  ฉบับท่ี 1  มกราคม - มีนาคม 2564 | 89

การรักษาดังกล่าวจากฐานข้อมูล PubMed อย่างเป็นระบบ และ wall) อาจจะสง่ ผลตอ่ ความวกิ ารของกระดกู รอบรากฟนั เทยี มทง้ั ใน
สืบค้นจาก Google scholar เลือกเฉพาะบทความภาษาอังกฤษ แนวดง่ิ (vertical defect) และในแนวขวาง (horizontal defect)3
หรอื ภาษาไทย ตงั้ แตป่ ี ค.ศ. 2000 ถงึ เดอื นพฤษภาคม ปี ค.ศ. 2020 รวมถงึ รอยวกิ ารของกระดกู ทมี่ สี าเหตมุ าจากการอกั เสบรอบรากฟนั
ผล: บทความท่ีได้รับการยอมรับมี 12 บทความท่ีเป็นการทดลอง เทียม (peri-implantitis) ซ่งึ เป็นผลมาจากการตดิ เช้อื ปัจจัยเหล่า
ท่ีมีการควบคุมในสัตว์ทดลอง ทั้ง 12 บทความถูกน�ำมาวิเคราะห์ น้ีล้วนส่งผลต่อความส�ำเร็จของรากฟันเทียมท้ังในระยะสั้นและ
อภิมาน โดยรวบรวมผลลัพธ์ของปริมาณการสร้างใหม่ของกระดูก ระยะยาวได4้ ,5
เบ้าฟัน และ/ หรือ การสร้างใหม่ของกระดูกที่สัมผัสกับรากฟัน
เทียมโดยพิจารณาจากลกั ษณะทางจลุ วทิ ยา โดยน�ำข้อมลู มาเทยี บ วิธีการมาตรฐาน (gold standard treatment) ที่ท�ำให้
กับกลุ่มควบคุมที่ไม่มีการใช้เซลล์ต้นก�ำเนิด จากน้ันน�ำมาหาค่า เกดิ การสรา้ งใหมข่ องเนอ้ื เยอื่ บรเิ วณรอยวกิ ารรอบรากฟนั เทยี มโดย
standard mean difference (SMD) ที่ช่วงความเชื่อม่ัน 95% ทว่ั ไปจะยดึ หลกั การของการชกั นำ� ใหเ้ กดิ การสรา้ งกระดกู (guided
ผลการวิเคราะห์พบว่า กลุ่มที่ใช้เซลล์ต้นก�ำเนิดมีเซนไคม์สามารถ bone regeration; GBR) โดยการใชแ้ ผน่ กนั้ (barrier membrane)
สร้างกระดูกเบ้าฟันได้มากกว่าในกลุ่มควบคุม (SMD = 2.683; ร่วมกับการปลูกถ่ายกระดูกตนเอง (autogenous bone graft)6
95% CI = 1.580 – 3.786, p = 0.000) และสามารถสร้างกระดูก อย่างไรก็ตาม ข้อด้อยของวิธีน้ีคือต้องท�ำศัลยกรรมต�ำแหน่งที่ 2
ท่สี ัมผัสกับรากฟันเทยี มไดม้ ากกว่าในกลมุ่ ควบคมุ (SMD = 2.592; เพื่อใหไ้ ดม้ าซ่งึ กระดูก และบางครงั้ ปริมาณทไี่ ดม้ าอาจไมเ่ พียงพอ7
95% CI = 1.363 – 3.821, p = 0.000) แต่ข้อมูลขาดความ ทางเลือกอื่นที่ถูกน�ำมาใช้คือการใช้วัสดุทดแทนกระดูกอื่นๆ เช่น
เป็นเนอื้ เดียวกันระดับระดบั สงู (I2=80.4%, I2=83.5%) สรุป: การ แอลโลกราฟท์ (allografts), ซีโนกราฟท์ (xenografts) เป็นต้น
วิเคราะห์น้ีสนับสนุนว่าการใช้เซลล์ต้นก�ำเนิดมีเซนไคม์มีแนวโน้ม อย่างไรก็ตามผลส�ำเร็จที่ได้จากการใช้วิธีดังกล่าวยังไม่ชัดเจนนัก
ให้เกิดการเจริญทดแทนของเน้ือเยื่อบริเวณรอยวิการรอบรากฟัน จงึ ไดม้ กี ารพฒั นาทางเลอื กอน่ื เชน่ การอาศยั หลกั การของวศิ วกรรม
เทยี มในสตั วท์ ดลอง อยา่ งไรกต็ ามเนอ่ื งจากยงั มกี ารศกึ ษาทมี่ จี ำ� นวน เนอ้ื เยอื่ (tissue engineering) เพอ่ื หวงั ผลให้เกดิ การสร้างใหมข่ อง
นอ้ ย จำ� นวนกลมุ่ ตวั อยา่ งมไี มม่ ากนกั และยงั มอี คตอิ ยบู่ า้ ง ดงั นน้ั จงึ มี เนอื้ เยอื่ บริเวณรอยวกิ ารรอบรากฟนั เทียมเทยี บเท่าวธิ ีมาตรฐาน
ความจำ� เปน็ ทจ่ี ะตอ้ งมกี ารศกึ ษาในทางคลนิ กิ ทเี่ ปน็ การทดลองแบบ
สุ่มและมีกลุ่มควบคุมท่ีมีจ�ำนวนมากข้ึนและมีคุณภาพสูงต่อไป วศิ วกรรมเนอ้ื เยอ่ื ถอื เปน็ วธิ หี นงึ่ ทถี่ กู นำ� ไปใชอ้ ยา่ งกวา้ งขวาง
เพ่ือประเมินประสิทธิภาพของการใช้เซลล์ต้นก�ำเนิดเพ่ือการสร้าง ทงั้ ในทางการแพทยแ์ ละทางทนั ตกรรมโดยมวี ตั ถปุ ระสงคเ์ พอื่ ใหเ้ กดิ
ของเนอ้ื เยื่อบริเวณรอยวกิ ารรอบรากฟันเทยี ม การสรา้ งใหมข่ องเน้อื เย่อื หรืออวยั วะที่ถูกท�ำลาย โดยหลกั การของ
วศิ วกรรมเนอ้ื เยอ่ื คอื การใชเ้ ซลลต์ น้ กำ� เนดิ (stem cells) รว่ มกบั วสั ดุ
คำ� สำ� คญั : รากฟนั เทยี ม เซลลต์ น้ กำ� เนดิ มเี ซนไคม์ วศิ วกรรม โครงร่าง (scaffolds) และโกรทแฟคเตอร์ (growth factors)8 จาก
เน้ือเยือ่ การวเิ คราะหอ์ ภมิ าน การศึกษาพบว่าเซลลต์ น้ ก�ำเนดิ มีเซนไคม์ (mesenchymal stem
บทน�ำ cells; MSC) มคี วามสามารถในการเปลย่ี นแปลง (differentiate) ไป
เปน็ เซลลท์ ส่ี รา้ งกระดกู (osteoblastic lineages)ได้ จากคณุ สมบตั ิ
การทดแทนการสูญเสียฟันในช่องปากด้วยรากฟันเทียม ดงั กลา่ ว การใชเ้ ซลลต์ น้ กำ� เนดิ มเี ซนไคมอ์ าจจะเปน็ ทางเลอื กหนงึ่ ท่ี
(dental implant) ถือเป็นการรกั ษาทีไ่ ด้รับการยอมรบั ในปัจจบุ นั นา่ สนใจในการนำ� มาใชเ้ พอ่ื ใหเ้ กดิ การสรา้ งใหมข่ องกระดกู บรเิ วณที่
และผู้ป่วยมีความพึงพอใจเนื่องจากรากฟันเทียมมีลักษณะคล้าย เกดิ รอยวิการรอบรากฟนั เทยี มได9้
กับฟันธรรมชาติ และไม่ต้องมีการถอดเข้า-ออกเมื่อเปรียบเทียบ
กับการทดแทนด้วยฟันเทียมชนิดถอดได้ (removable partial ในปัจจุบันการศึกษาเพื่อท�ำการวิเคราะห์อภิมานเกี่ยวกับ
denture)1 ปจั จัยท่สี ง่ ผลให้เกดิ ผลสำ� เร็จของการรักษาดว้ ยรากฟนั เทคนิควิศวกรรมเน้ือเยื่อเพื่อใช้ในการรักษารอยวิการรอบรากฟัน
เทียมประกอบด้วยหลายปัจจัย เช่น การมีปริมาณกระดูกที่สัมผัส เทียมด้วยเซลล์ต้นก�ำเนิดมีเซนไคม์ยังมีน้อยมาก อีกทั้งในปัจจุบัน
กบั รากฟันเทยี ม (bone to implant contact; BIC) ที่เพยี งพอ ความก้าวหน้าทางด้านเทคโนโลยีวิศวกรรมเน้ือเยื่อเพื่อน�ำมาใช้ใน
ตามมาด้วยการหาย (healing) และการคงสภาพของขบวนการ การรักษาผู้ป่วยถูกพัฒนาข้ึนอย่างรวดเร็ว และก�ำลังได้รับความ
กระดูกเช่ือมประสาน (osseointegration) ในระยะยาว โดยมี สนใจในการศึกษาคน้ คว้าทางการแพทย์ จึงเปน็ ท่ีมาของการศกึ ษา
การสูญเสยี กระดูกรองรบั รากฟันเทียมนอ้ ยทีส่ ุด (minimal bone วิจัยนี้ เพื่อต้องการศึกษาและรวบรวมหลักฐานทางวิชาการถึงผล
loss)2 อยา่ งไรกต็ าม สงิ่ ทพี่ บไดบ้ อ่ ยในการใหก้ ารรกั ษาดว้ ยรากฟนั ของการใช้เซลล์ต้นก�ำเนิดมีเซนไคม์เพื่อให้เกิดการเจริญทดแทน
เทียมคือ ปริมาณกระดูกเบ้าฟัน (alveolar bone) ท่ีไม่เพียงพอ ของกระดูกรอบรากฟันเทียมในสัตว์ทดลอง เพื่อเป็นพ้ืนฐานใน
ซึ่งอาจจะเป็นผลมาจากการสูญเสียฟันด้วยโรคปริทันต์อักเสบ การท�ำวิจัยในมนุษยต์ อ่ ไป
(periodontitis) อบุ ตั เิ หตุ (trauma) หรอื การฝอ่ ลบี จากการละลาย วตั ถุและวิธกี าร
ของสนั กระดกู (resorption atrophy) เปน็ ตน้ ดงั นน้ั การใชร้ ากฟนั
เทยี มในบรเิ วณทมี่ กี ระดกู รองรบั ไมพ่ อเพยี ง (compromised bone การรวบรวมขอ้ มูล
เก็บรวบรวมบทความจากฐานข้อมลู PubMed ด้วยวธิ กี าร
สืบค้นอย่างเป็นระบบ น�ำผลมารวมกับการสืบค้นจาก Google

90 | วารสารกรมการแพทย์

scholar โดยใช้ key word ไดแ้ ก่ stem cells OR mesenchymal (bone-to-implant contact; BIC)
stem cells OR progenitor cells and peri-implant defect OR Exclusion criteria คือ
peri-implantitis And healing OR bone formation OR bone 1. รายงานการวจิ ยั ท่ไี มไ่ ดท้ ำ� การศึกษาในบริเวณท่มี ีความ
filling น�ำมาเฉพาะบทความภาษาอังกฤษหรือภาษาไทยตั้งแต่ ปี
ค.ศ. 2000 จนถึงเดือนพฤษภาคม ปี ค.ศ. 2020 และผลของการ ผิดปกตขิ องอวัยวะรอบรากฟนั เทียม หรือบริเวณทม่ี ีรอยวิการรอบ
สบื คน้ ใช้ inclusion criteria ในการเลือกบทความคอื รากฟันเทยี ม

1. รายงานการวิจัยในสัตว์ทดลองที่มีรอยโรควิการรอบ 2. รายงานการวิจัยในห้องปฏิบัติการ หรือการทบทวน
รากฟนั เทยี ม เปน็ การทดลองแบบสมุ่ ทมี่ กี ลมุ่ ควบคมุ (randomized วรรณกรรม
controlled trial) โดยเป็นการศกึ ษาทใี่ ช้เซลล์ตน้ กำ� เนดิ มีเซนไคม์
เพอื่ การเจรญิ ทดแทนของอวยั วะรอบรากฟนั เทยี ม และมกี ารตดิ ตาม การทบทวนบทความ
ผลอย่างน้อย 2 เดือน ผู้ทบทวน (reviewer) 2 คน อา่ นบทความอย่างเปน็ อสิ ระ
ต่อกัน ตั้งแต่ข้ันตอนคัดชื่อเร่ืองและเฉพาะบทความท่ีผ่านเกณฑ์
2. รายงานการวิจัยที่มีการแสดงผลการเจริญทดแทนของ ทัง้ inclusion และ exclusion criteria ที่ก�ำหนด สำ� เนาฉบับเต็ม
อวัยวะรอบรากฟันเทียมเป็นข้อมูลเชิงปริมาณ โดยพิจารณาจาก ของบทความจะถูกน�ำมาประเมินตามข้ันตอนการท�ำวิจารณญาณ
ลักษณะทางจุลวิทยา ทั้งในกลุ่มทดลอง และกลุ่มควบคุม อย่าง (critical appraisal) ซึ่งประกอบด้วยการทบทวนบทความ การ
น้อย 1 ข้อมลู ดังนี้ ดึงข้อมูลจากบทความ และการประเมินคุณภาพของบทความต่อ
ไป โดยการคัดเลือกเป็นอิสระต่อกัน หากความคิดเห็นท่ีขัดแย้ง
- ระบุปริมาณการสร้างใหม่ของกระดูกเบ้าฟัน (bone ระหวา่ งผูท้ บทวน 2 คน จะถูกแกไ้ ขโดยการอภปิ รายและตกลงกัน
formation) และ/ หรือ ปริมาณกระดูกท่ีสัมผัสกับรากฟันเทียม เป็นเอกฉนั ท์ (รูปที่ 1)

รูปที่ 1 ขนั้ ตอนวธิ กี ารทบทวนอยา่ งเป็นระบบใน PRISMA flow template

ปีท ่ี 46  ฉบับที่ 1  มกราคม - มนี าคม 2564 | 91

ตารางที่ 1 การประเมนิ อคตงิ านวจิ ัย

Author Year Random Allocation Blind of Blinding of Incomplete Selective Other
sequence concealment participants the outcome reporting bias
generation (selection bias) and personnel
outcome data (reporting bias)
(selection bias) (performance bias) assessment
(detection bias)
(detection bias)

Mizuno et al. 2008 U U U U L LU

Ribeiro et al. 2010 U U U L L LU

Wang et al. 2011 U U U U L LU

Ribeiro et al. 2012 L U U L L LU

Zou et al. 2012 U U U U U LU

Han et al. 2013 U U U L L LU

Yun et al. 2014 U U U U L LU

Park et al. 2014 U U U U L HU

Hao et al. 2014 U U U U H LH

Xu et al. 2015 U U U U H LU

Xu et al. 2016 U U U L H LU

Ding et al. 2019 L U U U L LU

หมายเหตุ: L หมายถงึ Low risk, H หมายถึง High risk, U หมายถงึ Unclear

การดงึ ข้อมลู จากบทความ คณุ ภาพของบทความ
น�ำผลลัพธ์จากลักษณะทางจุลวิทยา ผลทางภาพถ่ายรังสี การประเมินคุณภาพของบทความท่ีได้รับการยอมรับโดย
ท่ีระบุปริมาณการสร้างใหม่ของกระดูกรอบรากฟันเทียม โดย ผู้ทบทวนท้ังสองคน อย่างเป็นอิสระต่อกัน จากน้ันผู้วิจัยประเมิน
กลุ่มทดลองเป็นกลุ่มที่ได้รับการรักษาโดยใช้เซลล์ต้นก�ำเนิดมี คณุ ภาพของงานวิจยั ตามแนวทางของ Cochrane risk of bias10
เซนไคม์ ส่วนกลุ่มควบคุมไม่ได้รับการรักษาโดยใช้เซลล์ต้นก�ำเนิด ตาม PRISMA guideline การยอมรับคุณภาพบทความใชฉ้ ันทามติ
ใดๆ ข้อมูลท่ีรวบรวมจะเป็นค่าเฉลี่ย (mean) และค่าเบ่ียงเบน ผู้ทบทวนทั้งสองคน และแสดงผลการประเมินอคติงานวิจัยเป็น
มาตรฐาน (standard deviation) ของปรมิ าณการสรา้ งใหมก่ ระดกู ตาราง (ตารางท่ี 1)
เบ้าฟัน (bone formation) และ/ หรือ ปริมาณกระดูกที่สัมผัส
รอบรากฟันเทียม (BIC)

92 | วารสารกรมการแพทย์

A) Forest plot จากค่า SMD ของปริมาณการสรา้ งใหม่ B) Funnel plot ปรมิ าณการสรา้ งใหมข่ องกระดูกเบ้าฟัน
ของกระดูกเบา้ ฟัน

หมายเหต:ุ 0 คอื การศกึ ษาทใ่ี ช้เซลลต์ น้ กำ� เนดิ มเี ซนไคมจ์ ากไขกระดูก (BMSC)
1 คือ การศึกษาที่ใช้เซลลต์ ้นกำ� เนดิ มีเซนไคม์จากแหล่งอน่ื
C) ผล SMD ของปรมิ าณการสรา้ งใหมข่ องกระดกู เบา้ ฟนั จาก subgroup analysis
รปู ที่ 2 ผลของปรมิ าณการสรา้ งใหมข่ องกระดูกเบา้ ฟนั (bone formation)

ปที  ี่ 46  ฉบับที่ 1  มกราคม - มีนาคม 2564 | 93

A) Forest plot จากคา่ SMD ของปรมิ าณกระดกู ทส่ี มั ผสั B) Funnel plot ปริมาณกระดูกทส่ี มั ผสั รอบรากฟนั เทยี ม
รอบรากฟันเทียม

หมายเหตุ: 0 คอื การศกึ ษาทใ่ี ชเ้ ซลล์ตน้ กำ� เนดิ มีเซนไคม์จากไขกระดูก (BMSC)
1 คอื การศกึ ษาทใี่ ชเ้ ซลลต์ ้นกำ� เนิดมีเซนไคม์จากแหลง่ อืน่
C) ผล SMD ของปรมิ าณปรมิ าณกระดกู ทสี่ มั ผสั รอบรากฟนั เทยี ม จาก subgroup analysis

รปู ท่ี 3 ผลของปรมิ าณกระดูกที่สมั ผัสรอบรากฟันเทียม (BIC)

94 | วารสารกรมการแพทย์

สถิติท่ใี ช้ เมอื่ ดผู ลรวมของขนาดอทิ ธพิ ล (effect size) น่ันคือ คา่ SMD มีคา่
การศึกษาน้ีอยู่ในรูปตัวแปรต่อเน่ือง ข้อมูลท่ีได้ผลจาก เทา่ กบั 2.683 (95% CI = 1.580 – 3.786, p = 0.000) แปลผล
animal studies รายงานเป็นค่าเฉลี่ยและค่าเบ่ียงเบนมาตรฐาน ไดว้ า่ กลมุ่ ทใ่ี ชเ้ ซลลต์ น้ กำ� เนดิ มเี ซนไคมส์ ามารถสรา้ งกระดกู เบา้ ฟนั
ของปริมาณการสร้างใหม่ของกระดูกเบ้าฟัน และพื้นท่ีสัมผัสของ ไดม้ ากกวา่ ในกลุ่มควบคมุ แตอ่ าจจะยังไม่สามารถสรุปได้ เนอ่ื งจาก
กระดูกรอบรากฟันเทียมของกลุ่มท่ีรักษาโดยใช้เซลล์ต้นก�ำเนิดมี ข้อมลู ขาดความเป็นเน้ือเดียวกันสูง (I2 =80.4%) และมกี ารศกึ ษา
เซนไคม์ กับกลุ่มควบคุม การแสดงผลการวิเคราะห์อภิมานถูกน�ำ ทย่ี ังไม่มากพอ (รูปที่ 2A)
มาค�ำนวณ pooled differential variation ของปรมิ าณการสร้าง
ใหมข่ องกระดกู เบา้ ฟนั และพนื้ ทสี่ มั ผสั ของกระดกู รอบรากฟนั เทยี ม เมื่อท�ำ subgroup analysis เปรียบเทียบระหว่างกลุ่ม
โดยคำ� นวณ standard mean difference (SMD) ทรี่ ะดบั ความเชอื่ ทท่ี ำ� การรกั ษาโดยใชเ้ ซลลต์ น้ กำ� เนดิ มเี ซนไคมจ์ ากไขกระดกู (BMSC)
ม่ัน (confidence interval) เท่ากับรอ้ ยละ 95 ใช้ random effect กับกลุ่มท่ีท�ำการรักษาโดยใช้เซลล์ต้นก�ำเนิดจากแหล่งอ่ืน ซึ่งมี
models น�ำเสนอผลการรวมข้อมูล (pooled estimate) ในรูป ทง้ั หมด 5 การศกึ ษา คา่ SMD มคี า่ เทา่ กบั 1.453 (95% CI= 0.435
กราฟ forest plot (รปู ที่ 2A, 3A) การศึกษานใ้ี ชค้ ่า Cochrane – 2.472, p = 0.029) แปลผลการวิเคราะห์ว่า กลุ่มที่ใช้เซลล์
statistic (Q-statistic) และค่า percentage of inconsistency ต้นก�ำเนิดมีเซนไคม์จากไขกระดูกสามารถสร้างกระดูกเบ้าฟันได้
index (I2) เพ่ือวัดความไมเ่ ปน็ เนอ้ื เดยี วกัน (heterogeneity) นำ� มากกว่าในกลุ่มควบคุมซ่ึงไม่ได้ใช้เซลล์ต้นก�ำเนิด เมื่อดูค่า I2 =
เสนอผลด้วย funnel plot (รูปที่ 2B, 3B) และตรวจสอบอคติจาก 63.0% และ p = 0.029 สามารถแปลผลได้ว่าการศึกษาท่ีน�ำมา
การตพี ิมพ์ดว้ ยการทดสอบสถติ ิ Begg’s test และการทดสอบสถิติ รวมกนั นัน้ มคี วามต่างแบบค่อนขา้ งชัดเจน จึงอาจจะยังไม่สามารถ
Egger’s test ซ่งึ การวิเคราะหน์ ้ีใชโ้ ปรแกรม STATA 11.2 สรปุ ได้ เนอื่ งจากขอ้ มลู ขาดความเปน็ เนอื้ เดยี วกนั สงู และการศกึ ษา
ท่ียงั ไมม่ ากพอ (รปู ท่ี 2C)
ผล
ผลการวิเคราะห์ของปริมาณการสร้างกระดูกท่ีสัมผัสกับ
การสืบค้นข้อมูลอย่างเป็นระบบจาก PubMed ได้ 893 รากฟันเทียม (bone-to-implant contact) การแปลผลการ
บทความ สบื คน้ จาก Google Scholar ได้ 78 บทความ ทำ� การ วิเคราะห์ เม่อื ดคู ่า I2 = 83.5% และ p = 0.000 สามารถแปลผล
เลอื กบทความทซ่ี �ำ้ กันออก เหลอื เปน็ จ�ำนวนท้งั ส้นิ 901 บทความ ไดว้ า่ การศึกษา 11 การศกึ ษา จากท้งั หมด 12 การศกึ ษา ที่นำ� มา
ผา่ นการคัดกรองตามเกณฑ์ inclusion และ exclusion criteria รวมกันน้ันมีความต่างแบบปรากฏอย่างชัดเจน เมื่อดูผลรวมของ
ได้รับการยอมรับจากผู้ทบทวนเป็นเอกฉันท์จ�ำนวน 12 บทความ ขนาดอิทธพิ ล (effect size) น่ันคือ ค่า SMD มีค่าเทา่ กับ 2.592
โดยยอมรบั บทความทเ่ี ปน็ การศกึ ษาในสตั วท์ ดลอง ซงึ่ มกี ารทดลอง (95% CI = 1.363 – 3.821, p = 0.000) แปลผลได้วา่ กล่มุ ท่ี
แบบสุม่ ที่มีกลุ่มควบคุม บทความท่ถี กู คดั เขา้ มาน้ันมขี นาดตัวอยา่ ง ใช้เซลล์ต้นก�ำเนิดมีเซนไคม์สามารถสร้างกระดูกที่สัมผัสกับ
มากทสี่ ุดคอื 48 ตวั อยา่ ง และนอ้ ยทีส่ ดุ คอื 14 ตัวอย่าง รากฟนั เทยี มใหมไ่ ดม้ ากกวา่ ในกลมุ่ ควบคมุ แตอ่ าจจะยงั ไมส่ ามารถ
สรปุ ได้ เน่อื งจากขอ้ มูลขาดความเป็นเน้อื เดียวกนั สงู (I2 =83.5%)
การประเมนิ อคติงานวิจัยจากทง้ั 12 การศกึ ษา พบว่า ไม่มี และมีการศึกษาท่ียังไมม่ ากพอ (รูปที่ 3A)
การศกึ ษาใดทถ่ี ูกประเมนิ ผลเปน็ low risk of bias ของทุกคา่ การ
ประเมิน มี 8 การศึกษา พบว่าจะมีอคตติ ่ำ� (low risk of bias) และ เม่ือท�ำ subgroup analysis เปรียบเทียบระหว่างกลุ่มท่ี
ไม่ชัดเจน (unclear risk) ร่วมดว้ ย และอีก 4 การศึกษา พบวา่ มี ท�ำการรักษาโดยใช้เซลล์ต้นก�ำเนิดจากไขกระดูก กับกลุ่มท่ีท�ำการ
ทั้ง อคติต�ำ่ ไม่ชัดเจน และอคตสิ ูง (high risk of bias) ร่วมดว้ ย รกั ษาโดยใชเ้ ซลล์ต้นกำ� เนิดจากแหลง่ อน่ื ซ่งึ มที ั้งหมด 4 การศึกษา
(ตารางท่ี 1) แปลผลการวเิ คราะห์ เมอื่ ดคู า่ I2 = 81.7% และ p = 0.001 สามารถ
แปลผลได้ว่าการศึกษาท่ีน�ำมารวมกันน้ันความต่างแบบปรากฏ
การวิเคราะหอ์ ภมิ าน จะนำ� ผลของค่าเฉลยี่ (mean) และ อย่างชัดเจน แต่อาจจะยังไม่สามารถสรุปได้ เน่ืองจากข้อมูลขาด
ค่าเบ่ียงเบนมาตรฐาน (SD) ของปริมาณการสร้างใหม่ของเคลือบ ความเปน็ เนือ้ เดียวกนั สงู และการศกึ ษาทยี่ งั ไมม่ ากพอ (รูปท่ี 3C)
รากฟนั และการสรา้ งใหมข่ องกระดกู รอบรากฟนั มาคำ� นวณโดยหา
ค่า standard mean difference (SMD) ทชี่ ่วงความเชื่อมน่ั 95% วิจารณ์
วเิ คราะห์ตามรูปแบบ random effect model
การศึกษาผลการหายของเน้ือเยื่อบริเวณที่เกิดรอยวิการ
ผลการวิเคราะห์ของปริมาณการสร้างใหม่ของกระดูก รอบรากฟันเทียมน้ันจะประกอบไปด้วยหลายตัวแปร เช่น การ
เบา้ ฟนั (bone formation) การแปลผลการวเิ คราะห์ เมื่อดคู า่ I2 สร้างเนือ้ เยอ่ื เกย่ี วพันของเหงอื ก การสรา้ งกระดูกเบ้าฟัน การสร้าง
= 80.4% และ p = 0.000 สามารถแปลผลไดว้ า่ การศกึ ษาทัง้ หมด กระดูกท่ีสัมผัสกับผิวรากฟันเทียม และการสร้างเคลือบรากฟัน
12 การศกึ ษา ทนี่ ำ� มารวมกนั นนั้ มคี วามตา่ งแบบปรากฏอยา่ งชดั เจน เป็นต้น แต่การวิเคราะห์อภิมานคร้ังนี้ เป็นการรวบรวมข้อมูลของ

ปที  ี่ 46  ฉบับท่ ี 1  มกราคม - มนี าคม 2564 | 95

การศึกษาทดลองในฟันสัตว์ท่ีเน้นเพียงศึกษาการสร้างกระดูก ศกึ ษาทมี่ ีกลมุ่ ตวั อยา่ งนอ้ ยต่อผลรวมของการศกึ ษาได้
เบ้าฟัน และ/ หรือ การสร้างกระดูกท่ีสัมผัสกับผิวรากฟันขึ้นใหม่ ผลการศกึ ษาโดยรวมดว้ ยการทบทวนวรรณกรรมอยา่ งเปน็
ท�ำให้การวิเคราะห์อภิมานนี้ อาจไม่สามารถบอกผลการหายของ
เนื้อเย่ือรอบรากฟนั เทียมภายหลังการรกั ษาแบบสมบูรณ์ได้ ระบบและการวเิ คราะห์อภมิ านของการศึกษาน้ี พบวา่ กลมุ่ ทดลอง
ทมี่ ีการใช้เซลล์ตน้ กำ� เนดิ มีเซนไคม์ พบมีปรมิ าณการสร้างกระดกู ท่ี
เม่ือพิจารณาในด้านปริมาณการสร้างกระดูกที่สัมผัสกับ สมั ผสั กบั รากฟนั เทียมและปรมิ าณการสรา้ งใหมข่ องกระดกู เบา้ ฟัน
รากฟันเทยี ม (bone-to-implant contact) พบวา่ เมอื่ ตรวจสอบ มากกว่ากลุ่มควบคุมที่ไม่ได้มีการใช้เซลล์ต้นก�ำเนิด หรือใช้เพียง
อคติจากการตีพิมพ์ด้วยกราฟ funnel plot พบว่ากราฟที่ได้ไม่มี วัสดชุ วี ภาพ (biomaterial) สอดคล้องกบั การศึกษาของ Misawa23
ความสมมาตรกนั ซง่ึ จะแสดงถงึ ภาวะทอ่ี าจจะมอี คตจิ ากการตพี มิ พ์ ปี 2016 ซึง่ เป็นการทบทวนวรรณกรรมอยา่ งเปน็ ระบบของการใช้
และเมื่อตรวจสอบอคติจากการตีพิมพ์ด้วยผลทางสถิติ พบว่าผล เซลล์ตน้ ก�ำเนิดตอ่ การหายของรอยวกิ ารรอบรากฟันเทยี ม อยา่ งไร
จากการทดสอบดว้ ย Begg’s test ไดค้ ่า p-value เทา่ กับ 0.004 กต็ าม ในการศกึ ษานม้ี งุ่ เนน้ ทจ่ี ะทบทวนวรรณกรรมอยา่ งเปน็ ระบบ
ซง่ึ มีคา่ นอ้ ยกว่า p = 0.05 สามารถแปลความหมายเบอ้ื งต้นไดว้ า่ และแสดงผลของการวิเคราะห์อภิมานร่วมด้วย การศึกษาที่ผ่าน
มีหลักฐานของอคติจากการตีพิมพ์ ส่วนผลจากการทดสอบด้วย เกณฑ์ตาม inclusion criteria ท้ังหมดเป็นการทดลองท่ีกระท�ำใน
Egger’s test ได้ค่า p-value เทา่ กับ 0.000 มคี ่าน้อยกวา่ p = สนุ ขั ซง่ึ เปน็ สตั วท์ ดลองทไ่ี ดถ้ กู เลอื กใชอ้ ยา่ งกวา้ งขวางในการศกึ ษา
0.05 สามารถแปลความหมายเบอ้ื งตน้ ไดว้ า่ มหี ลกั ฐานของอทิ ธพิ ล เกี่ยวกับเทคนคิ วศิ วกรรมเนื้อเยื่อ เน่ืองจากโครงสร้าง (structure)
ของการศกึ ษาทีม่ ีกลมุ่ ตวั อยา่ งน้อย (small study effect) ต่อผล ส่วนประกอบ (composition) และสรีรวทิ ยา (physiology) ของ
รวมของการศึกษา โดยจะพบการศกึ ษาทีอ่ าจมอี คตจิ ากการตพี ิมพ์ กระดกู สุนัขน้นั มีความคลา้ ยคลึงกบั ในมนุษย2์ 4,25การศึกษาท้งั หมด
และมอี ทิ ธพิ ลของการศกึ ษาทม่ี กี ลมุ่ ตวั อยา่ งนอ้ ยตอ่ ผลรวมของการ น้ีไม่พบว่ามีการเปรียบเทียบการใช้เซลล์ต้นก�ำเนิดมีเซนไคม์กับ
ศึกษา ไดแ้ กก่ ารศกึ ษาของ Han11 ปี 2013, Hao12 ปี 2014, Xu13 กลุ่มควบคุมที่ใช้ autogenous bone graft ซึ่งถือว่าเป็น gold
ASCs ปี 2016 และ Ding14 ปี 2019 standard ของการรักษาให้เกิดการสร้างใหม่ของเน้ือเยื่อบริเวณ
รอยวกิ ารรอบรากฟนั เทยี ม ซงึ่ เปน็ ประเดน็ ทนี่ า่ สนใจและควรไดร้ บั
เมื่อพิจารณาในด้านปริมาณการสร้างใหม่ของกระดูก การศึกษาตอ่ ไปในอนาคต
เบ้าฟัน (bone formation) พบว่ากลุ่มที่ใช้เซลล์ต้นก�ำเนิดมี
เซนไคม์สามารถสร้างกระดูกเบ้าฟันได้มากกว่าในกลุ่มควบคุมแต่ จากการทบทวนวรรณกรรมครง้ั น้ี พบวา่ จำ� นวนตวั อยา่ งของ
อาจจะยังไม่สามารถสรุปได้ เน่ืองจากข้อมูลขาดความเป็นเนื้อ แตล่ ะการศกึ ษามนี อ้ ยกวา่ 40 ตวั อยา่ งรวม 11 การศกึ ษา11,13-19,21,22,26
เดียวกันสูง (I2=80.4%) เม่ือท�ำการวิเคราะห์กลุ่มย่อย พบว่ากลุ่ม โดยพบว่าการศกึ ษาท่มี ตี วั อย่างนอ้ ยที่สุดคอื 14 ตวั อย่าง22 และมี
ทใี่ ช้เซลล์ต้นกำ� เนิดมีเซนไคมจ์ ากไขกระดกู (BMSC) สามารถสรา้ ง เพยี ง 1 การศกึ ษาท่ีมจี �ำนวนตวั อย่างมากที่สดุ คือ 48 ตวั อย่าง12
กระดูกเบ้าฟันได้มากกว่าในกลุ่มควบคุม ซ่ึงได้ผลลัพธ์มาจากการ และการศึกษาท่ีเป็นการทดลองแบบสุ่มที่มีกลุ่มควบคุมในสัตว์
ศึกษาของ Wang15 ปี 2011, Ribeiro16 ปี 2012, Zou17 ปี 2012, ทดลองอาจยังมีไม่มากพอ จึงยังไม่สามารถหาข้อสรุปท่ีแน่นอนได้
Yun18 ปี 2014 และ Xu19 ปี 2015 จากการวเิ คราะห์พบคา่ I2 ลด ข้อจ�ำกัดเกี่ยวกับการสืบค้นข้อมูลในครั้งน้ี ได้แก่ บทความท่ีได้มา
ลง (I2=63.0%) ซ่ึงแสดงถึงความเป็นเน้ือเดียวของข้อมูลมากข้ึน จาก PubMed และ Google scholar เทา่ น้นั การศึกษาที่เปน็ การ
อย่างไรก็ตามยังไม่สามารถสรุปได้ชัดเจน เนื่องจากข้อมูลยังขาด ทดลองแบบสุ่มยังมนี ้อย โดยในการศึกษานม้ี ีเพยี ง 12 บทความที่
ความเป็นเนอื้ เดียวค่อนขา้ งสงู 20 การตรวจสอบอคติจากการตพี ิมพ์ ครบตามเกณฑ์ท่กี �ำหนดไวใ้ น inclusion และ exclusion criteria
จากผลการทดสอบดว้ ยสถติ ิ พบวา่ ผลจากการทดสอบดว้ ย Begg’s และยอมรบั ตามเกณฑเ์ ปน็ เอกฉนั ทจ์ ากผทู้ บทวน การศกึ ษาทน่ี ำ� มา
test ไดค้ า่ p-value เทา่ กบั 0.000 มคี า่ นอ้ ยกวา่ p = 0.05 สามารถ วิเคราะหม์ อี คตวิ จิ ยั อยู่ระดับหนึ่งแต่พอยอมรับได้
แปลความหมายเบ้ืองต้นได้ว่ามีหลักฐานของอคติจากการตีพิมพ์
สว่ นผลจากการทดสอบดว้ ย Egger’s test ไดค้ า่ p-value เท่ากับ สรปุ
0.000 มคี ่าน้อยกวา่ p = 0.05 สามารถแปลความหมายเบื้องตน้
ได้ว่า มีหลักฐานของอิทธิพลของการศึกษาที่มีกลุ่มตัวอย่างน้อย จากการรวบรวมขอ้ มลู เพอื่ ทำ� การวเิ คราะหอ์ ภมิ านทงั้ หมด
(small study effect) ต่อผลรวมของการศึกษา และเมื่อตรวจ 12 การศกึ ษา พบวา่ การใช้เซลล์ตน้ ก�ำเนดิ มเี ซนไคม์เพอ่ื ให้เกดิ การ
สอบอคติจากการตีพิมพด์ ว้ ยกราฟ funnel plot พบวา่ กราฟทีไ่ ด้ เจรญิ ทดแทนของเนอ้ื เย่อื บริเวณทม่ี รี อยวิการรอบรากฟันเทยี มน้ัน
ไม่มีความสมมาตรกัน ซึ่งจะแสดงถึงภาวะท่ีอาจจะมีอคติจากการ พบมีปริมาณการสร้างกระดูกท่ีสัมผัสกับรากฟันเทียมและปริมาณ
ตีพิมพ์ เม่ือพิจารณาจากกราฟ จะพบว่าการศึกษาของ Park21 ปี การสรา้ งใหมข่ องกระดกู เบา้ ฟนั มากกวา่ กลมุ่ ควบคมุ ทไ่ี มไ่ ดม้ กี ารใช้
2014, Yun18 ปี 2014, Han11 ปี 2013, Mizuno22 ปี 2008 และ เซลลต์ น้ กำ� เนดิ แตอ่ าจจะยงั ไมส่ ามารถสรปุ ได้ เนอื่ งจากขอ้ มลู ขาด
Ding14 ปี 2019 ทอี่ าจมีอคติจากการตพี มิ พ์ และมีอทิ ธิพลของการ ความเป็นเนอ้ื เดยี วกันสงู และมีการศกึ ษาที่ยังไมม่ ากพอ

ข้อจ�ำกัดของการศึกษานี้คือ จ�ำนวนการศึกษาและจ�ำนวน

96 | วารสารกรมการแพทย์

ตัวอย่างของแต่ละการศึกษามีจ�ำนวนน้อย ดังนั้นยังต้องมีการ วิเคราะห์อภิมานให้ได้ผลท่ีมีประสิทธิภาพนั้นจ�ำเป็นต้องมีจ�ำนวน
ศึกษาท่ีมีการออกแบบให้มีจ�ำนวนตัวอย่างท่ีมากขึ้นและไม่มีอคติ การศกึ ษาที่มากกวา่ น้ี รวมถงึ มกี ารออกแบบใหม้ ีจ�ำนวนตวั อย่างที่
เน่ืองจากการใช้วิศวกรรมเนื้อเย่ือจากเซลล์ต้นก�ำเนิดในปัจจุบัน มากขึ้นและมีคุณภาพสูง และในอนาคตควรจะต้องมีการรวบรวม
ถือว่าเป็นเทคโนโลยีด้านการรักษาที่ยังใหม่และยังต้องมีการศึกษา ผลการศกึ ษาทเ่ี ปน็ การทดลองทม่ี กี ารควบคมุ ในสตั วท์ ดลอง รวมถงึ
พัฒนาอีก การทดลองในสัตว์ก่อนการน�ำไปใช้จริงในทางคลินิก การศกึ ษาในทางคลนิ กิ เพอื่ หาผลสรปุ ของการใชเ้ ซลลต์ น้ กำ� เนดิ เพอื่
ถือเป็นก้าวแรกของขั้นตอนในการพัฒนาวิธีการรักษา และการ การเจริญทดแทนของเนอ้ื เยอ่ื รอบรากฟันเทยี มต่อไป

References 13. Xu L, Sun X, Bai J, Jiang L, Wang S, Zhao J, et al.
1. Pjetursson BE, Karoussis I, Bürgin W, Brägger U, Lang NP. Patients’ Reosseointegration Following Regenerative Therapy of Tissue-
Engineered Bone in a Canine Model of Experimental
satisfaction following implant therapy. A 10-year prospective Peri-Implantitis. Clin Implant Dent Relat Res 2016;18:379–91.
cohort study. Clin Oral Implants Res 2005;16:185–93.
2. Albrektsson T, Zarb G, Worthington P, Eriksson AR. The long-term 14. Ding L, Tang S, Liang P, Wang C, Zhou PF, Zheng L. Bone
efficacy of currently used dental implants: a review and Regeneration of Canine Peri-implant Defects Using Cell Sheets
proposed criteria of success. Int J Oral Maxillofac Implants of Adipose-Derived Mesenchymal Stem Cells and Platelet-Rich
1986;1:11–25. Fibrin Membranes. J Oral Maxillofac Surg 2019; 77:499–514.
3. Chiapasco M, Zaniboni M. Clinical outcomes of GBR procedures
to correct peri-implant dehiscences and fenestrations: a 15. Wang L, Zou D, Zhang S, Zhao J, Pan K, Huang Y. Repair of
systematic review. Clin Oral Implants Res2009; 20 Suppl bone defects around dental implants with bone morphogenetic
4:113–23. protein/fibroblast growth factor-loaded porous calcium
4. Polyzois I, Renvert S, Bosshardt DD, Lang NP, Claffey N. Effect phosphate cement: a pilot study in a canine model. Clin Oral
of Bio-Oss on osseointegration of dental implants surrounded Implants Res 2011;22:173–81.
by circumferential bone defects of different dimensions: an
experimental study in the dog. Clin Oral Implants Res 16. Ribeiro FV, Suaid FF, Ruiz KG, Rodrigues TL, Carvalho MD, Nociti
2007;18:304–10. FH Jr, et al. Effect of autologous bone marrow-derived cells
5. Heitz-Mayfield LJA, Mombelli A. The therapy of peri-implantitis: a associated with guided bone regeneration or not in the treatment
systematic review. Int J Oral Maxillofac Implants 2014;29:325–45. of peri-implant defects. Int J Oral Maxillofac Surg 2012;41:121–7.
6. Kao ST, Scott DD. A review of bone substitutes. Oral Maxillofac
Surg Clin North Am 2007; 19:513–521. 17. Zou D, He J, Zhang K, Dai J, Zhang W, Wang S, et al. The
7. Nkenke E, Neukam FW. Autogenous bone harvesting and grafting bone-forming effects of HIF-1α-transduced BMSCs promote
in advanced jaw resorption: morbidity, resorption and implant osseointegration with dental implant in canine mandible. PloS
survival. Eur J Oral Implantol 2014;7 Suppl 2:S203-17. One 2012;7:e32355.
8. Langer R, Vacanti JP. Tissue engineering. Science 1993;260:920–6.
9. Nishimura M, Takase K, Suehiro F, Murata H. Candidates cell 18. Yun JH, Han SH, Choi SH, Lee MH, Lee SJ, Song SU, et al.
sources to regenerate alveolar bone from oral tissue. Int J Dent Effects of bone marrow-derived mesenchymal stem cells and
2012;2012:857192. platelet-rich plasma on bone regeneration for osseointegration
10. Higgins JP, Altman DG, Gotzsche PC, Juni P, Moher D, Oxman of dental implants: preliminary study in canine three-wall
AD, et al. The Cochrane Collaboration’s tool for assessing risk intrabony defects. J Biomed Mater Res B Appl Biomater
of bias in randomised trials. BMJ 2011;343:1-9. 2014;102:1021–30.
11. Han X, Liu H, Wang D, Su F, Zhang Y, Zhou W, et al. Alveolar bone
regeneration around immediate implants using an injectable 19. Xu L, Zhang W, Lv K, Yu W, Jiang X, Zhang F. Peri-Implant Bone
nHAC/CSH loaded with autogenic blood-acquired mesenchymal Regeneration Using rhPDGF-BB, BMSCs, and β-TCP in a Canine
progenitor cells: an experimental study in the dog mandible. Model. Clin Implant Dent Relat Res 2016;18:241–52.
Clin Implant Dent Relat Res 2013;15:390–401.
12. Hao PJ, Wang ZG, Xu QC, Xu S, Li ZR, Yang PS, et al. Effect of 20. Higgins JPT, Thompson SG, Deeks JJ, Altman DG. Measuring
umbilical cord mesenchymal stem cell in peri-implant bone inconsistency in meta-analyses. BMJ 2003;327:557–60.
defect after immediate implant: an experiment study in beagle
dogs. Int J Clin Exp Pathol 2014;7:8271–8. 21. Park SY, Kim KH, Gwak EH, Rhee SH, Lee JC, Shin SY, et al. Ex vivo
bone morphogenetic protein 2 gene delivery using periodontal
ligament stem cells for enhanced re-osseointegration in the
regenerative treatment of peri-implantitis. J Biomed Mater Res
A 2015;103:38–47.

ปที ี่ 46  ฉบบั ที่ 1  มกราคม - มนี าคม 2564 | 97

22. Mizuno D, Kagami H, Mizuno H, Mase J, Usami K, Ueda M. Bone 25. Muschler GF, Raut VP, Patterson TE, Wenke JC, Hollinger JO. The
regeneration of dental implant dehiscence defects using a design and use of animal models for translational research in
cultured periosteum membrane. Clin Oral Implants Res 2008; bone tissue engineering and regenerative medicine. Tissue Eng
19:289–94. Part B Rev 2010;16:123–45.

23. Misawa MYO, Huynh-Ba G, Villar GM, Villar CC. Efficacy of stem 26. Ribeiro FV, Suaid FF, Ruiz KGS, Rodrigues TL, Carvalho MD,
cells on the healing of peri-implant defects: systematic review Nociti FH, et al. Peri-implant reconstruction using autologous
of preclinical studies. Clin Exp Dent Res 2016;2:18–34. periosteum-derived cells and guided bone regeneration. J Clin
Periodontol 2010;37:1128–36.
24. Aerssens J, Boonen S, Lowet G, Dequeker J. Interspecies
differences in bone composition, density, and quality:
potential implications for in vivo bone research. Endocrinology
1998;139:663–70.

98 | วารสารกรมการแพทย์

นพิ นธ์ต้นฉบบั

ประสิทธิผลของการใช้ออกซิเจนความดันสูงในการจัดการภาวะ
osteoradionecrosis (ORN) บรเิ วณขากรรไกร: การวเิ คราะห์
อภมิ าน

ธันยภรณ์ ล้สี มประสงค์ ท.บ., ศศิธร ทวเี ดช ท.บ.,ว.ท.
สถาบันทันตกรรม กรมการแพทย์ ต�ำบลตลาดขวัญ อ�ำเภอเมอื ง จังหวดั นนทบรุ ี 11000

Abstract: The Effectiveness of Hyperbaric Oxygen
Therapy for Management Osteoradionecrosis in Jaw:
A Meta-Analysis

Thanyaporn Leesomprasong, DDS., Sasithorn Thaweedej, DDS., Dip, Thai Board of
General Dentistry.
Institute of Dentistry, Department of Medical Services, Talad Khwan, Mueang,
Nonthaburi, 11000
(E-mail: [email protected])
(Received: April 23, 2020; Revised: August 31, 2020; Accepted: December 30, 2020)

Background: Osteoradionecrosis of the jaw is a severe complication of radiotherapy in patients with head
and neck cancer. However, there is insufficient empirical results to support the effect of hyperbaric oxygenation
treatment. Objective: The purpose of this meta-analysis study was to collect data and evidence on the effect of
hyperbaric oxygenation in management of osteoradionecrosis. Method: Systematically and meta-analysis study
search for related article from the Cochrane Database of Systematic Reviews (CDSR), PubMed, Google scholar and
manual search at Institute’s library. Result: Five articles were extracted. Risk ratio was calculated and pooled data
at 95% confidence interval and random effect model was used (RR=1.17 (95% CI=0.975-1.404, p=0.92)). The result
is high heterogeneity of data (I2=69.8%). Asymmetric funnel plot was found (Begg’s test p-value=0.624, Egger’s
test p-value = 0.422) which stated an absence of publication bias or small study effect. Conclusions: The use of
hyperbaric oxygenation for management of osteoradionecrosis has more healing chance compared to the unused
group, statistically insignificant, but the evidence is inconclusive from high heterogeneity of data (I2 = 69.8%). However,
the limitations in study design are result in few high-quality studies. Further study is still required in the future for
a high-quality trial.

Keywords: Osteoradionecrosis, Hyperbaric oxygenation, Jaw, Meta-analysis

บทคดั ย่อ Reviews (CDSR), PubMed, Google scholar รว่ มกับการคน้ หา
ภมู หิ ลงั : Osteoradionecrosis บรเิ วณขากรรไกรจดั เป็น ด้วยมือจากห้องสมุด ผล: บทความท่ีถูกสกัดออกมาน้ันมีจ�ำนวน
5 บทความ มีการน�ำมาค�ำนวณหาค่า risk ratio ท่ีช่วงความเชื่อ
ภาวะแทรกซอ้ นทร่ี า้ ยแรงหลงั จากไดร้ บั รงั สรี กั ษา (radiotherapy) มั่น 95% วิเคราะห์ตามรูปแบบโมเดลแบบสุ่ม (random effect
ซ่ึงพบได้ในผู้ป่วยโรคมะเร็งบริเวณศีรษะและล�ำคอที่ได้รับรังสี model) โดยผลจากการรวบรวมขอ้ มลู เพอื่ ทำ� การวเิ คราะหอ์ ภมิ าน
รกั ษา แตย่ งั ขาดหลกั ฐานมาสนบั สนนุ เชงิ ประจกั ษท์ ชี่ ดั เจนเกย่ี วกบั พบว่า เม่ือดูผลรวมของขนาดอิทธิพล (effect size) ซึ่งในที่นี้คือ
ผลลพั ธ์ของการรกั ษาโดยใชย้ ออกซเิ จนความดนั สูง วตั ถปุ ระสงค์: risk ratio มคี ่าเท่ากบั 1.17 ( 95% CI=0.975-1.404, p=0.92)
เพ่ือรวบรวมหลักฐานทางวิชาการเร่ืองผลจากการใช้ออกซิเจน และพบว่าข้อมูลขาดความเป็นเนื้อเดียวกันสูง (I2=69.8%) ซึ่ง
ความดันสงู ในการจัดการ osteoradionecrosis บริเวณขากรรไกร เม่ือพิจารณา funnel plot พบว่าไมส่ มมาตร Begg’s test ได้ค่า
วธิ ีการ: การศึกษาครง้ั น้ีเปน็ การวิเคราะหอ์ ภมิ าน สืบคน้ อยา่ งเป็น p-value เทา่ กบั 0.624 และ Egger’s test ได้คา่ p-value เทา่ กับ
ระบบจากฐานขอ้ มูล The Cochrane Database of Systematic

ปีท ี่ 46  ฉบับที ่ 1  มกราคม - มีนาคม 2564 | 99