กฎหมายรัฐธรรมนูญและสถาบันการเมือง

เอกสารประกอบการสอน
รายวิชากฎหมายรัฐธรรมนูญและสถาบนั การเมือง
CONSTITUTION AND POLITICAL INSTITUTION

สากล พรหมสถติ ย
ศศ.ม. (การบรหิ ารองคก าร)

สาขาวชิ ารฐั ประศาสนศาสตร
คณะมนษุ ยศาสตรและสังคมศาสตร

มหาวทิ ยาลยั ราชภฏั บุรรี ัมย
2560



คํานาํ

เอกสารประกอบการสอนรายวิชากฎหมายรฐั ธรรมนญู และสถาบันการเมือง (Constitution
and Political Institution) รหัส 2552503 นี้เปนรายวิชา ในสาขาวิชารัฐประศาสนศาสตร คณะ
มนุษยศาสตรและสังคมศาสตร มหาวิทยาลัยราชภัฏบุรีรัมย ในหมวดวิชาเฉพาะ กลุมวิชาเน้ือหา
บังคับของนักศึกษาระดับปริญญาตรี หลักสูตรรัฐประศาสนศาสตรบัณฑิต เน้ือหาในเอกสารเลมน้ี
ประกอบดวยความรูเบ้ืองตนเก่ียวกับรัฐและนิติรัฐ ความรูเบ้ืองตนเก่ียวกับอํานาจอธิปไตย ความรู
ท่ัวไปเกี่ยวกับรัฐธรรมนูญ หลักการพื้นฐานเกี่ยวกับรัฐธรรมนูญ รูปแบบการปกครอง ประวัติ
รฐั ธรรมนญู ไทย รฐั ธรรมนญู แหง ราชอาณาจักรไทย พทุ ธศกั ราช 2560 สถาบนั ทางการเมือง และสทิ ธิ
และเสรภี าพ โดยมจี ุดมุงหมายใหผูเรียนมคี วามรคู วามเขา ใจหลักการของรัฐธรรมนูญและสถาบันทาง
การเมืองและเพอื่ ท่ีจะใชเปนคูมือในการเรียน การสอนของนักศึกษาในระดับปริญญาตรี สาขาวิชา
รัฐประศาสนศาสตร มหาวิทยาลัยราชภัฏบุรีรัมย รวมถึงใชเปนคูมือศึกษาในช้ันเรียนและศึกษา
คน ควา ดวยตนเอง

ในการเรยี บเรยี งเอกสารประกอบการสอนเลมน้ี เนื้อหาสาระสวนใหญรวบรวมและทําการ
สงั เคราะหส าระทางวิชาการที่สาํ คัญจากตําราหลายเลม โดยคํานึงถึงลิขสิทธ์ิของเจาของตําราอยาง
เครงครดั ไดอ า งอิงนกั วชิ าการทไ่ี ดเคยเขยี นเนอ้ื หาสาระตางๆ ท่เี กี่ยวของตามหัวขอท่กี ําหนดขึ้น และ
พยายามรกั ษาสาระสําคญั ของเน้อื หาเดมิ ไว ทั้งนี้เพื่อประโยชนต อผสู นใจท่จี ะไปศึกษาคน ควา เพิม่ เติม
จากแหลง อา งอิงและบรรณานกุ รม

ผูเรยี บเรยี งขอขอบพระคุณเจา ของตําราและเอกสารทุกฉบับที่ใชคนควา อางอิงทุกทาน มา
ณ โอกาสน้ีดวย และหวังเปนอยางย่ิงวาเอกสารเลมน้ีจักเปนแนวทางในการเรียนการสอนไดเปน
อยา งดี หากมีขอ ผิดพลาดประการใดผเู รยี บเรียงตองขออภยั มา ณ โอกาสนี้ และขอความอนุเคราะห
จากทานผรู ู ไดโปรดชีแ้ นะ ผเู รียบเรียงยินดนี อ มรบั คาํ แนะนําดว ยความยินดี เพ่อื ปรับปรุงแกไ ขใหงาน
มคี วามสมบรู ณม ากยง่ิ ข้นึ

สากล พรหมสถติ ย
ตุลาคม 2560



สารบญั

หนา ท่ี

คํานาํ ................................................................................................................................................ก
สารบัญ.............................................................................................................................................ค
บทท่ี 1 ความรเู บอ้ื งตน เกยี่ วกับรัฐและนิตริ ฐั ....................................................................................1

ความหมายของรฐั ................................................................................................................1
องคประกอบของรฐั ..............................................................................................................3
ทฤษฎกี าํ เนดิ รัฐ....................................................................................................................7
นิติรัฐ..................................................................................................................................19
สรปุ ....................................................................................................................................24
แบบฝก หดั ทายบท ...................................................................................................................25
บทท่ี 2 ความรเู บ้อื งตน เกย่ี วกับอาํ นาจอธปิ ไตย..............................................................................27
ความหมายของอํานาจอธปิ ไตย..........................................................................................27
ลกั ษณะของอํานาจอธปิ ไตย ...............................................................................................30
ทม่ี าของอาํ นาจอธปิ ไตย.....................................................................................................32
รัฏฐาธปิ ตย.........................................................................................................................35
การแบง แยกการใชอํานาจอธิปไตย.....................................................................................41
องคก รทีม่ ีอํานาจหนาทใี่ นการใชอ ํานาจอธิปไตย................................................................44
สรปุ ....................................................................................................................................47
แบบฝก หดั ทา ยบท ...................................................................................................................49
บทท่ี 3 ความรทู ัว่ ไปเกี่ยวกับรฐั ธรรมนญู ........................................................................................51
ความหมายของรัฐธรรมนญู ................................................................................................51
ความแตกตา งระหวางรฐั ธรรมนญู กบั กฎหมายรัฐธรรมนูญ.................................................52
ลกั ษณะของรัฐธรรมนญู .....................................................................................................55
ความสาํ คัญของรฐั ธรรมนูญ................................................................................................59
ประเภทของรัฐธรรมนูญ.....................................................................................................60
หลกั รัฐธรรมนญู นิยม..........................................................................................................65
ความสัมพนั ธระหวา งรฐั ธรรมนูญและสถาบันการเมืองกับวิชาอนื่ ๆ ....................................70
สรปุ ....................................................................................................................................72
แบบฝก หดั ทา ยบท ...................................................................................................................74

ง กฎหมายรฐั ธรรมนูญและสถาบันการเมือง

บทที่ 4 หลักการพนื้ ฐานเกี่ยวกบั รฐั ธรรมนูญ.................................................................................. 75
ววิ ัฒนาการท่วั ไปของรัฐธรรมนญู ....................................................................................... 75
อํานาจการจัดใหม รี ัฐธรรมนญู ............................................................................................ 81
ผูมีอาํ นาจในการจดั ทํารฐั ธรรมนญู ..................................................................................... 83
เนอ้ื หาของรัฐธรรมนญู ....................................................................................................... 85
กฎหมายประกอบรฐั ธรรมนญู ............................................................................................ 88
การแกไ ขเพมิ่ เติมรัฐธรรมนูญ............................................................................................. 92
การยกเลิกรฐั ธรรมนญู ....................................................................................................... 96
สรปุ ................................................................................................................................... 99

แบบฝก หัดทายบท.................................................................................................................100
บทที่ 5 รปู แบบการปกครอง........................................................................................................101

การจําแนกรูปแบบการปกครอง ....................................................................................... 101
รูปแบบการปกครองแบบประชาธปิ ไตย ...........................................................................105
ประเภทของประชาธปิ ไตย...............................................................................................108
รปู แบบของรัฐบาลในการปกครองแบบประชาธิปไตย......................................................111
รูปแบบการปกครองแบบเผดจ็ การ...................................................................................121
สรปุ .................................................................................................................................124
แบบฝก หดั ทายบท.................................................................................................................125
บทท่ี 6 ประวัติรฐั ธรรมนูญไทย....................................................................................................127
กําเนดิ รฐั ธรรมนญู ไทย .....................................................................................................127
พฒั นาการแนวคดิ รัฐธรรมนญู ไทย....................................................................................129
สาระสาํ คัญของรัฐธรรมนญู ไทยภายหลงั เปลีย่ นแปลงการปกครองในป พ.ศ. 2475 ถึง พ.ศ.
2560 ...............................................................................................................................133
ฉบับที่ 1 พระราชบัญญัติธรรมนญู การปกครองแผนดนิ สยามช่ัวคราว พทุ ธศกั ราช 2475 134
ฉบบั ท่ี 2 รัฐธรรมนญู แหงราชอาณาจกั รสยาม พทุ ธศักราช 2475....................................135
ฉบับท่ี 3 รัฐธรรมนญู แหง ราชอาณาจกั รไทย พทุ ธศักราช 2489 ......................................136
ฉบบั ที่ 4 รฐั ธรรมนูญแหงราชอาณาจักรไทย (ฉบบั ชวั่ คราว) พุทธศกั ราช 2490...............136
ฉบับที่ 5 รฐั ธรรมนญู แหงราชอาณาจักรไทย พทุ ธศกั ราช 2492 ......................................138
ฉบับที่ 6 รัฐธรรมนูญแหงราชอาณาจักรไทย พุทธศักราช 2475 แกไ ขเพมิ่ เตมิ พทุ ธศักราช
2495 ...............................................................................................................................138
ฉบับท่ี 7 ธรรมนญู การปกครองราชอาณาจักร พทุ ธศกั ราช 2502....................................139
ฉบับท่ี 8 รัฐธรรมนูญแหง ราชอาณาจกั รไทย พทุ ธศกั ราช 2511 ......................................140
ฉบับที่ 9 ธรรมนูญการปกครองราชอาณาจกั ร พุทธศกั ราช 2515....................................141

จ

ฉบบั ท่ี 10 รฐั ธรรมนญู แหง ราชอาณาจกั รไทย พทุ ธศักราช 2517.....................................142
ฉบบั ท่ี 11 รฐั ธรรมนญู แหงราชอาณาจกั รไทย พุทธศักราช 2519.....................................143
ฉบบั ท่ี 12 ธรรมนญู การปกครองราชอาณาจักร พทุ ธศักราช 2520..................................144
ฉบบั ที่ 13 รัฐธรรมนญู แหง ราชอาณาจกั รไทย พทุ ธศักราช 2521.....................................145
ฉบับท่ี 14 ธรรมนญู การปกครองราชอาณาจกั ร พทุ ธศกั ราช 2534..................................146
ฉบับท่ี 15 รัฐธรรมนูญแหง ราชอาณาจักรไทย พทุ ธศักราช 2534.....................................147
ฉบบั ท่ี 16 รัฐธรรมนูญแหงราชอาณาจักรไทย พทุ ธศักราช 2540.....................................148
ฉบับท่ี 17 รัฐธรรมนญู แหง ราชอาณาจกั รไทย (ฉบบั ช่ัวคราว) พุทธศักราช 2549.............149
ฉบับท่ี 18 รัฐธรรมนูญแหงราชอาณาจักรไทย พุทธศักราช 2550.....................................150
ฉบบั ท่ี 19 รฐั ธรรมนญู แหง ราชอาณาจักรไทย (ฉบบั ช่วั คราว) พุทธศกั ราช 2557.............151
สรปุ ..................................................................................................................................153
แบบฝก หดั ทายบท .................................................................................................................155
บทที่ 7 รัฐธรรมนูญแหงราชอาณาจักรไทย พทุ ธศกั ราช 2560.....................................................157
ความเบื้องตน เกยี่ วกบั รฐั ธรรมนญู แหง ราชอาณาจกั รไทย พ.ศ. 2560 ..............................157
บททั่วไป : หลกั การสําคัญของรัฐธรรมนูญ .......................................................................159
พระมหากษตั ริยก บั รฐั ธรรมนูญ........................................................................................160
สทิ ธิและเสรภี าพของปวงชนชาวไทย................................................................................161
หนาที่ของรัฐทจ่ี ะตอ งปฏิบัตเิ พื่อตอบสนองตอสทิ ธิเสรภี าพของประชาชน........................165
สถาบันทางการเมืองตามรฐั ธรรมนูญแหง ราชอาณาจกั ไทย พ.ศ. 2560............................167
องคก รอสิ ระ.....................................................................................................................175
การแกไขเพิ่มเติมรฐั ธรรมนูญ ...........................................................................................177
สรปุ ..................................................................................................................................179
แบบฝก หัดทายบท .................................................................................................................181
บทที่ 8 สถาบันทางการเมอื ง........................................................................................................183
ความหมายของสถาบนั การเมอื ง.......................................................................................183
สถาบันพระมหากษตั รยิ . ...................................................................................................185
สถาบนั นติ ิบญั ญตั ิ.............................................................................................................191
สถาบนั บรหิ าร..................................................................................................................198
สถาบันตุลาการ ................................................................................................................203
สรปุ ..................................................................................................................................207
แบบฝก หัดทายบท .................................................................................................................209

ฉ กฎหมายรัฐธรรมนญู และสถาบันการเมือง

บทท่ี 9 สิทธิและเสรภี าพ .............................................................................................................211
ความหมายของสิทธิและเสรภี าพ .....................................................................................211
ประเภทของสทิ ธแิ ละเสรภี าพตามรฐั ธรรมนูญ .................................................................218
หลักประกนั การคมุ ครองสทิ ธแิ ละเสรีภาพตามรฐั ธรรมนญู ...............................................224
องคก รท่ที ําหนา ทีค่ ุมครองสทิ ธแิ ละเสรภี าพของประชาชนตามรัฐธรรมนญู ......................227
แนวคิดวา ดว ยศักดศิ์ รีความเปนมนษุ ยแ ละหลักความเสมอภาค........................................229
สทิ ธิเสรภี าพในรฐั ธรรมนูญไทย........................................................................................233
สรปุ .................................................................................................................................235

แบบฝก หัดทา ยบท.................................................................................................................236
บรรณานุกรม ...............................................................................................................................237

บทท่ี 1

ความรูเบอ้ื งตนเกี่ยวกบั รฐั และนิตริ ฐั

ในการศึกษารัฐธรรมนูญและสถาบนั การเมอื ง จําเปน ตอ งศึกษาถึงแนวคิดวาดว ยรฐั เนื่องจาก
รฐั เปน ท่ีมาสาํ คญั ของรฐั ธรรมนูญ ถา หากปราศจากรฐั แลวยอมจะเกดิ รฐั ธรรมนญู ขึน้ ไมไ ด นอกจากนี้
ภายในรฐั ยงั ประกอบดวยสถาบันทางการเมอื งตางๆ มากมาย เชน ฝายนิติบัญญัติ ฝายบริหาร ฝาย
ตลุ าการ เปน ตน ดงั นั้น รัฐจึงตองอยใู นฐานะท่ีเปนองครวมของสถาบันทางการเมืองภายในรัฐ และ
สถาบนั เหลา นน้ั ก็จะมหี นาที่ทจ่ี ะดําเนนิ กิจกรรมใหส อดคลองกับวัตถุประสงคแ หงรฐั นัน้

รัฐ คือกลไกทางการเมืองโดยมีอาํ นาจอธิปไตยปกครองดินแดนทางภูมิศาสตรท่ีมีอาณาเขต
และมปี ระชากรแนน อน โดยอาํ นาจดงั กลาวเบ็ดเสร็จท้ังภายในและภายนอกรัฐ ไมข้ึนกับรัฐอ่ืนหรือ
อํานาจอ่ืนจากภายนอก และอาจกลาวไดวา รัฐสามารถคงอยูไดแมจะไมมีการรับรองจากรัฐอื่น
เพียงแตร ฐั ที่ไมไดร บั การรับรองเหลานี้ มักจะพบวาตนประสบอุปสรรคในการเจรจาสนธิสัญญากับ
ตางประเทศและดําเนนิ กจิ การทางการทูตกบั รฐั อื่น

ในบทน้ีจะวาดวยความหมายของรัฐ องคป ระกอบของรฐั การกาํ เนิดของรัฐ ววิ ฒั นาการของ
รฐั รูปแบบของรัฐ และนติ ริ ฐั

ความหมายของรัฐ

รัฐเปนรูปแบบทางประวตั ศิ าสตรของอํานาจทางการเมืองที่สมบูรณท่ีสุด และแตกตางจาก
รปู แบบของอาํ นาจในสังคมรปู แบบอ่ืนที่เลก็ กวารัฐ เชน แกง ค เผา การรวมตวั กนั ทางศาสนา สมาคม
และครอบครัว ในการใหนิยามความหมายของคําวารัฐ (State) นั้น นักวิชาการไดใหความหมายที่
แตกตางกันออกไปตามจุดยืน มุมมองและอุดมการณทางการเมืองท่ียึดถือ ดังนั้น จึงขอยกแนวคิด
ความหมายของคําวา รัฐ จากนักวชิ าการหลายๆ ทา น รายละเอยี ดโดยสรปุ ดงั น้ี

พจนานุกรมฉบับราชบัณฑิตยสถาน พ.ศ. 2554 (2556 : 986) ไดใหความหมายวา รัฐ
หมายถึง แควน รัฐ เชน รัฐปะหัง หมายถึง บานเมือง เชน กฎหมายสูงสุดของรัฐ หมายถึง ประเทศ
เชน รัฐวาตกิ นั

ชยั อนันต สมุทวนิช (2539 : 25) ไดส รปุ แนวคิดเกี่ยวกบั รฐั ท่มี ีนักวิชาการหลายคนไดเสนอไว
เปน 4 แนวทางดวยกัน ดังน้ี

1. รฐั ในฐานะที่เปนรัฐบาล หมายถงึ กลุมบุคคลท่ีดาํ รงตาํ แหนงท่ีมีอํานาจในการตัดสินใจ
ในสังคมการเมอื ง

2. รฐั ในฐานะท่เี ปนระบบราชการ หมายถงึ เครอ่ื งมอื ทางการบรหิ ารทเี่ ปน ปก แผน และเปน
ระเบียบทางกฎหมายท่มี คี วามเปนสถาบัน

2 กฎหมายรัฐธรรมนูญและสถาบันการเมือง

3. รัฐในฐานะที่เปนชนชั้นปกครอง หมายถึง เคร่ืองมือของการกดข่ีและครอบงําท่ี
ชนชนั้ หน่งึ มีตอชนชน้ั อืน่ ๆ ในสงั คม

4. รัฐในฐานะท่ีเปนโครงสรางทางอุดมการณ หมายถึง แนวคิดนี้เปนของนักวิชาการ
ทางดานมานษุ ยวิทยาอนั เก่ียวกับแนวคิดและอุดมการณข องโครงสรา งทางการเมอื งการปกครองในรัฐ
น้ันๆ

บูฆอรี ยีหมะ (2552 : 25) ไดกลาวไววา แอนดรูส (Andrew) ไดสะทอนใหเห็นถึงความ
หลากหลายของความหมายของคําวารฐั วาเปนผลมาจากการมองรฐั ท่ีแตกตางกันออกไป 3 แนวทาง
ดวยกนั คือ

แนวทางแรก มองรัฐในเชิงนามธรรม เชน ความคิดของเฮเกล (Hegel) รัฐเปนองครวมท่ีมี
เจตจํานงเปน ของตนเองและมีเปาหมายในตัวเอง ซึง่ แยกออกมาและอยูส ูงกวา ปจ เจกชนซ่ึงเปนเพียง
สมาชิกของรฐั รัฐยงั เปน ผกู ระทาํ ตามเหตผุ ลท่เี ปนสากล มีเปาหมายที่จะแสวงหาความสมบูรณใหกับ
ตวั เอง มสี ทิ ธสิ ูงสดุ เหนือปจเจกชนแตละคนที่อยูภายในรัฐ และ เสกสรร ประเสริฐกุล เคยเสนอวา
เทา ทเ่ี ห็นและเปน อยู และเทา ที่มนุษยชาติมคี วามทรงจํา รัฐ คืออํานาจใจกลางในแตละสังคมท่ีคอย
กาํ หนดลักษณะการมีอํานาจและการใชอํานาจอ่นื ๆ ทั้งปวง

แนวทางท่ีสอง มองรัฐในเชิงการกระทําหนาที่ อธิบายรัฐวาเปนชุดของสถาบันท่ีมีบทบาท
และทําหนาทใี่ นการรกั ษาความเปนระเบียบ ความสงบเรยี บรอยของสงั คม

แนวทางท่ีสาม มองรัฐในเชิงองคกร แนวทางนี้มองวารัฐประกอบดวยสถาบันตางๆ ของ
รัฐบาล เปน จาํ นวนมาก เชน ทหาร ตํารวจ ศาล เปนตน

ชาญชัย แสวงศักดิ์ (2560ข : 37) กลา วไววา ในสังคมทุกรูปแบบตางประสบปญหาเดียวกัน
คือทาํ อยา งไรจงึ จะประนปี ระนอมกนั ใหไ ดระหวางอาํ นาจกับเสรภี าพ สังคมท่พี ัฒนาแลวมากท่ีสุดคือ
สงั คมรฐั ซ่ึงรฐั น้ันเปนกรอบปกติของการใชอํานาจทางการเมืองและเปนพื้นฐานอันดับแรกของการ
กอตง้ั กฎหมายรฐั ธรรมนูญ โดยมีขอพิจารณาเบ้ืองตนวา รฐั คืออะไร

จากความหมายดงั กลาวแสดงถึงความหมายของรัฐที่มีความเปนนามธรรม สวนความหมาย
ของคําวา รัฐทม่ี คี วามเปนรูปธรรมและเขาใจงา ย จากทัศนะของนกั วชิ าการ ดงั ตอ ไปน้ี

เกษม อุทยานิน (2516 : 15) กลาววา รัฐ หมายถึง องคกรทางการเมืองท่ีม่ันคงของ
มนุษยชาตจิ ํานวนหนง่ึ ซึง่ มชี ีวิตทางการเมืองของชมุ ชนนน้ั ดําเนินหนา ท่ซี ง่ึ มีลักษณะสาํ คัญ คือ

1. มกี ลุมคนทีม่ ีประโยชนและจดุ หมายรว มกัน
2. มีดินแดนเปนสว นจาํ กดั
3. มีอสิ ระจากการควบคมุ จากตา งประเทศ
4. มอี ํานาจสูงสดุ หรืออาํ นาจอธิปไตยรวมอยู
วิษณุ เครอื งาม (2530: 32) กลา ววา รฐั หมายถงึ สงั คมการเมืองขนาดใหญ ซง่ึ ประกอบดวย
ดินแดนหรืออาณาเขตอันแนชัด และราษฎรหรือสมาชิกของสังคมการเมืองนั้นๆ ตลอดจนอํานาจ
ทางการเมอื งการปกครองในดินแดนท่จี ะรกั ษารัฐนั้นไวใหดาํ รงอยูต อไปได

ความรูเบือ้ งตน เกย่ี วกับรัฐและนติ ิรฐั 3

ประยรู กาญจดลุ (2549 : 5) กลาววา รฐั หมายถงึ ชมุ ชนแหงมนุษย ซึ่งตงั้ อยูในดินแดนอนั มี
อาณาเขตแนนอน มีอํานาจอธิปไตยที่จะใชไดอยางอิสระ และมีการปกครองอยางเปนระเบียบเพื่อ
ประโยชนข องบรรดามนษุ ยท่ีอยรู วมกัน

ดิเรก ควรสมาคม (2553 : 82) กลาววา รัฐ หมายถึง การจัดองคการทางการเมืองท่ัวๆ ไป
หรือหมายถึง ชุมชนทางการเมืองของมนุษย อันประกอบดวยดินแดนท่ีมีอาณาเขตแนนอน มี
ประชากรอาศัยอยูในจํานวนเหมาะสม โดยมีรัฐบาลปกครองและมีอํานาจอธิปไตยของตัวเอง หรือ
กลาวอีกนัยหน่ึงวา รัฐเปนสังคมมนุษยที่ถูกจัดตั้งขึ้นเปนองคการ (Organization) เหนืออาณาเขต
แหง ใดแหงหนึ่ง

ชาญชัย แสวงศักด์ิ (2560ข : 38) กลาวไววา ตามกฎหมายแลว รัฐเปนนิติบุคคล รัฐเปน
ผทู รงสทิ ธติ ามกฎหมายซงึ่ มีสิทธแิ ละหนา ที่ดงั เชน บุคคลธรรมดา กลาวคือ มีทรัพยสิน มีงบประมาณ
มคี วามสามารถในการทาํ นติ กิ รรมสญั ญาและในการฟองคดี โดยผานทางบุคคลธรรมดาซึ่งเปนผูแทน
ของนิตบิ คุ คล ดงั น้ัน รัฐจึงเปนนิติบุคคลตามกฎหมายมหาชนท่ีสําคัญที่สุดทั้งในแงงบประมาณและ
เอกสิทธิของรฐั ในกฎหมายปกครองและบทบาทของรฐั ในกฎหมายระหวา งประเทศ

กลาวโดยสรุป รัฐ คือ ชุมชนทางการเมอื งทมี่ กี ารจัดระเบยี บแบบแผน และจัดระบบระเบียบ
ปจจัยท่ีสอดคลองตอการดําเนินชีวิตของมนุษย ภายใตขอบเขตดินแดนท่ีแนนอน และมีอํานาจ
อธิปไตยในการบังคับใหคนในสังคมปฏิบัติตาม เพ่ือกอใหเกิดการบรรลุวัตถุประสงคแหงรัฐท่ีไดต้ัง
เอาไว

องคป ระกอบของรฐั

เพื่อตอบคําถามเม่ือใดและจะใชอะไรเปนเกณฑในการพิจารณาวาสังคมมนุษยสังคมหน่ึง
สงั คมใดมฐี านะเปนสังคมรัฐแลว มีนักวิชาการหลายๆ ทาน ไดกลาวถึงองคประกอบของรัฐไวโดยมี
รายละเอยี ดสรุปดังนี้

โกวิท วงศส รุ วฒั น (2547 : 25) กลาวไววา อริสโตเติล ปราชญของกรีกโบราณผูไดฉายาวา
บดิ าแหง รัฐศาสตรไ ดเ รมิ่ การแบง ประเภทของรฐั เอาไวเม่ือสองพนั กวาปม าแลว ซึง่ องคป ระกอบของรฐั
กม็ ีอยู 4 ประการ คอื

1. ประชาชน : รัฐจะไมม ีประชาชนไมไ ด ทวีปทีไ่ มม ีคนอาศัยอยู เชน ทวีปแอนตารติกา ท่ี
ขว้ั โลกใตจงึ ไมม รี ฐั

2. ดนิ แดน : รฐั จําเปนตองมดี ินแดนเพ่ือจะไดม คี นอยอู าศัย
3. รัฐบาล : รฐั บาลคือผูจัดการของรฐั ทม่ี ปี ระชาชนและดินแดนนัน่ เอง
4. อํานาจอธิปไตย : เคร่อื งมือในการจัดการทอ่ี า งอิงถึงเสมอคือกฎหมาย อํานาจ อิทธิพล
การประนปี ระนอม เปนตน
ชาญชัย แสวงศักดิ์ (2560ก : 193-195) ไดอธิบายไวว า เมอื่ พจิ ารณาในเชงิ รปู ธรรม การท่ีจะ
บงชีใ้ หเหน็ วา ชุมชนทางการเมืองแหงใดมีลักษณะของความเปนรัฐ นักวิชาการโดยสวนใหญเฉพาะ

4 กฎหมายรฐั ธรรมนูญและสถาบนั การเมือง

นกั วิชาการทย่ี ดึ แนวทางการศกึ ษาวิเคราะหในเชิงกฎหมายและสถาบัน ซ่งึ เนน การศึกษาถึงโครงสราง
องคก ารของรฐั บาลท่เี ปนทางการและหลักกฎหมายมหาชน มักจะลงความเห็นวา รัฐมีองคประกอบ
รว มกนั ที่สําคัญ 4 ประการ คือ

1. ดินแดน (Territory) การอางตัวของชุมชนทางการเมืองใดวามีความเปนรัฐ จําเปนที่
จะตอ งมีดินแดนอสิ ระเปนของตนเอง ไมใชก ารอาศยั ดินแดนของรัฐอืน่ กลุมคนในชมุ ชนทางการเมือง
แหง ใดกต็ าม ตราบใดท่ียังไมมีดินแดนเปน ของตนเอง อาศัยดินแดนของผอู นื่ หรือรอ นเรพ เนจรไปในท่ี
ตา งๆ ชุมชนทางการเมอื งแหง น้กี ็ยังไมจัดวาเปนรัฐ เชน ชนกลุมนอยชาวกะเหร่ียง ไทยใหญในพมา
ชาวเคิรดในอริ กั ชนกลุมนอยเหลานไี้ มม ีดินแดนท่ีเปนของตนเองอยางแทจริง อาศัยพ้ืนท่ีของชุมชน
ทางการเมืองอน่ื ซึ่งถกู กดดนั และปราบปรามจากประเทศนนั้ อยเู ปน ระยะ และในขณะเดียวกันชนกลมุ
นอยเหลาน้ี ดําเนินการตอสูดวยกําลังอาวุธเร่ือยมา เพื่อหวังยึดพื้นที่และสถาปนาความเปนรัฐให
เกดิ ข้ึนได

นอกจากปญหาเรื่องการปราศจากดนิ แดนทเ่ี ปน ของตนเองและถูกกดดนั ปราบปรามจากรัฐ
ที่ถือครองดินแดนอยูกอนเปนระยะๆ บางชุมชนทางการเมืองถึงแมมีดินแดนครอบครองเปนของ
ตนเองมาอยางยาวนาว แตดวยพัฒนาการทางประวัติศาสตรและการเมืองระหวางประเทศ สงผล
ทําใหถ กู ประเทศทีม่ ีกําลงั อาํ นาจทางทหารท่ีเหนือกวา อางสทิ ธเิ หนือดินแดน และประกาศใหโลกรับรู
วาดินแดนแหงน้ันเปนสวนหนึ่งของแผนดินใหญของตน ไมใชรัฐเอกราชแตอยางใด ดังท่ีปรากฏใน
กรณขี องประเทศไตหวัน ซงึ่ ถกู ประเทศจีนประกาศวา เปน เพยี งจงั หวัดหนงึ่ ของตนภายใตนโยบายจีน
เดยี ว ในโลกนีจ้ ะมีประเทศจีนเพียงหนึ่งเดียวเทานน้ั ไมมีประเทศจีนในพืน้ ท่แี หงอนื่ นโยบายนี้มผี ลทาํ
ใหหลายประเทศไมก ลา ดาํ เนินความสัมพันธทางการทูตและทําการคากับประเทศไตหวัน เน่ืองจาก
หวั่นเกรงในอํานาจของจีน ประกอบกับในระยะหลัง อํานาจทางเศรษฐกิจของจีนในระดับโลกมี
เพิ่มมากข้ึนเรือ่ ยๆ ประเทศตางๆ จึงอยากมีความสมั พันธท างการทตู และการคา กับจนี มากกวา

องคประกอบแรกของรฐั คือดินแดน ไมม ีรฐั ใดทไ่ี มมีดนิ แดน ดังน้ัน องคการระหวางประเทศ
ซึง่ แมว า จะมคี วามเปนนติ ิบคุ คลกต็ าม แตใ นเม่ือไมมีดินแดนเปนของตนเอง จงึ ไมอ าจเปน รฐั ได

2. ประชากร (Population) รัฐทุกรัฐจําเปนตองมีประชากรอาศัยอยูภายในดินแดนของ
ตนเอง แตจ ํานวนจะมากหรอื นอ ยไมใชส าระสําคัญ เพราะบางรัฐมีจํานวนประชากรมากกวาพันลาน
คนเชนจนี ขณะท่บี างรัฐมจี ํานวนนอ ยมากเชนบรไู นมปี ระชากรไมถ งึ หน่ึงลานคน

ประชากรท่ีอยูภายในรัฐไมจําเปนตองมีเช้ือชาติ ความคิด ความเช่ือ วัฒนธรรม
ขนบธรรมเนยี ม ประเพณี หรอื การนบั ถอื ศาสนา เดียวกนั สหรฐั อเมริกาเปน กรณตี วั อยางท่ีชัดเจนถึง
ความแตกตางในดา นตา งๆ ของประชากร แตผ คู นในสงั คมสามารถมีชีวิตอยรู ว มกันได และกลายเปน
ความแตกตา งในดา นตางๆ ของประชากร แตผ ูคนในสังคมสามารถมชี วี ิตอยูรวมกันได และกลายเปน
รัฐทมี่ ีความเจรญิ กา วหนาในดา นตางๆ จนกลายเปน แบบอยา งทีร่ ัฐตา งๆ พยายามเลยี นแบบหวังท่ีจะ
ใหส งั คมของตนเปนเชนนนั้ บา ง

ความรูเบื้องตนเกีย่ วกบั รัฐและนิตริ ัฐ 5

อยา งไรกต็ าม ในปจ จุบนั มีหลายรัฐทเี ดียวที่เกิดปญหาความขดั แยง จากความแตกตางในดาน
ตางๆ ของประชากร จนกลายเปน สงครามกลางเมอื งระหวางเช้ือชาติ ศาสนา มีหลายประเทศท่ีเกิด
ปญ หาเชน นแ้ี ลว ในทายท่สี ุดนําไปสูการแบง แยกประเทศ เกิดรัฐใหมขึ้นมาในโลก เชน ความขัดแยง
ในติมอรตะวันออกของอินโดนีเซีย ซ่ึงทายที่สุดนําไปสูการแยกเปนประเทศเอกราชออกจาก
อนิ โดนเี ซีย ในชื่อ สาธารณรัฐประชาธปิ ไตยติมอร- เลสเต (Democratic Republic of Timor-Lesta)
ความขดั แยง ในยูโกสลาเวียนําไปสกู ารสญู เสียของประเทศกลายเปนประเทศใหมขึ้นมาคือ มอนเตเน
โกร (Montenegro) ซึ่งประกาศตัวเปนเอกราช เมื่อวันท่ี 3 มิถุนายน ป ค.ศ. 2006 แลวตอมา
เซอรเบยี (Serbia) ก็ประกาศตวั เปน เอกราชตาม

ดินแดนทจ่ี ะเปนรฐั ไดจ ะตองมีประชากรข้ันต่ํา ดวยเหตุน้ี ดินแดนที่ไมมีประชากรอาศัยอยู
เลย ดงั เชน ทวปี แอนตารค ติก ท่ีมอี าณาบริเวณกวางใหญไพศาล แตไมม ปี ระชากรอยูอาศัยเลย จึงไม
มีฐานะเปนรฐั ได

3. อํานาจอธิปไตย (Sovereignty) องคประกอบสุดทายของความเปนรัฐ คือ อํานาจ
อธิปไตย ซง่ึ หมายถึง อํานาจท่ีสมบรู ณทีร่ ฐั มอี ยูเหนอื ดินแดนและพลเมอื งที่อยภู ายใตก ารปกครองของ
ตน มคี วามเปน อสิ ระในการดําเนินกิจกรรมตา งๆ ทั้งภายในและระหวางประเทศ โดยปราศจากการ
แทรกแซง การใชอํานาจอิทธิพลของรัฐอ่ืนเขามาบังคับ ขูเข็ญใหรัฐกระทําหรือไมกระทําตามความ
ประสงคของรฐั อืน่ เม่อื เปนเชนน้จี ึงเกดิ ปญหากับบางรฐั แมม ีองคประกอบของรฐั ครบถว น 3 ประการ
แตสําหรับองคประกอบที่สามคืออํานาจอธิปไตยกลับเปนท่ีกังขาตอรัฐอื่นๆ วามีอํานาจอธิปไตย
หรือไม เพราะกจิ การของรฐั ท้ังภายในและภายนอกถูกขมขู คมุ คามจากรัฐอื่น เชน กรณไี ตห วนั ตามที่
กลาวมาแลวขางตนวา ถูกจีนประกาศวาเปนสวนหนึ่งของตน สงผลใหรัฐตางๆ หว่ันเกรงไมกลาจะ
สรางสัมพนั ธไมตรีทางการทูตและทาํ การคาระหวา งกนั

องคป ระกอบทส่ี ําคญั ของการเปนรัฐคอื อาํ นาจอธิปไตย ภายในดนิ แดนและเหนอื ประชากร
กับทรัพยส นิ ของตน รัฐจะตองมอี ํานาจท่ีจะบงั คบั บัญชาสง่ั การเพอ่ื ใหเกดิ ความสงบเรียบรอยและมี
อาํ นาจท่ีจะทําใหม กี ารเคารพปฏบิ ัตติ ามไดทง้ั ภายในและภายนอก

4. รฐั บาล (Government) องคป ระกอบของรฐั จะไมค รบถวน แมมดี ินแดนและประชากร
แลว แตหากปราศจากซ่ึงรัฐบาลผูท่ีมีหนาที่ในการบริหารกิจการตางๆ ภายในชุมชนการเมืองนั้น
รัฐบาลท่ีเกิดข้ึนจาํ เปนตองไดร ับความยนิ ยอมจากประชาชน เพ่ือความชอบธรรมในการปกครอง ใน
บางรัฐจงึ เกิดปญ หาขึน้ เมอื่ ผปู ระกาศตวั เปน รฐั มสี ิทธิและความชอบธรรมในการบรหิ ารประเทศขนึ้ มา
2 คณะ คณะหน่ึงเปนรัฐบาลท่ีครองอํานาจอยูภายในดินแดน แตไดอํานาจดวยวิธีการที่ขาดความ
ชอบธรรม เชน การรัฐประหาร หรือรัฐบาลหุนเชิดของประเทศมหาอํานาจที่เขามามีอํานาจเหนือ
ดนิ แดน สง ผลใหเ กดิ รัฐบาลอกี คณะหน่งึ ซึ่งเรียกขานในวงการเมืองระหวางประเทศวา รัฐบาลพลัด
ถ่ิน (Government in Exile) โดยจัดตั้งรัฐบาลข้ึนในดินแดนอื่นท่ีไมใชดินแดนของตนเน่ืองจาก
สูญเสียอํานาจทางการเมอื งใหก ับกลมุ ผมู อี าํ นาจที่จัดตัง้ รฐั บาลใหม โดยพยายามแสวงหาการรับรอง
จากเวทีการเมืองโลกวาเปน รฐั บาลที่ชอบธรรม

6 กฎหมายรฐั ธรรมนญู และสถาบนั การเมือง

ณัฐกร วิทิตานนท (2557 : 13) และ อภิชาติ แสงอัมพร (2559 : 60) ไดกลาวไวสรุปไดวา
จากความหมายของรัฐทห่ี มายถงึ ชุมชนทางการเมอื งทีม่ ีองคป ระกอบ 4 ประการดงั กลาวแลว ยังมีคํา
อ่นื ทม่ี คี วามหมายใกลเ คียงกบั คําวารัฐ และในบางคร้ังก็ใชแ ทนกัน เชน ใชคําวาประเทศแทนรัฐ ใชคํา
วาชาติแทนรัฐในบางครั้ง เปนตน คําเหลาน้ีแมจะมีการใชแทนกันในบางคร้ัง แตก็ไมใชสิ่งเดียวกัน
อธิบายคําที่มคี วามหมายใกลเคียงกบั รฐั รายละเอยี ดโดยสรุปดงั นี้

1. ประเทศ (Country) ไดแ ก อาณาเขตหรือดนิ แดนของรัฐ ซ่งึ ประกอบไปดวยพื้นดิน พ้ืน
นํ้า อากาศ ทรัพยากรธรรมชาติ ส่ิงปลูกสรางที่เกิดจากการกระทําของมนุษย ฯลฯ เมื่อกลาวถึง
ประเทศจึงเปน การพิจารณาจากมุมมองภูมศิ าสตรม ากกวากฎหมาย

2. ชาติ (Nation) ไดแก ความรูส ึกรวมกันของบคุ คล เกดิ ความผูกพันรว มกนั ท้ังในดา นเชอื้
ชาติ วัฒนธรรม ภาษา ลัทธิความเช่ือ หรือแมแตประวัติศาสตรความเปนมา ความรูสึกรวมเหลานี้
กอใหเกิดความรูสึกถึงความเปนชาติเดียวกัน ความเปนชาติจึงไมจําเปนตองสัมพันธกับปจจัยดาน
ดนิ แดนของรัฐ กลา วคอื ความผูกพนั ตอ ความเปน ชาตนิ ้ันไดกาวขามพรมแดนของรัฐไปแลว เชน กลุม
คนไทยที่อาศัยในตางประเทศก็ยังมีสํานึกรวมกันวา เขาเปนคนไทยคนหนึ่ง แมเขาจะไดประกอบ
อาชพี อยูในดนิ แดนของรัฐอื่นก็ตาม นอกจากจะกลา วถงึ ชาตใิ นเชิงวัฒนธรรมแลว ยงั ไดมีการกลาวถึง
ชาตใิ นเชงิ การเมอื ง แตกย็ ังคงมลี กั ษณะเดียวกับมุมมองเชิงวัฒนธรรม นั่นก็คือ ชาติเปนที่รวมความ
เช่ือถือและความผูกพันของบุคคลที่มีตอระบบทางการเมืองรวมกัน มักแสดงออกดวยความสมัคร
สมานสามัคคีของคนรวมชาติ หรืออาจแสดงออกเชิงสัญลักษณ เชน การกําหนดใหมีธงชาติ ตนไม
ประจําชาติ เพลงชาติ เปนตน อันเปนการแปรแนวความคิดวาดวยชาติซ่ึงเปนเรื่องนามธรรมให
ปรากฏเปนรูปธรรมที่ชดั เจนยิ่งขน้ึ

3. รฐั บาล (Government) อาจสื่อความหมายได 2 นัยสําคัญ ไดแก คณะรัฐมนตรี ซึ่งมี
หนาทบี่ ริหารราชการแผน ดนิ กาํ หนดนโยบายของประเทศ และบงั คบั บญั ชาองคกรและเจา หนา ที่ของ
รฐั ฝายบริหาร สว นอีกนยั หน่งึ หมายถึง บรรดาองคก รท้งั หลายของรัฐที่มสี วนในการขบั เคลอ่ื นภารกจิ
ของรัฐใหบ รรลผุ ล ความหมายของรัฐตามนยั ทีส่ องนีจ้ งึ มีความหมายกวางกวานัยแรก ดังน้ัน องคกร
ของรฐั ฝา ยนิติบัญญตั ิ ฝา ยบริหาร และฝายตุลาการ จดั เปน สว นหนงึ่ ของรัฐบาลตามความหมายอยาง
หลังดวย

กลา วโดยสรุป องคป ระกอบของรัฐดังกลาวเปนท่ียอมรับกันอยางกวางขวางแพรหลาย อีก
ดานหนง่ึ เปรียบเสมือนเงอื่ นไขในการเปนรัฐ กลา วคือ เม่อื ใดและจะใชอ ะไรเปน เกณฑใ นการพิจารณา
วาสงั คมมนุษยสงั คมหนึ่งสงั คมใดมีฐานะเปน รัฐแลว จะตองพจิ ารณาจากองคป ระกอบ 3 ประการ คอื
ดินแดน ประชากร และอาํ นาจอธปิ ไตยทางการเมอื ง เม่อื มคี รบทงั้ 3 องคประกอบนแ้ี ลว สังคมน้ันก็มี
ความเปน รฐั โดยมีรฐั บาลเปน องคกรทางการเมอื งที่ขาดไมไ ดของรฐั ซ่ึงยคุ ปจ จบุ ัน รฐั ยอ มเกดิ ข้นึ ตาม
ความหมายในทางกฎหมายรัฐธรรมนูญ และสามารถจัดกิจการภายในรัฐไดโดยถูกตองตามหลัก
กฎหมายระหวางประเทศที่ยึดถือ ดวยเหตุน้ี รัฐสมัยใหม (Modern State) หรือ รัฐชาติ (Nation
State) จงึ ตอ งประกอบไปดวยประชากรท่มี กี ารรวมตัวกนั มาอยางตอเนอ่ื งยาวนานพอสมควร ดินแดน

ความรูเบอ้ื งตนเก่ยี วกับรฐั และนิตริ ฐั 7

ทางภูมิศาสตรท่ีแนนอน รัฐบาลซึ่งเปนสถาบันที่มีความตอเน่ืองและมั่นคงในการปกครองดูแล
ประชาชน และสงิ่ สาํ คญั สุดทา ยคอื อาํ นาจอธปิ ไตย เพอ่ื ทจ่ี ะกาํ หนดวิธีการปกครองตางๆ ของรัฐตน
ไดเอง

ทฤษฎกี ําเนิดรัฐ

ความเปน มาของรฐั อาจจะตอ งพิจารณาจากวิวัฒนาการของมนุษยประกอบดวยต้ังแตอดีต
จนถึงปจ จบุ นั ท้งั น้เี พราะในอดตี ทม่ี มี นษุ ยมกี ารรวมกลุมรวมตัวกัน และมีความเช่ือ ความรูท่ีพัฒนา
ดานตา งๆ ขึน้ ลวนเปนวิวัฒนาการมาสูก ารเปน รฐั ในปจจบุ นั จึงเปนทีม่ าของแนวคิดของการกาํ เนดิ รฐั
เปน ทฤษฎตี าง กลา วคือ ตวั รฐั (State) เกิดข้ึนไดอยา งไร นกั ปราชญก ารเมืองพยายามตอบคําถามมา
นานหลายรอ ยป วา รฐั เกดิ มาอยางไร คําอธิบายถึงการกําเนิดรัฐจึงมีอยูหลายแนวทาง ไดแก ทฤษฎี
เทวสิทธิ (Divine Theory) ทฤษฎีสัญญาประชาคม (Social Contract Theory) ทฤษฎีพละกําลัง
(Force Theory) และทฤษฎธี รรมชาติ (Natural Theory) มสี าระสาํ คญั ดงั น้ี

ดเิ รก ควรสมาคม (2553 : 84-88) และ อภิชาติ แสงอัมพร (2559 : 61-64) ไดใหคําอธิบาย
เก่ยี วกับแนวคดิ ของการกาํ เนิดรฐั ไวส รุปไดดังน้ี

ทฤษฎีเทวสทิ ธิไววา ทฤษฎีนี้เปนทฤษฎีท่ีเกาแกที่สุด อธิบายวา รัฐถูกบัญญัติหรือสรางโดย
พระเจา พระเจาเปน ผใู หก าํ เนิดและสรา งรฐั ข้ึนมา ความคิดนแี้ พรห ลายอยูในอาณาจกั รทางตะวันออก
ซึง่ ผูป กครองมักมองวาตัวเองสืบเชื้อสายมาจากพระเจา เชน ตามความคิดของพวกฮิบรูโบราณถือวา
พระเจา เปน ผูสรางผปู กครอง หรือชาวคริสเตียนยุคตนเชื่อวาพระเจาสรางรัฐขึ้นมาบังคับประชาชน
เน่ืองจากการทําบาปของ อดัม (Adam) ตอมาแพรหลายไปยังตะวันตก ตลอดระยะสมัยกลางน้ัน
ทฤษฎกี ารกําเนิดรัฐจากพระเจาน้ีไมม ีปญ หา มีผูน บั ถอื นยิ มทฤษฎีน้ีมา แตก็มีการแกงแยงอํานาจกัน
ระหวางศาสนจักร ตอสูก นั ระหวางสันตะปาปากบั จกั รพรรดิโรมนั กลา วคือ ตา งฝา ยตางอางวาตัวเอง
คอื ผูท ไ่ี ดรบั อาํ นาจมาจากพระเจา โดยตรง กรณีทเี่ กิดปญหาถกเถียงกนั วา จักรพรรดิควรเปนตัวแทน
ของพระเจา โดยตรง หรือวากระทาํ ผานทางสันตะปาปาอกี ทอดหนงึ่

ตอ มามีการปฏริ ูปศาสนาและแยกเปน นิกายโปรเตสแตนท ขอ อางที่วา พระมหากษัตริยไดรับ
มอบอาํ นาจจากพระเจา โดยตรงจึงมีนาํ้ หนักกวา ไมน านจงึ ถกู นํามาอา งวา พระมหากษัตริยไมเพียงได
อํานาจมาจากพระเจา แตยังปกครองดวยพระคุณของพระเจา (ruled by the grace of God)
ภายหลังเมอื่ มชี นชนั้ กลางเกดิ ขนึ้ ชนช้ันกลางจึงนําหลักเทวสิทธิมาอางอิงอีก แตคราวน้ีเปนการอาง
เพื่อหาทางลมลาง โดยสรางหลักการใหมขึ้นมาวาอํานาจอธิปไตยเปนของประชาชน (popular
sovereignty) จนเปนผลใหเ กิดการปฏิวตั ใิ นครสิ ตศ ตวรรษที่ 17 และ 18

ธเนศ วงศยานนาวา (2560 : 37) ไดก ลาวถงึ มูลเหตุของการปฏิวตั ดิ งั กลาวน้ันวา มีมูลเหตุมา
จากการตอ ตานอํานาจเดด็ ขาดของพระมหากษตั ริย โดยสรุปวา ทฤษฎีเทวสิทธิน้มี คี วามเชื่อวา อาํ นาจ
การปกครองรัฐนน้ั คืออํานาจของพระเจาเปน ผูม อบให สาระสาํ คัญของทฤษฎีเทวสิทธนิ น้ั คือ

1. เช่ือวารัฐเกิดข้ึนจากเจตนาและการบันดาลของพระเจา

8 กฎหมายรัฐธรรมนูญและสถาบันการเมือง

2. เช่อื วาการปกครองรฐั เปน อํานาจของพระเจา ผูปกครองรฐั ทาํ หนาท่เี สมือนเปนตัวแทน
ของพระเจา และไดรบั อาณัติจากพระเจา

3. เชอื่ วาประชาชนในรัฐเปน เพียงองคป ระกอบของรฐั เทานน้ั มใิ ชเ ปนปจจัยทสี่ าํ คัญของรฐั
แตอ ยางไร ฉะน้นั จะตองเชือ่ ฟงเคารพผูป กครองรฐั โดยดษุ ฎี การละเมิดอํานาจของผูปกครองรัฐจะมี
โทษและเปน บาป

สมบัติ ธํารงธัญวงศ (2547 : 122) และ ชาญชัย แสวงศักด์ิ (2560ข : 60-61) ไดกลาวถึง
ทฤษฎีสญั ญาประชาคมไวว า รฐั น้ันเกดิ จากเจตจํานงรวมของประชาชนซึ่งมีความประสงคท่ีจะจัดต้ัง
รฐั ข้ึนมาเพอ่ื คุม ครองสวัสดิภาพในชีวติ อยา งไรก็ตาม มนี ักปราชญห ลายไดไดอธิบายถึงทฤษฎีสัญญา
ประชาคมทัง้ ในสวนที่สอดคลอ งกนั และแตกตา งกัน รายละเอยี ดโดยสรุป ดงั ตอไปนี้

1. ทฤษฎีสัญญาประชาคมตามแนวคิดของโทมัส ฮอบส (Thomas Hobbes) อธิบายวา
ธรรมชาติสรางมนุษยใหมีความเทา เทยี มกันทั้งรางกายและจิตใจ มนุษยจึงมีความเสมอภาคกัน ดวย
เหตนุ ้ี มนษุ ยจงึ มีความเทาเทียมกันในการแสวงหาความตองการ และในท่ีสุดก็เกิดความขัดแยงและ
แยงชิง กลายเปน ศตั รกู นั อนั นํามาซ่งึ ลักษณะทางธรรมชาตขิ องมนษุ ยอกี ประการหนง่ึ นั่นกค็ อื มนุษย
มีลักษณะเหมือนสตั วเ ดรจั ฉานมีธรรมชาติท่เี หน็ แกต วั เลว และโหดราย ในภาวะธรรมชาติของมนุษย
จงึ ตกอยใู นภาวะท่ีเกลยี ด กลัว และไมไวว างใจซึ่งกนั และกนั ตางทาํ สงครามตอ สเู ขนฆากนั ตลอดเวลา
ในภาวะธรรมชาติเชนนจี้ งึ ไมมหี ลักความผิด-ถูก ช่ัว-ดี ไมมีศีลธรรม ไมมีกฎหมาย มนุษยยอมมีสิทธิ
ตามธรรมชาตทิ จ่ี ะรักษาตัวรอดดว ยการใชก ําลงั หรอื อาํ นาจของตวั เขา ตอ สูหรือตอตานมนุษยอื่นที่มา
ลวงละเมิดตน

สภาวะธรรมชาติดังกลาวจึงไมใชสภาวะอันพึงปรารถนาของมนุษย และเพื่อใหสังคมเกิด
ความสงบสุข มนษุ ยจ งึ ไดต กลงทําสัญญารว มกนั ทจี่ ะสละสทิ ธทิ ง้ั หลายที่มีอยใู หก ับรฏั ฐาธปิ ต ย ซง่ึ เปน
คนกลางที่จะเขา มาใชอาํ นาจในการปกครองเหนือมนษุ ยท กุ คน อาํ นาจของรัฏฐาธิปตยจึงเปนอํานาจ
เด็ดขาดและมีความสมบูรณ มนุษยไมอาจตอตานหรือเรียกคืนอํานาจดังกลาวจากรัฏฐาธิปตย
เนอ่ื งจาก รฏั ฐาธิปต ยม ไิ ดอ ยใู นฐานะคูสญั ญาของมนษุ ย แตคูสัญญากลบั เปน มนษุ ยดว ยกันเอง แตก็มี
ขอ ยกเวนในบางกรณี เม่ือรฏั ฐาธปิ ตยไมอ าจรกั ษาความมนั่ คงปลอดภยั ใหก บั มนษุ ยต อ ไปได มนษุ ยจึง
มสี ิทธทิ จี่ ะตอ ตานและโคน ลม รฏั ฐาธปิ ต ย

เนอื้ หาโดยรวมของแนวคิดสญั ญาประชาคมของฮอบส สงเสรมิ ระบอบสมบูรณาญาสิทธริ าชย
(Absolute Monarchy) ซ่งึ อาํ นาจสงู สดุ เปน ของผูปกครอง ดว ยเหตุน้ี จึงเรียกสัญญาประชาคมตาม
แนวคดิ ของฮอบสวา “สัญญาสวามภิ กั ดิ์ (Pactum Subjectiones)”

2. ทฤษฎีสัญญาประชาคมตามแนวคิดของจอหน ล็อค (John Locke) นักปราชญชาว
อังกฤษ เช่อื วาธรรมชาติของมนุษยนั้นตางคนตางอยู มีเสรีภาพอยางสมบูรณไมจํากัด แตมนุษยก็ไม
รจู ักผิดถกู ช่ัวดี นั้นแตกตางไปจากความพอใจและความเจ็บปวด หรือส่ิงที่นํามาซึ่งความพอใจหรือ
ความเจบ็ ปวดแตป ระการใด มนษุ ยสามารถทาํ การทัง้ ปวงเพื่อตอบสนองความตอ งการของตน มนุษย
จงึ อาจแสวงหาทรัพยสินไดโดยไมมีขีดจํากัด แตขอแตกตางทางความคิดระหวางล็อคกับฮอบส อยู

ความรูเบ้ืองตน เกี่ยวกบั รัฐและนติ ริ ัฐ 9

ท่วี า ฮอบสเห็นวามนุษยใ นสภาวะตามธรรมชาตติ องแกง แยง ตอ สเู หมือนอยูในสภาวะสงคราม แตล็อค
กลับเหน็ วา สภาวะตามธรรมชาติของมนุษยน ้นั เปน สภาวะแหงสนั ตภิ าพและความเสมอภาค มนษุ ยท ุก
คนรูจ ักกฎหมายธรรมชาติ รูจักเคารพความเสมอภาคและความเปนอิสระตอกัน เม่ือเกิดขอพิพาท
มนุษยจ ึงมอี าํ นาจที่จะบงั คบั การตามสทิ ธิทตี่ นมีตามธรรมชาตแิ ละลงโทษผกู ระทาํ ผดิ ดว ยกาํ ลังของตน

จะเห็นวาสภาวะธรรมชาติของมนุษยตามแนวคิดของล็อค แมจะมีลักษณะที่แตกตางจาก
แนวคดิ ของฮอบส แตผ ลสุดทา ยก็นาํ ไปสูสภาพความวุนวายของสังคมเชนกัน เนื่องจากมนุษยแตละ
คนมสี ทิ ธเิ สรีภาพตามธรรมชาติที่เทาเทียมกัน จึงถือสิทธิท่ีจะบังคับเอากับผูที่ละเมิดสิทธิของตนได
การบงั คับการกนั เองโดยปราศจากการตัดสนิ ขอ พพิ าทโดยคนกลาง จงึ อาจเปน การเกินเลยและไมเ ปน
ธรรมกบั คูก รณี ดวยเหตุนี้ มนษุ ยจงึ ตกลงเขาทาํ สัญญารวมกันโดยมอบอาํ นาจในการบังคับการใหแก
รัฐ ซง่ึ รัฐอยใู นฐานะของคสู ัญญากับประชาชน รัฐจงึ มิไดม ีอาํ นาจเด็ดขาดดงั เชน แนวคดิ ของฮอบส รัฐ
จงึ มีพนั ธะสัญญาทจ่ี ะคุมครองความปลอดภยั ใหแ กประชาชนรวมถึงการแกไ ขปญหาขอ พิพาทระหวา ง
ประชาชนอีกดว ย

อนง่ึ มขี อ สงั เกตวา การท่ีประชาชนมอบอํานาจใหแกรัฐนั้น เปนเพียงการมอบอํานาจที่จะ
บงั คับการระหวา งประชาชนกนั เองไปใหแ กรัฐเทา นัน้ แตประชาชนยังคงถอื สทิ ธิเสรีภาพขั้นพ้ืนฐานใน
ความเปนมนษุ ย อนั ไดแ ก ชีวิต รา งกาย และทรัพยสนิ เปน ของตนอยูเ ชนเดิม ดวยเหตุน้ี รัฐจึงไมอาจ
ละเมิดสิทธขิ น้ั พ้นื ฐานของประชาชน เวนแตอ ํานาจของกฎหมายที่ผานความเห็นชอบ โดยประชาชน
หรอื ผูแทนของประชาชนเทาน้ัน หากรัฐไดทําการละเมิดสิทธิเสรีภาพของประชาชนโดยปราศจาก
ความชอบธรรม ก็เทากับรัฐไดฝาฝนพันธะสัญญาที่ใหไวกับประชาชน ประชาชนสามารถเรียกคืน
อาํ นาจของตนโดยการปฏิวัตเิ พือ่ เปลีย่ นแปลงรัฐได

3. ทฤษฎสี ญั ญาประชาคมตามแนวคิดของฌอง ฌาคส รุสโซ (Jean Jacques Rousseau)
เห็นวา โดยธรรมชาติดง้ั เดิมของมนุษยมีความดีความบริสุทธ์ิอยางย่ิง ไมเปนคนเอารัดเอาเปรียบ มี
จติ ใจสูง โอบออ มอารี ไมเ ห็นแกตวั แตเ มื่อมนุษยเริ่มมีระบบกรรมสิทธ์ิ มนุษยเร่ิมหวงแหนส่ิงท่ีเปน
ของตัวเองและกลายเปนความเห็นแกตัว เริ่มมีการละเมิดตอชีวิต รางกาย และทรัพยสิน ท้ังนี้ เพื่อ
เปน หลักประกันในความม่ันคงปลอดภยั มนุษยจึงไดนําพาตนเองและพลังที่มีอยูของตนไวภายใตคํา
บังคับบัญชาสูงสุดแหงเจตจํานงท่ัวไป และรับสมาชิกแตละคนเขาไวดวยกัน โดยมิอาจแบงแยก
สมาชิกเหลา นั้นออกจากสวนรวมทัง้ หมด

จะเหน็ ไดวา สญั ญาประชาคมของรสุ โซเปนสญั ญาซงึ่ ทกุ คนตกลงทําสญั ญากบั ทกุ คน เพ่อื สละ
สทิ ธเิ สรีภาพตามธรรมชาติที่ไมถ กู จาํ กดั ใหแกส วนรวม โดยไมไดโอนใหแกผ ูใด และแตล ะคนตางกเ็ ปน
สวนหนึง่ ของสว นรวมน้ี ทกุ คนจงึ เปน ผถู อื อํานาจปกครองตนเอง ประชาชนจึงเปนทั้งผูปกครองและ
อยภู ายใตป กครองในขณะเดียวกัน ซ่ึงการปกครองของประชาชนแสดงออกในรูปของเจตจํานงท่ัวไป
ซงึ่ เปน ความคดิ เห็นและความตองการของสวนรวม และนั่นคือกฎหมาย โดยกฎท่ีใชเปนกฎหมายได
ตองมาจากเจตนารมณร วมกนั ของปวงชนเทานนั้ และเมือ่ กฎหมายเปนการแสดงออกซึ่งเจตนารมณ
รว มกันของปวงชนแลว กฎหมายเทาน้ันจึงจะจํากัดสิทธิเสรีภาพของคนแตละคนได ดังนั้น รัฐตาม

10 กฎหมายรัฐธรรมนูญและสถาบันการเมือง

ทฤษฎีสญั ญาประชาคมของรุสโซ จงึ เกิดจากเจตนารว มกนั ของประชาชน และสง ผลใหร ฐั ตามแนวคิด
นจี้ ึงตอ งเปน รฐั ประชาธิปไตย

กลาวโดยสรุป ทฤษฎีสัญญาประชาคมนี้เปนที่นิยมกันมากในภายหลังและมีอิทธิพลแทน
ทฤษฎเี ทวสทิ ธิ ทฤษฎีอธิปไตยเปน ของปวงชน มีรากฐานจากความคิดที่วามนุษยเปนผูสรางรัฐ โดย
การทม่ี นษุ ยย ินยอมรวมกันทําสัญญาประชาคม ปราชญที่มีช่ือเสียงในฐานะผูใหกําเนิดทฤษฎีน้ีไดแก
โธมสั ฮอบส และ จอหน ล็อค และ ฌอง ฌาคส รุสโซ เปนผูสนับสนุน หลักการสําคัญสรุปได ดังน้ี
คอื

1. มนุษยเปนผสู รางรฐั
2. มนุษยม สี ทิ ธติ ามธรรมชาติ
3. รัฐเกดิ จากการท่ีมนษุ ยรว มกันทาํ สัญญา
4. รฐั ตอ งปฏบิ ัตติ ามเจตนารมณข องประชาชน
5. รฐั ท่ดี ตี อ งมีลักษณะเปน ประชาธิปไตย
6. เจตนารมณของคนสว นใหญท่รี ัฐตองปฏบิ ตั ิตามกค็ ือตอ งทรงไวซึ่งลักษณะคณุ ธรรมและ
ศีลธรรม
อานนท อาภาภริ ม (2528 : 44) ไดกลาวถึงทฤษฎีพละกําลังไวสรุปไดวา ทฤษฎีนี้มองวารัฐ
เกิดจากการถูกยึดครองและการใชกําลังบังคับ นักปรัชญาในยุคแรกๆ เห็นวารัฐบาลมาจากความ
อยตุ ธิ รรมและความช่ัวรา ย การเกดิ รฐั นั้นมากจากผทู ี่แข็งแรงกวาใชอํานาจตอ ผทู ่อี อ นแอ โดยไมส นใจ
ความชอบธรรมและสิทธิของผูอ ่นื ตวั อยาง ความคิดของชาวครสิ เตียนยคุ แรกท่ีมีตอการปกครองของ
โรมนั หรอื นักคิดทางศาสนาในสมัยกลางท่ีมองการใชอํานาจของผูปกครองฝายโลกซ่ึงไมไดรับการ
ยอมรับจากฝายศาสนา โดยเฉพาะกรณีการประณามผูนําทางโลกท่ียึดอํานาจฝายศาสนาใน
คริสตศ ตวรรษท่ี 18 ดังนี้
ชวงทายคริสตศ ตวรรษที่ 19 เกิดลัทธิชาตินิยม (Nationalism) ซึ่งเปนสํานักคิดที่เกิดข้ึนใน
เยอรมนั ลัทธชิ าตินิยมใหความสาํ คญั กบั การใชอ ํานาจบังคับ แตก็ไมไดมองวารัฐมาจากความชั่วราย
หากเห็นวาจําเปนตองใชกําลัง เพราะกําลัง คือ ความถูกตอง อํานาจเปนสิ่งท่ีทําใหเกิดความ
สมเหตุสมผลในตวั ของมันเอง ความคิดนมี้ ีพ้ืนฐานมาจากการมองวาคนที่มีรางกายแข็งแรงเปนคนดี
ดังนั้น รัฐท่ีมีอํานาจจึงเปนรูปแบบท่ีสูงกวาการรวมตัวกันในรูปแบบอื่นของมนุษยและอยูเหนือ
หลกั การทางศลี ธรรมตามปกติ อยา งไรก็ตาม ความคดิ นก้ี เ็ ปนของนกั ทฤษฎีสาํ นกั เยอรมนั ซ่ึงจาํ กัดอยู
เพียงเร่ืองการกําเนิดรัฐ แตสํานักนี้ก็ไมไดหามคนตอตานรัฐหรือตัดสิทธิตามธรรมชาติท่ีนักทฤษฎี
สญั ญาประชาคมสวนใหญเ ห็นวาควรเปน สิทธิของปจ เจกชน
อภิชาติ แสงอัมพร (2559 : 64) ไดกลาวถึงทฤษฎีธรรมชาติไววา ทฤษฎีน้ีมีมาต้ังแตสมัย
โบราณ ซึ่งเหน็ วา คนแยกออกจากรฐั ไมได รัฐเปน ส่ิงจาํ เปนสําหรับความอยรู อดของมนุษย รวมทัง้ เปน
เครอื่ งมอื ที่จะทาํ ใหคนบรรลุการมีชีวิตที่ดี การท่ีอริสโตเติลประกาศวา “คนตามธรรมชาติเปนสัตว

ความรูเบื้องตนเกี่ยวกบั รัฐและนิติรัฐ 11

การเมือง” นั้นก็หมายความวาคนจะมีชีวิตท่ีสมบูรณก็แตเพียงอยูในรัฐ สวนคนที่อยูนอกรัฐ
อรสิ โตเตลิ มองวาไมใชค น เปน พระเจา หรือไมกส็ ัตวปา

แนวคิดเร่ืองรัฐเกิดโดยธรรมชาติน้ีไดยึดถือกันตอๆ มาจนถึงชวงหลังท่ีมีการวิจัยทาง
ประวตั ศิ าสตรแ ละวทิ ยาศาสตร ซ่งึ นักวิจยั หลายคนเชือ่ วารัฐเปน ส่ิงมชี วี ติ และมวี ิวัฒนาการจากระดับ
ตาํ่ ไปสูระดับสูง นักปราชญส ํานกั อุดมคตขิ องอังกฤษ (English idealist school) ปลายครสิ ตศ ตวรรษ
ท่ี 19 พยายามร้อื ฟน ความคดิ ตามทฤษฏธี รรมชาตขิ องอริสโตเตลิ ขึ้นมาเพ่ือยืนยนั วา รฐั เกดิ ขึ้นเองตาม
ธรรมชาติ รัฐไมใชเปนสิ่งท่ีมนุษยสราง และมีแรงผลักดันใหรัฐกาวหนาเพื่อมุงไปสูการมีชีวิตท่ีดี
มากกวาจะเปนส่ิงทช่ี วั่ รา ย

อยางไรกต็ าม ทฤษฎีธรรมชาติมีลักษณะอนุรักษนิยมและมีความหมายเหมือนไมไดอธิบาย
อะไร คลา ยกับจะพดู วา สิ่งท่ีจะเกิดก็ตองเกิด สวนส่ิงท่ีไมนาเกิดก็จะไมเกิดเชนกัน ทฤษฎีธรรมชาติ
มองวารัฐวิวัฒนาการมาเอง ไมใชมาจากความตองการของมนุษยหรือการกระทําที่เปนเหตุผลของ
มนุษย คนจงึ ไมแ นใจวาจะชวยสรางสถาบันหรอื ความสัมพันธทางสังคมอยางไร สวนสิทธิของปจเจก
ชนนั้น ทฤษฎีธรรมชาตมิ องปจ เจกชนวา มีสทิ ธเิ ทา ทร่ี ัฐและประเพณีจะกําหนด ประเพณีเปน ตัวจํากัด
การใชอํานาจของรัฐดวย แตเสรีภาพของประชาชนก็ไมไดเกิดข้ึนในทันที หรืออีกนัยหนึ่ง ทฤษฎีนี้
ไมไ ดร บั ประกนั วาพลเมอื งจะมีสทิ ธิในตัวเองเพราะยงั ข้ึนอยูกบั เงอ่ื นไขการดํารงชีวิตทีเ่ คยเปน มาต้ังแต
อดีต

กลาวโดยสรุป รัฐเกิดขึ้นไดอยางไร เปนคําถามที่นักปราชญทางรัฐศาสตรไดพยายามหา
คาํ ตอบมาเปน เวลานานหลายศตวรรษแลว แตไมสามารถใหคําตอบท่ีเปนขอยุติได ท้ังน้ีเนื่องจากวา
การเกิดขึ้นของรัฐยังหาหลักฐานทางประวัติศาสตรและทางมานุษยวิทยามายืนยันใหชันเจนไมได
ฉะน้ันจงึ จาํ เปนตอ งใชส มมตฐิ านเพื่อเปน แนวทางในการศึกษาการดาํ เนนิ ของรฐั ไวห ลายทฤษฎี แตละ
ทฤษฎีตางก็มุงท่ีจะอธิบายถึงการกําเนิดรัฐตางๆ กัน ที่ยังคงเปนท่ีนิยมสืบมาคือทฤษฎีสัญญา
ประชาคม ทฤษฎีพละกาํ ลัง และทฤษฎีธรรมชาติ หรือทฤษฎวี วิ ัฒนาการ

พัฒนาการของรฐั
จากความเชื่อวารัฐเกิดขึ้นโดยการวิวัฒนาการ กลาวคือ รัฐเกิดขึ้นดวยเหตุดวยผล น่ันคือ
เปนการเกิดขนึ้ ดวยเหตผุ ลทางสังคมศาสตรและเหตผุ ลทางวิทยาศาสตร เปนตน
จรูญ สุภาพ (2514 : 21) และ อภิชาติ แสงอัมพร (2559 : 64-68) ไดกลาวถึงวิวัฒนาการ
ของรัฐไวสรุปไดวา เน่ืองจากอิทธิพลของโลกตะวันตกท่ีมีตอวงการศึกษารัฐศาสตร เมื่อกลาวถึง
พัฒนาการของรัฐนับต้ังแตอดีตจนกระทั่งถึงปจจุบัน จึงมีการแบงยุคสมัยตามพัฒนาการของรัฐใน
ประเทศแถบยโุ รป ซ่งึ สามารถแบง ออกเปนยคุ ตา งๆ คอื ยคุ ชนเผา ยุคนครรัฐ ยุคจักรวรรดิโรมัน ยุค
กลางหรือยุคฟว ดลั และยคุ รฐั ชาติ ดงั นี้
1. ยุครัฐชนเผา (Tribal State) กลา วไดวา รฐั ชนเผา เปนจดุ เร่ิมตนของการมีรัฐเกิดข้ึนใน
สังคม โดยเร่ิมจากการท่ีมนุษยไดสรางสถาบันครอบครัวเปนจุดเร่ิมตน ทําใหมาอยูรวมกันเปนกลุม
เลก็ ๆ ในหมูว งศาคณาญาตเิ ดยี วกนั ซง่ึ มีความผูกพันกันในทางสายโลหิต แตอยูในวงจํากัดเนื่องจาก

12 กฎหมายรัฐธรรมนูญและสถาบันการเมือง

ความผูกพันกันในทางสายโลหิตทําใหประกอบไปดวยคนจํานวนไมมากนักท่ีเปนสมาชิกของคนใน
ครอบครัวเดียวกัน อยางไรก็ตาม เม่ือจํานวนครอบครัวขยายตัวเพิ่มมากข้ึน การปฏิสัมพันธกัน
ระหวางครอบครัวตางๆ ซ่ึงอาจเปนสายโลหิตเดียวกันหรือตางสายโลหิต แตอยูในอาณาบริเวณ
เดยี วกนั หรอื ใกลเ คียงกนั จึงเกิดการรวมตวั กันขน้ึ เปนเผา ความผกู พันทางสายโลหติ คอ ยๆ จางหายไป
กลายเปนความผกู พนั ทมี่ าจากการเปนเผาเดียวกนั แทน

การเปลี่ยนแปลงจากความผูกพันทางสายโลหิตมาเปนความผูกพันที่มาจากการเปนเผา
เดยี วกนั และสังคมมกี ารขยายตัวเพม่ิ มากขึ้นกวาเดิม สงผลใหมีความจําเปนท่ีจะตองสรางกฎเกณฑ
การอยรู ว มกนั เพอ่ื ความเปน ระเบยี บและสรา งความสงบสุขใหเกิดขึ้นภายในสังคม กฎเกณฑที่สราง
ขน้ึ ไดแก การมีหัวหนา เผา การมีขนบธรรมเนียม ประเพณี วัฒนธรรม หรอื ความเชื่อเดยี วกนั เพอื่ สรา ง
ความเปนปก แผน ภายในเผา เปน ตน

2. ยคุ นครรัฐ (City-State) ยุคนครรัฐท่ีมักมีการกลาวอางเปนตัวอยางไดแก นครรัฐกรีก
ซง่ึ เกดิ ขึน้ ในยคุ อารยธรรมกรีกโบราณ ดวยขอจาํ กัดทางดานสภาพภูมิศาสตรจึงเปนตัวกําหนดขนาด
นครรัฐ ทาํ ใหนครรัฐแตล ะแหง ซึง่ มปี ระมาณ 150 แหง มขี นาดของพ้นื ท่ีเล็ก มักตั้งอยูบนเนินเขาสูง
ชันข้ึนไปที่ราบ เพราะพ้ืนท่ีมีเทือกเขามาก การคมนาคมติดตอกับนครรัฐอื่นๆ เปนไปดวยความ
ยากลําบาก สง ผลทําใหนครรฐั กรกี สามารถพฒั นาสังคมทีม่ ีขนาดเล็ก แตมีอิสระในตัวเอง ใหมีความ
เจรญิ ทางอารยธรรมในดานตางๆ ในขณะเดียวกนั นครรัฐกรีกยังแวดลอมไปดวยทะเล ชาวกรีกจึงมี
ความเชีย่ วชาญในการเดินเรอื และมคี วามเจริญรุงเรอื งในการติดตอ การคาขายทางทะเลอยา งมาก

นครรัฐแตละแหงมีรูปแบบการปกครองที่แตกตางกันออกเปน 3 รูปแบบ คือ ราชาธิปไตย
(Monarchy) ซึ่งเปนรูปแบบการปกครองเพียงคนเดียว คณาธิปไตย (Oligarchy) หรือรูปแบบการ
ปกครองท่ีปกครองโดยคนจาํ นวนนอย และประชาธิปไตย (Democracy) หรือรูปแบบการปกครอง
โดยคนจาํ นวนมาก

นครรัฐแตละแหงมีรัฐบาลทําหนาที่ในดานตางๆ เชน การเก็บภาษี การบังคับใชกฎหมาย
นครรฐั ท่ใี หญท ่ีสุดและมกั เปนตัวอยางของนครรัฐกรีกท่ีมีการพูดถึงมากที่สุด โดยเฉพาะในประเด็น
ของการมีรูปแบบการปกครองแบบประชาธปิ ไตยโดยตรง (Direct Democracy) คือ นครรัฐเอเธนส
มอี าณาเขตประมาณ 1,000 ตารางไมล มปี ระชากรอาศยั ประมาณ 400,000 คน

นครรัฐกรกี โบราณซึ่งรงุ เรอื งมาอยางยาวนาน มอี ันตอ งยตุ ลิ งจากการรุกรานของชาวโรมนั ซึ่ง
มกี องกําลังทหารขนาดใหญที่ทรงอํานาจ และตองการแผขยายอาณาจักรใหยิ่งใหญไพศาลมากข้ึน
กวาเดิม

ในกรณีของไทย พัฒนาการของรัฐในยุคนครรัฐ ท่ีเปนตัวอยางท่ีนาสนใจไดแก กรุงสุโขทัย
และนครรัฐอ่ืนๆ ท่ีรวมสมัยอยูในชวงเวลาน้ัน เชน เมืองศรีสัชนาลัย เมืองสองแคว เมือง
นครศรธี รรมราช เปนตน

3. ยุคจกั รวรรดโิ รมนั (Roman Empire) จกั รวรรดโิ รมนั มีศนู ยกลางอยูท ีก่ รงุ โรม ประเทศ
อิตาลีในปจจุบัน ยุคจักรวรรดิโรมันแตกตางจากยุคนครรัฐกอนหนาน้ีในแงของอาณาเขต จํานวน

ความรูเบอ้ื งตนเกีย่ วกับรฐั และนติ ริ ัฐ 13

ประชากร และรูปแบบการปกครอง จกั รวรรดโิ รมนั เร่ิมตนจากการเปนนครรัฐกรีก แตด วยพฤติกรรม
ของนครรฐั ที่ตองการสรา งความย่งิ ใหญ แผแ สนยานุภาพทหารดว ยการทาํ สงครามเพื่อขยายอาณาเขต
มากขึ้นเร่ือยๆ กับนครรัฐตางๆ ซ่ึงรวมถึงนครรัฐกรีก ผลจากการขยายอาณาเขตและรวบรวม
ประชากรจากนครรฐั อืน่ ๆ มาอยภู ายใตการปกครองของตนเปน จํานวนมาก ทาํ ใหมกี ารคิดคนรูปแบบ
การบริหารการปกครองข้ึนใหมแทนรูปแบบนครรัฐ คือรูปแบบจักรวรรดิ มีการจัดทําประมวล
กฎหมายเพือ่ ใชปกครองทง้ั คนของตนเองและใชบังคับคนตางดาว ซึ่งนับเปนประมวลกฎหมายฉบับ
แรกของโลก และมอี ทิ ธพิ ลตอ ระบบกฎหมายของประเทศตา งๆ ในทุกวนั นี้

ความย่งิ ใหญข องจักรวรรดโิ รมัน ทําใหดินแดนยุโรปตะวันตกที่ถูกยึดครองเขาเปนสวนหน่ึง
ของจักรวรรดิยินยอมทําสนธสิ ญั ญาโรมนั (Pax Romana) เปนเวลายาวนานไมต่ํากวา 200 ป ทําให
เกอื บทั้งหมดของยโุ รปตะวันตกอยูภ ายใตประมวลกฎหมายฉบับเดียวกัน มกี องทพั ของจกั รวรรดโิ รมัน
เพยี งหน่ึงเดียวใหการปกปองคุมครอง มีระบบเงินตราแบบเดียวกัน มีรูปแบบการบริหารงานแบบ
เดยี วกนั ใชภ าษาเดยี วกนั คอื ภาษาละติน มีความคดิ ในเร่ืองเอกภาพทางอารยธรรมรวมกนั และนับถือ
ศาสนาเดียวกันคือศาสนาครสิ ตน ิกายโรมนั คาธอลกิ

ประมาณป ค.ศ. 500 จักรวรรดิโรมันก็ถึงการลมสลาย ความลมสลายของจักรวรรดิโรมัน
เกิดขึ้นจากปจ จยั ทัง้ ภายในจักรวรรดเิ อง และปจจัยภายนอก กลาวคือ ปจจัยภายในมาจากความไม
เปน เอกภาพภายในจกั รวรรดทิ พี่ ลเมืองเสื่อมความสนใจตอการปกครอง ความไมเปนธรรมในสังคม
โดยเฉพาะการเก็บภาษี และการนําภาษไี ปใช ขวญั และกําลังใจของทหารเสื่อมทรามลงรวมถึงความ
ฟุมเฟอยภายในสังคมโรมัน จุดออนที่เกิดขึ้นภายในจักรวรรดิน้ีเองเชื่อมโยงเขากับปจจัยภายนอก
กลายเปน ตัวเรง ทท่ี ําใหจ กั รวรรดิลม สลายเร็วข้ึน คือ การรุกรานของพวกเยอรมันทําใหกรุงโรมแตก
สลายในป พ.ศ. 476

4. ยุคกลางหรือยุครัฐฟวดัล (Feudal State) ภายหลังการลมสลายของจักรวรรดิโรมัน
ยุโรปเขาสูยุคกลางหรือยุคศักดนิ าซึ่งอยรู ะหวางคริสตศตวรรษท่ี 5 ถึง คริสตศตวรรษที่ 15 ทั้งนี้การ
ลมสลายของจักรวรรดิโรมันมีผลทําใหเหลาขุนศึกหรือขุนนางตางแยกยายกันไปจับจองครอบครอง
ทด่ี นิ ตางๆ พรอมกบั สรางปอ มปราการของตนเองและบังคับใหป ระชาชนทีอ่ ยภู ายใตการปกครองดแู ล
ตกเปน ทาสตดิ ทด่ี ินเพ่อื ทําการเกษตรและมอบผลผลิตใหกับขุนนางเพ่ือแลกเปล่ียนกับการใหความ
คมุ ครองในชีวติ และทรัพยสิน

ในระยะเวลาตอ มา ขนุ นางเหลา น้ไี ดรวมตวั กันเลือกขุนนางคนหนง่ึ ในหมพู วกตนใหทําหนาท่ี
เปนผูนําในการใหความชวยเหลือคุมครองดูแลพื้นท่ีของเหลาขุนนางตางๆ อีกชั้นหนึ่ง เน่ืองจากมี
กาํ ลังความสามารถและมีอาวุธยุทโธปกรณทท่ี นั สมยั และเพยี บพรอมกวา สามารถปองกันทั้งศัตรูจาก
ภายนอกและการแกงแยงชิงผลประโยชนในหมขู ุนนางดว ยกนั เอง โดยเหลาขุนนางไดแ บงผลผลิตทาง
การเกษตรและของมีคาตางๆ บางสวนมอบใหก ับผูน ําเปน การตอบแทน

โครงสรางความสัมพนั ธท่กี ลาวมาน้นั ไปสสู ่ิงทีเ่ รียกวา รฐั แบบฟวดัล ท่ีมีลักษณะเปนปรามิด
ยอดแหลม มีผูนําสูงสุดคอื กษัตรยิ  และมเี หลาขนุ นาง ศกั ดินาชน้ั สูง ช้ันรอง และชั้นต่ําลดหลั่นกันลง

14 กฎหมายรัฐธรรมนญู และสถาบนั การเมือง

มา นอกจากนนั้ ในรัฐแบบฟว ดัลยังมคี รสิ ตจักร ซ่ึงนําโดยองคพ ระสันตะปาปา ซ่ึงมีอิทธิพลสูงมากใน
ดา นการเมืองการปกครองเพราะเปน ผูสถาปนาการขึน้ ครองอํานาจของกษัตรยิ 

โครงสรางทางการเมืองการปกครองเชนน้ี แมองคพระมหากษัตริยถือเปนผูนําสูงสุด แต
ในทางปฏิบตั ิกลบั มีอาํ นาจทจ่ี าํ กัด ไมม อี าํ นาจท่ีสมบรู ณเ บ็ดเสรจ็ เดด็ ขาด เพราะอํานาจกระจายตวั ไป
ยังหมูขุนศึกหรือขุนนางตางๆ ความสัมพันธระหวางพระมหากษัตริยกับเหลาขุนศึกหรือขุนนางมี
ลกั ษณะของการพงึ่ พาอาศัยขึ้นอยกู ับการจัดสรรผลประโยชนตางๆ ระหวางกัน โดยเฉพาะดานภาษี
กระจายตัวในหมู ขุนนางและพระมหากษตั รยิ  ไมม ีระบบการจัดเกบ็ ภาษจี ากสว นกลาง

5. รัฐชาติ (Nation-State) การเกิดข้ึนของรัฐสมัยใหมคือรัฐชาติ อยางที่ปรากฏเชนใน
ปจจุบนั น้ีมจี ดุ กาํ เนดิ ในทวีปยุโรปหลงั จากผา นพนยุคกลาง ซึ่งกนิ เวลายาวนานนบั ต้งั แตครสิ ตศ ตวรรษ
ท่ี 5 ถึง คริสตศตวรรษที่ 15 ตามท่ีไดกลาวขางตน โดยมีพัฒนาการในการกอตัวเปนรัฐท่ีสืบเน่ือง
ยาวนานกวา 3 ศตวรรษ นับตง้ั แตปลายคริสตศ ตวรรษท่ี 15 ไปจนถึงประมาณกลางคริสตศตวรรษที่
19 ซ่ึงไดเกิดการเปล่ียนแปลงในดานตางๆ หลายประการ ซ่ึง อนุสรณ ล่ิมมณี (2542 : 16-21) ได
อธิบายโดยสรปุ ไดด งั น้ี

ประการแรก การฟนฟูศิลปะวิทยาการ ปญญาชนไดหวนกลับไปใหความสนใจตอความรู
ตางๆ ในยุคกรีกโบราณและโรมัน และไดมีการพัฒนาองคความรูดานตางๆ อยางแพรหลาย ทั้ง
ทางดานปรัชญา การเมือง การศึกษา ศิลปะ วรรณกรรม ทําใหผ ูคนท้ังหลายไดเปดโลกทัศนใหมๆ มี
องคความรูใหมๆ เกิดข้นึ สง ผลใหเ กิดการตงั้ คําถามตอ ความเชื่อและอาํ นาจเดิม

ประการทสี่ อง การปฏิวัติสินคาในชวงคริสตศตวรรษที่ 16 ท่ีมีการขยายตัวทางดานการคา
การผลิต การอุตสาหกรรม อยางมาก สงผลกระทบตอโครงสรางอํานาจในสังคม เชน ภาษีอากร
ผลประโยชนทางการคาของรฐั ทาํ ใหส ามารถลดการพ่ึงพารายไดจากขุนนาง กอใหเกิดการรวมศูนย
อํานาจเขา สพู ระมหากษตั ริยกลายเปนรัฐสมบรู ณาญาสทิ ธิราชย ทีก่ ษตั ริยมอี ํานาจสมบรู ณเดด็ ขาด

ประการท่ีสาม การปฏิรูปศาสนาท่ีเกิดการกอต้ังนิกายใหมๆ ในคริสตจักร สงผลใหศาสนา
จักรสูญเสยี อาํ นาจเหนอื สงั คม เกดิ การตคี วามศาสนาแนวใหมท ่ีแตกตา งไปจากเดิม และสอดรับกับวถิ ี
ชวี ิตแบบปจ เจกชนท่เี กดิ ขน้ึ จากกระแสการฟนฟศู ิลปะวิทยาการ และการขยายตัวของระบบทุนนิยม
จากการปฏิวัติดานการคา ทหี่ ากําไรไมข ดั กบั หลกั ศาสนา

รัฐชาติ เปน คําที่เกิดจากคําสองคําประกอบกัน คือ คําวา ชาติ (Nation) ท่ีมีความหมายวา
หมูชนท่ีมีชาตเิ ดยี วกัน มีประวัตศิ าสตร ภาษาและวฒั นธรรมรวมกัน กับคําวา รัฐ (State) ท่ีหมายถึง
การจดั องคก รทางการเมืองท่รี ฐั บาลใชอ าํ นาจอธปิ ไตยปกครองสมาชิกทุกคนของชุมชนทางการเมือง
น้ัน ดังน้ัน รัฐชาติ คือ รัฐท่ีมีความเปนรัฐและความเปนชาติท่ีสอดคลองกัน ทําใหสมาชิกในรัฐมี
ความรูส ึกวาเปน พวกเดียวกนั อนั จะกอใหเกดิ ความม่ันคงและเสถียรภาพในรัฐนั้นๆ แตในความเปน
จรงิ แลว จะพบวา แตล ะรฐั จะประกอบดว ยคนหลายเช้ือชาติทม่ี ภี มู ิหลังแตกตางกัน อาจนับถือศาสนา
ตา งกนั มภี าษาพดู หรอื วัฒนธรรมท่แี ตกตางกนั ดังน้นั เพอ่ื ใหรฐั มคี วามเปน ชาติ จึงเปนหนาท่ีของรฐั ท่ี

ความรูเบ้ืองตนเก่ยี วกับรฐั และนติ ิรฐั 15

ตอ งสรางใหคนในรฐั มีความรูสึกเปนชาติเดียวกัน วิธีการท่ีนิยมนํามาใชในการสรางรัฐชาติ คือ การ
สรางสญั ลักษณรวมกนั และการสรางประวตั ิศาสตรร วมกัน

การสรางสญั ลักษณร ว มกนั จะกอใหเกิดความรูส กึ เปนพวกเดียวกัน ในชวงแรกๆ มักนิยมใช
บุคคลสาํ คญั ทางศาสนาเปนสัญลักษณ เชน อังกฤษจะถือเอา Saint George เปนนักบุญผูคุมครอง
ชาวองั กฤษ สกอ็ ตแลนดถ อื เอา Saint Andrew ตอมาก็ขยายส่ิงอ่ืนๆ มาเปนสัญลักษณรวมกัน เชน
ธงชาติ สัตวประจําชาติ ดอกไมประจําชาติ เปน ตน สาํ หรบั การสรางประวัตศิ าสตรร ว มกันนน้ั เปนการ
ทําใหมีความเปน มารว มกัน มีบรรพบุรุษเดียวกัน กอใหเกิดความรูสึกผูกพันทางสายเลือด จะมีการ
สรา งประวตั ิศาสตรใ หม จี ดุ เริม่ ตนและสามารถไลเรียงมาจนถงึ ปจจุบันได

สมยศ เชื้อไทย (2560 : 91-94) ไดกลาวไววา การอุบัติข้ึนและวิวัฒนาการของรัฐน้ัน ใน
ประวตั ศิ าสตรของมนุษยชาติ มนุษยไ มเ คยเริ่มมีชีวติ เปนเอกชนอยูค นเดยี วโดยๆ โดยไมต องอยกู ับใคร
เลย แตมนุษยนั้นเม่อื เกิดมากต็ องอยใู นแวดวงของมนุษย อยา งนอยที่สุดเมื่อคนคลอดออกจากครรภ
มารดาก็มแี มเ ปนผอู ยเู คียงขาง ความสัมพนั ธทด่ี ีระหวา งมนุษยกับมนษุ ยใ นสังคมทําใหค นสนทิ สนมรกั
ใครเมตตากรุณตอ กนั จากการที่ตองพ่ึงพาผูอ่ืนน้ีทําใหมนุษยคุนเคยกับการอยูรวมกับผูอื่น โดยเร่ิม
จากสายสัมพันธส ายแรกเริม่ เดมิ ทีส่ ุดของมนุษยคอื ความสัมพันธระหวา งแมก บั ลกู

จากนนั้ ความสัมพันธก็ขยายเปน ความสัมพันธผัวกับเมีย พ่ีกับนอง ยายกับหลาน กลายเปน
เกลยี วความสัมพันธท ่ีเรียกวา ครอบครัวที่มีความใกลชิดกันโดยเชื้อสายและพักพิงอยูรวมกันในบาน
แลวแผข ยายวงกวา งออกไปจนเปนเครือญาติ กลาวสรุปไดวา ครอบครัวเปนสังคมขนาดเล็กจึงเปน
สังคมท่ีคนกับคนมีความใกลชิดสนิทสนมเปนกันเอง ระงับขอพิพาทโดยวิธีอะลุมอลวยไมรุนแรงไม
เครง ครดั เปน การปกครองแบบพอแมก ับลกู หรอื ผูใ หญปกครองผนู อย

เมื่อครอบครวั ขยายตัวจะอยูในท่ีเดียวกันยอมไมสะดวกจึงตองแยกบานอยูเปนครอบครัวๆ
ครอบครวั ท่ีเชื้อสายเดียวกันรวมกนั เรยี กโคตรตระกลู แตย งั มีความสมั พนั ธเปนเครือญาติ ตอมาเวลา
ผา นไปอกี หลายชั่วอายุคน สังคมระดบั โคตรตระกูลขยายตัวออกไปเรื่อยๆ จนกลายเปนสังคมที่ใหญ
ขึน้ อีกระดับหนึ่งเรียกวา ชนเผา ความสัมพันธของคนจะคอ ยๆ หางออกไป ส่ิงทีเ่ ชอ่ื มคนในชนเผาใหมี
ความรูสึกเปนคนพวกเดียวกันอยูที่ภาษาที่ใชพูด กฎเกณฑที่ใชทั้งโคตรตระกูลทั้งชนเผาก็คือ
ขนบธรรมเนยี มประเพณีทมี่ มี าตง้ั แตด งั้ เดิมของปู ยา ตา ยาย ทรี่ ับสืบทอดกนั มาแตโ บราณ

จากครอบครัวไปสูรัฐน้ันกลาวไดวา บรรยากาศของสังคมใหญจึงเกิดลักษณะการปกครอง
บงั คับบัญชา ตอ งฟง คําสั่งคําบังคบั บญั ชาของผูปกครองอยางเครงครัด บางทตี อ งมกี ารบงั คับรุนแรงมี
การลงโทษอยางหนักถึงข้ันประหารชีวิต ฉะน้ัน การเปล่ียนแปลงจากสังคมเล็กไปสูสังคมใหญนั้น
บรรยากาศความใกลชิดสนิทสนมลดนอยลง ความเปนกันเองและความอะลุมอลวยหมดไป ความ
เครงครดั เอาจรงิ เอาจงั ในการบังคบั บัญชาและในการลงโทษมีมากข้ึน การปกครองเพ่ิมความรุนแรง
ขนึ้ ลักษณะของชนเผา คอ ยๆกลายเปนการปกครองบานเมืองย่ิงขึ้น ซึ่งการปกครองตางไปจากการ
ปกครองคนในครอบครัวอยางชัดเจน คอื มกี ารปกครองบังคับบัญชาท่ีเปนกิจจะลักษณะ แยกชัดเจน
ระหวา งผูป กครองและผูอ ยใู ตการปกครอง

16 กฎหมายรฐั ธรรมนญู และสถาบนั การเมือง

ในสงั คมใหญความสมั พนั ธจ ะไมใ ชค วามสมั พันธแ บบพอกับลูก แตมีผูปกครองท่ีเปนหัวหนา
เผาเปนนายปกครองคนสวนใหญท่ีเปนราษฎร ชนเผาก็จะเปลี่ยนลักษณะเปนกองทัพ บรรยากาศ
เปลี่ยนเปน แบบทหารคือมีการบงั คับบัญชาอยางจริงจังเครงครัดรุนแรงและฉับพลัน การปกครองมี
ลักษณะใชอ าํ นาจบงั คบั ขบั ไสกันดวยกาํ ลงั ในกรณีนี้จึงมีความจําเปนตองตองกฎเกณฑบังคับบัญชา
แบบทหารขึ้นมา ตองมีการสาบานตนวาจะเชื่อฟงปฏิบัติตามคําสั่งของผูบังคับบัญชา สังคมจึง
เปล่ียนไปเปนอีกแบบหน่ึง คือเปนสังคมขนาดใหญท่ีมีการปกครองอยางแทจริงที่เรียกวา สังคม
การเมอื ง

กลา วคือ มีผบู ังคับบัญชาฝา ยหนง่ึ และผอู ยูใตบงั คับบญั ชาอกี ฝายหนง่ึ เปนคนละพวกกนั แยก
จากกนั อยางชดั เจน การปกครองก็จะมกี ารบงั คับกนั อยางรุนแรงและเครงครดั สงั คมท่ีมกี ารปกครอง
อยา งนเี้ รียกวาบานเมอื ง หรือ รัฐ เครื่องมือในการปกครองคือกฎเกณฑที่มีลักษณะบังคับอยางเปน
กิจจะลักษณะ คือเปนไปอยางเครงครัดเอาจริงอาศัยอํานาจของสวนรวมเขาบังคับการ กฎเกณฑ
ลักษณะนเี้ รยี กวา กฎหมาย เพราะฉะน้นั กฎเกณฑทใี่ ชใ นรฐั สวนใหญจ ึงเปน กฎหมาย เพราะวาคนใน
รฐั ไมใ กลชิดสนิทสนมกันเหมอื นในครอบครัว เนื่องจากเปนสังคมขนาดใหญและไมมคี วามสัมพนั ธทาง
เชอ้ื สายหรอื เครือญาติ ลักษณะเชน นีจ้ ึงมคี วามจาํ เปนที่จะปกครองดวยกฎหมาย ซึ่งเปนกฎเกณฑท่ี
แนนอนตายตัวใหความเปนธรรมแกทุกคน ไมเลือกปฏิบัติตามอําเภอใจโดยบังคับบัญชาไปตาม
กฎเกณฑอยา งเครงครดั รัฐจงึ เปน ระบบทีจ่ ดั ตั้งหรือปรุงแตง ข้ึน

กลา วไดว า รฐั คือสังคมที่มกี ารปกครองโดยแทคอื มีการแยกชัดเจนระหวางผปู กครองและผูใต
ปกครอง และมีการบงั คบั บัญชาอยางเครง ครดั จรงิ จังเปนกิจจะลักษณะ คอื มีระเบียบแบบแผนในการ
ปกครอง หรอื ใชกฎหมายในการจัดระเบียบการปกครอง ในรัฐสมัยใหมจะตองมีการปกครองท่ีเปน
อสิ ระเหนืออาณาเขตแหง ใดแหง หนึ่ง จะตอ งเปนสงั คมท่ไี มข้นึ อยกู ับใครหรืออํานาจอื่นใด ดวยเหตุน้ี
สงั คมของมนษุ ยท ี่เรยี กวา รัฐ ในสมัยใหมจึงหมายถึง หนวยการปกครองของมนุษยเหนือดินแดนแหง
ใดแหงหน่ึงที่เปนอิสระไมข้ึนตออํานาจอ่ืนใด รัฐสมัยใหมจึงประกอบดวยชุมชนซ่ึงมีอํานาจการ
ปกครองทเี่ ปน อิสระหรือทีเ่ รียกวาอํานาจอธปิ ไตย และมอี าณาเขตซ่งึ เปนดนิ แดนของตนเองทแ่ี นน อน
หนวยการปกครองทเี่ รยี กวารัฐตองมีองคประกอบ 3 ประการ คือ ราษฎร ดินแดน และอํานาจการ
ปกครองหรือท่เี รยี กวาอาํ นาจรัฐ

กรณีประเทศไทยน้ัน กิตติวัฒน รัตนดิลก ณ ภูเก็ต (2554 : 7) และ โกวิท วงศสุรวัฒน
(2547 : 29) ไดก ลาวไวว า เรมิ่ ตนของรัฐชาติไทยเรมิ่ เกดิ ข้นึ ในสมยั รัชกาลที่ 4 ที่พระบาทสมเด็จพระ
จอมเกลาเจาอยูหัว รัชกาลท่ี 4 ทรงสถาปนาพระสยามเทวาธิราชขึ้นเปนเทพยดาผูพิทักษ เปน
สัญลักษณ ในการพทิ กั ษประชาชาติสยามทงั้ มวล นอกจากนพ้ี ระบาทสมเด็จพระจอมเกลาเจาอยูหัว
ยังทรงกําหนดประวัติศาสตรรวมกันของชาวสยาม โดยถือเอากรุงสุโขทัยเปนจุดเร่ิมตนแหง
ประวัตศิ าสตรชาตไิ ทยอกี ดวย และสําหรับการสรางประวัติศาสตรรวมกันเปนการกระทําที่แสดงให
เห็นถึงความเปน มารว มกัน ซงึ่ กอ ใหค นในรัฐมีความรสู กึ เปน พวกเดียวกัน ในกรณีประวัติศาสตรชาติ

ความรูเบ้อื งตน เกี่ยวกบั รัฐและนิติรฐั 17

ไทย แมวายงั คงมีการถกเถียงเรอื่ งถ่นิ กําเนดิ และการกระจายตัวของคนไทย แตในเชิงประวัติศาสตร
สากลของชาวสยามไดถือเอากรงุ สุโขทยั เปน จุดเรมิ่ ตนแหง ประวัติศาสตรช าติไทย

กลาวโดยสรปุ รฐั ชาตคิ ือรฐั ที่มีความเปนรฐั และความเปนชาติท่สี อดคลองกนั ประชาชนในรฐั
น้ันมคี วามรสู กึ เปน ชาติเดียวกนั หรอื เปน พวกพอ งเดยี วกันอนั จะกอ ใหเกิดความมัน่ คงและเสถียรภาพ
ขึ้นในรัฐน้ันๆ โดยมีหลักการการสําคัญ 2 ประการ คือ การสรางสัญลักษณรวมกันและ การสราง
ประวตั ศิ าสตรรว มกัน จึงจะสรางรัฐชาติข้นึ มาได

รูปแบบของรฐั
รปู แบบของรัฐสามารถแบงไดห ลายประเภท ในทน่ี จี้ ะแบงรปู แบบของรัฐออกเปน 2 ประเภท
โดยใชเกณฑใ นการแบงตา งกัน ไดแ ก ประเภทแรก รูปแบบของรฐั ตามเกณฑอ าํ นาจการปกครอง และ
ประเภททส่ี อง รูปแบบของรัฐตามเกณฑประมุขของรฐั
ไพโรจน ชัยนาม (2524 : 312) และ ชาญชยั แสวงศกั ด์ิ (2560ข : 43-48) ไดใหคําอธิบายถึง
รูปแบบของรัฐตามเกณฑอ าํ นาจการปกครองไวว า การอาศัยเกณฑอ าํ นาจการปกครองเปนเครื่องมือ
ในการแบง รูปแบบของรัฐจึงอาจแบงรูปแบบของรัฐออกเปน 2 รูปแบบ ไดแก รัฐเดี่ยว และรัฐรวม
หรอื รฐั ทป่ี ระกอบดวยรัฐอ่นื กลา วสรุปไวด งั น้ี
1. รัฐเดี่ยว (Unitary State) หมายถึง รัฐที่มีศูนยกลางในทางการเมืองการปกครองแหง
เดยี วกนั เปน รัฐทม่ี ีผูใชอาํ นาจอธปิ ไตยทงั้ ภายในและภายนอกประเทศเปนศูนยเดียว คือ รัฐท่ีมีสภาพ
เปนนิติบุคคล ท่ีบุคคลทุกคนในประเทศจะอยูภายใตบังคับบัญชาของอํานาจแหงเดียวกัน อยูใน
ระบอบการปกครองเดยี วกัน และอยภู ายใตบ ทบัญญัติของกฎหมายอยา งเดียวกัน เชน มีรัฐธรรมนูญ
เพยี งฉบับเดยี วท่ใี ชบ งั คบั ทั้งประเทศ มีรฐั บาลหรือรฐั สภาเพยี งหน่งึ เดียวท่บี รหิ ารกจิ การครอบคลุมท่ัว
ท้งั ประเทศ เปนตน ในปจจุบนั ประเทศทมี่ รี ปู แบบของรฐั เปน รฐั เด่ียว เชน ประเทศไทย ญีป่ นุ ฝร่งั เศส
เปนตน
อยางไรก็ตาม การบริหารของรัฐเด่ียวอาจมีการกระจายอํานาจการปกครองออกจาก
สว นกลางไปยงั สวนทอ งถน่ิ ได ซึง่ เปนคนละกรณีกับการแยกรัฐออกเปน หลายๆ รฐั เพราะแมจะมีการ
กระจายอํานาจการปกครอง แตก ม็ ไิ ดก ระทบตอความเปนรฐั เดีย่ วแตอยา งใด ดังเชนรัฐธรรมนูญแหง
ราชอาณาจักรไทย พ.ศ. 2540, 2550, และ 2560 ทไี่ ดรับรองความเปนรัฐเดี่ยวไวในมาตรา 1 ความ
วา “ประเทศไทยเปน ราชอาณาจักรอันหน่ึงอันเดียวจะแบงแยกมิได” และรับรองหลักการกระจาย
อํานาจการปกครองใหแกองคกรปกครองสวนทองถิ่น ดังเชน มาตรา 281 วรรคหนึ่ง (2550) ซ่ึง
บญั ญัติไวว า “ภายใตบ ังคบั มาตรา 1 รัฐจะตองใหค วามเปน อิสระแกองคกรปกครองสวนทองถ่ินตาม
หลกั แหงการปกครองตนเองตามเจตนารมณข องประชาชนในทอ งถ่นิ และสง เสริมใหองคกรปกครอง
สว นทองถนิ่ เปนหนว ยงานหลกั ในการจดั ทาํ บรกิ ารสาธารณะ และมีสว นรวมในการตัดสนิ ใจแกปญหา
ในพ้ืนท่ี” จะเห็นไดวา มาตรา 281 วรรคหน่ึง ไดกําหนดใหการปกครองสวนทองถ่ินจะตองไม
กอ ใหเกดิ ผลกระทบตอรปู ของรัฐราชอาณาจกั รท่มี ีลักษณะเปน อันหนึง่ อันเดียวแบง แยกมไิ ด

18 กฎหมายรฐั ธรรมนูญและสถาบันการเมือง

2. รัฐรวม (Composite State) เกิดจากการรวมตัวของรัฐต้ังแต 2 รัฐขึ้นไป ซ่ึงอาจแบง
ออกเปน 2 รปู แบบ ไดแก สมาพนั ธรฐั และสหพันธรฐั

2.1 สมาพันธรฐั (Confederation State) เปน กลุม ของรัฐทม่ี ารวมตัวกันเปน ทํานอง
สมาคม โดยมจี ดุ ประสงคเดมิ เพอ่ื การรบั รองการปอ งกันตนรวมกัน กลาวคอื เปน การรวมตัวกันอยาง
หลวมๆ เพอ่ื จดุ หมายอยา งใดอยางหน่งึ เปนการชั่วคราว อาํ นาจอธิปไตยแตล ะรัฐสมาชกิ ยงั คงมอี ยูเปน
ของตนเอง

ตวั อยา งของสมาพันธรัฐในอดีต ไดแก สมาพันธรัฐอเมริกา ซึ่งเกิดจากการรวมตัวของ
อดตี 13 อาณานิคมของประเทศองั กฤษ (กอ นจะเปลีย่ นแปลงภายหลงั เปนสหรัฐอเมริกา) โดยมี The
Articles of Confederation เปนรัฐธรรมนูญของสมาพันธรัฐ รูปแบบของสมาพันธรัฐอเมริกาใน
ขณะนัน้ มีแตเ พียงสภาคองเกรสของสมาพันธรัฐ แตไมมีรัฐบาลกลางของสมาพันธรัฐแตอ ยา งใด

ในปจจุบันไมปรากฏการรวมตัวของรัฐตางๆ ในรูปสมาพันธรัฐเชนในอดีตแลว แต
ปรากฏในรปู ของสมาคมระหวางประเทศ โดยมุงความรว มมอื ทางดา นเศรษฐกิจ หรอื สังคมเปน สําคัญ
เชน การรวมตัวกันของประเทศในเอเชยี ตะวันออกเฉียงใตใ นนามของประชาคมอาเซยี น ทีม่ ีการตกลง
รว มมือกนั ใน 3 ดานหลกั คอื ดานเศรษฐกิจ ความมั่นคงและสังคมและวัฒนธรรม หรือการรวมกลุม
กันของประเทศในยโุ รป เปนตน

2.2 สหพันธรฐั (Federation State) เปน การรวมตวั กนั ของรัฐตัง้ แต 2 รัฐขน้ึ ไป เกิด
เปน รัฐใหมท ที่ บั ซอนบรรดารฐั สมาชกิ (มลรัฐ) ท้งั หลาย นั่นก็คือสหพนั ธรัฐ การรวมตัวของรัฐสมาชิก
หรือมลรัฐนั้นจะตองสละอํานาจอธิปไตยบางสวนใหสหพันธรัฐ สวนใหญเปนเร่ืองความสัมพันธ
ระหวางประเทศ ความม่ันคงปลอดภัยของประเทศ นโยบายทางดานเศรษฐกิจและการคลังของ
ประเทศ เปนตน ดังน้ัน โดยสว นใหญจ ะกาํ หนดใหเ ร่ืองท่มี คี วามสําคัญคอนขางมากหรือมีผลกระทบ
ตอประชาชนของรฐั สมาชกิ ทกุ รัฐตกเปน อาํ นาจของสหพันธรัฐ

นอกจากสหพนั ธรัฐจะมีฝายนติ ิบัญญตั ิ ฝายบริหาร และฝายตลุ าการ เปน ของตนเองแลว รัฐ
สมาชิกก็ยังมีฝายนิติบัญญัติ ฝายบริหาร และฝายตุลาการเปนของตนเองเชนกัน ซึ่งรวมถึงการที่
สหพนั ธรฐั และรัฐสมาชิกตางมรี ฐั ธรรมนูญเปน ของตนเอง กลา วคอื มรี ฐั ธรรมนญู ระดบั สหพนั ธรัฐและ
มรี ฐั ธรรมนูญประจําแตล ะรฐั สมาชกิ อกี ดว ย

สาํ หรบั การแบง ขอบเขตอาํ นาจหนา ท่ีตลอดจนความสัมพนั ธร ะหวา งสหพันธรัฐกับรัฐสมาชิก
จะตองพิจารณาจากบทบัญญัติของรฐั ธรรมนูญระดับสหพันธรัฐวากําหนดใหเร่ืองใดเปนอํานาจของ
สหพันธรฐั หรือเรอื่ งใดเปนอาํ นาจของรัฐสมาชกิ

ตวั อยา งของประเทศทีใ่ ชร ะบบสหพันธรฐั ในปจ จุบนั เชน สหรฐั อเมริกา สาธารณรัฐเยอรมัน
สหพันธรัฐรัสเซยี เปนตน

รูปแบบของรัฐตามเกณฑป ระมุขของรัฐ การแบงรปู แบบของรัฐตามเกณฑป ระมุขของรัฐ อาจ
แบง ออกเปน 2 รปู แบบ ไดแ ก ราชอาณาจักร และสาธารณรัฐ

ความรูเ บื้องตน เกี่ยวกบั รัฐและนติ ริ ฐั 19

1. ราชอาณาจกั ร (Kingdom) เปนรูปแบบของรฐั ที่มคี วามเปน มายาวนานที่สดุ จดุ เดนของ
ราชอาณาจกั รกค็ อื มกี ษัตริยเปนประมุขของรัฐ พึงสังเกตจากรูปศพั ทข องคําวาราชอาณาจักร โดยคํา
วา ราช แปลวา พระเจาแผน ดิน และอาณาจกั ร แปลวา เขตแดนทอี่ ยใู นอํานาจปกครองของประเทศ
หน่ึงๆ ดังนน้ั ราชอาณาจกั รก็คือเขตแดนของพระเจา แผน ดินหรอื แผนดินของกษตั รยิ น ่นั เอง

ตอ งแยกรปู แบบของรฐั ออกจากระบอบการปกครอง เน่ืองจากรัฐในรูปแบบราชอาณาจักร
ถึงแมจะมีกษัตริยเปนประมุขของรัฐ แตก็อาจมิไดปกครองในระบอบสมบูรณาญาสิทธิราชย
(Absolute Monarchy) เสมอไป อาจปกครองในระบอบประชาธิปไตย (Democracy) ดังเชน
ประเทศไทยในปจจุบนั

ตัวอยางของรัฐรูปแบบราชอาณาจักรในปจจุบัน เชน ประเทศไทย ญี่ปุน ภูฏาน อังกฤษ
สเปน สวีเดน นอรเวย เปนตน

2. สาธารณรัฐ (Republic) เปนรัฐที่มีประธานาธิบดีซึ่งเปนประชาชนธรรมดาดํารง
ตาํ แหนงประมขุ ของรฐั และมกั มีทม่ี าจากการเลอื กตงั้ โดยตรงของประชาชน นอกจากน้ี โดยสว นใหญ
ประเทศท่ปี กครองในระบอบสาธารณรฐั มกั เกดิ ขึ้นภายหลงั จากไดรับเอกราชหลุดพนจากากรครอบงาํ
ของเจา อาณานิคม หรืออาจเกดิ ขึ้นภายหลังจากการยกเลิกระบอบกษัตริยและเขาสูการปกครองใน
ระบอบสาธารณรฐั เชน สหรฐั อเมริกา ฝรัง่ เศส รสั เซยี และอนิ เดยี เปนตน

กลาวโดยสรปุ รฐั เดี่ยว คือ รฐั ท่มี ีศูนยก ลางในทางการเมอื งการปกครองแหงเดยี วกนั เปนรัฐท่ี
มีผใู ชอาํ นาจอธปิ ไตยทัง้ ภายในและภายนอกประเทศเปน ศนู ย และอยูภ ายใตบ ทบัญญัติของกฎหมาย
อยางเดียวกัน เชน มรี ฐั ธรรมนูญเพียงฉบับเดยี วท่ใี ชบังคบั ทัง้ ประเทศ มีรัฐบาลหรือรัฐสภาเพียงหน่ึง
เดยี วทบ่ี ริหารกิจการครอบคลมุ ทั่วท้งั ประเทศ รัฐรวม คอื รฐั ทเ่ี กิดจากการรวมตัวของรัฐตั้งแต 2 รัฐ
ขน้ึ ไป ซงึ่ อาจแบง ออกเปน 2 รูปแบบ ไดแ ก สมาพนั ธรฐั และสหพนั ธรัฐ

นิติรฐั

ในการเกิดข้ึนของรัฐทําใหรัฐทรงไวซึ่งอํานาจในการปกครองประชาชน ในบางคร้ังการใช
อํานาจรัฐก็อาจกอใหเ กิดผลกระทบตอ ประชาชน ดังนน้ั จึงมีการสรางหลักนิติรัฐ (Legal State) ข้ึน
เพื่อควบคุมการกระทาํ ของรฐั ใหเปนไปตามกรอบของกฎหมาย เพราะการปกครองโดยปุถชุ นมกั จะไม
คงเสนคงวา ไมมีหลักเกณฑที่แนนอน อาจมีการใชอํานาจท่ีเกินขอบเขตและสงผลกระทบตอสิทธิ
เสรีภาพของประชาชน โดยท่ัวไปนติ ิรัฐคอื รัฐทม่ี กี ารปกครองโดยการถอื กฎหมายเปนใหญ และรฐั ยอม
ตนอยูภ ายใตบังคบั แหง กฎหมาย ในนติ ิรัฐ กฎหมายถงึ เปนท่มี าแหงอํานาจรัฐและในฐานะบทบัญญัติ
ทจ่ี ํากัดอํานาจรฐั แมวา กฎหมายดงั กลาวจะเปนการตราขึน้ ดวยอํานาจของตนก็ตาม ท้ังน้ีเพื่อปองกัน
การใชอํานาจตามอาํ เภอใจ อนั จะสงผลกระทบตอประชาชน ดังน้ันจึงเห็นไดวาเปาหมายสูงสุดของ
การหลกั นิติรัฐ คือ การใหหลกั ประกนั ในการคมุ ครองสิทธิและเสรีภาพแกป ระชาชนน่นั เอง

วรพจน วศิ รุตพชิ ญ (2540 : 1-7) ใหคาํ อธิบายแนวคดิ และสาระสําคัญของหลักนิติรัฐไวสรุป
ได ดงั น้ี

20 กฎหมายรฐั ธรรมนูญและสถาบันการเมือง

แนวความคิดวาดวยหลักนิติรัฐ รัฐเสรีประชาธิปไตยยอมรับรองและใหความคุมครองสิทธิ
เสรภี าพข้ันมลู ฐานของราษฎรไวใ นรฐั ธรรมนูญโดยอาจจําแนกสิทธิเสรภี าพดงั กลาวได 3 ประเภท คือ

1. สทิ ธเิ สรภี าพสว นบคุ คลโดยแท อันไดแ ก สิทธิเสรภี าพในชีวิตรางกาย สิทธิในเคหสถาน
สิทธเิ สรีภาพในการตดิ ตอ สื่อสารถงึ กันและกนั สิทธิเสรีภาพในการเดนิ ทางและการเลอื กถ่ินทอ่ี ยู และ
สิทธเิ สรีภาพในครอบครวั

2. สทิ ธเิ สรภี าพในทางเศรษฐกจิ อันไดแ ก สทิ ธเิ สรภี าพในการประกอบอาชีพ สิทธิเสรภี าพ
ในการมีและใชทรพั ยสิน และสิทธเิ สรภี าพในการทาํ สญั ญา

3. สทิ ธิเสรภี าพในการมีสว นรวมในกระบวนการทางการเมอื ง อนั ไดแก สิทธิเสรีภาพในการ
แสดงความคิดเหน็ ทางการเมอื ง สิทธิเสรีภาพในการรวมตัวกันเปนสมาคมหรือพรรคการเมือง และ
สิทธเิ สรีภาพในการลงคะแนนเสยี งเลอื กต้งั และสมัครรับเลอื กตัง้

สาระสําคญั ของหลักนิตริ ฐั มี 3 ประการ คอื
1. บรรดาการกระทาํ ท้งั หลายขององคก รของรัฐฝา ยบรหิ ารจะตอ งชอบดวยกฎหมายทต่ี รา
ขึ้นโดยองคก รของรัฐฝายนติ บิ ญั ญัติ กลาวคอื องคกรของรัฐฝายบริหารจะมีอํานาจสั่งการใหราษฎร
กระทําการหรือละเวนไมก ระทาํ การอยางหนงึ่ อยา งใดได ตอเมื่อมบี ทบญั ญัตแิ หงกฎหมายใหอ ํานาจไว
อยางชัดแจง และจะตอ งใชอํานาจน้ันภายในกรอบท่ีกฎหมายกําหนดไว
2. บรรดากฎหมายท้ังหลายท่ีองคกรของรัฐฝายนิติบัญญัติไดตราข้ึนไวจะตองชอบดวย
รฐั ธรรมนญู โดยเฉพาะอยา งยิง่ กฎหมายที่ใหอาํ นาจแกอ งคก รของรฐั ฝายบริหารลวงลํ้าเขาไปในแดน
แหงสิทธิเสรีภาพของราษฎรนนั้ จะตอ งมีขอความระบุไวอยางชดั เจนพอสมควรวา ใหองคกรของรฐั ฝาย
บริหารองคกรใดมีอํานาจลวงล้ําเขาไปในแดนแหงสิทธิเสรีภาพของราษฎรไดในกรณีใดและภายใน
ขอบเขตอยางใด และกฎหมายดงั กลา วจะตองไมใหอ ํานาจแกอ งคกรของรฐั ฝา ยบริหารลว งลํ้าเขาไปใน
แดนแหงสิทธิเสรีภาพของราษฎรเกินขอบเขตแหงความจําเปนเพื่อธํารงรักษาไวซ่ึงผลประโยชน
สาธารณะ
3. การควบคุมไมใหการกระทําขององคกรของรัฐฝายบริหารขัดตอกฎหมายก็ดี การ
ควบคมุ ไมใ หกฎหมายขัดตอรฐั ธรรมนูญกด็ ี จะตอ งเปน อํานาจหนาที่ขององคกรรัฐฝายตุลาการ ซึ่งมี
ความเปนอสิ ระจากองคกรรฐั ฝายบรหิ ารและองคกรรฐั ฝา ยนิติบญั ญตั ิ โดยองคก รรัฐฝายตุลาการซ่งึ ทํา
หนาที่ควบคุมความชอบดวยรัฐธรรมนูญของกฎหมายหรือองคกรของรัฐฝายตุลาการซ่ึงทําหนาที่
ควบคมุ ความชอบดวยกฎหมายของการกระทําขององคกรของรัฐฝายบริหาร อาจจะเปน องคก รของรฐั
ฝายตลุ าการอกี องคก รหนึง่ แยกตางหากจากองคก รของรัฐฝายตุลาการซ่งึ ทาํ หนาทพี่ ิจารณาพิพากษา
คดแี พง และคดอี าญาก็ได
ชาญชัย แสวงศักด์ิ (2549 : 69) ไดกลาวถึงความสําคัญของรัฐที่มีความเปนนิติรัฐไววา รัฐ
จะตองธํารงรกั ษาไวซ ึง่ ประโยชนสว นรวมหรอื ประโยชนสาธารณะ ซ่ึงในบางกรณีรัฐจําตองบังคับให
ราษฎรกระทําการหรอื ละเวนไมกระทาํ การบางอยาง โดยองคกรหรือเจา หนา ทีข่ องรฐั สามารถลวงลํ้า
เขา ไปในแดนแหงสิทธิเสรีภาพของราษฎรได แตรฐั ใหค าํ มนั่ สัญญาตอราษฎรวาองคกรหรือเจาหนาที่

ความรูเ บอื้ งตนเกี่ยวกบั รัฐและนติ ิรัฐ 21

ของรฐั จะกลํ้ากรายสทิ ธิเสรีภาพของราษฎรได กต็ อ เม่อื มกี ฎหมายบญั ญัตไิ วชดั แจง และเปน การทั่วไป
วาใหอ งคกรหรือเจาหนา ทีข่ องรฐั กล้าํ กรายสิทธิเสรภี าพของราษฎรไดในกรณีใดและภายในขอบเขต
อยางไร

บวรศกั ดิ์ อวุ รรณโณ (2537 : 48-55) ไดอธิบายวา ตามแนวความคิดเสรีนิยมประชาธิปไตย
นน้ั ถือวา แมรัฐจะมีอาํ นาจอธิปไตยแตรฐั ก็ตองเคารพกฎหมายซง่ึ มีอยู 2 ทฤษฎหี ลกั ๆ คอื

1. ทฤษฎีวาดวยการจํากัดอํานาจตนเองดวยความสมัครใจ มีหลักวารัฐไมอาจถูกจํากัด
อํานาจโดยกฎหมายได เวนแตรัฐจะสมัครใจผูกมัดตนเองดวยกฎหมายที่ตนสรางขึ้น และกฎหมาย
หลักทร่ี ฐั สรา งขึน้ มากค็ ือรฐั ธรรมนูญ โดยรฐั ธรรมนญู จะกําหนดสถานะของอาํ นาจการเมอื งในรฐั วา อยู
ที่องคก รใด ตอ งใชอยา งไร มีขอจํากดั อยางไร

2. ทฤษฎนี ติ ิรัฐ มหี ลักวา รฐั และหนว ยงานของรัฐทาํ การเพอ่ื ประโยชนส าธารณะและอยใู น
ฐานะท่ีเหนอื กวา เอกชน มีอํานาจกอใหเกิดความเคลื่อนไหวในสิทธิและหนาท่ีแกเอกชนไดฝายเดียว
โดยท่ีเอกชนไมต อ งใหความยินยอม กฎหมายมหาชนใหอ าํ นาจแกรัฐหรอื หนวยงานของรัฐดําเนินการ
เพ่ือประโยชนสาธารณะไดในฐานะที่เหนือกวาเอกชน แตกฎหมายนั้นเองก็จํากัดอํานาจรัฐหรือ
หนวยงานของรัฐไมใหใชอํานาจนอกรอบท่ีกฎหมายไวให ผลที่ตามก็คือจะตองมีการควบคุมการ
กระทาํ ขององคกรของรฐั ทกุ องคก ร การกระทําขององคกรอขงรัฐฝายบริหารใหเปนไปโดยชอบดวย
กฎหมาย

หยุด แสงอทุ ัย (2513 : 59) และ จักษ พันธชูเพชร (2557 : 95) ไดกลาวถึงหลักนิติรัฐไววา
นติ ริ ัฐ หมายถึง การทร่ี ัฐยอมตนอยูในบังคบั แหงกฎหมายท่รี ฐั เปนผตู ราข้ึนหรือยอมใหบังคับใช ซึ่งรัฐ
ที่ใชหลักนิติรัฐจะตางจากรัฐตํารวจ (State of Police) เพราะรัฐตํารวจจะใชอํานาจไดโดยไมตอง
คํานึงถึงความชอบดวยกฎหมายที่ตนเปนผูบัญญัติขึ้น หรืออีกนัยหนึ่งก็คือ รัฐสามารถใชอํานาจได
อยางปราศจากขอ จํากดั ใดๆ ทางกฎหมายหากเปน การกระทําที่สามารถบรรลุผลไดตามเปาประสงค
แหงรฐั

จากความหมายของนติ ิรัฐยงั สามารถแบง แยกนิติรัฐออกเปน 2 ประเภท ไดแก หลักนิติรัฐใน
ความหมายอยา งแคบและในความหมายอยา งกวาง กลาวคือ หลักนิติรัฐในความหมายอยางแคบ ถือ
หลกั ความชอบดวยกฎหมายในเชงิ รปู แบบ แตละเลยความชอบดวยกฎหมายในเชิงเนอ้ื หา ยดึ ถอื เพียง
หลักการท่วี า การกระทําใดๆ หากมกี ฎหมายรองรบั กส็ ามารถกระทําได ถงึ แมกฎหมายฉบับนั้นจะไม
ชอบธรรมกต็ าม หรือเปน การใชก ฎหมายทีเ่ ปดชองทางใหผูมีอํานาจใชกฎหมายเปนเครื่องมือในการ
แสวงหาผลประโยชน หรือความชอบธรรมใหตนเอง ดังน้ัน หลกั นติ ริ ฐั ในความหมายอยางแคบจะไมใ ช
หลักการที่ประกันการคุมครองสิทธิ เสรภี าพใหแ กป ระชาชน

หลักนติ ิรฐั ในความหมายอยางกวาง นอกจากจะใหความสําคัญกับกฎหมายในเชิงรูปธรรม
แลว ยงั ถือการใชก ฎหมายอยางถกู ตองชอบธรรมดว ย กลา วคือ กฎหมายใดที่ผานความเห็นชอบของ
ประเทศหรือผูแทนของประชาชนจะดวยคะแนนเสียงมากเพียงใด ถาเน้ือหาของกฎหมายน้ันขัดกับ
บทบัญญตั ิหรือหลักท่ัวไปของรฐั ธรรมนูญ กฎหมายฉบับนน้ั กจ็ ะมชิ อบดว ยรฐั ธรรมนญู ความเหน็ ของ

22 กฎหมายรฐั ธรรมนูญและสถาบันการเมือง

เสียงขางมากมิไดทําใหส่ิงท่ีมิชอบกลายเปนท่ีชอบข้ึนมาแตอยางใด กลาวไดวา หลักนิติรัฐใน
ความหมายอยางกวางเปนกรอบจํากัดการใชสิทธิ เสรีภาพของบุคคล ตลอดจนเปนหลักการที่อยู
เหนอื กวาหลักประชาธปิ ไตย

หลักนิติรัฐ ไดมีการขยายความของหลักนิติรัฐออกไปอยางกวางขวาง กอใหเกิดหลักการ
ยอ ยๆ มากมายที่รองรับวัตถุประสงคของหลักนติ ิรัฐ ดงั นั้น ในทางวิชาการจึงมีการแบงหลักการยอย
ของหลักนิติรัฐไวมากหรือนอยแตกตางกัน แตโดยภาพรวมยังคงคุมครองสิทธิและเสรีภาพของ
ประชาชนอยูเชนเดิม ตัวอยางของหลักการยอยดังกลาว เชน หลักการแบงแยกอํานาจ หลักการ
คุมครองสทิ ธิและเสรีภาพ หลกั ความชอบดว ยกฎหมายของการกระทาํ ของรัฐ หลักประกันความเปน
อิสระของผูพิพากษาตุลาการ หลักความมั่นคงของกฎหมาย หลักกฎหมายไมมีผลยอนหลังใหเปน
ผลราย หลกั ความเสมอภาค และหลกั ความไดสัดสว น เปน ตน

วษิ ณุ เครืองาม (2543ก : 73) ไดส รปุ ใหเหน็ วาการทปี่ ระเทศใดจะเปนนิติรัฐไดนั้น จําตองมี
คณุ ลักษณะเดน ดังตอ ไปน้ี

1. ในประเทศน้นั กฎหมายจะตองอยูเ หนอื สิง่ ใดทง้ั หมด การกระทาํ ตางๆ ในทางปกครอง
โดยเฉพาะอยางย่ิงการกระทําของตํารวจจะตองเปนไปตามกฎหมายและความชอบดวยกฎหมาย
หลกั ประกนั สทิ ธิและเสรีภาพของราษฎรอยูท่ีกฎหมาย ถาเจาพนักงานของรัฐเขามากลํ้ากรายสิทธิ
เสรภี าพของผูคนโดยไมมีกฎหมายใหอ าํ นาจ เจา พนกั งานกย็ อมจะตองมคี วามผิดทางอาญา

2. ในประเทศทีเ่ ปนนติ ิรฐั ขอบเขตแหงอาํ นาจเจาหนาทีข่ องรฐั ยอมกาํ หนดไวแนนอน เร่ิม
ต้งั แตการแบงแยกอาํ นาจออกเปน 3 อํานาจ คือ อํานาจนิติบัญญัติ อํานาจบริหาร และอํานาจตุลา
การ โดยมีขอบเขตในการใชอํานาจของรฐั อํานาจของเจา พนกั งานของรฐั ท่ลี ดหลั่นลงมากเ็ ปนอํานาจ
ทว่ี ัดได กลา วคือ เปน อาํ นาจท่ีมขี อบเขตเชนเดียวกนั และตอ งมีการควบคุมใหมีการใชอํานาจภายใน
ขอบเขตเทา นนั้ เชน ในประเทศไทย บุคคลยอมทราบไดจ ากกฎหมายวา ตํารวจมอี าํ นาจหนาท่ีอยา งไร
และสามารถจะใชอ ํานาจนน้ั กับราษฎรไดห รอื ไม

3. ในประเทศทเ่ี ปน นิติรัฐ ผพู ิพากษาหรือตุลการจะตองมีอิสระในการพิจารณาพิพากษา
อรรถคดที ้ังปวงใหเปน ไปดว ยความยุตธิ รรม โดยจะตองมีหลักประกันดังกลาวไวในรัฐธรรมนูญ เพ่อื ให
เปนหลกั ประกนั อันเพยี งพอสําหรับราษฎร ตามนัยนี้ นิติรัฐจึงนับเปนรัฐท่ียอมใหศาลเขามาควบคุม
การกระทําของฝา ยปกครองในทางอรรถคดีได เชน ในการวินิจฉัยการกระทําของเจาพนักงานวาได
กระทาํ ความผิดในทางอาญา หรอื กระทําการละเมิดในทางแพง ตอราษฎรหรอื ไมเ พยี งใด เปน ตน

นอกจากหลกั นิตริ ัฐทก่ี ลาวแลว ยงั มีการกลา วถงึ หลักนติ ธิ รรม (Rule of Law) ควบคูกันดวย
เสมอ นกั วิชาการบางสว นมีความเหน็ วา หลักนติ ริ ฐั และหลกั นติ ธิ รรมเปนหลักเดียวกัน แตนกั วชิ าการ
อกี สว นหนงึ่ กลบั เห็นวา มีความแตกตา งกนั โดยความเปนจริงทั้งหลักนิติรัฐและหลักนิติธรรม ตางถือ
หลกั การปกครองภายใตกฎหมาย แตมักจะอางอิงถึงความแตกตางดานประวัติศาสตร โดยหลักนิติ
ธรรมเปนหลกั ทางวชิ าการตามแบบฉบบั ขององั กฤษ ท่ไี มม ีรัฐธรรมนูญถอื เปนกฎหมายสูงสุด ใชระบบ
กฎหมายจารตี ประเพณี (Common Law) อาศยั เพยี งศาลยุติธรรมในการตัดสินอรรถคดีทุกประเภท

ความรเู บ้ืองตน เกี่ยวกบั รัฐและนติ ริ ฐั 23

หลักนิตริ ัฐและหลกั นติ ิธรรมแตกตา งชัดเจนตรงทหี่ ลักนติ ธิ รรมเรยี กรอ งเอาเฉพาะแตก ารควบคุมการ
ใชอาํ นาจของฝา ยบรหิ ารโดยองคกรตุลาการ ขณะที่หลักนิติรัฐจะรวมถึงการควบคุมความชอบดวย
รฐั ธรรมนญู ซงึ่ เปน กฎหมายทตี่ รงโดยองคการนิตบิ ญั ญตั ิ

เกรยี งไกร เจริญธนาวัฒน (2548 : 54-55) และ ณัฐกร วิทิตานนท (2557 : 24-26) ไดสรุป
แนวคิดวา ดวยหลักนติ ิธรรมไววา แนวคิดวา ดวยหลกั นิตธิ รรม (Rule of Law) ท่ีไดรับการกลาวถึงจน
เปนที่ยอมรับมากที่สุดก็คือแนวคิดของ Albert Venn Dicey นักกฎหมายรัฐธรรมนูญของประเทศ
อังกฤษ ซึ่งเห็นวา หลกั นิตธิ รรมมสี าระสาํ คญั ดงั ตอ ไปน้ี

1. การท่ฝี า ยบรหิ ารไมมีอํานาจลงโทษบุคคลใดไดตามอําเภอใจ เวนเพียงในกรณีท่ีมีการ
ละเมดิ กฎหมายโดยชดั แจง และการลงโทษที่อาจกระทําไดนั้นจะตองกระทําตามกระบวนการปกติ
ของกฎหมายตอหนา ศาลปกตขิ องแผนดนิ

2. ไมมีบุคคลใดอยเู หนือกฎหมาย ไมว าเขาจะอยูใ นตําแหนงหรือเง่ือนไขประการใด ไมวา
เปนเจาหนาท่ีของรัฐหรือบุคคลธรรมดา ลวนตองอยูภายใตกฎหมายและศาลเดียวกัน ดวยเหตุนี้
Dicey จงึ ปฏเิ สธการจดั ตัง้ ศาลปกครองข้ึนมาเปน อกี ระบบศาลหน่ึงคูขนานกับศาลยุติธรรมหรือศาล
ธรรมดา โดยเขาเห็นวา หากศาลปกครองหรือองคกรอื่นซึ่งไมใชศาลยุติธรรมหรือศาลธรรมดา ทํา
หนา ท่ีตดั สินคดีปกครองแลว บรรดาขาราชการทีถ่ ูกฟอ งในศาลปกครองวากระทําการโดยไมชอบดวย
กฎหมายยอ มอยใู นฐานะท่ีไดเปรยี บกวาราษฎรทว่ั ไป ซึง่ เขาเห็นวาไมถ ูกตอ ง

3. บรรดาสิทธิทั้งหลายทัง้ ปวงของราษฎรยอ มเกิดจากกฎหมายท่ีรัฐสภาไดตราข้ึนและเกิด
จากกฎหมายประเพณีทพ่ี ัฒนาโดยศาล อาจกลาวไดวา สทิ ธิขั้นพืน้ ฐานของราษฎรอังกฤษไมไดร บั การ
คมุ ครองและปกปองโดยรัฐธรรมนญู แตไ ดร ับการปกปองและคุมครองโดยรัฐสภาและศาลดว ยเหตผุ ล
ทวา ประเทศองั กฤษไมมีรฐั ธรรมนญู ลายลกั ษณอ กั ษร การประกันสิทธิข้ันพน้ื ฐานของบุคคลในอังกฤษ
จึงไมไดเปนการประกันในระดับรัฐธรรมนูญ สิทธิขั้นพ้ืนฐานของบุคคลในอังกฤษไมไดมีฐานะเปน
กฎหมายท่มี ีผลใชบ งั คบั โดยตรงและอยูในลําดบั ขนั้ ทส่ี ูงกวา กฎหมายธรรมดาท่ตี ราข้นึ ไวโดยรฐั สภา

กลา วโดยสรุป หลกั นติ ธิ รรม คือ การปกครองประเทศดว ยกฎหมาย โดยบุคคลยอมเสมอกัน
ในทางกฎหมาย และจะรับโทษตอ การกระทําใดของตนก็ตอเมื่อมีกฎหมายบัญญัติวาการกระทําน้ัน
เปน ความผดิ และมีบทบญั ญตั กิ าํ หนดโทษไว และบคุ คลจะตอ งไดร ับการพิจารณาคดีจากศาลยุติธรรม
ทีม่ ีความเปนอสิ ระไมวา จะเปน ขอ พิพาทระหวางเอกชนกับเอกชน หรือเอกชนกับรัฐกต็ าม

อยา งไรกต็ าม แมจะมีความเหน็ ทางวชิ าการทแ่ี ตกตา งกันวา หลกั นิติรัฐกบั หลกั นติ ิธรรม เปน
หลกั การทงั้ สองน้นั ตางสอดคลองซึง่ กนั และกัน หลกั การท้ังสองใหความสาํ คัญกับการปกครองภายใต
กฎหมาย แมแตผูตรากฎหมายและองคกรเจาหนาท่ีของรัฐในฐานะผูปกครองก็ยังตองผูกพันและ
ปฏิบัตติ ามกฎหมายเชน เดยี วกบั ประชาชน การใชอํานาจรัฐถูกจํากดั ดว ยกรอบของกฎหมายเพ่ือขจัด
การใชอํานาจตามอําเภอใจของผปู กครอง เม่อื เปนเชน นี้ สทิ ธแิ ละเสรีภาพของประชาชนก็ยอมไดรับ
ความคมุ ครองอยา งเปน รูปธรรม

24 กฎหมายรฐั ธรรมนญู และสถาบนั การเมือง

สรปุ

ในการใหค วามหมายของรฐั นน้ั นกั วชิ าการไดใ หความหมายท่แี ตกตา งและหลากหลาย แตถา
พิจารณาในเชงิ รูปธรรม เราสามารถเขาใจความเปนรัฐไดจากการพิจารณาจากองคประกอบของรัฐ
อยา งไรกต็ าม การเกิดข้ึนของรัฐมีความสําคัญกับรัฐธรรมนูญ เพราะรัฐเปนบอเกิดของรัฐธรรมนูญ
ดังนั้น เนื้อหาทป่ี รากฏในรฐั ธรรมนูญในสวนแรกก็มกั มกี ารบญั ญัตถิ ึงลักษณะของรัฐและรูปแบบของ
รัฐ และเนื้อหาในสว นตอๆ มา กจ็ ะบญั ญตั ิถงึ การใชอ าํ นาจในรัฐนน้ั การศึกษาเรอ่ื งรฐั จึงมคี วามสาํ คัญ
ในการทีท่ ําใหการศึกษารฐั ธรรมนญู มีความลึกซงึ้ มากย่ิงขึ้น

รฐั คอื กลไกทางการเมืองโดยมีอํานาจอธิปไตยปกครองดินแดนทางภูมิศาสตรท่ีมีอาณาเขต
และมีประชากรแนนอน โดยอํานาจดังกลาวเบ็ดเสร็จท้ังภายในและภายนอกรัฐ ไมขึ้นกับรัฐอื่นหรื
อํานาจอ่ืนจากภายนอก และอาจกลาวไดวา รัฐสามารถคงอยูไดแมจะไมมีการรับรองจากรัฐอื่น
เพียงแตร ฐั ทไี่ มไดร บั การรับรองเหลานี้ มักจะพบวาตนประสบอุปสรรคในการเจรจาสนธิสัญญากับ
ตางประเทศและดาํ เนนิ กจิ การทางการทตู กับรฐั อ่ืน องคป ระกอบสาํ คัญของรัฐมี 4 ประการ คือ

1. ดนิ แดน รัฐตอ งมีดินแดนอันแนนอนของรฐั นน้ั กลา วคือมเี สนเขตแดนเปน ที่ยอมรับของ
นานาประเทศทั้งโดยขอเทจ็ จริงและโดยสนธิสญั ญา ทัง้ น้รี วมถงึ พ้นื ดิน พื้นนํา้ และพน้ื อากาศ

2. ประชากร รัฐทกุ รฐั จะตอ งมีประชากรจํานวนหนึ่งซ่ึงเปนกลุมคนที่มีจุดมุงหมายและมี
ประโยชนร ว มกนั จํานวนประชาการของแตล ะรัฐอาจมีมากนอยแตกตางกันไป ที่สําคัญคือ จะตองมี
ประชากรดาํ รงชีพอยูภ ายในขอบเขตของรฐั นัน้

3. อาํ นาจอธปิ ไตย คืออาํ นาจรัฐ หมายถึง อํานาจสูงสุดในการปกครองประเทศ ทําใหรัฐ
สามารถดาํ เนนิ การท้ังในสวนทเี่ กยี่ วขอ งกับการปกครองภายในและภายนอก

4. รัฐบาล คือองคก รหรอื หนว ยงานทด่ี ําเนนิ งานของรฐั ในการปกครองประเทศ รฐั บาลเปน
ผูทาํ หนา ท่สี าธารณะสนองเจตนารมณของสาธารณชนในรัฐ เพอ่ื รกั ษาผลประโยชนข องประชาชนและ
ปองกนั การรุกรานจากรัฐอน่ื เปน องคก รทางการเมืองท่ีขาดไมไ ดข องรฐั

การเกิดขึ้นของรัฐในปจจุบันมีพัฒนาการมาเปนลําดับ และพัฒนาการท่ีรัฐดําเนินไปใน
ปจจุบัน โดยสวนใหญ คือการเปนนิติรัฐ ซึ่งหมายถึงรัฐที่ปกครองโดยถือกฎหมายเปนใหญ โดยมี
รัฐธรรมนูญเปนกฎหมายหลักในการกอใหเกิดกฎหมายอื่นๆ ของรัฐ สําหรับในประเทศไทยเรา
สามารถรับรูถึงการใชหลักนิติรัฐในการปกครองประเทศ เพราะมีการใหความสําคัญกับกฎหมาย
รวมทัง้ กฎหมายทส่ี ําคญั โดยสวนใหญเกิดขน้ึ จากตัวแทนประชาชน คอื รัฐสภา สวนผพู ิพากษามีความ
เปนอสิ ระทีไ่ ดร ับรองโดยกฎหมาย

ความรูเบอ้ื งตนเก่ยี วกับรฐั และนิตริ ฐั 25

แบบฝก หัดทายบท

จงตอบคาํ ถามตอ ไปน้ี

1. รัฐ หมายถึงอะไร และมีองคป ระกอบอยางไรบา ง
2. ชาตแิ ละประเทศ หมายถึงอะไร และมขี อแตกตา งจากรฐั อยา งไร
3. จงเปรยี บเทียบความแตกตา งระหวางทฤษฎสี ญั ญาประชาคมของโทมัส ฮอบส จอหน

ลอ็ ค และรสุ โซ
4. จงอธบิ ายถงึ พฒั นาการของรฐั
5. รัฐชาติ หมายถึงอะไร วิธีที่นิยมนํามาใชสรา งรัฐชาติ มีลักษณะอยา งไร
6. สมาพันธรฐั และสหพนั ธรัฐ มีความแตกตางกันอยางไร
7. ราชอาณาจกั ร หมายถงึ อะไร และการทป่ี ระเทศไทยในปจ จบุ นั เปน ราชอาณาจกั ร

หมายความวา อยางไร
8. นติ ิรัฐ หมายถึงอะไร มีหลกั การทสี่ าํ คัญอยางไร
9. จงอธบิ ายหลกั นิติธรรมทส่ี ัมพันธก บั หลกั นิตริ ฐั มาใหล ะเอยี ด



บทที่ 2

ความรูเบ้ืองตนเกี่ยวกบั อํานาจอธปิ ไตย

ในการศึกษาเร่อื งรฐั จะพบวา องคป ระกอบที่สาํ คญั ของความเปน รัฐ คอื การท่ีรัฐนั้นมีอํานาจ
อธิปไตย (Sovereignty) อํานาจอธิปไตยมีลักษณะเปนนามธรรมไมสามารถมองเห็นหรือจับตองได
แตเปนท่ียอมรับกันโดยทั่วไปวาอํานาจอธิปไตยเปนอํานาจสูงสุดในการปกครองรัฐ ซึ่งทําใหรัฐมี
อํานาจบงั คบั ใหมีการปฏิบตั ิตามกฎหมายและมอี าํ นาจในการดําเนินกิจกรรมระหวางประเทศ ฉะนั้น
จึงไมมอี ํานาจอ่นื ใดภายในรัฐที่จะมีอํานาจเหนอื อํานาจอธิปไตย เพราะถา มีอํานาจใดมาจํากัดอํานาจ
รัฐแลว อํานาจอธปิ ไตยกจ็ ะไมมอี ํานาจอีกตอ ไป โดยท่ัวไปรัฐธรรมนูญของรัฐตางๆ จะมีการกลาวถึง
อํานาจอธิปไตยวามีมาจากท่ีไหน มีการใชอํานาจน้ันอยางไร รวมถึงการควบคุมตรวจสอบการใช
อาํ นาจเหลาน้ีอยา งไร การทต่ี องระบอุ าํ นาจอธิปไตยไวใ นรัฐธรรมนูญอยา งแนนหนาและชัดเจนเชนน้ี
เปนการชว ยใหมีการดําเนินการใชอํานาจอธิปไตยอยางถูกตอง รวมถึงเพ่ือเปนหลักประกันวาจะใช
อํานาจอธปิ ไตยอยา งชอบธรรม

อํานาจอธิปไตย ยอมมีความแตกตางกันไปในแตละระบอบการปกครองของประเทศน้ันๆ
เชน ประเทศท่มี ีการปกครองในระบอบประชาธิปไตย อาํ นาจอธปิ ไตยจะเปนของประชาชน สวนการ
ปกครองในระบอบคณาธิปไตย อํานาจจะเปนของคณะบุคคลท่ีปกครองในระบอบคณาธิปไตย
ขณะเดยี วกันการปกครองในระบอบสมบูรณาญาสทิ ธิราชย อาํ นาจอธิปไตยเปน ของพระมหากษัตริย

ในบทนี้จะกลาวถึงความเปนมาและความหมายของอํานาจอธิปไตย ลักษณะของอํานาจ
อธปิ ไตย ทม่ี าของอํานาจอธิปไตย และ รฏั ฐาธปิ ต ย รวมถึงหลกั การแบง แยกการใชอาํ นาจอธปิ ไตย

ความหมายของอาํ นาจอธปิ ไตย

อํานาจอธิปไตย ยอมมีความแตกตางกันไปในแตละระบอบการปกครองของประเทศนั้นๆ
เชน ประเทศทม่ี กี ารปกครองในระบอบประชาธิปไตย อาํ นาจอธิปไตยจะเปนของประชาชน กลาวคือ
ประชาชนคือผูมีอํานาจสูงสุดในการปกครองประเทศ โดยผานตัวแทนคือสมาชิกสภาผูแทนราษฎร
สวนการปกครองในระบอบคณาธิปไตย อํานาจจะเปนของคณะบุคคลที่ปกครองในระบอบ
คณาธิปไตย ขณะเดียวกันการปกครองในระบอบสมบูรณาญาสิทธิราชย อํานาจอธิปไตยเปนของ
พระมหากษัตริย กลา วคือ กษัตริยเปนผูมีอํานาจสูงสุดในการปกครองประเทศ และเปนผูเดียวท่ีใช
อํานาจดังกลาว ดังน้ันจึงขอยกแนวคิดของความหมายของคําวา อํานาจอธิปไตย จากนักวิชาการ
หลายๆ ทาน มรี ายละเอียดโดยสรปุ ดังนี้

ตามพจนานุกรมฉบับราชบัณฑิตยสถาน พ.ศ. 2554 (2556 : 1367) ไดใหความหมายไววา
อธิปไตย หมายถึง อํานาจสูงสุดของรัฐที่จะใชบังคับบัญชาภายในอาณาเขตของตน หรือ ความเปน
ใหญย่งิ

28 กฎหมายรัฐธรรมนูญและสถาบันการเมอื ง

เดชชาติ วงศโ กมลเชษฐ (2508 : 100) ไดก ลา วไววา คาํ วาอาํ นาจอธิปไตยแตเดิมเคยเรียกวา
อํานาจสูงสุด บุคคลแรกท่ีใชคําวาอํานาจอธิปไตย คือ ฌอง โบแดง (Jean Bodin) เปนนักปรัชญา
การเมอื งของโลกตะวันตก ชาวฝร่งั เศส ในชวงคริสตศ ตวรรษท่ี 16 หรอื ประมาณ พ.ศ. 2100 เปนคน
แรกทเี่ รม่ิ ใชคําวาอาํ นาจอธิปไตย ในความหมายที่เขาใจกันอยูในปจจุบัน กลาวคือ ในความหมายท่ี
เปนอาํ นาจสงู สุดในการปกครองประเทศ ซ่ึงขณะนั้นเปนชวงเวลาท่ีรัฐทั้งหลายในโลกปกครองโดย
ระบอบทมี่ กี ษตั รยิ ม ีอาํ นาจเด็ดขาดหรอื สมบูรณาญาสิทธิราชย ภายใตคติความเชื่อทางการปกครอง
อันไมแตกตางกันมากนักวากษัตริยเปนผูไดรับอาณัติอํานาจจากสวรรค หรือจุติจากสวรรคลงมา
ปกครองโลก เขาสรางแนวคดิ เรื่องอํานาจอธิปไตย สูงสุด เด็ดขาด เปนนิรันดรขึ้นมา เพื่อสนับสนุน
ความสมบรู ณและความสงู สดุ ของอํานาจรฐั เปนความพยายามในอันที่จะสรางความชอบธรรมใหกับ
อาํ นาจของกษัตรยิ ผูปกครอง เพ่ือแทนทอ่ี าํ นาจของพระสนั ตะปาปาแหง คริสตจักร เขาเช่ือวาอํานาจ
อธปิ ไตยเปน อํานาจเดด็ ขาด ปราศจากขอบเขตถาวร แบงแยกมิได และเปน อาํ นาจสูงสุดทีส่ มบูรณล น
พน ซึ่งพระมหากษัตริยมีตอประชาชนในอาณาจักรของพระองคและไมมีอํานาจอ่ืนใดอีกแลวที่จะ
เหนือไปกวาอาํ นาจดงั กลา ว เพราะอยางนี้นี่เอง เขาจงึ ถอื เปนคนแรกทีท่ ําใหร ฐั ไดมอี ํานาจอธปิ ไตย ใน
ความหมายทางการเมอื งดงั เชน ทเี่ ขาใจกนั ดีในปจจบุ ัน

บวรศักด์ิ อุวรรณโณ (2538 : 46-48) และ โภคิน พลกุล และ ชาญชัย แสวงศักดิ์ (2549 :
122) ไดใหคาํ อธบิ ายถงึ ความเก่ียวเน่ืองสัมพันธระหวาง รัฐ และอํานาจอธิปไตยกับกฎหมายไว พอ
สรุปไดว า หลกั กฎหมายมหาชนเรอ่ื งรฐั และอาํ นาจอธิปไตยน้ันเปนหลักสําคัญเบ้ืองตนของกฎหมาย
มหาชนภายในและกฎหมายมหาชนภายนอก ในหลักกฎหมายมหาชนถอื วา รฐั เปน การจัดการสถาบัน
ของอํานาจการเมืองสูงสดุ รัฐกบั อํานาจอธิปไตยจงึ เปนเสมอื นเหรียญสองดาน กลา วคอื จะไมมีรัฐถา
ไมม ีอํานาจอธปิ ไตย และจะไมม ีอาํ นาจอธปิ ไตยโดยไมม รี ัฐ รัฐในฐานะสถาบนั เทา นนั้ ทเ่ี ปนผูทรงไวซึ่ง
อาํ นาจอธปิ ไตย ไมใ ชบุคคลธรรมดา ซ่งึ ถึงแมม ีอํานาจสูงสุดอยางกษัตริยหรือทรราช ก็เปนเพียงผูใช
อาํ นาจสูงสดุ แทนรัฐในนามรัฐเทา นั้น เม่ือเปนเชนน้ี รัฐจึงเปน นิตบิ ุคคลโดยสภาพในกฎหมายมหาชน
ภายในและกฎหมายมหาชนระหวา งประเทศ

ดงั นนั้ การแยกเร่อื งสวนตัวออกจากตาํ แหนง หนา ท่ีจงึ เปนหลักการสาํ คญั อีกประการหนึ่งของ
จัดสถาบนั ของอํานาจ กษัตริยห รือขา ราชการจึงมลี กั ษณะทางกฎหมายเหมือนกนั กลา วคอื ถากระทาํ
การใดไปในฐานะสวนพระองคห รอื สว นตวั ยอมไมผูกพันกับรัฐและการกระทํานั้นก็ไมตางไปจากการ
กระทาํ ของคนสามัญ แตถากระทําการใดไปในฐานและตําแหนงหนาที่ของกษัตริยหรือเจาพนักงาน
ของรฐั กษัตริยแ ละขา ราชการยอ มมภี าระหนาทตี่ องปฏบิ ตั แิ ทนรัฐจงึ ใชอ าํ นาจรฐั เหนือคนธรรมดาได
รฐั และอํานาจอธิปไตยเปนท่ีมาของกฎหมายทงั้ หลายท่ีใชในรฐั นัน้ ย่ิงกวา นน้ั รัฐยงั ผกู ขาดการใชกําลัง
บงั คับการใหเ ปน ไปตามกฎหมายอกี ดวย ไมว า จะโดยผานกองทัพ ตาํ รวจ อยั การ ศาล หรอื ขา ราชการ
ทงั้ หลาย ท้ังนเ้ี พ่อื รกั ษาความสงบเรยี บรอ ยของสงั คมในรัฐน้นั

ความรูเ บื้องตน เกย่ี วกบั อํานาจอธปิ ไตย 29

มานิตย จุมปา (2543 : 16) ใหความหมายไววา อํานาจอธิปไตย (Sovereignty) หมายถึง
อํานาจทีแ่ สดงความเปน ใหญ ความเปนอิสระไมขึ้นตอใคร หรือตองเช่ือฟงคําสั่งคําบัญชาของผูใดท่ี
เหนือตนโดยปราศจากความยินยอมของตน

ดเิ รก ควรสมาคม (2553 : 106) ใหค วามหมายไววา อํานาจ (Power) หมายถึง อิทธิพลที่จะ
บังคบั ใหผอู น่ื ตองยอมทาํ ตาม ไมวาจะดว ยความสมัครใจหรอื ไม หรอื ความทส่ี ามารถบันดาลใหเปนไป
ตามความประสงค อาํ นาจในแงนี้จงึ มีลักษณะเชงิ บงั คับที่เหนอื กวา นอกจากนี้ อํานาจ ในแงห น่งึ เปน
สทิ ธทิ ่ไี ดร ับมอบมาหรือไดรับอํานาจมา (Authority) คําวา อธิปไตย หมายความวา ความเปนใหญ
ภาวะที่ถือเอาเปนใหญ อํานาจอธิปไตย มาจากศัพทในภาษาอังกฤษท่ีวา Sovereignty แปลวา
อาํ นาจสูงสดุ ของรัฐเอกราชท่ใี ชใ นการปกครอง

ทศพล สมพงศ (2556 : 17-18) กลา วถงึ โทมัส ฮอบส และ จอหน ล็อค ไววา นักปรัชญารุน
หลังทช่ี ว ยทาํ ใหอ าํ นาจอธิปไตยขยายจนกลายเปน อาํ นาจสมบรู ณมีมากมาย นักปรัชญาคนสําคัญคน
หน่ึง คือ โทมัส ฮอบส (Thomas Hobbes) ผูมีความคิดไปในทางสงเสริมอํานาจเด็ดขาดของ
พระมหากษัตริย และมงุ ท่ีจะทําใหรัฐมีอํานาจที่สมบูรณ ทั้งนี้เพราะเขามีความเชื่อวา การปกครอง
โดยการมีพระมหากษัตริยท่ีทรงมีพระราชอํานาจเด็ดขาดหรือระบอบสมบูรณาญาสิทธิราชย
(Absolute Monarchy) น้ันจะเปนระบอบทีม่ ีความม่ันคง และเปนระเบยี บเรียบรอยมากท่ีสุด ยิ่งไป
กวาน้ัน ประชาชนกจ็ ะไดร บั การปกปอ งคมุ ครองจากกษตั ริยอ ยางเตม็ ที่อีกดว ย

ฮอบส เช่ือวาตามสภาพธรรมชาติแลว มนุษยเห็นแกตัว โหดราย ปาเถื่อน และไมได
ปรารถนาจะอยรู ว มกันในสงั คม ผคู นจงึ ไรซึง่ ความรบั ผดิ ชอบใดๆ หากใชเสรีภาพของมนุษยแตละคน
สงั คมจะขัดแยง วุนวาย จนกระทง่ั เกิดสภาวะอนาธปิ ไตย (Anarchy) ดว ยเหตุผลน้มี นุษยจ ึงตองหันมา
ตกลงเหมือนทําสัญญาตอกันวาตอไปน้ีจะเลิกอยูแบบตัวใครตัวมัน แตจะมาอยูรวมกันภายใตการ
ปกครองขององคอ ธิปตย ผลแหงสญั ญานี้แสดงวามนุษยไดยินยอมที่จะยุติการใชกําลังตามธรรมชาติ
ของตนเอง และยอมมาอยภู ายใตร ัฐเดยี วกนั ซ่ึงยอมทําใหเกดิ อาํ นาจการปกครองของรฐั บาลในฐานะ
องคอธิปตย (Sovereign) ข้ึน ซึ่งเขามองวาองคอธิปตยในที่นี้หาไดเปนคูสัญญากับประชาชนไม
เพราะองคอ ธปิ ตยม ไิ ดเ ขารวมทําสญั ญาดวยแตป ระการใด ปวงชนเปน ผมู อบอาํ นาจใหองคอธิปตยมา
เปนผปู กครองโดยความสมัครใจของตนเอง ฉะน้ัน ปวงชนผซู ่ึงเปน เจา ของสัญญาจึงปราศจากซึ่งสิทธิ
หรอื ฐานอาํ นาจใดๆ ท่ีจะมาเรียกรองอาํ นาจกลบั คนื จากองคอ ธปิ ตย สัญญาสังคมนมี้ ลี กั ษณะเปนการ
ถาวร หรอื กลาวอกี นัยหน่งึ ไดวา สญั ญานั้นตอ งคงอยูตลอดไป และมิอาจจะบอกเลกิ ได

สําหรับนักปรัชญาคนสําคัญท่ีมีอิทธิพลทางความคิดในเรื่องนี้อีกคนหนึ่ง คือ จอหน ล็อค
(John Locke) เขาแยงวามนุษยโดยธรรมชาติแลว รักสงบ มีจิตใจงดงาม ชวยเหลือซึ่งกันและกัน
และทุกคนเทาเทียมกนั แตเ พราะในสภาพธรรมชาติน้ัน เมื่อมีการละเมิดกฎธรรมชาติแลวกลับไมมี
สภาพบงั คับ ในที่สุดกลายเปนความไมเทาเทียมกัน เกิดการรังแก การเอารัดเอาเปรียบระหวางกัน
เกดิ ความไมสงบ เกดิ ความไมม นั่ คง ไมม ีการคุมครองทรพั ยส ินให จนเปน ความขดั แยงรุนแรง ส่ิงนี้เอง
ท่ีทําลายสภาพธรรมชาติอันดีงามขางตนลงไป มนุษยจึงตกลงเขามารวมกันเปนสังคมและเจตนา

30 กฎหมายรัฐธรรมนูญและสถาบันการเมือง

ตรงกนั ของทุกคน ตองการจะหลกี เลยี่ งความไมปลอดภยั นเี้ อง ทาํ ใหเ กิดสัญญาสังคมขึ้น โดยท่ีแตละ
คนยนิ ดีสละสทิ ธิตามธรรมชาติทีจ่ ะบงั คบั กนั เองเมือ่ มกี ารละเมดิ สิทธิ และโอนสิทธิในการบังคับน้ีให
สังคมแตเ พียงผูเ ดยี ว สญั ญาสงั คมนี้อาจเกิดขน้ึ โดยปรยิ าย แตก็ตองมี และรัฐบาลจะเปนรัฐบาลไดก็
โดยความยินยอมของผูถูกปกครองเทานัน้ เขายนื ยนั วา เสรีภาพเปน กฎเกณฑพ นื้ ฐานของระบอบการ
ปกครอง และตองสรางสถาบันการเมืองขึ้นมาเพื่อคุมครองเสรีภาพนี้ โดยประการแรกตองใชหลัก
เสียงสวนใหญ ประการท่ีสอง ตองมีการแยกหนาที่ขององคกรออกเปน 3 หนาท่ี คือ การออก
กฎหมาย การปฏิบตั ติ ามกฎหมายโดยฝายปกครองและศาล การทําความสัมพันธระหวางประเทศ

กลา วโดยสรุป อํานาจทกุ ชนิดในสังคมลว นเต็มไปดวยขอจํากัด กลาวคือ ประชาชนยังสงวน
สทิ ธิ ซงึ่ เปนสทิ ธิของมนุษยท ุกคนบนโลกที่จะตรวจสอบวา สิ่งท่ีผูมีอํานาจกระทําน้ันยุติธรรมหรือไม
ท้ังนี้ตามกฎหมายธรรมชาติซึ่งอยูเหนือและมีมากอนมนุษย หรือกลาวไดวา ประชาชนมีสิทธิที่จะ
ตอ ตานหรือปฏิวัตทิ รราชโดยประชาชน (Popular Revolutions) น่นั เอง

จากแนวคิดตางๆ ขางตน แสดงใหเห็นวา อํานาจอธิปไตยเปนอํานาจสูงสุดท่ีใชในการ
ปกครองประเทศเปนอาํ นาจที่จะบังคับใหประชาชนภายในรัฐปฏิบัติหรืองดเวนปฏิบัติ และยังใชใน
การอางสิทธิเพ่ือปอ งกันไมใ หก ลมุ อาํ นาจอน่ื ๆ เขา มามอี ํานาจเหนือพ้นื ทีท่ ่รี ฐั น้ันๆ อา งอํานาจอธิปไตย
อยู อนง่ึ อํานาจอธปิ ไตยถอื วา เปนองคประกอบสําคญั ทีส่ ดุ ของความเปนรฐั เพราะการจะเปน รฐั ไดน น้ั
นอกจากประกอบดว ยอาณาเขตหรอื ดนิ แดน ประชากรท่อี ยรู วมกนั อยางถาวร และรัฐบาลแลว ยอม
ตองมีอาํ นาจอธปิ ไตยดวย ท้งั นีป้ ระเทศน้ันตอ งเปน ประเทศท่ีสามารถมีอาํ นาจสงู สดุ (อาํ นาจอธิปไตย)
ในการปกครองตนเอง จึงจะสามารถเรียกวา รฐั ได

ลกั ษณะของอํานาจอธปิ ไตย

อํานาจทางการเมอื งเหนือประชากรและเหนือดินแดนเปน องคประกอบพื้นฐานท่กี อ ใหเกิดรฐั
อํานาจทางการเมืองน้ันเปนปรากฏการณตามธรรมชาติของมนุษยในสังคมซ่ึงตองมีผานหน่ึงเปน
หวั หนา หรอื ผปู กครองกบั อีกฝา ยหน่ึงซง่ึ เปน ลูกนองหรอื ผูถ กู ปกครอง อํานาจทางการเมืองจะตองเปน
อํานาจตามกฎหมายดว ย เพ่อื ใหเ ขา ใจถงึ อาํ นาจอธิปไตย จึงตองทําการศึกษาถึงลักษณะของอํานาจ
อธิปไตยเปน เบ้ืองตน

พทฤธิสาณ ชุมพล และคณะ (2546 : 13) ดิเรก ควรสมาคม (2553 : 111) และ โกเมศ
ขวัญเมอื ง (2555 : 82-83) ไดกลาวสรุปถึงลกั ษณะของอาํ นาจอธิปไตยไวสรุปไดวา จากการศึกษาถึง
ความหมายของอํานาจอธิปไตย ไมว าจะเปน แนวคดิ เกย่ี วกับอํานาจอธปิ ไตยท้ังทฤษฎีอํานาจอธิปไตย
เปน ของปวงชน หรอื ทฤษฎอี ํานาจอธิปไตยเปนของชาติ ยอ มมีความสาํ คญั ๆ เหมือนๆ กนั 4 ประการ
ดังตอไปน้ี

1. ความเด็ดขาด (Absoluteness) อาํ นาจอธปิ ไตยมีความเด็ดขาดสามารถบังคับใชกับผูท่ี
อยูภายใตอํานาจนนั้ ได โดยที่บุคคลดังกลา วจําตอ งปฏิบัติตามอยางหลีกเล่ียงไมได ตามนัยนี้ อํานาจ
อธปิ ไตยจึงเปน อํานาจสงู สุด ไมมอี ํานาจอน่ื ใดทีจ่ ะอยเู หนืออาํ นาจอธิปไตย ความเปนสงู สดุ แสดงออก

ความรูเ บ้อื งตน เกีย่ วกบั อาํ นาจอธิปไตย 31

โดยความมีเอกราชของรัฐ หากรฐั สญู เสยี เอกราชกห็ มายความวา รัฐนั้นไดสูญเสียอํานาจอธิปไตยของ
ตนเอง ความเปนสงู สดุ ของอาํ นาจอธปิ ไตยจงึ ไมมีอีกตอไป และกลายเปนเมืองอาณานิคมของรัฐอื่น
อํานาจอธิปไตยของรัฐเจา อาณานิคมจึงมาแทนทอ่ี าํ นาจอธปิ ไตยท่มี อี ยแู ตเดิม ดังนนั้ ดนิ แดนที่ตกเปน
เมืองข้ึนจงึ ไมมีสภาพความเปน รัฐเอกราช และในบางกรณดี ินแดนนั้นอาจไดร บั การผนวกใหกลายเปน
สวนหน่ึงของรัฐเจาอาณานคิ ม

ความเด็ดขาดของอํานาจอธิปไตยที่แสดงออกอยางชัดเจนที่สุด ไดแก หลักความศักดิ์สิทธ์ิ
ของกฎหมาย กลาวคอื กฎหมายไดร บั การยึดถือปฏิบัติตาม ในรัฐสมัยใหมกฎหมายจึงเปนเครื่องมือ
สําคัญในการควบคมุ พฤติกรรมของสมาชกิ รวมสงั คม จํากดั ความประพฤติบางอยาง บัญญัติความผิด
และโทษสําหรบั ผฝู า ฝน กฎหมาย กฎหมายจงึ เปนผลผลติ ของการใชค วามเดด็ ขาดของอาํ นาจอธิปไตย
อยางเปน รูปธรรม สาํ หรบั อํานาจบงั คบั การอนื่ ๆ เปนผลท่ีเกดิ จากการท่ีกฎหมายบัญญัติใหอํานาจไว
เทานน้ั

2. เปน การทั่วไป (Comprehensiveness) อํานาจอธปิ ไตยเปนอาํ นาจท่ีสามารถใชไดเปน
การทั่วไปแกท กุ สงิ่ ที่อยใู นรัฐ หมายความวา อํานาจอธิปไตยอยูเหนือทุกส่ิงทุกอยาง นับต้ังแตบุคคล
กลมุ บุคคล หรอื องคการทอ่ี ยใู นอาณาเขตของรฐั หากมกี ารละเมดิ กฎหมาย ขอบงั คบั หรอื ระเบยี บ ซง่ึ
อาํ นาจอธปิ ไตยไดก ําหนดขนึ้ บคุ คลน้นั จะตองไดร ับโทษทัณฑตามที่กําหนดไว แตมีขอยกเวนอยูบาง
กลาวคือ อํานาจอธิปไตยไมอ าจใชใ นอาณาเขตสถานทูตของผแู ทนรัฐอนื่ รวมท้ังบุคคลในคณะทูต ซึ่ง
เปน เรอ่ื ง ถอยทถี อยอาศยั ปฏิบัตติ อ กันตามขนบธรรมเนียมประเพณีทางการทูตที่เคยปฏิบัติสืบตอ
กันมา อยางไรก็ดี รัฐมีอํานาจท่ีจะยกเลิกเอกสิทธิคุมกันทางการทูตนั้นไดตามความเหมาะสมและ
ความจาํ เปน

3. ถาวร (Permanence) ลกั ษณะขอน้ีเปน ไปตามคํากลาวของโบแดงที่วา อาํ นาจอธิปไตย
มีความเปนนิรนั ดร กลาวคือ ตราบทีด่ ินแดนนน้ั ยงั คงความเปนรฐั อํานาจอธปิ ไตยก็ยงั คงอยแู ละม่ันคง
ถาวรตลอดไป แนวคดิ นี้สอดรับกบั แนวคิดการแยกอํานาจออกจากตัวบุคคลและจัดต้ังอาํ นาจดังกลาว
เปน สถาบนั จึงสงผลใหอ าํ นาจอธปิ ไตยมอิ าจเสื่อมสลายลงได เพียงแตผูป กครองท่ีเขา มาใชอาํ นาจนน้ั
ยอ มตอ งมีการเปลีย่ นแปลงไปตามผลของธรรมชาติหรือวาระ โดยสรปุ ก็คือ อํานาจอธิปไตยจึงมีความ
ถาวรเปน นิรันดร แตผปู กครองเปน เพยี งผูใชอ าํ นาจอธปิ ไตยเพียงระยะเวลาชวั่ คราวเทา น้นั

4. แบงแยกมิได (Indivisibility) อํานาจอธิปไตยตองมีความเปนอันหน่ึงอันเดียวมิอาจ
แบงแยกได โดยนัยนี้หมายความวา ไมอาจแยกตัวอํานาจดังกลาวออกเปนแตละสวน มิฉะน้ัน จะ
กระทบตอรปู ของรฐั กลาวคอื จะสง ผลใหเ กิดการแบงแยกรฐั ออกเปน รัฐอิสระตางๆ ตามสัดสวนของ
อํานาจอธปิ ไตยท่ถี กู แบงแยกน้นั ดว ย

กลา วโดยสรุป ไดเ กดิ ขอ ถกเถยี งในทางวิชาการเก่ียวกับความไมสอดคลองระหวางหลักการ
แบงแยกอํานาจ (Separation of Power) กับลักษณะสําคัญของอํานาจอธิปไตยที่แบงแยกมิได ซ่ึง
เหน็ วา ในเมื่อลักษณะสําคัญของอํานาจอธิปไตยน้ันไมสามารถแบงแยกไดแลว เหตุใดจึงมีการสราง
หลักการแบงแยกอํานาจอธิปไตยขึ้นมาควบคูกับแนวคิดดังกลาวอีก และเห็นวาหลักการทั้งสอง

32 กฎหมายรัฐธรรมนูญและสถาบันการเมือง

ประการมีความขัดแยงกันภายในตัวเอง แตถึงกระนั้นความเห็นอีกสวนหน่ึงกลับเห็นวา อันที่จริง
หลกั การแบงแยกอํานาจมไิ ดมีจุดประสงคเพ่ือแบง แยกตวั อาํ นาจอธิปไตยแตอ ยา งใด เปน แตเ พยี งการ
แบง แยกรูปแบบการใชอ าํ นาจอธิปไตย ออกเปน รูปแบบตางๆ เทา นัน้ ซึง่ ความหมายเชน เดียวกับการ
แบงแยกบทบาทหนา ท่ีในการใชอํานาจอธิปไตย นอกจากน้ี หลักการแบงแยกอํานาจอีกนัยหนึ่งนั้น
หมายถึง การแบง แยกองคก รผูใ ชอ าํ นาจอธิปไตย ออกเปน หลายองคกร เพ่อื มใิ หอํานาจรวมศูนยอยูที่
องคกรใดองคก รหนง่ึ อันจะสงผลกระทบใหองคกรดังกลาวมีอํานาจเบ็ดเสร็จเด็ดขาดและอยูเหนือ
องคกรอนื่ ของรฐั

ทมี่ าของอาํ นาจอธปิ ไตย

แนวความคิดเกีย่ วกับอํานาจอธิปไตยปรากฏขึ้นจากทฤษฎีทางการเมืองท่ีวาทุกรูปแบบของ
การปกครองจะตอ งมอี าํ นาจแหง การตัดสินใจโดยสูงสุดเด็ดขาด และอํานาจนี้ถูกใชหรือควบคุมโดย
องคอธิปต ยซึ่งอาจเปน บุคคลหรือสิง่ สมมติ โดยทอ่ี ํานาจดังกลาวเปนอํานาจสูงสุดในการปกครองรัฐ
ในการปกครองแตละยุคแตล ะสมัยจึงเกดิ แนวคดิ และทฤษฎีเกี่ยวกบั เจา ของอํานาจดังกลาวตางๆ กัน
ไป แลวแตบริบทของสภาพการเมืองการปกครองและสังคมในขณะนั้นๆ แนวคิดท่ีสําคัญเก่ียวกับ
เจาของอํานาจสูงสดุ ในการปกครองหรืออาํ นาจอธปิ ไตยน้นั พอสรุป ไดดงั นี้

ณัชชาภัทร อุนตรงจิตร (2548 : 42-44) และ ชาญชัย แสวงศักด์ิ (2560ก : 245-248) ได
กลาวถงึ แนวคดิ เร่ืองท่มี าของอาํ นาจอธิปไตยไวในสาระและลักษณะสําคัญคลายๆ กัน พอสรุปไดวา
แนวคิดวาดวยที่มาของอํานาจอธิปไตยนั้น แบงออกไดเปน 2 กลุมใหญ คือ ทฤษฎีเทวสิทธิ และ
ทฤษฎีสญั ญาประชาคม สาระสําคญั โดยสรุป ดงั น้ี

ทฤษฎีเทวสทิ ธหิ รือลัทธิเทวาธปิ ไตย (Divine right theory) แนวคิดพ้ืนฐานของทฤษฎีน้ีคือ
พระเจา เปน ผูใหกาํ เนดิ รฐั ซึง่ เปนความคิดทเ่ี กา แกท ่สี ดุ ของมนุษยเ กีย่ วกับรัฐ ฌอง โบแดง ใชท ฤษฎีนี้
ในการสนับสนุนอํานาจของกษัตริย ในขณะท่ีตองการลดอํานาจศาสนจักรไปในตัว โบแดงไดคิด
ปรัชญาท่จี ะเพิ่มอาํ นาจกษัตริยจงึ ใหแนวคดิ วา พระเจา มอบอาํ นาจอธปิ ไตยใหแกกษัตริยโดยตรง โดย
ท่ีกษตั รยิ จ ะมอี ํานาจสงู สุดในแผน ดนิ กลา วโดยสรปุ ทฤษฎีนีม้ สี าระสําคัญดงั นี้

1. รัฐมีตน กาํ เนิดมาจากเจตนารมณข องพระเจา โดยเชือ่ วา พระเจา เปน ผสู รา งโลกและทุกๆ
อยา ง รัฐจงึ เปนผลผลิตของพระเจา ดวย รวมถงึ มนษุ ยซ ึง่ เปน ผลมากจากเจตนารมณข องพระเจา

2. มนษุ ยเปนองคประกอบในการสรางรัฐ ไมไดเปนปจจัยสําคัญในการสรางรัฐ และจาก
การท่ีพระเจาไดส รา งมนษุ ยขน้ึ มาน่เี อง มนุษยจึงเปรียบเสมอื นวัตถแุ ละเปน องคประกอบของรฐั ไมไ ด
มีความสําคัญในฐานะผสู รางรฐั

3. ผูปกครองรฐั ซงึ่ เปน มนุษยไดรับอาณตั ิมาจากพระเจา ไมใ ชจากประชาชน โดยเมื่อพระ
เจาสรางโลกเสร็จแลว กม็ บี ัญชาใหมนษุ ยค นหนึ่งชวยดแู ลรัฐรวมถึงมนุษย

4. ผปู กครองรัฐเปรยี บเสมอื นตวั แทนของพระเจา การละเมดิ อาํ นาจรฐั จงึ มโี ทษและมีบาป
เพราะถอื วาการละเมิดตอ ตัวแทนของพระเจา เปน การละเมดิ ตอพระเจาโดยตรง

ความรูเ บอื้ งตน เกย่ี วกับอาํ นาจอธิปไตย 33

5. ประชาชนในรัฐจะตองเช่ือฟงและเคารพผูปกครองรัฐโดยดุษฎี เพราะผูปกครองเปน
ตวั แทนของพระเจา มนุษยจึงไมสามารถปฏิเสธ ตอตา นหรอื ลม ลางผทู พี่ ระองคไดประทานอํานาจใน
การปกครองได

ทฤษฎนี ีย้ งั แบงออกไดเ ปน 2 แนวคดิ คือ ความคดิ แรกเชอื่ วาพระเจามอบอํานาจอธิปไตยให
เปน ของกษตั รยิ แตเ พียงผเู ดยี วโดยมติสวรรค ใครจะลวงละเมิดมิได ถาผูปกครองเปนทรราชย จะถือ
วา เปนบาปของมนษุ ยเ อง ไมส ามารถปลดกษตั ริยผ ูไดรับอาณตั ิมาจากพระเจา ได สวนแนวคิดท่สี องคือ
อํานาจอธิปไตยเปนของพระเจาและพระเจา ไมไ ดมอบอํานาจอธิปไตยใหใครคนใดคนหน่ึง แตมนุษย
เลือกผูท่ีทําหนาท่ีใชอํานาจอธิปไตยตามเจตจํานงของพระผูเปนเจา ซึ่งแนวคิดหลังนี้ใกลเคียงกับ
แนวคดิ สัญญาประชาคมในสมัยตอมา

ทฤษฎีสัญญาประชาคมหรือลัทธิประชาธิปไตย (Popular Sovereign) ทฤษฎีน้ีเช่ือกันวา
อาํ นาจอธิปไตยเปนของปวงชน ซึ่งเปน ทนี่ ยิ มกันมากในปจจุบัน และมีอิทธิพลแทนที่ทฤษฎีเทวสิทธิ
มากข้นึ ทุกที แนวความคิดนี้มีรากฐานมาจากความคิดที่วา มนุษยเปนผูสรางรัฐ โดยที่ประชาชนใน
สังคมจะมาทําสัญญาประชาคม (Social Contract) เพ่ือมอบใหผูปกครองซึ่งอาจจะเปนบุคคลใด
บุคคลหนง่ึ หรือคณะบคุ คลคณะใดคณะหนึ่ง ทําหนาท่ีปกครองประเทศ โดยผูปกครองจะทําหนาที่
เปนตวั แทนของประชาชนในการใชอ าํ นาจตามเจตจาํ นงของประชาชน หากผปู กครองละเมิดเจตจาํ นง
ของประชาชน ประชาชนจะมีสทิ ธิถอดถอนผปู กครองนัน้ ได

ทฤษฎีสัญญาประชาคมหรือลัทธิประชาธิปไตย มขี อสรปุ ดงั นี้
1. รัฐเกดิ มาจากมนษุ ยหรอื ประชาชนท่ีมีเจตจํานงรว มกัน โดยรัฐไมไดเ กิดจากพระเจา หรือ
การสรางของผูนําหรือบุคคลคนเดียว แตร ัฐมาจากความจาํ นงของมนษุ ยเ พ่อื อยรู วมกนั
2. มนุษยท่รี ว มกันทําสัญญาประชาคม เปน ผลทําใหเกดิ รฐั ดวยเหตุน้ีรัฐจึงเปนสมบัติของ
ประชาชนทุกคนที่เขามาทําสัญญารวมกัน ตรงน้ีจะสังเกตวาแตกตางจากทฤษฎีเทวสิทธิ เพราะใน
ทฤษฎีเทวสิทธิจะมองวามนุษยเปนองคประกอบ ไมใชปจจัยหลักในการสรางรัฐเหมือนในทฤษฎี
สญั ญาประชาคมนี้
3. สญั ญาน้มี ผี ลผกู พนั กบั ประชาชนและผปู กครอง ดว ยเหตุทป่ี ระชาชนเปน เจา ของรฐั นเี่ อง
ประชาชนจึงรว มกันเลอื กผูปกครองซง่ึ เปนการสญั ญาระหวา งประชาชนกับผปู กครอง
4. สัญญานีท้ ําใหเ กดิ รฐั และรฐั บาล โดยสญั ญาทป่ี ระชาชนทาํ นีผ้ กู มดั ผูป กครองและมีสวน
ทําใหเ กิดรฐั และรัฐบาล
5. รฐั และรัฐบาลตอ งใชอ ํานาจอธิปไตยตามเจตจํานงของประชาชนผูรวมทําสัญญา ท้ังนี้
หากผูป กครองไมทําตามเจตจํานงของประชาชนผูเปนเจาของรัฐ ประชาชนสามารถปลดผูปกครอง
ออกได เนือ่ งจากละเมดิ สัญญา
จรูญ สุภาพ (2514 : 82-84) และ อภิชาติ แสงอัมพร (2559 : 83-85) ไดกลาวถึงประเภท
ของการใชอํานาจอธิปไตยวา จะประกอบดวย อํานาจอธิปไตยทางกฎหมาย อํานาจอธิปไตยทาง

34 กฎหมายรัฐธรรมนูญและสถาบันการเมือง

การเมือง อํานาจอธปิ ไตยตามพฤตินยั อาํ นาจอธปิ ไตยตามนิตินัย และอํานาจอธิปไตยภายนอก ซ่ึงมี
สาระสําคัญโดยสรุป ดังน้ี

อาํ นาจอธิปไตยทางกฎหมาย (Legal Sovereignty) อาํ นาจอธปิ ไตยทางกฎหมาย คือ การใช
อํานาจอธิปไตยโดยผานทางกฎหมาย ซง่ึ ไดแก การมีกฎระเบียบที่ควบคมุ บังคับ และใหโ ทษแกผูลวง
ละเมดิ ผูท่ีใชอ าํ นาจอธปิ ไตยทางกฎหมายจึงเปนสภานิติบัญญัติหรือรัฐสภา แนวคิดน้ีถูกใชเปนครั้ง
แรกโดยนกั นติ ิศาสตรช าวอังกฤษช่ือ จอหน ออสติน (Austin) ซ่ึงมีแนวคิดวา รัฐสภาเปนผูมีอํานาจ
อธิปไตย เพราะเปนผูแทนที่ไดรับเลือกตั้งจากประชาชน สามารถออกกฎหมายเพื่อบังคับใหมีการ
ปฏิบตั ติ ามความปรารถนาของประชาชน ซึ่งเปนผูใชอํานาจอธิปไตย ดังนั้นในแนวความคิดของเขา
รฐั สภากค็ ือผูม ีอาํ นาจอธปิ ไตยนนั่ เอง

อํานาจอธิปไตยทางการเมือง (Political Sovereignty) อํานาจอธิปไตยทางการเมือง คือ
อาํ นาจอธิปไตยทมี่ าจากการมีสวนรวมทางการเมืองของประชาชน เชน การออกเสียงเลือกตั้ง การ
กําหนดผูเขา แขงขันและตวั บคุ คลทจ่ี ะเขาไปดาํ รงตาํ แหนง สมาชิกสภาผูแทนราษฎร เพ่ือจะเขาไปใช
อาํ นาจอธปิ ไตยทผ่ี านทางกฎหมาย ดังนั้นในประเทศประชาธิปไตย จึงกลา วไดว า อาํ นาจอธิปไตยทาง
กฎหมายและอาํ นาจอธปิ ไตยทางการเมอื งจงึ สอดคลองไปในทางเดียวกันก็คือรัฐสภา แตในประเทศ
เผดจ็ การอาจจะเปนคนละฝา ยกไ็ ด หากประเทศเผด็จการมผี ปู กครองผูเปนเผด็จการใชอํานาจอยาง
แทจ ริง ในขณะที่อาํ นาจอธิปไตยทางการเมอื งของประชาชนไมส ามารถมีผลในทางกฎหมาย

อํานาจอธิปไตยตามพฤตนิ ยั (De facto Sovereignty) อํานาจอธิปไตยตามพฤตินัย เกิดขึ้น
ใน 2 กรณี คือ ในการเมืองภายในประเทศ ไดมีการปฏิวัติรัฐประหารตอรัฐบาลของประเทศใด
ประเทศหนงึ่ และการรัฐประหารนนั้ ทาํ ไดส าํ เรจ็ โดยประชาชนสวนใหญของประเทศใหความเคารพ
ตอ คณะผูปกครองใหม คณะผปู กครองใหมจงึ กลายเปน รฐั บาลทเ่ี ปน ผูม อี าํ นาจอธิปไตยตามความเปน
จริงหรือตามพฤตนิ ัย กรณที ี่สองในการการเมืองระหวางประเทศ การคงอยขู องรัฐๆ หนึง่ ในการเมอื ง
ระหวางประเทศ นอกจากจะตองมีองคประกอบหลกั 4 สว น คือ อํานาจอธิปไตย รัฐบาล ประชาชน
และดนิ แดนแลว ยังตองไดร บั การยอมรับจากประเทศอื่นๆ ดวย แตในกรณีของไตหวัน ไมไดรับการ
ยอมรับอยางเปนทางการจากรัฐอน่ื ๆ วาเปน รัฐ จึงถอื วาไตหวนั มีสภาพเปน รฐั แบบทม่ี กี ารยอมรับทาง
พฤตนิ ัยอยา งเดยี ว

อาํ นาจอธปิ ไตยตามนติ ินัย (De Jure Sovereignty) อํานาจอธิปไตยตามนิตินัย คือ อํานาจ
อธิปไตยทีไ่ ดม าโดยกระบวนการทางกฎหมาย ซึ่งเกิดข้ึนได 2 กรณี คือ ในการเมืองภายในประเทศ
คือ การท่รี ัฐบาลใชอํานาจอธิปไตยไดตามหลักการของกฎหมายในประเทศน้ันๆ ไดแก เปนรัฐบาลท่ี
ไดรบั เลือกตั้งจากประชาชนสวนใหญของประเทศ จงึ เปนรัฐบาลทีเ่ กดิ ขึ้นตามกระบวนการและวถิ ที าง
การเมือง หรืออีกในกรณีหนึ่งก็คือ เม่ือกลุมท่ีไดอํานาจพฤตินัยสามารถครอบครองประเทศอยาง
ม่ันคงแลวก็จะเปน รัฐบาลทถี่ กู ตอ งตามกฎหมายในระยะตอมา

ในการเมอื งระหวา งประเทศ ตามปกติเมื่อมีการเปลี่ยนแปลงรัฐบาลในประเทศใดประเทศ
หนง่ึ จะมกี ารแสดงความยอมรบั ในอาํ นาจอธิปไตยของรัฐๆ น้ัน จากรัฐอ่ืน การแสดงความยอมรับนี่

ความรเู บอ้ื งตน เก่ยี วกบั อํานาจอธิปไตย 35

จึงเปนการแสดงความยอมรับตามนิตินัย ในกรณีท่ีมีส่ิงที่นาสนใจคือ ประเทศสหรัฐอเมริกาเคย
ยอมรบั ประเทศไตห วนั เปน ประเทศหนงึ่ ในสมาชิกถาวรของคณะมนตรีความม่ันคงแหง สหประชาชาติ
แตตอมาเม่ือสถานการณระหวางประเทศเปล่ียนแปลงไป สหรัฐอเมริกาก็เปลี่ยนไปมอบอํานาจ
อธิปไตยแกป ระเทศสาธารณรฐั ประชาชนจีน

อํานาจอธิปไตยภายใน (Internal Sovereignty) หมายถึง อํานาจสูงสุดที่รัฐจะใชปกครอง
บงั คับบญั ชาประชาชนท่ีอยใู นรัฐ โดยปราศจากขอ จาํ กัดและเง่ือนไข อาํ นาจสูงสุดดังกลาวน้ีรัฐจะตอ ง
แสดงออกมาในรูปของกฎหมาย หรือระเบียบขอบังคับตางๆ เพ่ือใหประชาชนทุกคนภายในรัฐได
ปฏิบัติตาม และมีองคกรของรัฐเปนผูรับผิดชอบใชแกประชาชนหรือองคกรตางๆ โดยท่ีประชาชน
เหลา นจี้ ะคดั คานหรอื ขัดแยงไมได

อํานาจอธปิ ไตยภายนอก (External Sovereignty) หมายถึง ความเปน เอกราชของรฐั ในการ
ทจี่ ะดํารงความเปน อสิ รภาพ ปราศจากการแทรกแซงของรฐั อ่นื ท้ังกิจการภายในประเทศและกิจการ
ระหวา งประเทศท้ังปวง ไมว า จะเปนการทําสนธสิ ญั ญา การประกาศและการยุติสงคราม เพราะวาการ
กระทาํ ดังกลา วเกีย่ วพนั กับประโยชนข องรฐั กลา วคอื อํานาจสูงสุดของรัฐทจี่ ะดาํ เนินความสัมพันธก ับ
รัฐอ่ืนๆ ไดโดยเสรี ไมวาจะเปนการดําเนินความสัมพันธในรูปใด ทางการทูต หรือทางการคา รัฐนั้น
ยอ มมสี ิทธิดาํ เนินการไดอ ยา งเต็มที่ เปนตนวา การสง ทูตไปเจรญิ สมั พันธไมตรีกับประเทศอืน่ ๆ การทํา
สนธสิ ัญญาทางการคา หรือแมกระทง่ั การประกาศสงคราม

กลา วโดยสรุป เมือ่ กลาวถงึ อาํ นาอธิปไตยในประเภทตางๆ แลว สามารถแยกอํานาจอธิปไตย
ออกไดเ ปน 2 ลักษณะใหญๆ คอื อํานาจอธิปไตยภายในและอํานาจอธิปไตยภายนอก ดังนั้น จะเห็น
ไดวา รฐั ทม่ี ีอํานาจอธิปไตยที่สมบรู ณนน้ั จะตองมีอํานาจอธิปไตยซึ่งหมายถึงอํานาจในการปกครอง
ตนเอง (Autonomy) หรอื มีความอิสระจากการปกครองของรฐั อ่นื กลา วคือ จะตองไมต กเปน เมืองขึ้น
ของรฐั ใด เพราะการตกเปน เมอื งข้ึนของรฐั อืน่ น้นั จะทําใหร ฐั นนั้ ขาดความเปน อิสระในการตดั สนิ ใจใน
การปกครอง ตัวอยางเชน ประเทศท่ีตกเปนอาณานิคมจะเห็นไดวาการดําเนินการตางๆ ทั้งการ
ปกครองภายในและการติดตอสัมพนั ธก บั ตา งประเทศ เปนอาํ นาจของประเทศเมืองแมทงั้ ส้นิ

รัฏฐาธปิ ต ย

รัฏฐาธปิ ต ย (Sovereign) ปจจบุ นั มีการใชคําน้ีในสังคมการเมืองไทยอยางกวาขวาง เพราะ
นอกจากความหมายท่กี ลา วถงึ ตวั บุคคลหรอื คณะบคุ คลแลว ยังมคี วามหมายในเชิงนามธรรมดวย ตาม
ความหมายในระบอบการปกครองของไทย คือ ผูมีอํานาจสงู สดุ ตามประเพณีการปกครองในแตละยุค
สมยั รวมถงึ ยุคสมยั ปจจบุ ันภายใตระบอบประชาธิปไตยอันมีพระมหากษัตริยทรงเปนประมุข คําวา
รัฎฐาธิปต ย เปน คาํ ท่รี ูจ กั มากที่สดุ ในยุคทก่ี ารเมอื งเกดิ การยึดอาํ นาจ โดยคณะยึดอํานาจจะสถาปนา
ตวั เองเปน รัฏฐาธิปต ย เพอ่ื แตงต้งั ผบู ริหารราชการแผน ดนิ และ รฏั ฐาธปิ ต ย ยงั ถูกแปลความหมายได
อีกนยั หนึ่ง นนั่ คอื อาํ นาจอธิปไตย ท่ีเปนอํานาจปกครองสูงสุดของรัฐ ขณะเดียวกันความหมายเชิง

36 กฎหมายรฐั ธรรมนูญและสถาบันการเมอื ง

นามธรรม รฏั ฐาธิปต ย ยงั หมายถึง รัฐธรรมนญู หรอื กฎหมายสงู สดุ ในการปกครองประเทศ ซ่ึงผูใ ดไม
อาจจะละเมดิ ได และกฎหมายอนื่ ไมอาจจะขดั ตอ บทบญั ญตั ขิ องรัฐธรรมนูญได

ชาญชยั แสวงศกั ดิ์ (2560ก : 245) กลาวโดยสรุปไววา อํานาจอธิปไตยเปนอํานาจสูงสุดใน
การปกครองรฐั ปญ หาสงั คมประเภทหนึง่ ที่เกดิ ข้ึนตามมาคอื อาํ นาจอธิปไตยเปน ของใครและใครเปน
ผูใชอ ํานาจนน้ั โดยทั่วไปผูทรงอาํ นาจอธปิ ไตยนั้นเรียกวา รฏั ฐาธปิ ตย คือวา รัฏฐาธิปตยมาจากคําวา
รัฐ และ คําวา อธปิ ต ย แนวคดิ เก่ียวกับเจา ของอํานาจสงู สุดในการปกครองรัฐหรืออํานาจอธิปไตยนั้น
มีที่สาํ คญั พอสรปุ ไดด งั น้ี

ดานรฐั ศาสตร คําวา รัฏฐาธิปตย หมายถึง อํานาจสูงสุดในการปกครองรัฐ ดังนั้นสิ่งใดจะมี
อาํ นาจย่ิงกวาหรอื ขดั ตอ อาํ นาจอธิปไตยหาไดไ ม ทง้ั น้ี อาํ นาจอธิปไตยยอมมคี วามแตกตางกันในแตละ
ระบอบการปกครอง ตัวอยางเชน ในระบอบประชาธิปไตย อํานาจอธิปไตยเปนของประชาชน
กลาวคือ ประชาชนคือผูมีอํานาจสูงสุดในการปกครองประเทศ ในระบอบสมบูรณาญาสิทธิราชย
อํานาจอธิปไตยเปนของพระมหากษัตรยิ  คอื กษัตริยท รงเปน ผมู ีอาํ นาจสูงสุดในการปกครองประเทศ
เปนตน ดานนิติศาสตร คําวา รัฏฐาธิปตย หมายถึง ผูทําใหเกิดกฎหมาย (เลขาธิการสภา
ผูแทนราษฎร. 2555 : 1-4)

สุขมุ นวลสกุล และ โกศล โรจนพันธ (2539 : 48-49) ไดกลาวถึงรัฏฐาธิปตยในมุมมองของ
รุสโซไววา รุสโซ เจา ของงานเขยี นสญั ญาประชาคม กลาวถึงความหมายของรัฏฐาธิปตยวา เม่ือใดที่
คนมารวมเปนสังคม ประชาชนยอ มมสี องฐานะในตัวเอง ฐานะหน่ึงคอื สมาชิกคนหนง่ึ ของรัฏฐาธิปตย
อีกฐานะหนึ่งคือสมาชิกคนหนึ่งของรัฐ รัฐและรัฏฐาธิปตยคืออะไร และแตกตางกันอยางไร รุสโซ
กลา ววาทงั้ สองสง่ิ คือสง่ิ เดยี วกนั เพียงแตป ระชาชนทง้ั มวลเมอื่ อยใู นฐานะถูกกระทําเรียกวา รัฐ และ
เรียกวา รัฏฐาธิปตย เมื่อเปนฝายกระทํา และเมื่อใดมีการกลาวถึงรัฏฐาธิปตย นั่นยอมหมายถึง
ประชาชนในสงั คมโดยสว นรวม ไมใ ชเ พียงคนใดคนหนึง่ หรือกลมุ ใดกลุมหนึ่ง โดยอํานาจในการออก
กฎหมายนัน้ รุสโซ มองวาเปน สิทธิโดยธรรมชาติของรัฏฐาธิปตย รฐั บาลหรือขา ราชการก็ดยี อมเปน ได
เพยี งผกู ระทาํ ตามกฎหมายของรฏั ฐาธปิ ต ยเทาน้ัน เพราะเมอ่ื ใดผูท ก่ี ระทาํ ตามกฎหมายมีอํานาจออก
กฎหมายเสียเองแลว กฎหมายและการกระทําตามกฎหมายนั้นก็จะปะปนไปจนไมมีใครบอกไดวา
อะไรคือกฎหมายและอะไรไมใ ช อนั จะนาํ ไปสูว ามรนุ แรงท่ขี ดั แยง กบั วตั ถปุ ระสงคของการเขารวมกัน
เปนสังคมในทีส่ ดุ

ดิเรก ควรสมาคม (2553 : 106-111) อภิชาติ แสงอัมพร (2559 : 85-86) และ ชาญชัย
แสวงศักด์ิ (2560ก : 245-248) จาํ แนกประเภทของแนวคิดผูทรงอํานาจอธิปไตยวา รัฏฐาธิปตย ซึ่ง
หมายถงึ ผูทีเ่ ปนเจาของอาํ นาจอธปิ ไตยทีใ่ ชใ นการปกครองรัฐ มีหลากหลายความคิด จําแนกได คือ
อํานาจอธิปไตยเปนของพระเจา อํานาจอธิปไตยเปนของพระสันตะปาปา อํานาอธิปไตยเปนของ
กษัตริย อํานาจอธิปไตยเปนของประชาชน และอํานาจอธิปไตยเปนของชาติ สาระสําคัญโดยสรุป
ดังน้ี

ความรูเ บอ้ื งตนเก่ยี วกบั อาํ นาจอธปิ ไตย 37

แนวคิดอาํ นาจอธิปไตยเปนของพระเจา (The Supremacy of God) มีความสอดคลองกับ
แนวคิดการกําเนิดรฐั ตามทฤษฎีเทวสิทธท์ิ ่เี ชอ่ื วา พระเจาเปนผูใหกําเนิดรัฐ แนวคิดน้ีมองวาพระเจา
เปนผูกําเนดิ ทุกสรรพส่ิง ดังน้ัน อํานาจของพระเจาจึงอยูเหนือสรรพส่ิงท่ีพระองคทรงสรางเชนกัน
ความเช่อื เชน นมี้ ไิ ดร บั การอธบิ ายแตเพียงความรทู างดา นปรัชญาการเมืองการปกครองหรือกฎหมาย
เทานัน้ เพราะโดยเน้อื หาของแนวคิดดงั กลา วไดยึดโยงกับความเชอื่ ทางเทววทิ ยา (Theology) อีกดวย
ดว ยเหตนุ ี้ อาํ นาจของพระเจาที่อยูเหนืออํานาจของมนุษยจึงมิไดจํากัดแตเพียงความเชื่อของคริสต
ศาสนาเทานน้ั แตยังรวมถึงอาํ นาจศกั ด์สิ ิทธิ์ตามความเชอื่ ของแตล ะลทั ธหิ รอื ศาสนาอกี ดว ย

แนวคิดอํานาจอธิปไตยเปนของพระเจานี้เปนของนักคิดในสํานักกฎหมายธรรมชาติและ
นกั คดิ ฝายศาสนจกั ร โดยมแี นวความคิดวา พระเจาเปนผูสรางโลก อํานาจในการปกครองจึงมาจาก
พระเจา ทําใหเกิดหลักที่วา อํานาจสูงสุดเปนของพระเจา (The supremacy of God) ข้ึน โดยใน
ยโุ รปน้ันไดมกี ารอางหลกั ดังกลา ว เพือ่ ยืนยนั อํานาจของศาสนจกั รเหนืออาณาจกั ร

อยางไรก็ดี ในยุคปจจุบันความเชื่อถือตามแนวคิดน้ีไดคลายความศักดิ์สิทธิ์ลง เพราะเม่ือ
สังคมเรม่ิ มรี ะบบระเบียบทางการเมืองการปกครองและมีระบบกฎหมายท่ีชัดเจนมากขึ้น จึงทําให
ประชาชนในยคุ หลังเร่มิ เขาใจวาอาํ นาจในการปกครองบานเมืองแตกตางจากอํานาจเหนือธรรมชาติ
จงึ ไดจํากัดกรอบเร่ืองอาํ นาจเหนือธรรมชาตหิ รือาํ นาจของพระเจา ไวแตเพียงความเชื่อทางมโนธรรม
สวนบคุ คลเทา นนั้ และเห็นวา อํานาจในการปกครองบานเมืองหรืออาํ นาจอธิปไตยเปนเรือ่ งทางโลก ท่ี
มนุษยตองเปนผูบริหารจดั การกันเอง ซ่งึ จะเห็นตัวอยา งทชี่ ดั เจนไดจ ากแนวคิดวา ดว ยประชาธปิ ไตยที่
อํานาจสงู สุดในการปกครองบา นเมืองนัน้ เปนของประชาชน มิใชเปนของพระเจาหรือสิ่งศักด์ิสิทธ์ิแต
อยา งใด

แนวคิดวา ดว ยอํานาจอธปิ ไตยเปน ของพระสนั ตะปาปาน้ัน มีความสืบเนื่องมาจากแนวคิดวา
ดว ยอาํ นาจอธปิ ไตยเปน ของพระเจา เนื่องจาก ในสมัยกลางของยุโรป ฝายศาสนจักรมีอํานาจเหนือ
ฝายอาณาจกั ทัง้ นี้ โดยพระสันตะปาปาเปน ผูใชอ าํ นาจดงั กลา วแทนพระองค การใชอ ํานาจดังกลาวจงึ
ไดลวงเลยจากกรอบของความเช่ือทางศาสนาเขาสูขอบเขตการปกครองบานเมือง ซึ่งควรจะเปน
บทบาทหนา ท่ีของฝา ยอาณาจักร โดยอางวา อาํ นาจในการปกครองของบรรดากษัตริยและจักรพรรดิ
นั้นมาจากพระเจา โดยผานมาทางพระสนั ตะปาปา แนวคิดดงั กลาวกอใหเกิดการครอบงําอํานาจฝาย
อาณาจักรโดยฝายศาสนจักรโดยพระสันตะปาปา ทําใหผูปกครองฝายอาณาจักรไมพอใจและหา
หนทางเปนอิสระ ไมข้ึนตอคริสตจักรโรมนั คาทอลกิ ซงึ่ นําไปสคู วามขัดแยงและสงครามแยงชิงอาํ นาจ
ในเวลาตอมา

จะเห็นไดวา ปจจุบนั ความเชือ่ ถือตามแนวคิดขางตนไดคลายความศักดิ์สิทธ์ิลง เชนเดียวกับ
แนวคิดวาดวยอํานาจอธิปไตยเปนของพระเจา เนื่องจากประชาชนไดแยกแยะเรื่องการเมืองการ
ปกครองซ่ึงเปน เรอ่ื งของอาํ นาจการปกครองบา นเมอื งออกจากความเชื่อในทางศาสนาและเห็นวา บาท
บาทของพระสนั ตะปาปารวมถึงศาสนจกั รควรจํากัดแตเ พียงทางธรรมเทานน้ั กลาวโดยสรุปก็คือเปน
การแบง แยกบทบาทระหวางทางโลกกับทางธรรมออกจากกนั นัน่ เอง

38 กฎหมายรฐั ธรรมนูญและสถาบันการเมือง

แนวคิดอาํ นาจอธปิ ไตยเปน ของกษัตริยน ้นั ภายหลงั จากศาสนจกั รไดเส่ือมอํานาจลง อํานาจ
ของฝายอาณาจกั รไดร บั การสถาปนาขึ้นอยางเดนชัด สวนหนึง่ ไดรับการสนับสนุนโดยนักปราชญผาน
การสรางแนวคดิ ทฤษฎีเพือ่ รองรับอํานาจของกษัตริย ผูที่มีบทบาทในการสรางแนวคิดดังกลาวมาก
ที่สุดคนหน่ึง คือ ฌอง โบแดง (Jean Bodin) โดยกําหนดใหอํานาจอธิปไตยมีความสูงสุด ลนพน
เดด็ ขาด และเปน นริ นั ดร ซึ่งผูท่เี หมาะสมในการใชอํานาจอธิปไตยก็คือกษัตริย โดยทรงเปนตัวแทน
ของรฐั จึงทรงรฏั ฐาธปิ ตย โบแดง ไดความคดิ นมี้ าจากหลักท่วี า จักรพรรดิคือเจาของประเทศ ตามที่
เชอื่ กันในสมยั โรมัน ซงึ่ โบแดงจะบอกวา อาํ นาจอธิปไตยเปนของรฐั แตกเ็ ขา ใจวา รฐั คอื กษตั รยิ น ัน่ เอง

แนวคดิ วา ดว ยอาํ นาจอธิปไตยเปนของกษัตรยิ ม ไิ ดม แี ตในยโุ รปเทานนั้ แตย งั ปรากฏอยูทั่วทุก
มมุ โลก โดยสว นใหญเปนผลมากจากวิวัฒนาการทางประวัติศาสตร ผูท่ีมีพละกําลังและบริวารก็จะ
สถาปนาตนเองข้นึ เปน ผปู กครอง ซ่งึ อาจมชี อ่ื เรียกท่ีแตกตางกันไป เชน กษัตริยหรือจักรพรรดิ เปน
ตน ดวยเหตุของความแตกตางจากปจจัยหลายประการ เชน ภูมิศาสตร ความเปนมาทาง
ประวัติศาสตร ความเช่ือ ประเพณี เปนตน สงผลใหแนวคิดวาดวยอํานาจอธิปไตยเปนของแตละ
ทองที่มีความแตกตา งกนั ไปดวย เชนวา ระบอบสมบูรณาญาสิทธิราชยหรือระบอบราชาธิปไตย อัน
เปนระบอบการปกครองท่อี าํ นาจอธิปไตยเปน ของกษัตรยิ  ตามมุมมองของยุโรปนั้นอํานาจอธิปไตยมี
ความสูงสดุ และเดด็ ขาดอยา งแทจริง

มานิตย จมุ ปา (2543 : 17) กลา วถึงแนวคิดอํานาจอธิปไตยเปนของประชาชน ไววา แนวคิด
วา ดวยอํานาจอธิปไตยเปนของประชาชนน้ี เห็นวา ประชาชนเปนเจาของอํานาจอธิปไตย กลาวคือ
ประชาชนทุกคนอาจใชอํานาจอธิปไตยเองในกิจการท้ังปวงโดยตรง หรือจะจัดการปกครองแบบ
ประชาธปิ ไตยโดยออม คือใหประชาชนเลอื กผแู ทนขึน้ ทําการแทนตนเองก็ได

เกรียงไกร เจริญธนาวัฒน (2546 : 16) ไดกลาวไววา แนวคิดดังกลาวนี้เปนผลพวงมาจาก
ขอเสนอของรสุ โซ ที่กลาวในหนังสอื ชือ่ สญั ญาประชาคม เพอื่ ตอ ตา นระบอบสมบูรณาญาสทิ ธริ าชยใน
ฝรั่งเศส โดยมีหลักการสําคัญยืนยันในอํานาจอธิปไตยของประชาชน (The Sovereignty of the
People) ในทัศนะของเขาเห็นวามนุษยเกิดมาโดยอิสระและเทาเทียมกัน เชื่อกันวา โดยสภาพ
ธรรมชาตแิ ลว มนุษยเ ปนคนดี มีความเห็นอกเห็นใจในความทุกขยากของผูอ่ืน และมีความรูสึกที่จะ
อยูร วมกันเปน สงั คม ดวยเหตุผลดังกลา ว สังคมจงึ เปน ส่ิงจาํ เปน ทจี่ ะหลีกเลีย่ งมิได ภายใตเจตนารมณ
ทั่วไปแกส ังคมสวนรวม ในหนังสือเลมนร้ี ุสโซก็ไดใหความเห็นทํานองวา สังคมเกิดจากความยินยอม
พรอมใจกันของมนุษย การท่มี นุษยทกุ คนยนิ ยอมมารวมกันเปน สังคม กอ ใหเ กดิ เปน สัญญาประชาคม
ขนึ้ สงผลใหอาํ นาจอธปิ ไตยของประชาคมเขา มาแทนทส่ี ทิ ธเิ สรีภาพตามธรรมชาตขิ องมนุษยแตล ะคน
โดยกลา วเอาไวว า “เราแตละคนมอบรา งกายและพลงั ทัง้ หมดที่ตนมี เขา อยภู ายใตคําบญั ชาสงู สุดของ
เจตนารมณส ว นรวม และในอํานาจรว มกันของเรา เราขอรับสมาชิกแตละคนในฐานะที่เปนสวนหน่ึง
ซึ่งจะแบงแยกมไิ ดข องสังคม สมมติวา รฐั ประกอบดว ยคนหมนื่ คน สมาชิกแตละคนของรัฐยอมมีสวน
หนึ่งในหมื่นของอํานาจอธิปไตย.เพ่ือใหไดมาซึ่งอํานาจอธิปไตยน้ี ตองนับทุกสวนรวมกันเขามา
ท้งั หมด” จากคํากลาวน้ัน อธิบายไดวา อํานาจอธิปไตยของประชาคมนี้ ไมสามารถจะถูกแบงแยก

ความรูเ บือ้ งตน เกีย่ วกบั อํานาจอธปิ ไตย 39

ออกไปและจาํ หนายถายโอนใหแกผูใดได เพราะถือเปนอํานาจของผูคนทั้งหมดในประชาคมนั้น ซึ่ง
เปนเจตนารมณส งู สุดของสังคม หาใชข องผูคนแตบางสว นหรอื ของปจเจกชนแตละคนไม องคอธิปตย
ในที่นี้จึงไดแก เจตนารมณรวมกันของปวงชนท้ังหมด ที่อาจหมายถึงองคคณะการเมืองท่ีทุกคนใน
ประชาคมไดม สี วนรวมจดั ตง้ั ขนึ้

แนนอนที่สุดวาอํานาจอธิปไตยนี้ ถือเปนอํานาจภายในของรัฐและเปนอํานาจท่ีเกิดขึ้นมา
พรอ มๆ กบั ความเปน รัฐ กลาวคือ อํานาจอธิปไตยเกิดขึ้นมาไดเพราะคนมาอยูรวมกันเปนรัฐ โดยที่
ประชาชนแตละคนไดสละอํานาจของตนมาเปนอํานาจสวนกลางหรือํานาจอธิปไตย ดังน้ัน อํานาจ
อธปิ ไตยก็ยอมเปน ของทกุ คน ประชาชนแตล ะคนจึงตองเขามามีสวนรว มในการใชอ ํานาจอธิปไตย

เกรียงไกร เจริญธนาวัฒน (2548 : 149-151) สรุปไววา การถือทฤษฎีอํานาจอธิปไตยเปน
ของประชาชนจะมผี ลตามมา ดงั นี้

1. การออกเสียงเลือกตัง้ เปนสทิ ธิ ซ่งึ เราจะใชส ิทธดิ ังกลา วหรือไมก ย็ อมได
2. ผแู ทนราษฎรเปนตัวแทนของประชาชน ประชาชนสามารถควบคุมผูแทนฯ ได เชน ใน
เมือ่ ประชาชนไมพอใจผูแทนฯ ประชาชนกส็ ามารถท่ีจะถอดถอนผแู ทนฯ ออกจากตําแหนง ได เปน ตน
3. ประชาชนมีสวนรวมในทางกฎหมายและการเมืองอ่ืนๆ เชน มีสิทธิเสนอรางกฎหมาย
ตางๆ มีสิทธิออกเสียงแสดงประชามตใิ นเรื่องสําคญั ๆ
สมคดิ เลิศไพฑูรย (2542 : 12-15) กลาวถึงแนวคิดอํานาจอธิปไตยเปนของชาติ (National
Sovereignty) ไววา แนวคิดอํานาจอธปิ ไตยเปนของชาติ มองวาอํานาจอธิปไตยไมใชของประชาชน
แตเ ปน ของชาติ ชาติเปน ส่ิงที่สมมติข้นึ มาอันเกดิ จากการรวมตัวกนั ของพลเมอื งทกคน ซ่ึงถาแยกเปน
คนแตล ะคนแลว ก็จะไมมีอะไรเลย ตรงกันขาม ถารวมกันทุกคนแลวใหถือวาเปนชาติ ตามขอเสนอ
ของซีเอเยส (Sieyes) เช่อื วา อาํ นาจอธปิ ไตยแบง แยกไมไ ด ผลทตี่ ามมาก็คือ ประชาชนแตละคนไมได
เปน เจาของในสวนหนงึ่ ของอํานาจอธิปไตย ดังนั้น อํานาจอธิปไตยจึงเปนของรัฐหรือของชาติ ไมใช
เปนของประชาชนแตอ ยา งใด ประชาชนแตละคนนั้นมีสิทธิแตเพียงในการเลือกตัวแทนของตน เพ่ือ
เขา ไปใชอํานาจอธปิ ไตยในนามของชาติเทานั้น ดังน้ันผูแทนที่ไดรับเลือกเขาไปน้ันจึงเปนผูแทนของ
ชาตไิ มใ ชผูแ ทนของประชาชน และก็ยอมเปน อิสระจากอํานาจของประชาชน มีอิสระอยางเต็มที่ที่จะ
กระทาํ การใดๆ ในนามของรัฐ เจตนารมณของชาติจึงเปนเจตนารมณท่ชี อบดวยกฎหมาย เพราะเชื่อ
กนั วาชาติมอี ยกู อนสิ่งอืน่ ใด และเปนทม่ี าของทุกสิง่ อาํ นาจอธิปไตยจงึ ตอ งอยูทช่ี าติ ฉะนนั้ บคุ คลหรือ
คณะบุคคลจะใชอํานาจไดก็ตอเมื่อไดรับมอบหมายมาจากชาติ ตามทฤษฎีนี้องคอธิปตยไดแกชาติ
ราษฎรแตละคนไมไดเปนเจาของสวนหนึ่งของอํานาจอธิปไตย ราษฎรเขามามีสวนรวมในการใช
อํานาจนก้ี แ็ ตใ นฐานะทเี่ ปน สมาชกิ ของชาตเิ ทา นน้ั
มานติ ย จมุ ปา (2543 : 18) ไดสรุปไววา การถือทฤษฎีอํานาจอธิปไตยเปนของชาติจะมีผล
ตามมา ดงั นี้
1. การออกเสยี งเลอื กตงั้ เปน หนา ที่ ซ่งึ เราจะตองทาํ ไมใ ชสิทธิ

40 กฎหมายรฐั ธรรมนูญและสถาบันการเมือง

2. ถึงแมผูแทนจะมาจากการเลือกต้ังของประชาชน แตผูแทนเหลานั้นจะไมเปนตัวแทน
ของประชาชนแตอยา งใด เน่ืองจากผูแทนเหลานั้นเปนตัวแทนของชาติ การกระทําตางๆ อาทิ การ
ออกกฎหมายกถ็ ือวา เปน ของชาติ ผแู ทนจงึ ไมตกอยภู ายใตอาณัตขิ องผูใด

3. ประชาชนไมมีสวนรวมในทางกฎหมายกับการเมืองฉันใด ประชาชนจะเสนอราง
กฎหมายออกเสียงประชามติหรืออางวา เปนเจา ของอาํ นาจอธปิ ไตยไมไ ดฉันนั้น

กลาวโดยสรุปไดวา อํานาจอธิปไตยมิไดเปนของประชาชนคนใดคนหน่ึง แตใหถือเปนของ
สว นรวม ฉะนัน้ ชาติจะไมเปน ของประชาชนคนใดคนหนง่ึ ในทางกลบั กนั ประชาชนตางหากท่ีนับเปน
สวนหน่ึงของความเปนชาติ อํานาจอธิปไตยจึงเปนของชาติ โดยท่ีประชาชนแตละคนไมมีสวนใน
อาํ นาจนนั้ เลยแมแ ตน อ ย และเจตนารมณของชาติจะแสดงออกไดก็แตโดยชาติ โดยผานคณะผูแทน
ของชาติ ซงึ่ เปนอิสระไมถูกผูกมดั โดยสญั ญาใดๆ กบั ราษฎรผูเลือกเขามาจัดวา เปน ประชาธิปไตยแบบ
ออ มโดยแท

การแสดงออกซงึ่ อํานาจอธปิ ไตยของประชาชนในระบอบประชาธปิ ไตย
อํานาจอธิปไตยของปวงชน (Sovereignty of the People or Popular Sovereignty) เปน
แนวคิดท่ีวาแหลงที่มาของอํานาจสูงสดุ ของรฐั หรอื อาํ นาจอธิปไตยมีที่มาจากพลเมอื งทกุ ๆ คนภายใน
รัฐ จึงทําใหบางครั้งแนวคิดน้ีถูกเรียกวาอธิปไตยของมหาชน (Popular Sovereignty) อํานาจ
อธิปไตยท่ีมีความเช่ือมโยงกับประชาชนจํานวนมากในสังคมในระบอบประชาธิปไตย หรือ ก็คือ
แนวคดิ ที่วา อํานาจเปนของปวงประชามหาชน (Power Belongs to the People) ในประเทศท่ีใช
ระบบการปกครองแบบประชาธิปไตยมีหลักสําคัญคือ ประชาชนเปนอธิปตยหรือประชาชนเปน
เจาของอํานาจอธิปไตย ฉะนั้น ประชาชนจึงทรงไวซ่ึงอํานาจในการแสดงออกซ่ึงการเปนเจาของ
อาํ นาจอธปิ ไตย ดว ยวิธกี ารตางๆ
อภิชาติ แสงอัมพร (2559 : 88-90) ไดกลาวถึงการแสดงออกซึ่งอํานาจอธิปไตยของ
ประชาชนในระบอบประชาธิปไตยไว ดังตอไปนี้
1. การออกเสียงเลือกต้ัง (Election) ดวยเหตุที่ในปจจุบันพลเมืองของประเทศตางๆ มี
จาํ นวนมากข้นึ อกี ทั้งปญหาตา งๆ ซ่ึงเก่ยี วเนอ่ื งดว ยรฐั ทั้งภายในภายและภายนอกมคี วามสลับซับซอน
การทป่ี ระชาชนจะเขา ไปมีสว นรวมในการพจิ ารณาตดั สนิ และดําเนินการตางๆ ของรัฐดวยตนเอง จึง
เปนเร่อื งยากทจ่ี ะเปน ไปได ฉะนั้นประเทศตางๆ ในปจจบุ นั จึงใชวธิ ีใหประชาชนเลือกผูแทนเขาไปทํา
หนาทีแ่ ทนตน การเลอื กต้ังเปน สว นประกอบทีส่ ําคญั ทีส่ ดุ ของการปกครองระบอบประชาธิปไตยและ
เปนจดุ เรม่ิ ตนของการปกครองระบอบประชาธปิ ไตยในปจ จบุ ัน เพราะการเลือกต้งั เปนการช้ใี หเ ห็นถึง
เจตนารมณข องประชาชนวา ประชาชนสวนใหญข องประเทศตอ งการอะไร
ในประเทศท่ีมีการปกครองระบอบประชาธิปไตยนั้น การเลือกต้ังจะตองจัดใหมีข้ึนตาม
ระยะเวลาอันสมควร เชน อาจจะมีชวงระยะเวลา 3, 4, 5 และ 6 ป เปนตน ท้ังน้ีข้ึนอยูกับ
รัฐธรรมนูญของแตละประเทศเปน ฝา ยกาํ หนด และจะตองมผี ลในการเปล่ียนรัฐบาลดวย หลักสําคัญ
ของการเลือกตั้ง คือ ยุติธรรม เสมอภาค เปดเผย และเสรี ประเทศประชาธิปไตยจะตองยึดถือ

ความรเู บ้อื งตนเกยี่ วกบั อํานาจอธปิ ไตย 41

หลกั เกณฑเ หลา นี้โดยเครงครัด และเสียงของบคุ ลหนึ่งจะตองเทากับเสียงของบุคคลอื่น (One Man
One Vote)

2. การออกเสียงประชามติ (Referendum) วิธีการออกเสียงประชามติเปนวิธีหนึ่งที่เปด
โอกาสใหประชาชนไดมีสิทธิท่ีจะแสดงซึ่งเจตนารมณของตน โดยปกติมักจะเปนเรื่องเก่ียวกับการ
แกไ ขรัฐธรรมนูญมาตราใดมาตราหนึง่ กจ็ ะตองใหประชาชนออกเสียงประชามติวาจะรับรองหรือไม
รบั รองในการแกไขเพม่ิ เติมรฐั ธรรมนูญ ถาประชาชนรับรองการแกไขรัฐธรรมนูญน้ันก็จะมีผลบังคับ
ใชไ ด ในบางประเทศการออกเสียงประชามตจิ ะครอบคลมุ ถึงการแกไ ขกฎหมายธรรมดาดวย

3. ประชาชนมสี ทิ ธิเสนอรางกฎหมาย (Initiative) วตั ถปุ ระสงคกเ็ พ่อื ใหป ระชาชนมีอาํ นาจ
ในการริเริ่มหรือเสนอแนะการรางกฎหมายตอสภานิติบัญญัติโดยตรง นับไดวาเปนพัฒนาการของ
ระบอบประชาธิปไตยระดบั สดุ ยอดในทางปฏบิ ตั ิ ภายในขอบเขตของการปกครองระบอบรัฐธรรมนูญ
และกา วไกลกวา การออกเสียงประชามติ กลา วไดวาทฤษฎีการใหประชาชนมีสิทธิเสนอรางกฎหมาย
และมีสทิ ธิในการออกเสียงประชามติ ต้งั อยบู นพ้ืนฐานเดยี วกัน แตเงอ่ื นไขในการนาํ มาปฏบิ ตั แิ ตกตา ง
กัน ดงั ทีม่ ีผกู ลาววา ในขณะทก่ี ารออกเสียงประชามตเิ ปนมาตรการปองกันการกระทําไมชอบไมควร
ของฝา ยนติ บิ ัญญตั ิ สว นสทิ ธใิ นการเสนอรางกฎหมายเปนการเปด โอกาใหแ กประชาชนในการแกไ ขส่งิ
ทฝ่ี ายนติ ิบัญญัตลิ ะเวนการกระทํา

4. สิทธใิ นการถอดถอน (Recall) สิทธิในการถอดถอนเจาหนาท่ีของรัฐออกจากตําแหนง
การปกครองซ่งึ ปฏบิ ัตกิ ันอยตู ามทองถิ่นตางๆ ในสหรัฐอเมริกา ประชาชนมีสิทธิท่ีจะออกเสียงถอด
ถอนเจาหนาท่ีของรัฐซึ่งเขาดํารงตําแหนงโดยวิธีการเลือกต้ังเทานั้น และเม่ือประชาชนถอดถอน
เจา หนาท่ีดังกลาวออกจากตําแหนง แลว ก็จะเลือกคนใหมเขาไปดํารงตําแหนงแทน รัฐธรรมนูญแหง
ราชอาณาจักรไทยกําหนดสิทธิใหประชาชนผูมีสิทธิเลือกตั้งจํานวนไมนอยกวาสองหมื่นคน
(รัฐธรรมนูญแหงราชอาณาจักรไทย พ.ศ. 2550 : มาตรา 164) มีสิทธิเขาช่ือรองขอตอประธาน
วฒุ สิ ภา เพ่ือใหวุฒิสภามีมติใหถอดถอนผูดํารงตําแหนงนายกรัฐมนตรี รัฐมนตรี สมาชิกสภาผูแทน
ราษฎร สมาชกิ วุฒสิ ภา ประธานศาลฎกี า ประธานศาลรัฐธรรมนูญ ประธานศาลปกครองสูงสุด หรือ
อยั การสงู สดุ ออกจากตาํ แหนงได

กลาวโดยสรุป ประชาชนในฐานะผูเปนเจาของอํานาจอธิปไตยในระบอบการปกครองใน
รูปแบบประชาธิปไตยสามารถแสดงออกหรอื ใชอ ํานาจอธิปไตยโดยตรงดวยตวั เอง โดย การออกเสียง
เลอื กต้ัง การออกเสยี งประชามติ การเสนอรา งกฎหมายตอรัฐสภา และการใชสิทธิในการถอดถอนผู
ดาํ รงตําแหนง ทางการเมอื ง

การแบงแยกการใชอ าํ นาจอธปิ ไตย

อํานาจอธิปไตยซ่ึงเปนอํานาจสงู สดุ ในการปกครองรัฐหรือประเทศน้ัน ประกอบดวยอํานาจ
หลายสาขาดวยกนั เชน อาํ นาจในการออกกฎหมายบงั คับใชใ นประเทศ อํานาจในการบริหารกิจการ
บา นเมืองดา นตา งๆ และอาํ นาจในการพิจารณาตดั สินคดีความตางๆ การแบงอํานาจหนาท่ีในการใช

42 กฎหมายรัฐธรรมนูญและสถาบันการเมอื ง

อาํ นาจอธิปไตยออกเปนสาขาตา งๆ โดยใหอํานาจแตละสาขาตกอยูในมือผูใชอํานาจที่ตางบุคคลกัน
เปนการพยายามท่จี ะขจัดการผูกขาดการใชอํานาจอธิปไตย เพราะการที่อํานาจอธิปไตยตกอยูในมือ
ของคนคนเดียวหรือคณะบคุ คลคณะเดียวกนั ยอ มกอใหเกิดปญ หาในเรอื่ งราวการใชอาํ นาจน้ันโดยไม
เปน ธรรม

เกรียงไกร เจริญธนาวัฒน (2548 : 155-156) สรุปไววา การแบงอํานาจหนาท่ีในการใช
อํานาจอธปิ ไตยของรัฐเปน สวนๆ และใหเ จา หนาท่ผี รู ับผิดชอบไมข น้ึ ตอ กัน เพอ่ื เปนการคานอํานาจซง่ึ
กนั และกนั (Checks and Balances) จะเปนวธิ กี ารท่สี ามารถประกันสิทธิและเสรีภาพของราษฎรมิ
ใหถ กู คกุ คาม หรือปองกนั ไมใหม กี ดขี่หม เหงเอารัดเอาเปรียบจากผใู ชอํานาจปกครอง ความพยายามท่ี
จะอธิบายองคประกอบของอํานาจอธิปไตยหรือการแบงแยกอาํ นาจหนา ที่ ในการใชอ ํานาจอธิปไตยนี้
ไดม นี กั ปราชญแ ละนักทฤษฎหี ลายคนไดอธบิ ายไว ทีส่ ําคญั คือ

อริสโตเติล (Aristotle) นักปราชญชาวกรีก ไดกลาวไววา รัฐบาลหรือการปกครองน้ัน
ประกอบดว ยทช่ี มุ ชนใหญส าํ หรบั พิจารณาปญหาเกีย่ วกับสาธารณสุข คณะขาราชการและคณะตุลา
การ

จอหน ลอค (John Lock) ไดอธิบายการแยกอํานาจหนาท่ีในการใชอํานาจอธิปไตยไววา
อํานาจหนาทใี่ นการใชอ าํ นาจอธิปไตยแยกออกเปน สามสว นคอื อาํ นาจนติ บิ ัญญตั ิ อาํ นาจบริหาร และ
อาํ นาจในการทาํ สงครามหรอื การสงบศึกและการทําสัญญาทางไมตรี โดยท่ีการตัดสินคดีความหรือ
การตลุ าการน้ันเปน สวนหนง่ึ ของอาํ นาจนิตบิ ัญญัติ

มองเตสกิเออ (Montesquieu) นักปราชญชาวฝร่ังเศสไดกลาวในหนังสือช่ือวาเจตนารมณ
ของกฎหมาย (The Spirit of Law) กลาวถึงกฎหมายท่ีใชบังคับอยูทั่วๆ ไป และรัฐธรรมนูญของ
ประเทศองั กฤษ มองเตสกิเออ ไดก ลาววา ทกุ ประเทศมีอํานาจอยสู ามอยา งเชน กัน คือ 1) อํานาจนิติ
บัญญัติ (Legislative Power) มีอํานาจในการออกกฎหมาย 2) อํานาจที่จะปฏิบัติกิจการตางๆ ซึ่ง
ขนึ้ อยกู ับกฎหมายมหาชน อนั ไดแก อาํ นาจทีพ่ ระมหากษตั รยิ ห รือขาราชการทําสัญญาสันติภาพหรือ
ประกาศสงคราม สงหรือรับทูต หรือรักษาความสงบเรียบรอยหรือปองกันมิใหมีการรุกราน ซ่ึงเปน
อํานาจบริหาร (Executive Power) และ 3) อํานาจท่ีจะปฏิบัติกิจการตางๆ ซึ่งเปนอํานาจที่จะ
พจิ ารณาคดี คือ อาํ นาจตลุ าการ (Judicial Power)

ชาญชยั แสวงศักด์ิ (2560ก : 253-254) กลาวไววา การที่มองเตสกิเออ เห็นวาทุกประเทศ
จะตองมีหลักเรอื่ งการแบง แยกอํานาจนัน้ ก็เพราะเปน ธรรมดาท่ีบคุ คลมอี ํานาจ บคุ คลมักจะใชอาํ นาจ
เกินเลยไปเสมอ ฉะน้ัน จึงตองใหอํานาจหนึ่งหยุดย้ังอํานาจอีกอยางหนึ่ง (Power stop Power)
บคุ คลจึงจะมเี สรีภาพได ทั้งน้ีเพราะถาอํานาจนิติบัญญัติและอํานาจบริหารอยูในมือบุคคลคนเดียว
หรือเจา พนักงานคณะเดยี ว คือสภานิตบิ ญั ญตั ิ ก็จะมกี ารออกกฎหมายกดข่ี และใชก ฎหมายนั้นบังคับ
อยา งกดขี่ และถา อาํ นาจตลุ าการไมแ ยกออกจากอาํ นาจนิตบิ ญั ญตั ิและอํานาจบรหิ าร บคุ คลก็จะไมมี
เสรภี าพเชนเดียวกนั กลาวคอื ถา อํานาจตุลาการมารวมเปนอํานาจนิติบัญญัติ ชีวิตและเสรีภาพของ
บุคคลจะอยใู นมอื ผูใชอํานาจท้ังสองน้ี เพราะผูพิพากษาเปนผูออกกฎหมายดวย และถาอํานาจตุลา