กฎหมายรัฐธรรมนูญและสถาบันการเมือง

ประวตั ิรัฐธรรมนญู ไทย 143

หลักการสําคัญของรัฐธรรมนูญฉบับน้ีไดจัดทําข้ึนโดยสภานิติบัญญัติแหงชาติ ซึ่ง มนตรี
รูป-สุวรรณ (2543 : 183-192) ณัฐกร วิทิตานนท (2557 : 241-245) และ ชาญชัย แสวงศักดิ์
(2560ข : 336-338) ไดก ลา วไว สรปุ ไดด งั น้ี

1. การประกาศอุดมการณการปกครองแบบประชาธปิ ไตยอยา งชดั แจง ในคาํ ปรารภ ซึง่ เปน
สวนทวี่ า ดว ยเจตนารมณข องรฐั ธรรมนูญ

2. ในกรณที ่รี าชบัลลงั กวางลง ใหการสืบราชสมบัติเปนไปตามกฎมณเฑียรบาล หากไมมี
ราชโอรส รฐั สภาอาจใหความเห็นชอบถวายสทิ ธิในการสบื ราชสมบัติแกพระราชธิดา

3. การอนุญาตใหแกไขกฎมณเฑียรบาลวาดวยการสืบราชสันตติวงศ พ.ศ. 2467 ดวย
วิธกี ารแบบเดียวกับการแกไขเพ่มิ เติมรัฐธรรมนญู ซ่ึงจากเดิมไมมกี ารอนุญาตใหแกไ ข

4. การใหส ทิ ธเิ สรภี าพแกชาย-หญิงเทา เทยี มกนั
5. การวางแนวทางสรางความเปนธรรมในสังคม ลดความเหล่ือมลํ้าทางสังคมและ
เศรษฐกจิ ลง การปฏิรปู ทด่ี นิ เพ่ือการเกษตรกรรม การจัดสวสั ดกิ ารแกล กู จา งเม่อื แกชรา
6. หา มสมาชิกสภาผูแทนราษฎรและวฒุ สิ ภาดํารงตําแหนง ขา ราชการประจาํ
7. กาํ หนดใหสมาชิกสภาผูแทนราษฎรและวุฒสิ ภาตองแสดงทรัพยสิน เพื่อปองกันการใช
อาํ นาจโดยมชิ อบของนกั การเมอื ง รวมท้ังรฐั มนตรี
8. การสงเสริมพรรคการเมืองโดยการกําหนดใหผูสมัครรับเลือกต้ังตองสังกัดพรรค
การเมือง และการสนับสนุนใหมผี นู าํ พรรคฝา ยคา น
9. การสง เสรมิ ใหรฐั สภามีการตรวจสอบการทํางานของรฐั การใชจา ยของขา ราชการโดยให
มีผตู รวจเงินแผน ดนิ ของรฐั สภา
10. การเพิ่มมาตรการควบคุมสมาชิกรัฐสภา
11. การกําหนดใหนายกรัฐมนตรีมาจากการเลือกตง้ั การหา มคณะรัฐมนตรีใชกฎอัยการศึก
ตามอําเภอใจ โดยตอ งขออนมุ ัตจิ ากรฐั สภาเสียกอน
12. การกําหนดใหม ศี าลปกครอง ศาลแรงงาน ศาลภาษีอากรและสงั คม
13. การใหอิสระในการปกครองตัวเองและทองถ่ิน เปนคร้ังแรกท่ีมีการวางบทบัญญัติให
ทอ งถน่ิ ปกครองตนเองไดใ นระดบั หนงึ่
14. การสรางเกราะปอ งกนั รฐั ธรรมนญู โดยกําหนดไววา การนิรโทษกรรมแกผูกระทําการ
ลมลางสถาบันพระมหากษตั รยิ หรือรัฐธรรมนูญจะกระทํามิได
15. การกําหนดใหก ารแกไ ขรฐั ธรรมนูญ กระทาํ ไดโ ดยงาย โดยใชเ สียงขา งมากธรรมดา

ฉบับท่ี 11 รัฐธรรมนญู แหงราชอาณาจกั รไทย พุทธศกั ราช 2519

รัฐธรรมนญู ฉบบั นีไ้ มแตกตางไปจากธรรมนญู การปกครองราชอาณาจักร พ.ศ. 2502 คือ ให
อํานาจแบบเผด็จการโดยคนๆ เดียวแกหัวหนาฝายบริหารคือนายกรัฐมนตรี และใหมีผลบังคับ
ยอนหลังไปกอนท่ีจะมีรัฐธรรมนูญ เหมือนท่ีบัญญัติไวในธรรมนูญการปกครองราชอาณาจักร พ.ศ.

144 กฎหมายรฐั ธรรมนญู และสถาบันการเมือง

2515 สําหรับฝายนิติบัญญัติไดกําหนดใหมี “สภาปฏิรูปการปกครองแผนดิน” ทําหนาที่ฝายนิติ
บัญญัติ ซ่ึงสภาปฏิรูปการปกครองประกอบดวยสมาชิก 300-400 คน ท่ีมาจากการแตงตั้งและอยูใน
วาระครง้ั ละ 4 ป (จักษ พนั ธช ู-เพชร, 2557 : 87) ประกาศเมอ่ื 22 ตุลาคม พ.ศ. 2519 ถูกยกเลิก ใน
วันที่ 20 ตุลาคม พ.ศ. 2520เนือ่ งจากการรฐั ประหาร

หลักการสําคัญของรัฐธรรมนูญฉบับนี้ยกรางข้ึนโดยคณะกรรมการยกรางรัฐธรรมนูญที่
“คณะปฏิรปู การปกครองแผนดิน” แตงต้ังขึ้น เน้ือหาแทบท้ังหมดของรัฐธรรมนูญน้ี รับอิทธิพลมา
จากฉบบั ท่ี 7 และฉบับท่ี 9 อยา งชัดเจน ซึ่ง กจิ บดี กองเบญจภุช (2553 : 61-62) ณัฐกร วิทิตานนท
(2557 : 245-247) และ ชาญชยั แสวงศักด์ิ (2560ข : 339-340) ไดก ลาวไว สรปุ ไดด งั น้ี

1. กําหนดใหมีสภาเดียวในชื่อสภาปฏิรูปการปกครองแผนดินทําหนาที่นิติบัญญัติ
ประกอบดว ยสมาชกิ จํานวนไมนอยกวา 300 คน แตไมเกิน 400 คน ซึ่งพระมหากษัตริยทรงแตงต้ัง
และใหอ ยใู นตาํ แหนง 4 ป นบั แตว ันทพี่ ระมหากษตั ริยทรงแตงตงั้

2. มีหลกั การใหมค ือ กําหนดใหสภาปฏิรูปการปกครองแผนดินและคณะรัฐมนตรีแตงต้ัง
กรรมาธิการวิสามญั วินิจฉัยรางพระราชบญั ญัตฝิ ายละไมเ กนิ 6 คน เพ่ือกล่ันกรองกฎหมายกอ น

3. คณะรัฐมนตรีประกอบดวยนายกรัฐมนตรี 1 คน และรัฐมนตรีอื่นไมเกิน 20 คน ซ่ึง
คณะรฐั มนตรจี ะตองรว มกับสภาทปี่ รึกษานายกรัฐมนตรี คอื บุคคลในคณะปฏริ ูปการปกครองแผนดิน
เพ่อื กําหนดนโยบายบริหาร

4. คงอํานาจตามธรรมนญู การปกครองราชอาณาจกั ร พ.ศ. 2502 เอาไวในมาตรา 21
5. มลี กั ษณะเปน รฐั ธรรมนูญฉบับถาวร เพราะถึงแมจะกําหนดใหมีการแกไขรัฐธรรมนูญ
ตามกําหนดเวลา แตเปนการแกไขเฉพาะสภาผูแทนราษฎรหรือรัฐสภา มิไดแกไขในกรอบหรือ
โครงสรางใหญของรัฐธรรมนูญ ท่ีกําหนดเวลาภายใน 4 ป ใหแกไขรัฐธรรมนูญเพื่อใหมีรัฐสภา ไดแก
สภาผแู ทนราษฎรท่ีมาจากการเลอื กตง้ั และวุฒสิ ภาทม่ี าจากการแตงต้ัง และกําหนดใหมีการเลือกต้ัง
ท่ัวไปภายใน 90 วัน นบั แตค รบกําหนด 4 ป ของรัฐธรรมนูญ
6. รบั รองให “บรรดาการกระทํา ประกาศหรือคําสั่งของหัวหนาคณะปฏิรูปการปกครอง
แผน ดิน หรอื การกระทาํ ประกาศหรือคาํ สั่งของคณะปฏริ ูปการปกครองแผนดิน ทไี่ ดกระทําประกาศ
หรอื ส่งั การกอนวันใชรฐั ธรรมนูญน้ี ทั้งนที้ เ่ี ก่ียวเนื่องกบั การปฏิรปู การปกครองแผน ดิน ไมว าจะกระทํา
ดว ยประการใดหรอื เปน ในรปู ใด และไมว าจะกระทาํ ประกาศหรอื คําสง่ั ใหม ผี ลบังคับในทางนติ บิ ญั ญตั ิ
ในทางบริหาร หรอื ในทางตุลาการ ใหถือการกระทํา ประกาศหรือคําสั่ง ตลอดจนการกระทําของผู
ปฏบิ ัตติ ามประกาศหรอื คําสง่ั นน้ั เปนการกระทํา ประกาศหรอื คําส่ังทีช่ อบดว ยกฎหมาย”

ฉบับที่ 12 ธรรมนูญการปกครองราชอาณาจกั ร พทุ ธศกั ราช 2520

รฐั ธรรมนญู ฉบบั นมี้ าจากการรวมบทบัญญตั ิจากรฐั ธรรมนูญหลายฉบบั สิ่งหน่ึงท่ีถูกนํามาใช
เปน เครอ่ื งมือของคณะปฏวิ ตั ิ ก็คือ การหามประชาชนมีสวนรวมทางการเมอื งและหา มการจดั ตัง้ พรรค
การเมือง นอกจากนี้ยังมีการกําหนดใหบุคคลในคณะปฏิวัติทําหนาที่เปนสมาชิกของสภานโยบาย

ประวัติรัฐธรรมนูญไทย 145

แหง ชาติ โดยมีหัวหนาคณะปฏวิ ตั เิ ปนประธาน สภานโยบายแหงชาติทาํ หนา ที่กาํ หนดนโยบายและให
คําแนะนําแกฝายบริหารเพื่อใหเปนไปตามแนวทางท่ีสภานโยบายแหงชาติกําหนด รวมไปถึงการมี
อํานาจแตงตงั้ และสั่งปลดนายกรัฐมนตรีไดดว ย (จักษ พนั ธชูเพชร, 2557 : 87) ประกาศใชเมื่อวนั ท่ี 9
พฤศจกิ ายน พ.ศ. 2520 ถูกยกเลกิ เมอ่ื วันที่ 22 ธันวาคม พ.ศ. 2521

หลักการสําคญั ของรฐั ธรรมนญู ฉบบั น้ยี กรา งขนึ้ โดยคณะกรรมการยกรางรัฐธรรมนูญที่คณะ
ปฏิวตั ิแตง ตัง้ ข้ึน รัฐธรรมนญู นี้ต้ังใจใหเ ปน รฐั ธรรมนูญชั่วคราว ซ่งึ สาระสาํ คญั ๆ นํามาจากรัฐธรรมนญู
ฉบับกอ นหนา นี้ แตม ขี อแตกตา งทช่ี ดั เจน ซึ่ง มนตรี รูปสวุ รรณ (2543 : 194-196) ณัฐกร วทิ ิตานนท
(2557 : 248-249) และ ชาญชยั แสวงศักด์ิ (2560ข : 341-342) ไดกลา วไว สรปุ ไดดงั น้ี

1. กําหนดใหมีสภานิติบัญญัติแหงชาติ ประกอบดวยสมาชิก 300-400 คนซึ่งอาจมาจาก
ขา ราชการประจาํ เพราะธรรมนูญการปกครองไมหามขาราชการประจําสามารถดํารงตําแหนงทาง
การเมือง

2. การกําหนดใหสภานิติบัญญัติแหงชาติทําหนาที่จัดทํารัฐธรรมนูญ โดยใหคํานึงถึงการ
เลือกตัง้ ทว่ั ไป ในป พ.ศ. 2521 และใหทําหนา ที่พิจารณาพระราชบัญญตั ิ แตไมม ีสิทธิเสนอเอง

3. กําหนดใหมีสภานโยบายแหงชาติประกอบดวยบุคคลในคณะปฏิวัติ เพื่อทําหนาที่
กาํ หนดแนวนโยบายแหงรัฐ และใหขอคิดเห็นในการบริหารประเทศแกคณะรัฐมนตรี และอาจรวม
วินิจฉัยปญหา หรือประชุมรวมกับคณะรัฐมนตรี เพ่ือมีมติใหคณะรัฐมนตรีดําเนินการ นอกจากน้ี
ประธานสภานโยบายแหงชาติยังสามารถถวายคําแนะนําใหนายกรัฐมนตรีพนจากตําแหนง และให
รัฐมนตรตี ามทีน่ ายกรัฐมนตรีถวายคาํ แนะนาํ

4. ตามธรรมนูญการปกครอง หามนายกรฐั มนตรีและรฐั มนตรี เปนสมาชิกสภานิติบัญญัติ
แหง ชาติ และหา มดํารงตําแหนง ในกิจการเอกชนท่ีดําเนนิ ธรุ กิจคากาํ ไร

5. มาตรา 27 ยังกําหนดอํานาจพิเศษของฝายบริหารที่มีลักษณะคลาย มาตรา 17 แหง
ธรรมนญู การปกครอง พ.ศ. 2502, 2515 หรอื มาตรา 21 แหงรฐั ธรรมนญู พ.ศ. 2519

6. การวินจิ ฉยั ปญ หาการปกครองที่ไมม บี ัญญัติในธรรมนญู การปกครองนั้น ใหเปนอํานาจ
หนา ท่ขี องสภานิตบิ ัญญัติแหงชาติเปนผวู ินจิ ฉยั ชข้ี าด

ฉบบั ที่ 13 รัฐธรรมนญู แหง ราชอาณาจกั รไทย พทุ ธศักราช 2521

รฐั ธรรมนญู ฉบับนีป้ ระกอบดว ยหลกั การปกครองระบอบประชาธปิ ไตยท่ีมลี กั ษณะคลายคลึง
กับรัฐธรรมนูญแหง ราชอาณาจกั รไทย พ.ศ. 2517 กาํ หนดใหป ระธานวฒุ ิสภาทาํ หนาที่ประธานรัฐสภา
ใหสมาชิกวุฒิสภามีอํานาจเทาเทียมกับสมาชิกสภาผูแทนราษฎรในหลายประการ และยอมให
ขา ราชการประจําดํารงตําแหนงขาราชการการเมือง (จักษ พันธชูเพชร,2557 : 87) ประกาศใชเมื่อ
วันที่ 22 ธนั วาคม พ.ศ. 2521 ถูกยกเลกิ เม่อื วนั ท่ี 23 กมุ ภาพันธ พ.ศ. 2534 จากการรฐั ประหาร โดย
“คณะรกั ษาความสงบเรียบรอ ยแหงชาต”ิ (ร.ส.ช.) ภายใตก ารนําของ “พล.อ.สนุ ทร คงสมพงษ”

146 กฎหมายรฐั ธรรมนญู และสถาบันการเมือง

หลักการสําคัญของรัฐธรรมนูญฉบับนี้ยกรางข้ึนโดยคณะกรรมาธิการท่ีสภานิติบัญญัติ
แหง ชาตแิ ตง ต้ังข้ึน และไดผา นการพจิ ารณาของสภานติ บิ ัญญัตแิ หง ชาติตามทรี่ ฐั ธรรมนูญฉบบั กอนได
กําหนดไว ) ในภาพรวม โครงสรางของรฐั ธรรมนูญนก้ี เ็ หมือนกบั ๆ กับรฐั ธรรมนูญหลายฉบับทผ่ี านมา
คอื ตั้งใจจะใหใ ชถ าวร แตกตา งกันก็ตรงท่ีครั้งน้ีรัฐธรรมนูญเสมือนถูกแบงออกเปน 2 ฉบับ (หรือ 2
ระยะ) ไดแก ฉบับ “ถาวร” หรือระยะที่บทเฉพาะกาลเปนอันยกเลิกไปแลว กับฉบับ “บทเฉพาะ
กาล” หรอื ระหวา งที่บทเฉพาะกาลยงั มผี ลใชบังคับอยู ซึ่ง มนตรี รูปสุวรรณ (2543 : 55-58) ณัฐกร
วทิ ิตานนท (2557 : 250-253) และ ชาญชัย แสวงศกั ดิ์ (2560ข : 343-344) ไดก ลาวไว สรปุ ไดดังนี้

1. สว นทรี่ บั เอาหลักการในรฐั ธรรมนญู ฉบบั พ.ศ. 2517 เชน หมวดพระมหากษัตริย สวน
ใหญร ับเอาหมวดพระมหากษัตริยม าท้ังหมด รวมท้งั เรื่ององคมนตรี และการสืบสันตติวงศ หมวดสทิ ธิ
เสรีภาพของประชาชนชาวไทย หมวดหนาท่ีของชนชาวไทย หมวดแนวนโยบายแหงรัฐ

2. โครงสรางและสถาบันการเมือง ในหมวดรัฐสภาไดกําหนดใหมี 2 สภา ประกอบดวย
สภาผูแทนราษฎรกับวุฒิสภา โดยประธานวุฒิสภาทําหนาท่ีประธานรัฐสภา ประธานสภา
ผูแทนราษฎรเปนรองประธานรัฐสภา ซ่ึงตางไปจากฉบับ พ.ศ. 2517 ท่ีใหความสําคัญกับสภา
ผแู ทนราษฎร โดยใหป ระธานสภาผูแทนราษฎรเปน ประธานรฐั สภา

3. มาตราสําคัญท่ใี หบทบาทแกพ รรคการเมืองไดแก การควบคุมคะแนนเสียงของสมาชิก
พรรคที่เปนสมาชิกสภาผูแทนราษฎรผานการกําหนดใหสมาชิกสภาผูแทนราษฎรตองสังกัดพรรค
การเมือง ซึ่งหากถูกขับออกจากพรรคที่ตนสังกัด ก็เทากับวาสิ้นสมาชิกภาพของการเปน
สมาชกิ สภาผูแทนราษฎร

4. กําหนดใหมสี มาชกิ วุฒิสภาถึง 3 ใน 4 ของจํานวนสมาชิกสภาผูแทนราษฎรท้ังหมด มี
การกําหนดคุณสมบตั ิไวกวางๆ โดยเปนผทู รงคุณวฒุ ทิ มี่ คี วามรหู รือความชาํ นาญในสาขาตา งๆ อายุไม
ตาํ่ กวา 35 ปบรบิ ูรณ เทากบั เปดชองใหขาราชการประจําดํารงตําแหนงสมาชิกวุฒิสภา และมีวาระ
การดาํ รงตําแหนง 6 ป โดยสมัยแรกมีการจับฉลากออกทุก 2 ป จนครบวาระ 6 ปแรก แตก็อาจถูก
แตงต้งั เขา มาไดอ ีก

5. กําหนดใหม คี ณะกรรมการตลุ าการรฐั ธรรมนญู
6. การแกไขรฐั ธรรมนูญฉบับนีส้ รา งเกณฑใ หแ กไขยาก

ฉบับท่ี 14 ธรรมนูญการปกครองราชอาณาจักร พทุ ธศกั ราช 2534

รัฐธรรมนญู ฉบบั น้ีมีการจัดต้ังสภานิติบัญญัติแหงชาติอันประกอบดวยสมาชิกท่ีมาจากการ
แตง ตั้งทาํ หนา ทีร่ า งรัฐธรรมนูญ และท่ีสําคัญอีกประการคือ การใหอํานาจประธานสภารักษาความ
สงบเรียบรอยแหงชาติ ซ่ึงก็คือหัวหนาคณะรักษาความสงบเรียบรอยแหงชาติมีอํานาจเหนือกวา
นายกรฐั มนตรใี นการบริหารราชการแผนดนิ โดยสรุปอํานาจเบด็ เสร็จจึงรวมอยูที่ประธานสภารักษา
ความสงบเรียบรอยแหงชาติ เพราะการริเริ่มใดๆ ของนายกรัฐมนตรีจะกระทําไมไดหากไมไดผาน
ความเห็นชอบจากสภารักษาความสงบเรียบรอยแหงชาติ (จักษ พันธชูเพชร, 2557 : 87) ประกาศ

ประวัติรัฐธรรมนญู ไทย 147

เม่ือวันท่ี 1 มีนาคม พ.ศ. 2534 ถูกยกเลิกเม่ือวันที่ 9 ธันวาคม พ.ศ. 2534 อันเนื่องมาจากการ
ประกาศใชร ัฐธรรมนูญแหง ราชอาณาจกั รไทย

หลักการสําคญั ของรฐั ธรรมนญู ฉบบั น้ยี กรา งขึ้นโดยคณะเจาหนาที่ที่ “คณะรักษาความสงบ
เรยี บรอยแหงชาต”ิ แตงต้ังขึ้น สวนใหญใกลเคียงกับฉบับท่ี 12 อยางมาก แตมีขอแตกตางบางบาง
ประการ ซึ่ง มนตรี รูปสุวรรณ (2543 : 58-60) ณัฐกร วิทิตานนท (2557 : 253-255) และ ชาญชัย
แสวงศกั ด์.ิ (2560ข : 345-346) ไดก ลาวไว สรปุ ไดด ังน้ี

1. กําหนดใหสภานติ บิ ญั ญัติมหี นา ทจี่ ัดทาํ รฐั ธรรมนญู และพจิ ารณารา งพระราชบัญญตั ิ
2. ใหมีสภารักษาความเรียบรอ ยซง่ึ โอนมาจากคณะรักษาความสงบเรยี บรอยแหงชาติ
3. พยายามแยกอํานาจการเมอื งออกจากผลประโยชน และไมไ ดด าํ รงตาํ แหนง ซอนระหวาง
ฝายบริหารกับฝา ยนิตบิ ญั ญตั ิ
4. นายกรฐั มนตรีและรัฐมนตรจี ะเปนสภานติ บิ ัญญัติแหงชาติมิไดและจะดํารงตําแหนงใด
ในกิจการเอกชนท่ีดําเนินธุรกิจเพือ่ คากาํ ไรมิได
5. กําหนดกระบวนการในการจัดทํารัฐธรรมนูญฉบับใหมของ “คณะกรรมาธิการราง
รฐั ธรรมนูญ”

ฉบบั ที่ 15 รฐั ธรรมนญู แหงราชอาณาจกั รไทย พุทธศกั ราช 2534

รัฐธรรมนูญฉบับนี้ใชระบบสองสภา โดยใหประธานวุฒิ สภาเปนประธานรัฐสภา สมาชิก
วฒุ ิสภามาจากการแตงตั้งโดยใหอ ํานาจนายกรัฐมนตรเี ปน ผเู ลอื ก มขี อกาํ หนดหามขาราชการประจํา
ดํารงตําแหนง ขา ราชการการเมือง แตนายกรัฐมนตรีไมจําเปนตองมาจากการเลือกตั้ง (จักษ พันธชู
เพชร, 2557 : 88) ประกาศใชเมอื่ วนั ท่ี 9 ธันวาคม พ.ศ. 2534 ถกู ยกเลกิ ไปเม่อื วนั ท่ี 11 ตุลาคม พ.ศ.
2540 จากการประกาศใชรัฐธรรมนูญแหง ราชอาณาจักรไทย

หลักการสําคัญของรฐั ธรรมนญู ฉบบั นี้ยกรา งขนึ้ โดยคณะกรรมาธิการยกรางรัฐธรรมนูญและ
ไดผ า นความเห็นชอบของสภานิติบัญญัติแหงชาติ ซ่ึง กิจบดี กองเบญจภุช (2553 : 83-89) ณัฐกร
วิทิตานนท (2557 : 255-265) และ ชาญชยั แสวงศกั ดิ์ (2560ข : 346-348) ไดก ลา วไว สรปุ ไดด งั น้ี

1. การยืนยันวาการแกไขเพิ่มเติมกฎมณเฑียรบาลวาดวยการสืบสันตติวงศ พ.ศ. 2467
เปน พระราชอํานาจของพระมหากษัตริยเ ทา น้ัน

2. การกําหนดในสวนที่วาดวยพรรคการเมืองวาพรรคการเมืองตองแสดงบัญชีทรัพยสิน
และหนสี้ นิ ตามบทบญั ญัติของกฎหมาย

3. กําหนดใหรฐั สภาประกอบดวยวฒุ ิสภาและสภาผูแทนราษฎร แตกลับไปใหความสําคัญ
กับวฒุ ิสภา โดยใหป ระธานวฒุ ิสภาเปนประธานรฐั สภา

4. สมาชิกวุฒิสภามาจากการแตงตั้งท้ังหมด จํานวน 270 คน มีวาระ 6 ป ขณะท่ี
สมาชิกสภาผูแทนราษฎร มีจํานวน 360 คน โดยใชวิธีเฉล่ียจากฐานประชากรใหได จํานวน
ผแู ทนราษฎรคงที่ มีวาระ 4 ป

148 กฎหมายรัฐธรรมนญู และสถาบันการเมือง

ฉบบั ที่ 16 รฐั ธรรมนญู แหง ราชอาณาจกั รไทย พุทธศกั ราช 2540

รัฐธรรมนูญฉบบั นี้ เนนการปกครองระบอบประชาธิปไตยแบบมีสว นรวม ประชาชนไดรบั การ
รบั รองเร่อื งสทิ ธิอยา งเปน รปู ธรรม รปู แบบการปกครองใชร ะบบ 2 สภา ในสว นของคณะรัฐมนตรใี หม ี
ไดไ มเกนิ 36 คน เพอ่ื ใหก ารเลอื กตัง้ เปนไปอยางบรสิ ทุ ธิย์ ตุ ิธรรม จึงมีองคกรอิสระคือคณะกรรมการ
การเลอื กต้ัง หรอื กกต. ทาํ หนา ท่ีในการจดั การเลอื กต้งั และใหการรบั รองผลการเลือกตั้งในทุกระดับ
กําหนดบทลงโทษผทู ่ีไมไ ปใชส ทิ ธิในการลงคะแนนเสยี งเลือกต้ัง เปนครงั้ แรกท่กี ําหนดใหใ ชระบบศาล
คู โดยมรี ะบบศาลยตุ ธิ รรมรวมกับศาลปกครองในลกั ษณะคขู นาน แยกความรบั ผิดชอบและมีวธิ กี ารท่ี
แตกตางกันในแตละระบบ (จักษ พันธชูเพชร, 2557 : 88) ประกาศใช เม่ือวันที่ 11 ตุลาคม พ.ศ.
2540 ถูกยกเลกิ เม่อื วนั ที่ 19 กนั ยายน พ.ศ. 2549 จากการรฐั ประหาร

หลกั การสาํ คัญของรฐั ธรรมนูญฉบบั น้ี ประกาศเจตนารมณห ลกั 3 ประการ (ดังปรากฏอยใู น
“คําปรารภ”) โดยมีสาระสําคัญท่ี มานิตย จุมปา (2546 : 319-355) กิจบดี กองเบญจภุช (2553 :
107-157) และ ชาญชัย แสวงศกั ดิ์ (2560ข : 353-358) ไดกลาวไว สรปุ ไดดังนี้

1. รฐั สภาประกอบดวยสภาผูแทนราษฎรและวุฒิสภา สมาชิกสภาผูแทนราษฎรมีจํานวน
500 คน มาจากการเลือกตั้งแบบบัญชีรายชื่อจํานวน 100 คน และอีก 400 คน มาจากการเลือกตั้ง
แบบแบง เขต สวนวุฒสิ ภามสี มาชิก 200 คน มาจากการเลือกตั้ง โดยใชเ ขตจงั หวัดเปนตัวกาํ หนด โดย
มจี ํานวนสมาชิกตามสัดสว นของประชากรทไ่ี ดก าํ หนดไว มีวาระการดาํ รงตาํ แหนงคราวละ 6 ป

2. กําหนดใหนายกรัฐมนตรีตองเปนสมาชิกสภาผูแทนราษฎร ใหมีนายกรัฐมนตรีและ
รัฐมนตรอี นื่ จาํ นวนไมเกิน 36 คน ใหประธานสภาผูแทนราษฎรลงนามรับสนองพระบรมราชโองการ
ผทู จ่ี ะดํารงตําแหนงจะตองไดร บั การเสนอชื่อในสภาผแู ทนราษฎรโดยมคี ะแนนเสยี งรบั รองไมน อยกวา
1 ใน 5 และการรับรองผูท่ีจะดํารงตําแหนงนายกรัฐมนตรีตองมีคะแนนเสียงเกินก่ึงหน่ึงของสภา
ผูแทนราษฎร

3. มกี ารขยายบทบัญญตั ใิ นหมวด 3 เรื่องสิทธิและเสรีภาพของประชาชนอยางกวางขวาง
รวมทั้งรบั รองสทิ ธิในการตอตานโดยสันตวิ ธิ ีในการไดมาซ่งึ อาํ นาจการปกครองประเทศโดยมชิ อบดวย
รัฐธรรมนูญ

4. เปน ครง้ั แรกทบ่ี ัญญตั ิใหการเลือกตั้งเปนหนาที่ หากไมไปทําหนาท่ีอาจเสียสิทธิตามท่ี
กฎหมายบัญญัติ

5. กาํ หนดใหคณะกรรมการการเลือกต้ังเปนผูจัดการเลือกตั้งและการทําประชามติ เปน
ครั้งแรกทไี่ ดแ ยกการทําหนาทน่ี จี้ ากกระทรวงมหาดไทย

6. มีตาํ แหนง และหนาทใี่ หมๆ รวมท้ังองคก รอิสระตามรัฐธรรมนญู เชน ผูตรวจการแผน ดนิ
ของรฐั สภา คณะกรรมการสิทธมิ นษุ ยชนแหง ชาติ เพื่อตรวจสอบการใชอ ํานาจรฐั รวมทง้ั การตรวจเงนิ
แผน ดิน

7. กําหนดใหรัฐมนตรีหามเปนหุนสวน ผูถือหุน หรือบริษัทตามท่ีกฎหมายบัญญัติเพื่อ
ปองกันการทุจรติ และประพฤติมิชอบ

ประวตั ิรฐั ธรรมนญู ไทย 149

8. ใหป ระชาชนผูม สี ิทธเิ ลอื กตัง้ ไมนอ ยกวา 50,000 คน สามารถเขาช่ือเพ่ือรางกฎหมายที่
เก่ียวกบั หมวด 3 และ หมวด 5

9. มีบทบญั ญัตวิ าดวยการออกเสยี งประชามตโิ ดยความรเิ รม่ิ ของคณะรฐั มนตรปี ระกอบกบั
ความเหน็ ชอบของคณะรฐั มนตรใี หปรกึ ษาประธานสภาผแู ทนราษฎร หรือประธานวฒุ สิ ภา

10. ใหมีศาลรัฐธรรมนูญเปน การเฉพาะเพ่ือทาํ หนาทว่ี นิ ิจฉัยการใชรัฐธรรมนูญ ความขัดกัน
ของขอกฎหมายในทางรฐั ธรรมนูญ มวี ารการดํารงตาํ แหนง 9 ป โดยคาํ วินจิ ฉัยของศาลรัฐธรรมนูญมี
ผลเดด็ ขาดผกู พันรฐั สภา คณะรฐั มนตรี ศาล และองคกรอน่ื ของรัฐ

11. ใหม ศี าลปกครองทําหนา ทีพ่ ิจารณาขอพิพาทระหวางหนว ยงานของรฐั ตา งๆ ที่ใชอาํ นาจ
ทางปกครอง กาํ หนดใหมศี าลปกครองชน้ั ตน และศาลปกครองสงู สดุ โดยจะมีศาลปกครองชน้ั อุทธรณ
ดว ยกๆ็ ได

12. ในหมวด 9 การปกครองทองถิ่น มีการกระจายอํานาจสูองคกรปกครองสวนทองถ่ิน
ยังผลใหอ งคกรปกครองสวนทองถ่ินมีอํานาจมากขึ้น เกิดองคกรปกครองสวนทองถิ่นในรูปองคการ
บรหิ ารสวนตําบลและเทศบาลตาํ บลและสภาทอ งถ่นิ

13. ในหมวด 10 มีการตรวจสอบการใชอํานาจรัฐ โดยการกําหนดใหผูมีตําแหนงทาง
การเมอื งตอ งยนื่ บัญชที รพั ยสินและหน้ีสนิ มีการตั้งคณะกรรมการปองกันและปราบปรามการทุจริต
แหงชาติ (ปปช.) กําหนดเงือ่ นไขและวธิ ีการถอดถอนผดู าํ รงตาํ แหนงทางการเมอื ง และการดําเนินคดี
อาญากับผดู าํ รงตาํ แหนงทางการเมือง

14. หมวด 12 การแกไ ขเพมิ่ เตมิ รัฐธรรมนูญใหส ามารถกระทาํ ไดง าย โดยใชจํานวน 1 ใน 5
ของจํานวนสมาชิกสภาผแู ทนราษฎรหรอื สมาชกิ จากทั้ง 2 สภารวมกนั ในการลงมตใิ หใชเสยี งขา งมาก
ธรรมดา

ฉบบั ท่ี 17 รัฐธรรมนญู แหง ราชอาณาจกั รไทย (ฉบบั ชั่วคราว) พทุ ธศกั ราช 2549

รัฐธรรมนญู ฉบับน้ี บัญญัติใหอํานาจอธิปไตยเปนของปวงชนชาวไทย ใหใชระบบสภาเดียว
คอื สภานิติบัญญตั แิ หงชาติ (สนช.) ทาํ หนาท่แี ทนสภาผแู ทนราษฎร วุฒสิ ภา และรัฐสภา และในการ
สรรหาใหค าํ นงึ ถงึ บุคคลกลุมตางๆ ในภาครัฐ ภาคเอกชน ภาคสังคม และภาควิชาการ จากภูมิภาค
ตา งๆ อยา งเหมาะสม กาํ หนดใหม ีคณะรฐั มนตรีไมเ กิน 36 คน แตคงอํานาจกลุมรัฐประหาร ในนาม
ของ คมช. ใหประธาน คมช. มีอํานาจถวายคําแนะนําตอพระมหากษัตริยใหนายกรัฐมนตรีพนจาก
ตาํ แหนงได ใหมกี ารต้งั คณะตุลาการรัฐธรรมนญู ควบคมุ กฎหมายมใิ หข ัดตอรฐั ธรรมนญู (จกั ษ พันธชู
เพชร, 2557 : 88) ประกาศใชในวันท่ี 1 ตุลาคม พ.ศ. 2549 ถูกยกเลิกเมื่อวันที่ 24 สิงหาคม พ.ศ.
2550 อันเนื่องมาจากการประกาศใชรฐั ธรรมนูญแหงราชอาณาจักรไทย

หลกั การสาํ คัญของรฐั ธรรมนูญฉบบั น้ี นาํ มาจากรัฐธรรมนูญ “ชั่วคราว” หลายๆ ฉบับกอน
หนาน้ีรวมกัน ความโดดเดนอธิบายเปนขอๆ ตามที่ ณัฐกร วิทิตานนท (2557 : 278-282) และ
ชาญชยั แสวงศกั ดิ์ (2560ข : 366-369) ไดกลาวไว สรปุ ไดด งั นี้

150 กฎหมายรฐั ธรรมนูญและสถาบันการเมือง

1. กําหนดใหสภานิติบัญญัติประกอบดวยสมาชิกจํานวนไมเกิน 250 คน ทําหนาที่สภา
ผูแ ทนราษฎร วุฒิสภา และรัฐสภา

2. ไมใ หส มาชกิ สภานติ ิบญั ญตั ิดํารงตาํ แหนง รัฐมนตรี โดยกําหนดใหสมาชิกภาพสิ้นสุดลง
เมอ่ื ดํารงตําแหนงรฐั มนตรี

3. ใหม ีสภารางรัฐธรรมนูญ มีสมาชกิ จาํ นวน 100 คน ทาํ หนาท่รี า งรฐั ธรรมนูญ
4. ใหมีสมัชชาแหงชาติจํานวนไมเกิน 2,000 คน จากการแตงตั้ง ทําหนาที่เลือกสมาชิก
สภารางรฐั ธรรมนูญ
5. กาํ หนดใหสงรา งรฐั ธรรมนูญไปใหหนวยงานสําคัญในทางราชการและสถานศึกษารวม
พจิ ารณาและรับฟงความคดิ เห็น
6. ใหมีการออกเสียงประชามติโดยนับคะแนนเสียงขางมากของผูมีสิทธิเลือกต้ังแบบ
ธรรมดา

ฉบบั ที่ 18 รัฐธรรมนญู แหง ราชอาณาจกั รไทย พทุ ธศักราช 2550

รฐั ธรรมนูญฉบบั น้ใี นหลกั การมกี ารกลาวถึงเจตนารมณวา จะใหการคุมครอง สงเสริม และ
ขยายสิทธแิ ละเสรภี าพของประชาชนอยางเตม็ ที่ ลดการผกู ขาดอาํ นาจรฐั และขจดั การใชอํานาจอยาง
ไมเ ปน ธรรม ทําการเมืองใหมีความโปรงใส มีคุณธรรมและจริยธรรม ทําใหระบบตรวจสอบมีความ
เขม แขง็ และทาํ งานไดอ ยา งมปี ระสิทธิภาพ กําหนดการปกครองแบบ 2 สภา โดยวุฒิสภามาจากการ
แตง ตัง้ ผสมกับการเลอื กตัง้ ในดา นตุลาการยังคงใหใ ชร ะบบศาลคเู ชนเดิม (จักษ พันธชูเพชร, 2557 :
88) ประกาศใชเม่ือวันที่ 24 สิงหาคม พ.ศ. 2550 ถูกยกเลิกเม่ือวันท่ี 22 พฤษภา พ.ศ. 2557 อัน
เนอื่ งมาจากการรฐั ประหาร

หลักการสําคัญของรัฐธรรมนูญฉบับน้ี ซ่ึง กิจบดี กองเบญจภุช (2553 : 159-208) ณัฐกร
วทิ ิตานนท (2557 : 282-290) และ ชาญชัย แสวงศักด์ิ (2560ข : 375-390) กลาวไว สรุปไดดงั น้ี

รัฐธรรมนูญฉบับนี้ ปรารถนาจะสถาปนาการปกครองระบอบประชาธิปไตยที่ “สมบูรณ”
ขนึ้ มา ดังมีเจตนารมณส ําคัญ 4 ประการ คอื

1. คุมครอง สง เสรมิ และการขยายสิทธิและเสรีภาพของประชาชนอยา งเตม็ ที่
2. ลดการผกู ขาดอาํ นาจรัฐ และขจัดการใชอาํ นาจอยา งไมเปน ธรรม
3. ทาํ ใหก ารเมอื งมคี วามโปรง ใส มคี ณุ ธรรมและจริยธรรม
4. ทาํ ใหระบบตรวจสอบมีความเขม แข็ง และทาํ งานไดอยา งมปี ระสทิ ธภิ าพ
อาจกลาวไดว า เน้อื หาสวนมากในรฐั ธรรมนญู น้ีกเ็ ปน เน้อื หาของ พ.ศ. 2540 น่นั เอง แตอ าจมี
บา งในสาระหลกั ๆ บางเร่อื งซงึ่ ถูก “ร้ือสรา ง” ขนานใหญ ก็เพยี งเพ่อื ท่ีจะแกไ ขปญ หาบางประการของ
รัฐธรรมนญู พ.ศ. 2540 อธิบายเฉพาะเรอื่ งสําคญั ๆ ดงั น้ี
1. โดยภาพรวมรฐั ธรรมนญู ฉบับนไ้ี ดปรับหมวดหมแู ละจดั กลมุ ของบบทบัญญัติตา งๆ เขา ไว
ดวยกัน และเพ่ิมหลักการจากรัฐธรรมนูญฉบับ พ.ศ. 2540 ข้ึน เชน หมวดสิทธิและเสรีภาพของ

ประวัติรัฐธรรมนญู ไทย 151

กระบวนการยุตธิ รรม มกี ารจดั บทบัญญัติเปน สวนๆ กลาวถงึ ความเสมอภาค สิทธิเสรีภาพสวนบุคคล
สทิ ธิในกระบวนการยตุ ิธรรม ซ่ึงถือวา มีรายละเอยี ดมากขน้ึ และเปน ระบบมากขึน้

2. กาํ หนดใหการเลอื กต้งั เปน หนา ที่ ตามรัฐธรรมนูญฉบบั พ.ศ. 2540
3. มีรฐั สภาประกอบดวยสภาผแู ทนราษฎรและวุฒสิ ภา ใหประธานสภาผูแทนราษฎรเปน
ประธานรฐั สภา โดยสภาผแู ทนราษฎรมสี มาชิก 480 คน มาจากการเลือกต้งั แบบแบง เขตจาํ นวน 400
คน และมาจากการเลอื กตง้ั แบบสัดสว น 80 คน (ภายหลังมกี ารแกไ ขเพิ่มเติม)
4. วฒุ สิ ภามสี มาชกิ 150 คน มาจากการเลอื กตงั้ ในแตละจังหวัดๆ ละ 1 และสมาชิกท่ีมา
จากการสรรหาในจาํ นวนท่ีหกั ออกจากจํานวน 150 คน คงเหลอื เปนสมาชกิ ทมี่ าจากการสรรหา การ
สรรหากระทาํ โดยคณะกรรมการสรรหาสมาชกิ วุฒิสภา
5. กําหนดหลักเกณฑและวธิ กี ารตราพระราชบัญญัติประกอบรัฐธรรมนูญในรายละเอียด
เนื่องจากมสี ว นทต่ี อ งออกเปนพระราชบัญญัติตางหาก เชน พระราชบัญญัติประกอบรัฐธรรมนูญวา
ดวยการเลอื กตงั้ สมาชกิ สภาผูแทนราษฎรและการไดม าซ่ึงวุฒสิ ภา และองคก รตามรัฐธรรมนญู อ่ืนๆ ที่
ตองมีพระราชบัญญตั ิประกอบรฐั ธรรมนญู เปน การเฉพาะ
6. มีบทบัญญตั ิหมวดที่วา ดว ยการมีสว นรวมทางการเมอื งของประชาชนโดยตรง ไดแ ก การ
เขาชอื่ ของผูมสี ิทธเิ ลอื กตั้งไมน อยกวา 10,000 คน เพือ่ เสนอรา งพระราชบญั ญตั ติ ามหมวด 3 หมวด 5
และการใหประชาชนไมนอยกวา 20,000 คน สามารถเขาชื่อเพ่ือเสนอขอใหวุฒิสภาพิจารณาถอด
ถอนบุคคลผูด าํ รงตาํ แหนงทางการเมืองและอื่นๆ ตามมาตรา 270
7. แยกบทบัญญัตวิ า ดวยศาลรัฐธรรมนูญ ศาลปกครอง และองคกรอิสระใหชัดเจนย่ิงข้ึน
เชนเดยี วกบั องคก รอ่นื ๆ ตามรฐั ธรรมนูญ เชน อัยการ คณะกรรมการสิทธมิ นษุ ยชนแหงชาติ เปน ตน
8. มีบทบัญญัติวาดวยการตรวจสอบอํานาจรฐั ไดแก การตรวจสอบทรพั ยสิน การระบุการ
กระทาํ ท่ีเปนการขดั กนั แหง ผลประโยชน การถอดถอนจากตําแหนง และการดําเนินคดีอาญาผูดํารง
ตาํ แหนง ทางการเมือง
9. มีบทบัญญตั วิ าดว ยจริยธรรมของผูดาํ รงตาํ แหนง ทางการเมอื งและเจา หนาที่ของรัฐเปน
คร้ังแรก
10. มกี ารแกไ ขรฐั ธรรมนญู เปน การแกไขรฐั ธรรมนญู ทกี่ ระทาํ ไดโดยงา ย และใชเสียงขางมาก
ธรรมดาในการลงคะแนนเสียงทั้ง 3 วาระ

ฉบบั ที่ 19 รฐั ธรรมนญู แหงราชอาณาจกั รไทย (ฉบบั ช่ัวคราว) พุทธศกั ราช 2557

รัฐธรรมนญู แหง ราชอาณาจกั รไทย (ฉบับช่ัวคราว) พทุ ธศกั ราช 2557 ก็เหมือนหรือคลายกับ
รัฐธรรมนูญแหงราชอาณาจักไรไทย (ฉบับช่ัวคราว) พุทธศักราช 2549 ที่ตราออกมาใชเปนการ
ชัว่ คราวระหวา งรอการรางรัฐธรรมนูญแหง ราชอาณาจกั รไทยฉบบั ถาวร ซงึ่ คาดวา นะจะประกาศใชได
ในป พ.ศ. 2558 และแนน อนวาเมอื่ เปนรัฐธรรมนูญฉบับชั่วคราว ยอ มมีไมกม่ี าตรา เลอื กเขียนเฉพาะ
มาตราที่จาํ เปนเรง ดวน สาํ หรับใชใ นชวงระยะเวลาเปลีย่ นผานเทา น้ัน

152 กฎหมายรัฐธรรมนูญและสถาบันการเมือง

ชาญชัย แสวงศักด์ิ (2560ข : 403-429) ไดใหคําอธิบายไว สรุปไดวา รัฐธรรมนูญฉบับน้ี
ประกาศใชเมื่อวันที่ 22 กรกฎาคม พ.ศ. 2557 ถูกยกเลิกเม่ือวันท่ี 6 เมษายน พ.ศ. 2550 อัน
เนอื่ งมาจากการประกาศใชรัฐธรรมนญู แหงราชอาณาจกั รไทย หลกั การสําคัญของรัฐธรรมนูญฉบับนี้
ดังน้ี

1. หมวดพระมหากษัตริย สาํ หรบั หมวดพระมหากษัตริยน้ัน ใหคงหมวดพระมหากษัตริย
ของรฐั ธรรมนูญ พ.ศ. 2550

2. หมวดสทิ ธเิ สรภี าพและการมสี ว นรวมของประชาชน การมีสวนรวมของภาคประชาชน
หรือภาคประชาสังคมนั้นถูกตัดออกไปในรัฐธรรมนูญฉบับน้ี เชน สิทธิในขอมูลขาวสารและการ
รองเรียน เสรภี าพในการชุมนุมและการสมาคม สิทธิในการเขาชื่อเสนอกฎหมาย เขาช่ือถอดถอนผู
ดาํ รงตําแหนงทางการเมือง เปน ตน

3. ใหมีการจัดต้งั สภานิติบัญญัตแิ หง ชาติ ใหสภานิติบัญญัติแหงชาติมีสมาชิกจํานวน 220
คน ทาํ หนา ท่แี ทนรฐั สภา (สภาผูแทนราษฎรและวฒุ สิ ภา) โดยผทู เ่ี ปนนกั การเมืองและมีตําแหนงทาง
การเมืองและตาํ แหนง ในพรรคการเมอื งในระยะเวลา 3 ป กอนหนา ถูกตัดสิทธิ

4. ใหมีสภาปฏิรูปแหงชาติ กําหนดใหมีการจัดต้ังสภาปฏิรูปแหงชาติท่ีมีสมาชิกจํานวน
250 คน โดยคัดเลือกจากทุกภาคสว นของประชาชนไทย โดยผูท่ีเปนนักการเมืองและมีตําแหนงทาง
การเมืองและตําแหนง ในพรรคการเมืองในระยะเวลา 3 ป กอ นหนาถูกตดั สทิ ธิ

5. ใหม กี ารแตงตั้งนายกรฐั มนตรแี ละคณะรฐั มนตรี สมาชกิ สภานิตบิ ัญญัตแิ หง ชาตจิ ะเลือก
นายกรัฐมนตรีกอนทูลเกลาและรับสนองพระบรมราชโองการ และนายกรัฐมนตรีจะเลือก
คณะรฐั มนตรีเขา มาบริหารประเทศอกี จาํ นวนไมเกิน 35 คน โดยผูที่เปนนักการเมืองและมีตําแหนง
ทางการเมืองและตําแหนงในพรรคการเมืองในระยะเวลา 3 ป กอ นหนา ถกู ตดั สทิ ธิ

6. ใหมีการจัดต้ังกรรมาธิการยกรางรัฐธรรมนูญ ใหมีการจัดต้ังกรรมาธิการยกราง
รฐั ธรรมนญู ฉบับใหมขน้ึ โดย คสช. จะเปนผูเลอื กประธานกรรมาธกิ าร สว นสมาชิกอีก 35 คน นั้นมา
จากการคดั เลอื กของสภาปฏิรูปแหงชาติ จํานวน 20 คน และโดย คสช. สนช. และ ครม. ฝายละ 5
คน โดยท่คี ณะกรรมาธกิ ารยกรา ง ไมมีสทิ ธิ์ดํารงตาํ แหนง ทางการเมือง 2 ป ภายหลังจากรัฐธรรมนูญ
ประกาศใช

7. กาํ หนดระยะเวลายกรางรัฐธรรมนูญฉบบั ใหม ใหกรรมาธกิ ารยกรางรัฐธรรมนญู ยกราง
รฐั ธรรมนูญใหเสรจ็ ภายใน 4 เดอื น กอ นสง ให คสช. และคณะรัฐมนตรตี รวจสอบ

8. ใหคงคณะรักษาความสงบแหงชาติไว เพ่ือดูแลดานความมั่นคง แตงตั้งสภานิติบัญญัติ
แหง ชาติ สภาปฏิรูปแหงชาติ และกรรมาธิการยกรางรัฐธรรมนูญ และสามารถส่ัง ระงับ ยับย้ังการ
กระทาํ ในทางนติ ิบญั ญัติ ในทางบริหาร หรือในทางตุลาการ และใหถือวาคําสั่งและปฏิบัติตามคําส่ัง
ดังกลา วชอบดวยกฎหมายและเปน ทส่ี ุด

9. ใหคงประกาศและคําส่ังตางๆ ของ คสช. เอาไว จนกวาจะมีการตรากฎหมายหรือ
พระราชบญั ญตั ิยกเลิก

ประวัติรัฐธรรมนูญไทย 153

10. นริ โทษกรรมการกระทําท้งั ปวงของคณะรักษาความสงบแหงชาติ

สรุป

แนวคดิ การนํารฐั ธรรมนญู มาใชใ นการเมืองการปกครองไทย ไดเกิดข้ึนมาต้ังแตประเทศไทย
ไดต ิดตอ กับประเทศตะวันตก ในสมยั รัชกาลที่ 4 และคอยพัฒนาการที่ชัดเจนขึ้นจนสุกงอมและเกิด
การปฏวิ ตั ิ เมอื่ พ.ศ. 2475 รวมทัง้ ประเทศไทยไดนําเอารัฐธรรมนูญมาใชเปนกฎหมายสูงสุดในการ
ปกครองประเทศ

ประเทศไทยมีรฐั ธรรมนูญเปน ลายลักษณอักษรฉบับแรก น่ันคือ “พระราชบัญญัติธรรมนูญ
การปกครองแผนดินสยามช่ัวคราว” เมื่อวันท่ี 27 มิถุนายน พ.ศ. 2475 ภายหลังการยึดอํานาจและ
เปล่ียนแปลงการปกครอง โดยในครั้งนั้นเรียกกันวา “กฎหมายธรรมนูญการปกครองแผนดิน” จน
ตอมาในวันท่ี 10 ธันวาคม พ.ศ. 2475 รัฐบาลกไ็ ดประกาศใชรัฐธรรมนญู ฉบบั ถาวร คือ “รัฐธรรมนูญ
แหงราชอาณาจกั รสยาม 2475” จึงเปลี่ยนมาเรียกวา “รัฐธรรมนูญ” และถือเปนรัฐธรรมนูญถาวร
ฉบบั แรกของประเทศไทย

จากการศึกษาถึงเนื้อหาสาระของรัฐธรรมนูญไทยในแตละฉบับ พบวามีเน้ือหาสาระที่
แตกตางกันไปท้ังนี้ขึ้นอยูกับบริบทและเจตนารมณของผูมีอํานาจทางการเมืองในขณะนั้นๆ จาก
ลักษณะของรฐั ธรรมนญู ไทยทแ่ี ตกตา งกนั ไปน้ัน ทาํ ใหเ หน็ ไดว า รัฐธรรมนญู ไทยมคี วามออ นไหวตอ การ
ดําเนินการทางการเมืองเปนอยางมาก ถาจําแนกรัฐธรรมนูญไทยตามเนื้อหาสาระจะพบวา
รฐั ธรรมนูญไทยบางฉบับมเี น้ือหาสาระท่ีสอดคลองกับกระบวนการทางการเมืองแบบประชาธิปไตย
ซ่ึงรฐั ธรรมนญู เหลานีจ้ ะมเี น้ือหาสาระท่ีเปดโอกาสใหประชาชนเขามามีสวนรวมทางการเมืองตั้งแต
ระดบั เบ้ืองตน เชน การเขา มาใชอํานาจทางการเมืองในรูปแบบการเลือกต้ัง หรืออาจเปดโอกาสให
ประชาชนเขามามสี วนรว มทางการเมืองใดระดับที่สูงข้ึน เชน สามารถเสนอรางพระราชบัญญัติ หรือ
ตรวจสอบการทาํ งานของผูดาํ รงตาํ แหนงทางการเมือง ในรปู แบบการเรม่ิ ตนถอดถอน เปน ตน

ในขณะทร่ี ัฐธรรมนญู ไทยบางฉบับกม็ เี น้ือหาสาระท่ไี มสอดคลองกับกระบวนการทางการเมอื ง
แบบประชาธิปไตย เชน การกําหนดใหท่ีมาของสมาชิกสภาผูแทนราษฎรไมไดมาจากการเลือกต้ัง
โดยตรง การใหอํานาจวุฒิสภาที่มาจากการแตงตั้งมีอํานาจมากกวาสภาผูแทนราษฎรท่ีมาจากการ
เลือกตง้ั เปน ตน

รฐั ธรรมนูญไทยบางฉบับมลี ักษณะทข่ี ดั แยง กบั แนวคดิ ประชาธปิ ไตย คือ มีลกั ษณะเปนเผด็จ
การอาํ นาจนยิ ม ที่เนน การใชอํานาจโดยกลุมผูมอี าํ นาจโดยไมตอบสนองตอ ผลประโยชนทางการเมือง
ของประชาชนอยา งแทจ ริง รัฐธรรมนญู ไทยในลักษณะนี้ เนน การควบคุมสิทธิเสรีภาพของประชาชน
ใหอยูในวงจาํ กัด และการดําเนินการทางการเมอื งเปนไปตามความตองการของผูม ีอํานาจ

นอกจากนี้ รัฐธรรมนูญไทยบางฉบับมีเน้อื หาสาระท่ีสอดคลอ งกับอดุ มการณประชาธปิ ไตยใน
บางเร่ือง ในขณะเดยี วก็มเี นื้อหาสาระบางสวนท่ียังคงเปดโอกาสใหมีการรอมชอมกับอํานาจนิยมใน
ขณะน้ันๆ ซงึ่ เรยี กรัฐธรรมนญู ในลกั ษณะนว้ี า รัฐธรรมนญู ประชาธปิ ไตยคร่งึ ใบ

154 กฎหมายรัฐธรรมนูญและสถาบันการเมือง

สาํ หรบั เหตผุ ลท่ปี ระเทศไทยมที ั้งรัฐธรรมนูญชั่วคราวและถาวร และคอนขางจะสลับกนั ไปมา
เปน เพราะรัฐธรรมนญู ถาวรมกั ถูกยกเลิกโดยการทํารัฐประหาร และมีการรางฉบับชั่วคราวข้ึนมาใช
แลว ดําเนินการรางฉบบั ถาวรขน้ึ มาใชในรปู แบบใดรปู แบบหนึ่ง แลว มีการจดั การเลอื กตงั้ จัดตง้ั รฐั บาล
ขึน้ ตามรัฐธรรมนญู ถาวร แลว มีการทาํ รฐั ประหารยกเลิกรัฐธรรมนูญถาวรนั้นอีก ทําใหการเมืองไทย
เผชิญกบั สภาวะชะงักงนั เสมอมา และทําใหรฐั ธรรมนญู ไทยตกอยภู ายใตวงั วนตลอดเวลาเปน วฏั จักรที่
ซ้ําซาก

ประวัติรฐั ธรรมนญู ไทย 155

แบบฝกหดั ทายบท

จงตอบคาํ ถามตอไปนี้

1. จงอธบิ ายถึงแนวคิดทเ่ี กย่ี วของกบั รัฐธรรมนญู จากเหตกุ ารณ ร.ศ. 103
2. จงอธบิ ายขอเสยี ของระบอบกษตั รยิ ภ ายใตรัฐธรรมนญู ตามแนวคดิ ของรัชกาลที่ 6
3. จงอธบิ ายถงึ การพยายามนาํ รัฐธรรมนญู มาใชในสมัยรัชกาลที่ 7
4. รฐั ธรรมนูญแหง ราชอาณาจกั รไทย พ.ศ. 2489 มีสาระสาํ คญั ที่แตกตา งจากรฐั ธรรมนูญ

ฉบบั กอ นหนาอยางไร
5. รฐั ธรรมนูญแหง ราชอาณาจกั รไทย พ.ศ. 2492 ทถ่ี กู รางโดยสภารางรฐั ธรรมนญู เปนคร้ัง

แรก มีสาระสาํ คัญอยา งไร
6. ธรรมนูญการปกครองราชอาณาจกั ร พ.ศ. 2502 ซง่ึ เปนตน แบบของรัฐธรรมนญู ใน

ลกั ษณะเดียวกันอกี หลายฉบับ มสี าระสาํ คญั อยา งไร
7. รฐั ธรรมนญู ไทยทม่ี ีเนอ้ื หาสาระแบบประชาธปิ ไตยครง่ึ ใบ มลี ักษณะอยางไร
8. รฐั ธรรมนูญแหงราชอาณาจักรไทย พ.ศ. 2540 ซงึ่ ไดช่อื วา รฐั ธรรมนญู ฉบับประชาชน มี

สาระสาํ คัญทใ่ี หอํานาจแกป ระชาชน อยางไร
9. จงวเิ คราะหแ ละอธิบายถึงสาเหตทุ สี่ ําคัญทท่ี าํ ใหป ระเทศไทยมีการเปลย่ี นแปลง

รัฐธรรมนญู บอ ยครงั้



บทท่ี 7

รัฐธรรมนูญแหงราชอาณาจักรไทย พทุ ธศกั ราช 2560

รัฐธรรมนูญเปนกฎหมายสูงสุดท่ีใชในการปกครองประเทศ โดยเปนกฎหมายท่ีกําหนด
โครงสรา งพนื้ ฐานและสถาบันทางการเมืองในการจัดองคกรบริหารของรัฐ รวมถึงการคุมครองและ
รกั ษาสิทธิเสรภี าพของประชาชน และเปนรากฐานทม่ี าของกฎหมายอ่ืน ๆ จึงกลาวไดวารัฐธรรมนูญ
เปน กฎหมายทส่ี ําคญั ย่งิ เพราะเน้ือหาสาระของรัฐธรรมนูญทุกประเทศตางบัญญัติเรื่องของอํานาจ
การบรหิ ารประเทศไวท้งั สิ้น ไมวาประเทศนน้ั ปกครองดว ยระบอบประชาธปิ ไตย ระบอบคอมมิวนิสต
หรือระบอบการปกครองอื่น ตางก็บญั ญตั ไิ วในรฐั ธรรมนูญเร่ืองเดียวกัน คือ เร่ืองอํานาจการบริหาร
ประเทศ

ประเทศไทยนบั แตเ ปลยี่ นแปลงการปกครองจากระบอบสมบูรณาญาสิทธิราชยมาสูระบอบ
ประชาธิปไตยในระบบรัฐสภาแบบประเทศอังกฤษ ใน พ.ศ. 2475 ถึง พ.ศ. 2560 เปนเวลา 85 ป
โดยในชว งเวลาดังกลา ว ประเทศไทยไดป ระกาศยกรา งและประกาศใชรฐั ธรรมนูญ เพ่ือใชเปนหลักใน
การปกครองประเทศ โดยมีรัฐธรรมนญู เปนกฎหมายสูงสดุ ในการกาํ หนดรูปแบบ สถาบัน และวิธีการ
ในการปกครองประเทศ มาแลวถึง 20 ฉบบั

ในบทนี้จะกลาวถึง รัฐธรรมนูญแหงราชอาณาจักรไทย พุทธศักราช 2560 ในสาระสําคัญ ท่ี
เกย่ี วกับ บททว่ั ไปของรฐั ธรรมนูญ สทิ ธแิ ละเสรภี าพของประชาชนชาวไทย รัฐสภา รัฐบาล ศาล และ
องคก รอสิ ระ มรี ายละเอียดดงั ตอ ไปน้ี

ความเบ้อื งตน เกย่ี วกบั รฐั ธรรมนญู แหง ราชอาณาจกั รไทย พ.ศ. 2560

รฐั ธรรมนูญ แปลมาจากคําวา Constitution เร่ิมนํามาใชเม่ือดําเนินการยกรางรัฐธรรมนูญ
แหง ราชอาณาจักรสยาม (ไทย) ฉบบั ท่ี 2 ท่ปี ระกาศใชเปนกฎหมายสูงสุด เมอื่ วันที่ 10 ธนั วาคม พ.ศ.
2475 โดยตามศัพท รัฐธรรมนญู แปลวาระเบียบอํานาจหนา ทีใ่ นการปกครองแผนดิน

พจนานุกรมฉบับราชบัณฑิตยสถาน พ.ศ. 2554 (2556 : 987) ไดบัญญัติความหมายของ
รัฐธรรมนูญ วาหมายถงึ บทกฎหมายสูงสุดทีจ่ ดั ระเบยี บการปกครองประเทศ โดยกาํ หนดรปู แบบของ
รฐั ระบอบการปกครองของรฐั รวมทั้งสถาบันและองคก รใชอาํ นาจอธปิ ไตยในการปกครองรฐั

ณัฐกร วิทิตานนท (2557 : 128) ไดกลาวถึงผลจากความเปนของกฎหมายสูงสุดของ
รัฐธรรมนูญไววา การที่รัฐธรรมนูญมีสถานะเปนกฎหมายสูงสุดของประเทศ ยอมสงผลตามมา 2
ประการ คือ

1. กฎหมายอน่ื ใดในระบบกฎหมายจะขัดหรือแยงตอรัฐธรรมนูญมิได ดังรัฐธรรมนูญแหง
ราชอาณาจักรไทย บัญญัติวา “รัฐธรรมนูญเปนกฎหมายสูงสุด บทบัญญัติใดของกฎหมาย กฎหรือ

158 กฎหมายรัฐธรรมนญู และสถาบันการเมือง

ขอบังคบั หรือการกระทําใด ขัดหรือแยงตอ รัฐธรรมนญู บทบญั ญตั หิ รอื การกระทําน้นั เปนอันใชบ ังคับ
มไิ ด”

2. การแกไขเพ่ิมเติมรัฐธรรมนูญกระทําไดยาก โดยรัฐธรรมนูญแหงราชอาณาจักรไทย
บัญญัติวา “การแกไขเพิ่มเติมที่เปนการเปลี่ยนแปลงการปกครองระบอบประชาธิปไตยอันมี
พระมหากษตั รยิ ทรงเปน ประมุข หรอื เปล่ียนแปลงรปู แบบของรฐั จะกระทํามิได” และโดยวธิ พี เิ ศษยง่ิ
กวา การแกไ ขกฎหมายอ่ืน ๆ

กลาวโดยสรุป รัฐธรรมนูญจึงหมายถึง กฎหมายสูงสุดท่ีใชในการปกครองประเทศ เปน
รากฐานที่มาแหงกฎหมายอื่น ซ่ึงไดกําหนดถึงที่มาแหงอํานาจอธิปไตย การใชอํานาจอธิปไตย และ
รวมถึงองคกรและสถาบนั ทางการเมือง ความสมั พันธข ององคกรหรอื สถาบนั ทางการเมอื ง รวมถึงการ
กําหนดสทิ ธแิ ละหนาท่รี ะหวางรัฐกับประชาชน

รัฐธรรมนูญแหงราชอาณาจักรไทย พุทธศักราช 2560 (ราชกิจจานุเบกษา, 2560 : 1-90)
ตราไว ณ วันท่ี 6 เมษายน พุทธศักราช 2560 เปนปที่ 2 ในรัชกาลปจจุบัน (สมเด็จพระเจาอยูหัว
มหาวชิราลงกรณ บดินทรเทพยวรางกูร) ถือกําเนิดมาบนแนวคิดในการปฏิรูปในทางการเมือง
(Pliltical Reform) มี 16 หมวด 279 มาตรา ประกอบดว ย

หมวดท่ี 1 บทท่ัวไป (มาตรา 1-5)
หมวดท่ี 2 พระมหากษัตรยิ  (มาตรา 6-14)
หมวดท่ี 3 สิทธิและเสรภี าพของปวงชนชาวไทย (มาตรา 25-49)
หมวดที่ 4 หนาทข่ี องชนชาวไทย (มาตรา 50)
หมวดที่ 5 หนาท่ีของรฐั (มาตรา 51-63)
หมวดท่ี 6 แนวนโยบายแหง รัฐ (มาตรา 64-78)
หมวดที่ 7 รฐั สภา (มาตรา 79-157)
หมวดท่ี 8 คณะรัฐมนตรี (มาตรา 158-183)
หมวดท่ี 9 การขดั กันแหงผลประโยชน (มาตรา 184-187)
หมวดท่ี 10 ศาล (มาตรา188-199)
หมวดที่ 11 ศาลรฐั ธรรมนญู (มาตรา 200-214)
หมวดที่ 12 องคก รอิสระ (มาตรา 215-247)
หมวดท่ี 13 องคกรอัยการ (มาตรา 248)
หมวดที่ 14 การปกครองสว นทองถิน่ (มาตรา 249-254)
หมวดที่ 15 การแกไ ขเพ่ิมเติมรฐั ธรรมนูญ (มาตรา 255-256)
หมวดที่ 16 การปฏริ ปู ประเทศ (มาตรา 257-261)
บทเฉพาะกาล (มาตรา 226-279)
สําหรับคาํ ปรารภเบอ้ื งตน ของรัฐธรรมนูญแหง ราชอาณาจกั รไทย พ.ศ. 2560 ที่ระบุเหตผุ ลใน
การประกาศใช เปนไปตามบทบัญญัติแหงรัฐธรรมนูญแหงราชอาณาจักรไทย (ฉบับชั่วคราว)

รัฐธรรมนญู แหงราชอาณาจักรไทย พทุ ธศักราช 2560 159

พุทธศกั ราช 2557 (ราชกิจจานุเบกษา, 2557 : 1-2) ท่ีบัญญัติใหมีคณะกรรมการรางรัฐธรรมนูญ มี
หนา ที่รา งรฐั ธรรมนญู เพอ่ื ใชเ ปนหลักในการปกครอง และเปนแนวทางในการจดั ทาํ กฎหมายประกอบ
รัฐธรรมนูญและกฎหมายอ่ืน โดยไดกําหนดกลไกเพ่ือจัดระเบียบและสรางความเขมแข็งแกการ
ปกครองประเทศขึน้ ใหม ดวยการจัดโครงสรางของหนาท่ีและอํานาจขององคกรตาง ๆ ตามรัฐธรรม
และสัมพันธภาพระหวางฝายนิติบัญญัติกับฝายบริหารใหเหมาะสม การใหสถาบันศาลและองคกร
อิสระอื่นซึ่งมีหนาที่ตรวจสอบการใชอํานาจรัฐ สามารถปฏิบัติหนาที่ไดอยางมีประสิทธิภาพ สุจริต
เท่ียงธรรม และมีสวนรวมในการปองกันหรือแกไขวิกฤตของประเทศตามความจําเปนและความ
เหมาะสม

รวมถึงการรับรอง ปกปองและคุมครองสิทธิเสรีภาพของปวงชนชาวไทยใหชัดเจนและ
ครอบคลุมอยางกวางขวางย่ิงขึน้ โดยถือวาการมสี ิทธิเสรีภาพเปนหลกั การจํากัดตัดสิทธิเสรีภาพเปน
ขอ ยกเวน แตก ารใชสิทธเิ สรภี าพดังกลา วตองอยภู ายใตก ฎเกณฑเพื่อคุมครองสว นรวม

การกําหนดใหรัฐมีหนาท่ีตอประชาชนเชนเดียวกับการใหประชาชนมีหนาที่ตอรัฐ การวาง
กลไกปองกัน ตรวจสอบ และขจัดการทุจรติ และประพฤตมิ ิชอบท่ีเขม งวด เดด็ ขาด เพื่อมใิ หผบู รหิ ารท่ี
ปราศจากคุณธรรม จรยิ ธรรม และธรรมาภิบาลเขา มามอี ํานาจในการปกครองบานเมอื งหรือใชอ ํานาจ
ตามอําเภอใจ และการกําหนดมาตรการปองกันและบริหารจัดการวิกฤติการณของประเทศใหมี
ประสทิ ธภิ าพยิง่ ขน้ึ ตลอดจนไดกาํ หนดกลไกอื่น ๆ ตามแนวทางท่ีรัฐธรรมแหงราชอาณาจักร (ฉบับ
ชว่ั คราว) พุทธศักราช 2557 ระบไุ ว

รฐั ธรรมนญู แหง ราชอาณาจกั รไทย พทุ ธศักราช 2560 มีบทบัญญัติ จํานวน 279 มาตรา ใน
ท่ีนี้ จะไดอธิบายเพื่อประโยชนในการศึกษา โดยยึดตามหลักการสําคัญของรัฐธรรมนูญ ซ่ึง
ประกอบดวย รูปแบบของรฐั รูปแบบการปกครอง ท่ีมาและผูใชอํานาจอธิปไตย หลักการใชอํานาจ
อธิปไตย หลักความเสมอภาคของประชาชนชาวไทย และหลักความเปนกฎหมายสูงสุดของ
รฐั ธรรมนญู พอสังเขป โดยมีรายละเอียด ดังนี้

บททั่วไป : หลักการสําคญั ของรฐั ธรรมนญู

รัฐธรรมนญู จะมบี ทบัญญัติในสาระสําคญั หลักการทัว่ ไป ไมร ะบรุ ายละเอียด เพราะเปนเอกสารแมบ ท
ท่ใี ชไ ดอกี ในระยะเวลานาน ถา ระบเุ นื้อหาไวยาวเกนิ ไปอาจกอใหเกิดความลา สมัยได เนอ้ื หาสาระที่
สําคัญของรัฐธรรมนูญประกอบไปดว ย (ราชกจิ จานุเบกษา, 2560 : 3-4)

มาตรา 1 “ประเทศไทยเปน ราชอาณาจักรอนั หนึ่งอันเดียว จะแบงแยกมิได” คือบทบัญญัติ
เรื่องรูปแบบของรัฐ นามประเทศ กําหนดนามประเทศท่ีใชรัฐธรรมนูญน้ีมีช่ือวาประเทศไทย เปน
ราชอาณาจักรคือมีพระมหากษัตรยิ เปนพระประมุข และเปน รัฐเด่ยี วทจี่ ะแบงแยกมิได

มาตรา 2 “ประเทศไทยมีการปกครองระบอบประชาธิปไตยอันมีพระมหากษัตริยทรงเปน
ประมุข” คือบทบัญญัตเิ ร่ืองรูปแบบการปกครอง กําหนดใหประเทศไทยมีระบอบประชาธิปไตยใน
ระบบรฐั สภา อันมพี ระมหากษัตรยิ ท รงเปนประมขุ

160 กฎหมายรฐั ธรรมนญู และสถาบันการเมือง

มาตรา 3 “อํานาจอธปิ ไตยเปน ของปวงชนชาวไทย พระมหากษตั รยิ ผูทรงเปน ประมขุ ทรงใช
อาํ นาจนนั้ ทางรัฐสภา คณะรัฐมนตรี และศาล ตามบทบทบัญญัตแิ หง รฐั ธรรมนูญ” คอื บทบญั ญัติเร่อื ง
ท่มี าและผูใชอ าํ นาจอธิปไตย กาํ หนดใหอ าํ นาจอธปิ ไตยเปนของปวงชนชาวไทย พระมหากษตั ริยผทู รง
เปนพระประมุขทรงใชอํานาจน้ันทางรัฐสภาอันประกอบดวยสภาผูแทนราษฎรและวุฒิสภา
คณะรัฐมนตรี และศาล ตามบทบัญญัติแหงรัฐธรรมนูญน้ี ท้ังนี้ รัฐสภา คณะรัฐมนตรี ศาล องคกร
อสิ ระ และหนว ยงานของรฐั ตอ งปฏิบตั หิ นา ทีใ่ หเปนไปตามรฐั ธรรมนูญ กฎหมาย และหลักนิติธรรม
เพ่ือประโยชนสวนรวมของประเทศชาติและความผาสุกของประชาชนโดยรวม อันเปนหลักการใช
อาํ นาจอธปิ ไตย

มาตรา 4 “ศกั ดิ์ศรคี วามเปน มนษุ ย สทิ ธิ เสรีภาพ และความเสมอภาคของบุคคลยอมไดรับ
ความคุม ครอง” คือบทบัญญตั เิ รอ่ื งหลักความเสมอภาคของประชาชนชาวไทย คุมครองศักด์ิศรีความ
เปนมนษุ ย สทิ ธิ เสรภี าพ และความเสมอภาค กําหนดใหศ กั ด์ศิ รีความเปนมนุษย สิทธิ เสรีภาพ และ
ความเสมอภาค บรรดาท่ีปวงชนชาวไทยเคยไดร บั การคุมครองตามประเพณีการปกครองประเทศใน
ระบอบประชาธิปไตย และตามพันธกรณีระหวางประเทศไทยมีอยูแลว ยอมไดรับการคุมครองตาม
รฐั ธรรมนูญน้เี สมอกันทุกคน

มาตรา 5 “รัฐธรรมนูญเปนกฎหมายสงู สดุ บทบัญญัติของกฎหมาย กฎ หรือขอบังคับ หรือ
การกระทําใด ขัดหรือแยงตอรัฐธรรมนูญ บทบัญญัติหรือการกระทํานั้น เปนอันใชบังคับมิได” คือ
บทบัญญัติเร่ืองหลกั ความเปน กฎหมายสูงสดุ ของรัฐธรรมนญู และรวมถึงเรอ่ื งหลกั การอุดชอ งวา งของ
รฐั ธรรมนญู กําหนดใหเม่ือไมมีบทบัญญัติแหงรัฐธรรมนูญนี้บังคับแกกรณีใด ใหกระทําการนั้นหรือ
วนิ ิจฉยั กรณนี ัน้ ไปตามประเพณกี ารปกครองไทยในระบอบประชาธิปไตยอันมีพระมหากษัตริยทรง
เปนประมขุ แตประเพณกี ารปกครองดงั กลาวตอ งไมข ดั หรือแยงตอ รัฐธรรมนูญนี้

พระมหากษตั รยิ ก บั รฐั ธรรมนญู

สถาบันพระมหากษัตริยเ ปนสถาบันทางการเมอื งทปี่ รากฏในประวตั ิศาสตรของประเทศไทย
ทมี่ อี ายธรรมและวฒั นธรรมที่เกาแก และมีวิวัฒนาการท่ีถือกําเนิดเคียงคูกับความเปลี่ยนแปลงทาง
สังคม ตามบทบัญญัติของรัฐธรรมนญู แหง ราชอาณาจักรไทย พ.ศ. 2560 (ราชกิจจานุเบกษา, 2560 :
4)

มาตรา 6 “องคพ ระมหากษัตริยท รงดาํ รงอยูใ นฐานะอันเปนที่เคารพสักการะ ผูใดจะละเมิด
มิได ผูใดจะกลาวหาหรือฟองรองพระมหากษัตริยในทางใด ๆ มิได” คือบทบัญญัติเรื่องพระราช
สถานะขององคพระประมขุ กาํ หนดใหดํารงอยใู นฐานะอนั เปน ทเ่ี คารพสักการะ ผใู ดจะฟอ งรอ งในทาง
ใด ๆ มิได

มาตรา 7 “พระมหากษัตริยทรงเปนพุทธมามกะ และทรงเปนอัครศาสนูปถัมภก” คือ
บทบัญญัติเรื่องพระราชสถานะขององคพระประมุข กําหนดใหเปนอัครศาสนูปถัมภก กลาวคือ

รัฐธรรมนญู แหงราชอาณาจักรไทย พทุ ธศักราช 2560 161

พระมหากษัตริยตองเปนพุทธมามกะ และยังตองทรงเปนผูอุปถัมภศาสนาตาง ๆ ท่ีมีผูนับถืออยูใน
ประเทศไทยดว ย

มาตรา 8 “พระมหากษัตริยทรงดํารงตําแหนงจอมทัพไทย” คือบทบัญญัติเรื่องพระราช
สถานะขององคพระประมุข กําหนดใหดํารงตําแหนงจอมทัพไทย กลาวคือพระมหากษัตริยเปนผู
บัญชาการสูงสดุ ของกองทพั ไทย

มาตรา 9 “พระมหากษตั ริยทรงไวซ่งึ พระราชอาํ นาจท่จี ะสถาปนาและถอดถอนฐานันดรศกั ดิ์
และพระราชทานและเรียกคืนเครื่องราชอิสริยาภรณ” คือบทบัญญัติเร่ืององคพระประมุขเปนท่ีมา
แหง ฐานนั ดรศกั ด์ิ อิสรยิ ยศ

ธโสธร ตูทองคํา (2559 : 12) กลา วสรปุ ไวว า ลักษณะสาํ คญั ของสถาบันพระมหากษตั รยิ แบง
ออกเปน 3 ประการ คอื

1. การเปนสถาบันเหนือสถาบันทางการเมืองอื่นในฐานะองคอธิปตยท่ีหมายถึงการเปน
สถาบันท่ใี ชอ าํ นาจสงู สดุ ในระบอบราชาธิปไตย และเปน สถาบันท่ีพระมหากษตั รยิ ทรงเปนประมขุ ของ
รฐั ในระบอบประชาธิปไตย เปน พระมหากษตั รยิ ภ ายใตรัฐธรรมนญู

2. การเปนสถาบนั ทเ่ี ปน ท่ยี อมรับจากสงั คมเพ่ือความชอบธรรม กอกําเนดิ ความสมั พันธกบั
ฐานอาํ นาจท้ังทางการเมือง เศรษฐกิจ และสงั คม

3. การเปน สถาบนั ท่สี ืบทอดโดยสายโลหติ เปนหลกั เปนการสืบทอดราชบลั ลังกโ ดยการสบื
สันตติวงศ เปนไปโดยการแตง ตั้ง มีกฎหมายหรอื จารตี ประเพณีกําหนด

สทิ ธแิ ละเสรีภาพของปวงชนชาวไทย

วรพจน วิศรตุ พชิ ญ (2538 : 22) ไดใ หคาํ อธิบายไววา สิทธิ (Right) คือประโยชนที่กฎหมาย
รบั รองและคุม ครองใหแกบคุ คลในอนั ทจ่ี ะกระทาํ เกยี่ วกับทรพั ยห รอื บคุ คล เชน สทิ ธใิ นทรัพยส นิ สทิ ธิ
ในรา งกาย เปนตน และ เสรภี าพ (Liberty) คือภาวะของมนษุ ยทีไ่ มอยูภายใตก ารครอบงําของผอู ื่น มี
อสิ ระท่จี ะกระทาํ การหรืองดเวนกระทาํ การ เชน เสรีภาพในการตดิ ตอสือ่ สาร เสรภี าพในการเดินทาง
เปน ตน

มานิตย จุมปา (2559 : 84) ไดจําแนกสิทธิและเสรีภาพไว 2 ประเภท คือ สิทธิเสรีภาพ
สัมบูรณ และสิทธิเสรภี าพสมั พัทธ ดงั น้ี

สิทธเิ สรีภาพสัมบูรณ หมายถึง สิทธิเสรีภาพที่รัฐธรรมนูญรับรองไววาเปนสิทธิเด็ดขาด ไม
อาจมกี ารจาํ กัดสทิ ธเิ สรีภาพประเภทนไ้ี ด เชน เสรภี าพในการนบั ถอื ศาสนา เปน ตน

สทิ ธิเสรภี าพสมั พัทธ หมายถงึ สทิ ธทิ ี่รฐั ธรรมนูญรบั รองไว แตใ นขณะเดียวกันก็เปดโอกาสให
มีการจํากัดสิทธิเสรีภาพนั้นได โดยกําหนดเง่ือนไว เชนเสรีภาพในการแสดงความคิดเห็น เปนตน
รฐั ธรรมนญู ของประเทศตา ง ๆ ตางกร็ บั รองและคุมครองสิทธิเสรีภาพของบุคคล การกระทําใดที่ขัด
หรือแยง หรือลดทอนสทิ ธิเสรภี าพของบคุ คลจะกระทําไดก แ็ ตภ ายใตขอบเขตที่รัฐธรรมนูญกําหนดไว
เทา นนั้

162 กฎหมายรัฐธรรมนูญและสถาบันการเมือง

ในรฐั ธรรมนูญแหง ราชอาณาจักรไทย พทุ ธศักราช 2560 เปลี่ยนวิธีการรับรองและคุมครอง
จากเดมิ ทรี่ ับรองและคุม ครองเฉพาะสทิ ธแิ ละเสรภี าพเฉพาะท่ีบัญญัติไวในรัฐธรรมนูญทานั้น เปนวา
นอกจากสิทธิและเสรีภาพสาํ คญั ๆ ท่มี บี ทบญั ญัติคุมครองไวเ ปน การเฉพาะในรฐั ธรรมนญู แลว การใด
ทมี่ ไิ ดหามหรอื จาํ กดั ไวในรฐั ธรรมนูญหรือในกฎหมายหมาย บุคคลยอมมีสิทธิและเสรีภาพท่ีจะทําได
และไดร บั การคมุ ครอง ตามแนวมาตรา 5 ของคําประกาศสิทธิมนุษยชนและพลเมอื ง ค.ศ. 1789 ของ
ฝรั่งเศสและหลกั สากล (คณะอนุกรรมการยกรางรัฐธรรมนญู คณะกรรมรา งรัฐธรรมนญู , 2559 : 2)

กําหนดหลกั เกณฑการใชสิทธิหรือเสรีภาพของบุคคลใหชัดเจนวา การใชสิทธิหรือเสรีภาพ
ตอ ง ไมก ระทบกระเทอื นหรือเปน อันตรายตอความม่ันคงของประเทศ ไมกระทบกระเทือนหรือเปน
อนั ตรายตอความสงบเรยี บรอ ยและประชาชน และ ไมล ะเมดิ สิทธิหรือเสรีภาพของบุคคลอื่น รวมถึง
ไมใ ชสทิ ธิเสรภี าพกนั อยางไมมขี อบเขต ไมค ํานึงถงึ สงั คมและผูอน่ื

กําหนดใหรัฐจํากดั สทิ ธหิ รอื เสรีภาพของประชาชนไดเ ฉพาะกรณที กี่ ฎหมายบัญญัติไวเทาน้ัน
และกฎหมายทีจ่ ะตราขน้ึ ตอ งจาํ กดั สิทธิหรือเสรีภาพของบุคคลน้ัน ถารัฐธรรมนูญกําหนดเง่ือนไขไว
เปนการเฉพาะ ก็ตองเปนไปตามเงื่อนไขที่กําหนดเทานั้น แตถารัฐธรรมไมไดกําหนดเงื่อนไขไว
กฎหมายนั้น ตองไมเพิ่มภาระหรือจํากัดสิทธิหรือเสรีภาพของบุคคลเกินสมควรแกเหตุ และจะ
กระทบกระเทอื นตอ ศักดิ์ความเปนมนษุ ยของบุคคลมไิ ด (คณะอนุกรรมการยกรางรัฐธรรมนูญ คณะ
กรรมรางรฐั ธรรมนูญ 29, 2559 : 3) การตรากฎหมายน้ันกําหนดใหกฎหมายตองมีผลใชบังคับเปน
การทว่ั ไป ไมมุงหมายใหใชบงั คับแกก รณใี ดกรณหี นึง่ หรือแกบุคคลใดบุคคลหน่งึ เปน การเจาะจง และ
ตองระบุเหตุผลความจําเปนในการจํากัดสิทธิและเสรภี าพไวด วย

รวมถึง การประกนั สิทธิและเสรีภาพขนั้ พ้นื ฐานตามท่ีไดร ับรองไวในปฏิญญาสากลวา ดว ยสิทธิ
มนษุ ยชน กติการะหวางประเทศวา ดว ยสทิ ธพิ ลเมืองและสทิ ธทิ างการเมือง และกติการะหวา งประเทศ
วา ดว ยสทิ ธทิ างเศรษฐกจิ สงั คม และวฒั นธรรมที่ประเทศไทยเปน ภาคี

กลาวโดยสรุปสิทธิเสรีภาพปรากฏอยูในรัฐธรรมนูญแหงราชอาณาจักรไทย พุทธศักราช
2560 ดงั ตอ ไปน้ี

มาตรา 28 สิทธแิ ละเสรภี าพในชีวิตและรางกาย
มาตรา 29 ความคุมครองทจี่ ะไมถกู บังคบั ใชก ฎหมายอาญายอ นหลัง และความคุมครองจาก
ขอสันนิษฐานในคดีอาญาวาไมม คี วามผดิ
มาตรา 30 ความคมุ ครองท่จี ะไมถกู เกณฑแ รงงาน
มาตรา 31 เสรภี าพในการนับถือศาสนา นิกาย ลัทธิทางศาสนา และเสรีภาพในการปฏิบัติ
ตามพธิ ีกรรมความเช่อื ของตน
มาตรา 32 สิทธใิ นความเปน อยูส ว นตัว เกยี รตยิ ศ ชือ่ เสยี ง และครอบครัว
มาตรา 33 เสรีภาพในเคหสถาน
มาตรา 34 เสรีภาพในการแสดงความคิดเห็น การพูด การเขียน การพิมพ การโฆษณา และ
การสอื่ ความหมายโดยวิธีอ่ืน รวมถึงความคมุ ครองเสรีภาพในทางวชิ าการ

รัฐธรรมนญู แหง ราชอาณาจักรไทย พทุ ธศักราช 2560 163

มาตรา 35 เสรีภาพในการเสนอขา วสารและแสดงความคิดเห็นตามจรยิ ธรรมแหง วชิ าชีพของ
ส่อื มวลชน

มาตรา 36 เสรีภาพในการตดิ ตอสอ่ื สารถงึ กนั
มาตรา 37 สิทธิในทรัพยสนิ และการสืบมรดกและการไดรับคาเวนคนื
มาตรา 38 เสรีภาพในการเดินทางและการเลอื กถ่ินทอี่ ยู
มาตรา 39 คมุ ครองทีจ่ ะไมถ กู เนรเทศหรือถกู หามมใิ หเ ขามาในประเทศ
มาตรา 40 เสรภี าพในการประกอบอาชพี
มาตรา 41 สิทธิของบุคคลและชุมชน ในอันท่ีจะรับทราบและเขาถึงขอมูลหรือขาวสาร
สาธารณะในครอบครองของหนวยของรัฐ ในอันท่ีจะเสนอเรื่องราวรองทุกข รวมถึงในอันท่ีจะฟอง
หนว ยงานของรัฐ
มาตรา 42 เสรภี าพในการรวมกันเปน สมาคม สหกรณ สหภาพ องคกร ชุมชน หรือหมูคณะ
อืน่
มาตรา 43 สทิ ธิของบคุ คลและชุมชน ในอนั ที่จะอนุรักษ ฟน ฟู หรือสง เสริมภูมิปญญา ศิลปะ
วัฒนธรรม ขนบธรรมเนียม และจารีตประเพณีอันดีงามของทองถิ่นและของชาติ ในอันท่ีจะ
บาํ รุงรักษา และใชป ระโยชนจากทรัพยากรธรรมชาติ และความหลากหลายทางชีวภาพ อยางสมดุล
และยั่งยืน ในอันที่จะเขาช่ือกันเพ่ือเสนอแนะตอหนวยงานของรัฐใหดําเนินการหรืองดเวนการ
ดําเนนิ การ อนั จะเปน ประโยชนตอ ประชาชนหรือชมุ ชน และในการจัดใหม ีระบบสวัสดิการของชุมชน
มาตรา 44 เสรภี าพในการชมุ นมุ โดยสงบและปราศจากอาวธุ
มาตรา 45 เสรภี าพในการรวมกันจัดตง้ั พรรคการเมอื ง
มาตรา 46 ความคุม ครองสิทธิในฐานะของผูบรโิ ภค
มาตรา 47 สิทธิรบั บริการสาธารณสขุ ของรฐั
มาตรา 48 สทิ ธิของมารดาในชวงระหวางกอนและหลงั การคลอดบตุ ร
มาตรา 49 สิทธิในการตอตานการลมลางระบอบประชาธิปไตย
จากทแ่ี สดงขางตน จะเหน็ ไดว า ปวงชนชาวไทยมีสิทธแิ ละเสรีภาพในหลากหลากดาน ดังน้ัน
เพ่ือที่จะใหมีผลใหสิทธิและเสรีภาพเปนจริงในทางปฏิบัติรัฐธรรมนูญแหงราชอาณาจักรไทย จึงมี
บทบัญญตั กิ าํ หนดใหการใชอาํ นาจโดยองคก รของรัฐทุกองคก รตอ งคํานงึ ถึงศกั ด์ิความเปน มนษุ ย สิทธิ
เสรีภาพและความเสมอภาคของบคุ คล และบัญญตั หิ นา ท่ขี องรฐั ไวเ ปน การเจาะไวใ น หมวด 5 หนาท่ี
ของรัฐ มาตรา 51-63
แมวารัฐธรรมนูญจะรับรองสิทธแิ ละเสรีภาพไว แตสิทธแิ ละเสรีภาพทรี่ ับรองไวในรัฐธรรมนูญ
น้ัน บางประการรับรองไวโดยเดด็ ขาดไมมกี ารจํากัด บางประการรบั รองไวโ ดยอาจมีการจาํ กัดได
หนาที่ของปวงชนชาวไทยตามบทบัญญตั ิแหง รัฐธรรมนูญ
มานิตย จุมปา (2541 : 52) ไดอธิบายไววา เมื่อรัฐธรรมนูญมีการบัญญัติกําหนดใหสิทธิ
เสรภี าพและปวงชนชาวไทยแลว กย็ อ มจะตองมีการกาํ หนดหนา ทแ่ี กปวงชนชาวไทยดวย ดังคํากลาว

164 กฎหมายรฐั ธรรมนูญและสถาบันการเมือง

ที่วา “สงั คมใดกต็ ามทีม่ ีการใหสิทธิเสรีภาพแกสมาชิกในสังคม ก็ยอมจะตองมีการกําหนดหนาที่แก
สมาชกิ ท่ีจะตองปฏิบัตติ ามดวย”

คําวา “สิทธิ” มีคําคูกันอยู คือ “หนาท่ี” ไมวาจะเร่ืองใดๆ ก็ตาม เม่ือมี “สิทธิ” ก็ยอมมี
“หนาที่” คูกันเสมอไป เชน บิดามารดามีสิทธิที่จะปกครองดูแลบุตรผูเยาวตลอดจนลงโทษไดตาม
สมควร แตใ นขณะเดียวกันกฎหมายกก็ ําหนดหนาที่ของบิดามารดาไววามีหนาที่ตองใหการอุปการะ
เล้ียงดูและใหก ารศกึ ษาแกบตุ รตามสมควร

หยุด แสงอุทัย (2538 : 159) ไดสรุปไววา ในระบอบประชาธิปไตย ประชาชนมี 2 สถานะ
กลา วคือ ฐานะเปนผูปกครอง ในฐานะน้ีประชาชนเลือกผูแทนของตนมาปฏิบัติงานในสภาแทนตน
และ ฐานะเปน ผอู ยใู ตปกครอง ในฐานะนี้รัฐธรรมนูญกําหนดใหประชาชนไดไปซึ่งสิทธิและเสรีภาพ
แตใ นขณะเดียวกนั ก็ตอ งกําหนดใหมหี นาทบี่ างประการเปนของคูก นั ไปดวย เม่ือปวงชนชาวไทยมีสิทธิ
ไดร บั ประโยชนจ ากรฐั ตามทร่ี ัฐธรรมนูญกาํ หนด ก็ยอมมีหนา ท่ที ีจ่ ะตองปฏิบตั ติ อรฐั ดวยเชน กัน

สําหรบั หนา ทข่ี องปวงชนชาวไทย ไดบ ัญญตั ิไวในหมวด 4 แหงรัฐธรรมนูญแหงราชอาราจักร
ไทย พุทธศกั ราช 2560 ทวี่ าดว ยหนา ทข่ี องปวงชนชาวไทย โดยบญั ญัติไวในมาตรา 50 บญั ญัตกิ าํ หนด
หนา ท่ปี วงชนชาวไทย ไว 10 ประการ ดังน้ี

1. พทิ ักษร ักษาไวซง่ึ ชาติ ศาสนา พระมหากษตั รยิ  และการปกครองระบอบประชาธิปไตย
อันมพี ระมหากษัตริยท รงเปน ประมขุ

2. ปองกันประเทศ พิทักษร ักษาเกียรตภิ ูมิ ผลประโยชนของชาติ และสาธารณสมบัติของ
แผน ดนิ รวมท้ังใหค วามรว มมอื ในการปองกันและบรรเทาสาธารณภัย

3. ปฏบิ ัติตามกฎหมายอยา งเครง ครดั
4. เขา รบั การศึกษาอบรมในการศึกษาภาคบงั คบั
5. รับราชการทหารตามที่กฎหมายบญั ญตั ิ
6. เคารพและไมล ะเมิดสทิ ธิและเสรีภาพของบคุ คลอ่นื และไมก ระทาํ การใดที่อาจกอ ใหเกิด
ความแตกแยกหรือเกลียดชงั ในสงั คม
7. ไปใชสิทธิเลือกตั้งหรือลงประชามติอยางอิสระโดยคํานึงถึงประโยชนสวนรวมของ
ประเทศเปนสําคัญ
8. รวมมือและสนับสนนุ การอนุรักษและคุมครองส่ิงแวดลอม ทรัพยากรธรรมชาติ ความ
หลากหลายทางชวี ภาพ รวมท้ังมรดกทางวฒั นธรรม
9. เสยี ภาษีอากรตามท่กี ฎหมายบญั ญตั ิ
10. ไมรวมมือหรอื สนับสนุนการทจุ ริตและประพฤติมิชอบทุกรูปแบบ
จากทกี่ ลา วถงึ สิทธิและเสรีภาพของปวงชนชาวไทย จะเห็นไดวาปวงชนชาวไทยมีสิทธิและ
เสรีภาพในหลากหลากดา น ทงั้ น้ีสิทธแิ ละเสรีภาพจะเปนจริงเพียงใดก็ข้ึนอยูกับวารัฐซ่ึงมีหนาท่ีตอง
เอ้อื อํานวยใหเ ปน ไปตามสิทธแิ ละเสรภี าพนัน้ เพียงใดดว ย

รัฐธรรมนญู แหงราชอาณาจักรไทย พุทธศักราช 2560 165

หนาทีข่ องรฐั ทจ่ี ะตองปฏบิ ตั เิ พื่อตอบสนองตอสิทธเิ สรีภาพของประชาชน

วิษณุ เครืองาม (2530 : 26) ไดกลาวในเรื่องหนาที่ของรัฐ ไวโดยสรุปดังน้ี รัฐมีหนาที่ 2
ประการ คือ หนาที่กระทําการ หมายความวา ในกรณีท่ีบุคคลหรือชุมชนมีสิทธิตามรัฐธรรมนูญ
ประการใด รัฐตองมีหนาที่จัดการใหไดรับสิทธินั้นสมตามที่กําหนดไว และหนาที่งดเวนกระทําการ
หมายความวา ในกรณที ี่บคุ คลหรอื ชุมชนมเี สรีภาพในการกระทาํ การใด ยอมมีอิสระในการกระทําน้ัน
รฐั มีหนา ท่ีทจ่ี ะงดเวน การกระทาํ การใด ๆ อนั จะเปน การแทรกแซงเสรีภาพดงั กลาว

ดังนั้นเพ่ือท่ีจะใหมีผลใหสิทธิและเสรีภาพเปนจริงในทางปฏิบัติ รัฐธรรมนูญแหง
ราชอาณาจักรไทย จงึ มบี ทบัญญัติกําหนดใหการใชอํานาจโดยองคกรของรัฐทุกองคกรตองคํานึงถึง
ศกั ด์ิความเปน มนษุ ย สิทธิ เสรภี าพและความเสมอภาคของบุคคล และบญั ญัติหนา ที่ของรัฐไวเ ปนการ
เฉพาะไว

หมวด 5 หนา ทีข่ องรฐั (มาตรา 51-63) โดยรัฐมีหนาที่ทําใหสิทธิของประชาชนเปนสิ่งที่จับ
ตองได

หนา ทีข่ องรฐั ประกอบดว ย หนาที่พ้ืนฐาน และหนา ในการทําใหส ทิ ธขิ องประชาชนเปนสิ่งจับ
ตอ งได (คณะอนุกรรมการยกรา งรฐั ธรรมนูญ คณะกรรมการรางรัฐธรรมนูญ, 2559 : 4)

หนาท่ีพน้ื ฐาน รัฐตอ งพิทกั ษรักษาไวซ่งึ สถาบันพระมหากษตั รยิ  เอกราช อธิปไตย บูรณภาพ
แหง อาณาเขตและเขตท่ปี ระเทศไทยมสี ิทธิอธิปไตย ความมั่นคงแหงชาติ และความสงบเรยี บรอยของ
ประชาชน และรฐั ตอ งดูแลใหม กี ารปฏิบัตติ ามและบงั คบั ใชกฎหมายอยางเครง ครัด

หนาท่ีในการทําใหสิทธิของประชาชนเปนส่ิงจับตองได รัฐตองดําเนินการหรือจัดใหมี
การศึกษากอ นวัยเรียนสําหรับประชาชนอยางท่ัวถึง และเม่ือถึงวันท่ีตองไดรับการศึกษาภาคบังคับ
รองตองดําเนินการใหเด็กทุกคนไดรับการศึกษาภาคบังคับที่มีคุณภาพอยางทั่วถึงโดยไมเรียกเก็บ
คาใชจ าย และในการจัดการศึกษาทุกระดับชั้น รัฐตองมุงพัฒนาผูเรียนใหเปนคนดี มีวินัย ภูมิใจใน
ชาติ และสามารถเช่ยี วชาญไดตามความถนดั และศกั ยภาพของผูเรียนซงึ่ แตกตางกนั

รฐั ตอ งดาํ เนินการใหป ระชาชนไดร ับบริการสาธารณะสุขที่มคี ุณภาพอยา งทว่ั ถงึ
รัฐตองจัดหรือดําเนินการใหมีสาธารณูปโภคขั้นพื้นฐานท่ีจําเปนตอการดํารงชีวิตของ
ประชาชนอยางทว่ั ถงึ ตามหลักการพัฒนาอยางยง่ั ยืน
รัฐตองคมุ ครองและบาํ รงุ รกั ษาทรัพยากรธรรมชาติ ส่ิงแวดลอม และความหลากหลายทาง
ชีวภาพใหเกิดประโยชนอยางยั่งยืน โดยตองสอดคลองกับหลักการมีสวนรวมของประชาชน และ
หลกั การกระจายอํานาจ
รัฐตองระมดั ระวังในการใชประโยชนจากทรัพยากรธรรมชาติ ใหเกดิ ผลกระทบตอประชาชน
ชุมชน สิ่งแวดลอม และความหลากหลายทางชีวภาพนอยท่ีสุด กรณีเกิดผลกระทบรัฐตองเยียวยา
ความเดอื ดรอ นหรือความเสยี หายใหแ กประชาชนหรอื ชุมชนทไี่ ดรบั ผลกระทบอยางเปน ธรรมและโดย
ไมชักชา และรัฐตองดําเนินการใหประชาชนท่ีเก่ียวของกับการดําเนินการตาง ๆ ของรัฐ ที่อาจ

166 กฎหมายรฐั ธรรมนูญและสถาบันการเมอื ง

กอ ใหเกดิ ผลกระทบตอความสงบสุข วิถชี ีวิตหรือสขุ ภาพของประชาชนหรือชุมชน หรือส่งิ แวดลอม ได
มีสว นรวม และตองรบั ฟงความคดิ เหน็ ของประชาชนท่ีเก่ียวขอ งกัน

รฐั ตอ งเปด เผยขอมลู ขา วสารของราชการที่มใิ ชข อมูลเก่ียวกบั ความม่ันคงของรฐั หรอื ความลบั
ของทางราชการ และตองจดั ใหประชาชนเขา ถงึ ขอ มลู ดังกลาวโดยสะดวกตามท่กี ฎหมายบัญญตั ิ

รัฐตอ งรกั ษาไวซ ึ่งคลน่ื ความถี่และสิทธิในวงโคจรของดาวเทียมอันเปนทรัพยากรของชาติ
รัฐตอ งจดั ใหมีมาตรการหรอื กลไกในการคมุ ครองสทิ ธขิ องผูบรโิ ภค และตอ งสงเสริมสนบั สนนุ
ใหม ีการรวมตวั กันเพอ่ื คุมครองผูบรโิ ภค
รัฐตองรักษาวินัยการเงินการคลังอยางเครงครัด เพื่อใหฐานะการเงินการคลังของรัฐ มี
เสถียรภาพและม่นั คงอยางย่งั ยนื
รัฐตองใชม าตรการและกลไกเพ่อื ขจัดการทจุ รติ และประพฤติมิชอบในวงราชการทกุ รปู แบบ
ทง้ั น้ี ถารฐั “ไมท าํ หนา ที่” ดังกลาว ประชาชนสามารถฟองศาลรัฐธรรมนูญไดโดยตรง หรือ
จะไปรองคณะกรรมการปองกันและปราบปรามการทุจริตแหงชาติ วาผูเกี่ยวของจงใจไมปฏิบัติตาม
รัฐธรรมนญู ได (คณะอนุกรรมการยกรา งรฐั ธรรมนูญ คณะกรรมการรา งรฐั ธรรมนูญ, 2559 : 6)
แนวนโยบายแหง รฐั : แนวทางใหรัฐดําเนินการตรากฎหมายและกําหนดนโยบายในการ
บรหิ ารราชการแผน ดิน
มานิตย จุมปา (2541 : 56) ไดอธิบายแนวนโยบายแหงรัฐไววา แนวนโยบายแหงรัฐมี
ประโยชนตอรัฐบาลท่ีบริหารประเทศ 2 ประการ คือ ประการแรก เปนแนวทางสําหรับการตรา
กฎหมาย และประการทสี่ อง เปนแนวทางในการกําหนดนโยบายในการบริหารราชการแผน ดนิ ดงั นน้ั
แนวนโยบายแหง รัฐจึงเปนหลกั การ (Principles) ตา งไปจากนโยบายของรัฐบาลที่รัฐบาลทุกรัฐบาล
ตองจดั ทาํ ซงึ่ เปน ตัวนโยบาย (Policy) แนวนโยบายแหงรัฐเปนการบัญญัติหลักการท่ีเปนกลาง ที่แต
ละรฐั บาลสามารถนาํ ไปปฏิบัตไิ ด
รฐั ธรรมนญู แหงราชอาณาจักรไทย พทุ ธศักราช 2560 กาํ หนดแนวนโยบายพ้ืนฐานของรัฐไว
ที่สาํ คญั ดงั ตอ ไปนี้ (ราชกจิ จานเุ บกษา, 2560 : 17-20)
1. รฐั พงึ จัดใหมี “ยุทธศาสตรชาติ” เปนแนวทางเปนเปาหมายการพัฒนาประเทศอยาง
ย่งั ยนื ตามหลกั ธรรมาภบิ าล
2. รฐั พึงสงเสรมิ สมั พนั ธไมตรกี บั นานาประเทศ โดยถอื หลกั ความเสมอภาคในการปฏบิ ัตติ อ
กัน และไมแ ทรกแซงกจิ การภายในของกันและกัน ใหความรวมมือกับองคการระหวางประเทศและ
คุม ครองผลประโยชนของชาตแิ ละคนไทยในตางประเทศ
3. รัฐพงึ อุปถัมภแ ละคมุ ครองพระพุทธศาสนาและศาสนาอนื่
4. รัฐพึงจัดระบบการบริหารงานในกระบวนการยุติธรรมทุกดานใหมีประสิทธิภาพ เปน
ธรรม และไมเ ลือกปฏิบัติ และใหประชาชนเขาถงึ กระบวนการยตุ ิธรรมไดโดยสะดวก รวดเร็ว และไม
เสยี คา ใชจา ยสงู เกินสมควร

รฐั ธรรมนูญแหงราชอาณาจักรไทย พุทธศักราช 2560 167

5. รัฐพึงจัดใหมีและสงเสริมการวิจัยและพัฒนาวิทยาศาสตร เทคโนโลยี และศิลป
วิทยาการแขนงตาง ๆ ใหเกิดความรู การพัฒนา และนวัตกรรม เพ่ือความเข็มแข็งของสังคมและ
เสริมสรางความสามารถของคนในชาติ

6. รัฐพึงสง เสริมและใหความคุมครองชาวไทยกลุมชาติพันธุตาง ๆ ใหมีสิทธิดํารงชีวิตใน
สังคมตามวัฒนธรรม ประเพณี และวถิ ีชีวติ ดั้งเดิมตามความสมคั รใจไดอยางสงบสุข ไมถกู รบกวน

7. รัฐพึงเสริมสรางความเขมแข็งของครอบครัวอันเปนองคประกอบพื้นฐานที่สําคัญของ
สังคม รวมตลอดท้ังสงเสริมและพัฒนาการสรางเสรมิ สุขภาพเพ่อื ใหประชาชนมสี ุขภาพทแ่ี ข็งแรงและ
มจี ติ ใจทเี่ ขม แข็ง

8. รัฐพึงดําเนนิ การเกี่ยวกับที่ดนิ ทรัพยากรน้ํา และพลังงาน โดยมีการวางแผนการใช จัด
ใหม ีการวางผังเมือง จัดใหมีมาตรการกระจายการถอื ครองทดี่ นิ จดั ใหมีทรัพยากรน้ําที่มีคุณภาพและ
เพยี งพอ รวมถึงสง เสริมการอนรุ ักษพ ลังงานและการใชพ ลงั งานอยา งคมุ คา และพฒั นาอยางย่ังยืน

9. รัฐพึงจัดใหมีมาตรการหรือกลไกท่ีชวยใหเกษตรกรประกอบเกษตรกรรมไดอยางมี
ประสทิ ธิภาพ ไดผลผลิตท่ีมีปริมาณและคณุ ภาพสูง

10. รัฐพงึ สงเสรมิ ใหประชาชนมคี วามสามารถในการทํางานโดยเหมาะสมกับศักยภาพและ
วยั และพงึ คุมครองผใู ชแรงงานใหไดร บั ความปลอดภยั ในการทํางาน โดยไดรับสวสั ดกิ าร รายได และ
สทิ ธิประโยชนอื่นทเี่ หมาะสมแกการดาํ รงชพี

11. รัฐพงึ จัดระบบเศรษฐกิจใหป ระชาชนมโี อกาสไดรบั ประโยชนจ ากความเจริญเติบโตทาง
เศรษฐกิจไปพรอมกนั อยางทั่วถงึ เปนธรรม และย่ังยืน และรัฐตองไมประกอบกิจการท่ีเปนลักษณะ
เปนการแขงขันกับเอกชน

12. รัฐพึงพัฒนาระบบการบริหารราชการแผนดิน ใหเปนไปตามหลักการบริหารกิจการ
บา นเมอื งทด่ี ี และพึงดาํ เนนิ การใหม กี ฎหมายเกี่ยวกับการบริหารงานบุคคลของหนวยงานของรัฐให
เปนไปตามระบบคณุ ธรรม

13. รัฐพึงใหมีกฎหมายเพียงเทาท่ีจําเปน และยกเลิกหรือปรับปรุงกฎหมายที่หมดความ
จาํ เปนหรอื ไมส อดคลอ งกับสภาพการณ หรอื ที่เปน อุปสรรคตอการดํารงชีวิตหรือการประกอบอาชีท่ี
ไมจําเปนอยา งรวดเรว็ เพือ่ ไมใ หเ ปนภาระแกประชาชน

14. รฐั พงึ สง เสริมใหป ระชาชนและชุมชนมคี วามรคู วามเขาใจท่ถี ูกตองเก่ียวกับการปกครอง
ระบอบประชาธิปไตยอันมีพระมหากษตั ริยทรงเปนประมุข

สถาบนั ทางการเมอื งตามรัฐธรรมนญู แหงราชอาณาจกั ไทย พ.ศ. 2560

รฐั ธรรมนญู แหงราชอาณาจักรบญั ญัตไิ วใ น มาตรา 3 วา อํานาจอธิปไตยเปนของปวงชนชาว
ไทย พระมหากษัตริยผทู รงเปน พระประมขุ ทรงใชอาํ นาจน้ัน ทางรฐั สภา คณะรัฐมนตรี และศาล ตาม
บทบญั ญัตแิ หง รฐั ธรรมนูญนี้

168 กฎหมายรัฐธรรมนญู และสถาบันการเมอื ง

รัฐสภา : อํานาจฝา ยนติ บิ ัญญตั ิ
คําวา รัฐสภา น้ัน พจนานุกรมฉบับราชบัณฑิตยสถาน พุทธศักราช 2554 (2556 : 987) ได
ใหคํานิยามไวว า รัฐสภา หมายถึง องคก ารนติ บิ ญั ญตั ิ ทําหนาท่บี ัญญตั ิกฎหมาย ประกอบดว ยวุฒิสภา
และสภาผแู ทนราษฎร
มานติ ย จมุ ปา (2559 : 56-57) ไดอธบิ ายถงึ อาํ นาจฝา ยนติ ิบัญญัตไิ ว วา รัฐสภาเปนองคกรที่
ใชอํานาจนิติบัญญัติ มีหนาที่ออกกฎหมายใชบังคับในประเทศ โครงสรางของรัฐสภา อาจ
ประกอบดวยสภาเพียงสภาเดยี ว หรอื สองสภากไ็ ด แลวแตรัฐธรรมนูญของแตละประเทศจะกําหนด
คาํ วา “สภาเดยี ว” คอื สมาชกิ สภามีฝายเดยี วหรือประเภทเดยี ว ประชมุ พรอมกนั ในเวลาและสถานท่ี
เดยี วกนั มีอํานาจหนาท่ีอยางเดียวกัน มีท่ีมาอยางเดียวกัน สวนคําวา “สองสภา” คือ สมาชิกแบง
ออกเปนสองฝายหรือสองประเภท ประชุมแยกกันคนละเวลาและสถานท่ี มีอํานาจหนาที่มากนอย
ตางกนั แตอ าจมีกรณีทสี่ ภาท้ังสองประชุมรว มกนั ได
จุมพล หนิมพานิช (2551 : 87) ไดกลาวไววา รัฐสภามีความหมายมากกวาองคการหรือ
สถาบันซึ่งเปนผูใชอํานาจนิติบัญญัติ เพราะรัฐสภายังมีหนาที่ในการควบคุมดูแลและประสานงาน
เกยี่ วกับกจิ การของรฐั บาล และยังตองทําหนาที่เปนตัวแทนประชาชนอีกดวย ในแงดังกลาวในทาง
ทฤษฎี โดยเฉพาะในกรณขี องรฐั สภาแบบอังกฤษ (รัฐสภาในระบอบประชาธิปไตยในระบบรฐั สภา) จึง
ถอื วา รฐั สภาเปนสถาบนั ทางการเมืองที่มอี าํ นาจสูงสุดในการปกครอง มีอํานาจทั้งการออกกฎหมาย
และอํานาจในการควบคุมการบริหารราชการแผน ดนิ
ตามรัฐธรรมนูญแหงราชอาณาจกั รไทย พุทธศักราช 2560 หมวด 7 รฐั สภา (มาตรา 79-157)
มหี ลักการสาํ คญั ประกอบดวย สภาผูแทนราษฎร วุฒิสภา (ราชกิจจานุเบกษา, 2560 : 20) อํานาจ
หนาท่ีของรัฐสภา และการประชุมรวมกันของรัฐสภา และไดกําหนดโครงสรางของรัฐสภาให
ประกอบดวยสองสภา คือ สภาผูแทนราษฎรและวุฒิสภา โดยรัฐสภาจะประชุมรวมกันหรือแยกกัน
ยอ มเปนไปตามบทบญั ญัติแหงรัฐธรรมนูญ โดยกําหนดขอหามไวไมใหบุคคลเปนสมาชิกสภาผูแทน
ราษฎรและสมาชิกวุฒสิ ภาในขณะเดยี วกัน ประธานสภาผูแทนราษฎรเปนประธานรัฐสภา ประธาน
วุฒิสภาเปน รองประธานรฐั สภา สมาชกิ สภาผแู ทนราษฎรหรอื สมาชิกวุฒสิ ภา จํานวนไมนอ ยกวาหน่ึง
ในสิบของจาํ นวนสมาชกิ ท้ังหมดเทาทมี่ ีอยูของแตละสภา มีสิทธิเขาช่ือรองตอประธานแหงสภาท่ีตน
เปนสมาชิกวาสมาชกิ ภาพของสมาชิกคนใดคนหนึง่ แหง สภาน้ันสนิ้ สดุ ลง
องคป ระกอบสภาผแู ทนราษฎร ประกอบดว ยสมาชกิ จํานวน 500 คน กลา วคอื สมาชิกซึ่งมา
จากการเลอื กตั้งแบบแบง เขตเลือกต้ังจํานวน 350 คน และ สมาชิกซึ่งมาจากบัญชีรายชื่อของพรรค
การเมืองจํานวน 150 คน
วธิ กี ารไดม าซึ่งสมาชกิ สภาผูแทนราษฎร แบบแบงเขตเลอื กต้ังใหใชวิธีลงคะแนนโดยตรงและ
ลับ มีวาระ 4 ป โดยใหแตละเขตเลือกต้ังมีสมาชิกสภาผูแทนราษฎรไดเขตละหน่ึงคน และผูมีสิทธิ
เลือกตั้งออกเสียงลงคะแนนเลอื กตงั้ ไดคนละหนึ่งคะแนน กาบัตรเดียว โดยจะนับคะแนนไปคํานวณ
จดั สรรสมาชกิ สภาผูแทนราษฎรแบบบัญชีรายชอ่ื ตอ ไป

รฐั ธรรมนูญแหงราชอาณาจักรไทย พทุ ธศักราช 2560 169

บคุ คลผมู สี ิทธเิ ลือกต้ัง ตอ งมคี ุณสมบัติ ดังตอ ไปน้ี กลา วคอื มีสัญชาตไิ ทย มอี ายุไมต าํ่ กวา 18
ปใ นวันเลอื กตง้ั และ มชี อื่ อยใู นทะเบียนบา นในเขตเลอื กตง้ั มาแลว เปนเวลาไมนอ ยกวา 90 วัน นับถึง
วันเลือกตง้ั

บุคคลผูมีลักษณะตองหามดังตอไปน้ีในวันเลือกตั้ง เปนบุคคลตองหามมิใหใชสิทธิเลือกต้ัง
กลา วคอื เปนภกิ ษุ สามเณร นักพรต หรอื นักบวช อยใู นระหวางถูกเพิกถอนสิทธิเลือกตั้งไมวาคดีนั้น
จะถงึ ทสี่ ดุ หรือไม ตองคุมขังอยูโดยหมายของศาลหรือโดยคําส่ังที่ชอบดวยกฎหมาย และ วิกลจริต
หรอื จิตฟนเฟอนไมสมประกอบ

ผูมสี ิทธิสมคั รรับเลอื กต้ังเปน สมาชกิ สภาผแู ทนราษฎร กลา วคือ มสี ญั ชาติไทยโดยการเกิด มี
อายไุ มต ํ่ากวา 25 ปน บั ถงึ วนั เลอื กต้ัง และเปนสมาชิกพรรคการเมืองใดพรรคการเมืองหนึ่งแตเพียง
พรรคเดยี ว

ผมู ีลักษณะตองหา มมใิ หใ ชสิทธสิ มคั รรับเลอื กตั้งเปนสมาชิกสภาผูแทนราษฎร กลาวคือ ติด
ยาเสพตดิ ใหโทษ เปน บคุ คลลม ละลายหรอื เคยเปนบคุ คลลม ละลายทจุ รติ เปน เจาของหรอื ผูถือหุนใน
กจิ การหนังสอื พมิ พหรือสอ่ื มวลชนใด ๆ เปนบคุ คลผมู ีลักษณะตอ งหา มมใิ หใชส ทิ ธเิ ลือกตั้ง อยรู ะหวา ง
ถกู ระงบั สทิ ธิรับเลือกตัง้ ชั่วคราว หรือถูกเพิกถอนสิทธิสมัครรับเลือกต้ังตามคําพิพากษาหรือตามคํา
วินจิ ฉัยของศาลรัฐธรรมนูญ ตองคําพิพากษาใหจําคุกหรือถูกคุมขังอยูโดยหมายของศาล เคยไดรับ
โทษจาํ คุกโดยไดพ นโทษมายังไมถงึ สบิ ปน ับถงึ วันเลอื กต้ัง เคยถกู สง่ั ใหพ นจากราชการ หนวยงานของ
รัฐ หรือรัฐวิสาหกิจ เพราะทุจริตตอหนาที่ หรือถือวากระทําการทุจริตหรือประพฤติมิชอบในวง
ราชการ เคยตอ งคําพพิ ากษาหรอื คาํ สง่ั ของศาลอันถงึ ท่สี ดุ ใหทรพั ยส นิ ตกเปน ของแผน ดนิ เพราะราํ่ รวย
ผิดปกติหรือมีทรัพยเพิ่มข้ึนผิดปกติ เคยตองคําพิพากษาอันถึงท่ีสุดวากระทําความผิดตอตําแหนง
หนาท่ีราชการ หรือตอตําแหนงหนาท่ีในการยุติธรรม หรือกระทําความผิดตามกฎหมายวาดวย
ความผดิ ของพนักงานในองคก ารหรือหนว ยงานของรัฐ หรือกระทําความผิดฐานทุจริตหรือประพฤติมิ
ชอบ หรือความผิดเกี่ยวกับทรัพยที่กระทําโดยทุจริตตามประมวลกฎหมายอาญา ความผิดตาม
กฎหมายวา ดวยการกยู มื เงนิ ท่ีเปนการฉอโกงประชาชน กฎหมายวาดวยยาเสพติดในฐานเปนผูผลิต
นาํ เขา สง ออก หรอื ผคู า กฎหมายวา ดวยการพนัน ในฐานความผิดเปน เจา มือหรือเจา สํานัก กฎหมาย
วา ดว ยการปอ งกันและปราบปรามการคามนุษย และกฎหมายวาดวยการปอ งกนั และปราบปรามการ
ฟอกเงนิ เคยตอ งคําพพิ ากษาอันถึงที่สุดวากระทาํ การอันเปนการทุจรติ ในการเลือกต้ัง

สมาชิกสภาผูแทนราษฎรเปนผูแทนของปวงชนชาวไทย ไมอยูในความผูกมัดแหงอาณัติ
มอบหมาย หรือความครอบงําใด ๆ ปฏิบตั หิ นาทใ่ี นการใชอาํ นาจอธิปไตยแทนประชาชนในดา นตา ง ๆ
เพื่อรกั ษาและดแู ลผลประโยชนข องสว นรวม ตามรัฐธรรมนูญ กําหนดใหสมาชิกสภาผูแทนราษฎรมี
อาํ นาจหนา ที่ ดงั ตอไปนี้

1. ปห น่ึงมปี ระชมุ 2 สมยั สมยั ละไมนอยกวา 120 วนั
2. พิจารณารางกฎหมาย หนาท่ีจัดทํากฎหมาย กลาวคือ มีหนาท่ีในการออก แกไข
เปลีย่ นแปลง หรอื ยกเลิกพระราชบญั ญตั ิ ตลอดจนการแกไขเพิ่มเติมรัฐธรรมนูญ

170 กฎหมายรฐั ธรรมนูญและสถาบันการเมอื ง

3. ควบคุมการบริหารราชการแผนดินของคณะรัฐมนตรีใหเปนไปตามรัฐธรรมนูญและ
กฎหมาย กลาวคอื การดาํ เนนิ การควบคมุ การปฏบิ ตั งิ านของรัฐบาลที่แถลงไวต อรัฐสภา

4. สมาชิกสภาผูแทนราษฎร จํานวน 1 ใน 5 สามารถเสนอญัตติอภิปรายไมไววางใจ
รัฐมนตรเี ปน รายบุคคลหรือท้งั คณะได

5. สมาชกิ สภาผูแทนราษฎร จํานวน 1 ใน 10 สามารถเสนอญัตติเพื่อขอใหเปดอภิปราย
ทั่วไปโดยไมมกี ารลงมตไิ ด

นอกจากจะมอี ํานาจหนา ที่ตามท่ีกาํ หนดไวใ นรฐั ธรรมนูญแลว สมาชิกสภาผูแทนราษฎรยังมี
หนา ที่ทเี่ กดิ จากธรรมเนียมและประเพณีทปี่ ฏบิ ัตสิ ืบตอ กนั มา ที่สําคัญ เชน มหี นา ที่รับฟง ความคิดเหน็
ของประชาชนเพ่อื ทจ่ี ะเปน แหลง สะทอนถึงความทุกขย ากของประชาชนใหฝายบริหารและฝายตา ง ๆ
ไดร ับรูแ ละดาํ เนนิ การแกไขใหถูกตอ ง มหี นา ท่ีสนใจและติดตามขาวสารเกี่ยวกับความเดือดรอนของ
ประชาชนท่วั ประเทศ และตอ งใหความรว มมือในการหาแนวทางแกป ญ หาดังกลา ว และเปน ตัวอยา งท่ี
ดใี นดา นความประพฤติ คา นยิ ม และการปฏิบตั ติ นเพื่อใหเกดิ ความศรัทธาอนั ดีงามตอประชาชน

จุมพล หนิมพานิช (2551 : 95) ไดกลาวถึงวุฒิสภาของประเทศไทยไว สรุปไดวา นับแต
ประเทศไทยสถาปนาระบอบการปกครองแบบประชาธิปไตย เมื่อ พ.ศ. 2475 แรกเริ่มคณะผู
เปลี่ยนแปลงการปกครองจัดรูปการปกครองในรูปสภาเดยี ว แตต ิดขดั ในเร่ืองความรู ความชํานาญใน
การปกครองประเทศ การจัดใหมีวุฒิสภาในระยะหน่ึงก็เพ่ือใหมาเปนพ่ีเล้ียงของสภาผูแทนราษฎร
โดยจะแตงตั้งจากผูทรงคุณวุฒิในสาขาตาง ๆ รัฐธรรมนูญมักจะกําหนดใหมาจากการแตงต้ังโดย
นายกรัฐมนตรีเพราะตอ งการใหฝายบริหารเขมแข็ง โดยคัดสรรจากผูท่ีมีความรูความชํานาญในดาน
ตาง ๆ ทั้งท่ีเปนขาราชการและไมเปนขาราชการ ตอมา รัฐธรรมนูญแหงราชอาณาจักรไทย
พุทธศักราช 2540 ไดปรับเปลี่ยนวิธีการไดมาซ่ึงสมาชิกวุฒิสภา โดยกําหนดใหมาจากการเลือกตั้ง
โดยตรงจากประชาชนเชนเดียวกบั สภาผูแ ทนราษฎร

อยางไรก็ตาม แมจะมีการเปลี่ยนแปลงท่ีมาของสมาชิกวุฒิสภา จากการแตงต้ังเปนการ
เลือกตั้งโดยตรงจากประชาชน การเลือกตั้งโดยตรงน้ีทําใหสมาชิกวุฒิสภาตองอิงกับระบบเมือง
การเมืองเพื่อประโยชนในการหาเสียงเลือกต้ัง ท้ังรัฐธรรมนูญไดใหอํานาจในการถอดถอนผูดํารง
ตาํ แหนงทางการเมืองดว ย จงึ มคี วามพยายามจากฝายการเมืองทีจ่ ะเขาครอบงาํ สมาชิกวฒุ สิ ภา ตอมา
แมจ ะมีการเปล่ียนแปลงที่มาโดยใชระบบผสม กลาวคือ มาจากการเลือกต้ังโดยตรงของประชาชน
สวนหนงึ่ กับการสรรหาอกี สวนหนึ่ง ก็เกดิ ปญ หาใหมข้ึน คอื การเลือกต้งั ยงั อิงกบั ระบบการเมอื ง สวน
การสรรหานน้ั ขาดความยดึ โยงกบั ประชาชน (คณะอนุกรรมการยกรางรัฐธรรมนูญ คณะกรรมการรา ง
รฐั ธรรมนูญ, 2559 : 14) ทําใหม ีการเปลย่ี นแปลงวิธีการไดม าใหม โดยใหมาจากการเลือกกันเองของ
ประชาชนพลเมืองผมู ีความรู ความเชย่ี วชาญ จากทกุ ภาคสว นท่ีหลากหลายของสังคม พฒั นาจากการ
เปนสภาพีเ่ ลย้ี งสูการเปนสภาเติมเตม็ โดยจะชวยพิจารณารางกฎหมายที่ผานการพิจารณาของสภา
ผแู ทนราษฎรใหร อบดาน

รัฐธรรมนูญแหงราชอาณาจกั รไทย พุทธศักราช 2560 171

นอกจากนี้ รัฐธรรมนูญแหง ราชอาณาจักรไทย พุทธศักราช 2560 ยังกําหนดใหมีวุฒิสภาซ่ึง
ประกอบดวยสมาชิก จํานวน 200 คน ซ่ึงมาจากการเลือกกันเองของบุคคลซึ่งมีความรู ความ
เชีย่ วชาญ ประสบการณ อาชีพ ลักษณะ หรอื ประโยชนร วมกนั หรือทาํ งานหรอื เคยทาํ งานดานตาง ๆ
ทห่ี ลากหลายของสังคม โดยในการแบงกลุมตองแบงในลักษณะที่ทําใหประชาชนซึ่งมีสิทธิสมัครรับ
เลือกทกุ คนสามารถอยใู นกลมุ ใดกลุม หนึ่งได

คณุ สมบตั ทิ ีส่ มาชิกวฒุ สิ ภาตอ งมี กลาวคือ มีสัญชาติไทยโดยการเกิด มีอายุไมต่ํากวา 40 ป
ในวันสมคั รรับเลือก มคี วามรูความเชี่ยวชาญและประสบการณ หรือทํางานในดานตางๆ ที่สมัคร ไม
นอ ยกวา 10 ป และไมมีลักษณะตอ งหา มตามมาตรา 98 มาตรา 109 มวี าระ 5 ป มาตรา 113 ตอ งไม
ฝก ใฝหรือยอมตนอยใู ตอาณัตขิ องพรรคการเมอื งใดๆ มสี ถานะเปน ผูแทนปวงชนชาวไทยเชนเดียวกับ
สมาชกิ สภาผแู ทนราษฎร

สมาชิกวฒุ สิ ภามีหนา ท่ชี ว ยพิจารณารา งกฎหมายทผี่ านการพจิ ารณาของสภาผแู ทนราษฎรให
รอบดาน และใหความเห็นชอบการตั้งต้ังผูดํารงตําแหนงในองคกรอิสระตามบทบัญญัติในหมวด
องคก รอสิ ระ

สมาชกิ วฒุ สิ ภาจํานวนไมน อยกวา 1 ใน 10 ของจํานวนสมาชกิ ทั้งหมดเทา ที่มีอยูของวุฒิสภา
มสี ทิ ธิเขา ช่ือขอเปด อภิปรายทั่วไปในวฒุ สิ ภา เพอ่ื ใหค ณะรฐั มนตรีแถลงขอเท็จจริง หรือช้ีแจงปญหา
สาํ คญั เก่ียวกับการบรหิ ารราชการแผน ดนิ โดยไมม ีการลงมติ

อํานาจหนาทขี่ องรัฐสภา
ในการประชุมรว มกันของรฐั สภาและบทบญั ญตั ิท่ใี ชแกสภาท้ัง 2 ในรัฐธรรมนญู ใหม โดยสรุป
วา รฐั สภามีอํานาจในการออกพระราชบัญญัติประกอบรัฐธรรมนูญ ดังตอไปนี้ (ราชกิจจานุเบกษา,
2560 : 37)
1. พระราชบญั ญตั ิประกอบรฐั ธรรมนูญวา ดว ยการเลือกตั้งสมาชกิ สภาผแู ทนราษฎร
2. พระราชบญั ญัติประกอบรัฐธรรมนูญวา ดวยการไดม าซึ่งสมาชกิ วฒุ สิ ภา
3. พระราชบญั ญตั ปิ ระกอบรฐั ธรรมนูญวา ดว ยคณะกรรมการการเลือกต้งั
4. พระราชบัญญตั ิประกอบรัฐธรรมนญู วา ดวยพรรคการเมือง
5. พระราชบญั ญตั ิประกอบรฐั ธรรมนญู วาดวยผูตรวจการแผน ดนิ
6. พระราชบญั ญัตปิ ระกอบรัฐธรรมนูญวาดวยการปองกนั และปราบปรามการทุจรติ
7. พระราชบัญญัติประกอบรัฐธรรมนูญวา ดวยการตรวจเงนิ แผนดิน
8. พระราชบญั ญัติประกอบรฐั ธรรมนูญวา ดว ยวิธพี จิ ารณาของศาลรฐั ธรรมนญู
9. พระราชบัญญัตปิ ระกอบรฐั ธรรมนูญวา ดว ยวิธีพิจารณาคดีอาญาของผดู ํารงตําแหนงทาง
การเมอื ง
10. พระราชบญั ญตั ปิ ระกอบรฐั ธรรมนูญวาดว ยคณะกรรมการสิทธมิ นุษยชนแหง ชาติ

172 กฎหมายรัฐธรรมนูญและสถาบันการเมอื ง

การประชมุ รวมกันของสภาผูแทนราษฎรและวุฒิสภา ในกรณีตอไปน้ี (ราชกิจจานุเบกษา,
2560 : 45)

1. การใหความเหน็ ชอบในการแตง ต้งั ผสู าํ เรจ็ ราชการแทนพระองค
2. การปฏญิ าณตนของผูสําเรจ็ ราชการแทนพระองคต อ รัฐสภา
3. การรับทราบการแกไขเพิ่มเติมกฎมณเฑียรบาลวาดวยการสืบราชสันตติวงศ พระ
พุทธศกั ราช 2467
4. การรบั ทราบหรือใหความเห็นชอบในการสบื ราชสมบตั ิ
5. การใหความเหน็ ชอบในการปด สมัยประชุม
6. การเปด ประชุมรัฐสภา
7. การพิจารณารางพระราชบัญญัติประกอบรฐั ธรรม
8. การปรึกษารางพระราชบัญญตั ิประกอบรัฐธรรมนูญหรือรา งพระราชบัญญตั ใิ หม
9. การพิจารณาใหความเหน็ ชอบ
10. การเปด อภิปรายทัว่ ไป
11. การตราขอบงั คบั การประชมุ รฐั สภา
12. การแถลงนโยบายตาม
13. การใหค วามเหน็ ชอบในการประกาศสงคราม
14. การรบั ฟง คาํ ชี้แจงและใหค วามเหน็ ชอบหนงั สอื สัญญา
15. การแกไขเพิม่ เตมิ รัฐธรรมนญู ตามมาตรา 256
ในท่ปี ระชุม สมาชิกผูใ ดจะกลาวถอยคําใดในทางแถลงขอเท็จจริง แสดงความคิดเห็น หรือ
ออกเสยี งลงคะแนน ยอมเปนเอกสทิ ธิ์โดยเดด็ ขาด ผูใดจะนาํ ไปเปนเหตุฟองรองวากลาวสมาชิกผูนั้น
ในทางใด ๆ มไิ ด
ในระหวางสมัยประชุม หามมิใหจับกุม คุมขัง หรือหมายเรียกตัวสมาชิกรัฐสภาไปทําการ
สอบสวนในฐานะทเ่ี ปนผูตอ งหาในคดอี าญา เวน แตจะไดรับอนุญาตจากสภาที่ผูนั้นเปนสมาชิก หรือ
เปนการจบั ในขณะทําผดิ
ชัยวัฒน มานศรีสุข (2559 : 2) กลาวสรุปไววา รัฐสภาเปนสถาบันทางการเมืองสําคัญท่ีมี
ประวัติศาสตรยาวนาน มีรูปแบบหลักแบงเปนสภาเดียวและสภาคู และมีอํานาจหนาท่ีท้ังดานนิติ
บญั ญตั ิ ดา นทเ่ี กี่ยวขอ งกบั ฝา ยบริหาร และดานอื่นๆ ในฐานะท่ีเปนผูแทนของประชาชน ซ่ึงรัฐสภา
ไทยตงั้ แตภ ายหลังการเปล่ยี นแปลงการปกครอง พ.ศ. 2475 มีทั้งรูปแบบท่ีเปนระบบสภาเดียวและ
ระบบสภาคู การทาํ หนา ทขี่ องรัฐสภาแตกตางกันไปในแตละชวงเวลา
กลาวโดยสรุป สภาผูแทนราษฎรและวุฒิสภา รวมกันเรียกวา รัฐสภา เปนองคกรทางนิติ
บญั ญตั ิ มสี ถานะเปน ตวั แทนของปวงชนชาวไทย มีอาํ นาจตามบทบญั ญตั แิ หง รัฐธรรมนญู โดยสรุปคือ
อํานาจในการตรากฎหมาย กลาวคือมีอํานาจในการออกพระราชบัญญัติประกอบรัฐธรรมนูญ
พระราชบัญญัตทิ ่วั ไป ตลอดจนแกไ ขเพมิ่ เตมิ หรือยกเลิกพระราชบญั ญตั ติ าง ๆ อํานาจในการควบคุม

รฐั ธรรมนญู แหงราชอาณาจักรไทย พุทธศักราช 2560 173

การบรหิ ารราชการแผนดิน กลา วคอื มีอาํ นาจหนาท่ีควบคมุ การบริหารราชการแผนดิน โดยสอดสอง
ดแู ลการปฏิบตั งิ านของฝายบรหิ าร ตามวธิ กี ารทรี่ ัฐธรรมนูญกําหนดไว เชน การต้ังกระทูถาม การขอ
เปดอภิปรายท่ัวไปเพื่อไมไววางใจรัฐมนตรี และการใหความเห็นชอบ กลาวคือมีอํานาจในการ
พจิ ารณาใหความเหน็ ชอบในเรือ่ งสําคัญ ๆ ท่ีเกย่ี วของกบั ผลประโยชนของประเทศชาติ

คณะรฐั มนตรี : อํานาจบริหาร
วิษณุ เครอื งาม (2530 : 550) และ มานติ ย จมุ ปา (2541 : 93) ไดอธบิ ายถึงอํานาจบรหิ ารไว
สรปุ ไดวา คณะรัฐมนตรี หมายถึง คณะบุคคลผูทําหนา ที่บริหารหรือปกครองประเทศ คณะรัฐมนตรี
เปนองคกรทมี่ ีอํานาจหนาท่ีตามกฎหมายอยางกวางขวาง ภารกิจสําคัญของคณะรัฐมนตรีในฐานะท่ี
เปนฝายบรหิ ารกค็ อื การบังคบั การใหเ ปนไปตามกฎหมาย
คณะรัฐมนตรี มคี วามสําคัญทั้งในทางกฎหมาย ในทางการเมอื ง และในทางอํานาจ กลาวคือ
ในทางกฎหมาย เปนองคกรฝายบริหารที่มีหนาที่บังคับการใหเปนไปตามกฎหมาย ในทางการเมือง
เปนสัญลักษณแหงอํานาจทางการเมืองทั้งภายในและภายนอกประเทศ และ ในทางอํานาจ มี
กฎหมายตา ง ๆ ใหอาํ นาจคณะรัฐมนตรีมาก อีกทั้งคณะรัฐมนตรีเปนผูกําหนดนโยบายของประเทศ
ดวย
รัฐธรรมนูญแหงราชอาณาจักรไทย พุทธศักราช 2560 กําหนดจํานวนไวไมเกิน 36 คน โดย
พระมหากษตั ริยท รงแตงต้งั นายกรฐั มนตรจี ากบคุ คลซ่ึงสภาผแู ทนราษฎรใหค วามเห็นชอบตามมาตรา
159 ประธานสภาผูแทนราษฎรเปนผลู งนามรับสนองพระบรมราชโองการ โดยมีวาระดํารงตําแหนง
รวมกันแลว เกนิ 8 ป ไมไ ด
รัฐมนตรี ตองมีสัญชาติไทยโดยการเกิด มีอายุไมตํ่าวา 35 ป สําเร็จการศึกษาไมตํ่ากวา
ปรญิ ญาตรหี รือเทยี บเทา มีความซอ่ื สัตยสุจริตเปนที่ประจักษ และไมมีลักษณะตองหามตามมาตรา
98
คณะรัฐมนตรีตองแถลงนโยบายตอรัฐสภาซ่ึงตองสอดคลองกับหนาท่ีของรัฐ แนวนโยบาย
แหงรัฐ และยุทธศาสตรชาติ และตองชี้แจงแหลงท่ีมาของรายไดท่ีจะนํามาใชจายในการดําเนิน
นโยบาย โดยไมมีการลงมติความไววางใจ
รฐั มนตรยี อ มมีสทิ ธิเขา ประชุมและแถลงขอเท็จจริงหรือแสดงความคิดเห็นในท่ีประชุมสภา
แตไมม สี ิทธิออกเสยี งลงคะแนน
คณะรัฐมนตรีตองดําเนินการตามบทบัญญัติแหงรัฐธรรมนูญ กฎหมาย และนโยบายที่ได
แถลงไวต อรฐั สภา และตอ งปฏบิ ัตติ ามหลักเกณฑ ดังตอไปน้ี
1. ปฏบิ ัติหนา ที่ดวยความซ่ือสัตย สุจรติ เสียสละ เปดเผย และมคี วามรอบคอบ
2. ใชจ า ยเงินแผน ดนิ ตามกฎหมายวา ดว ยวินัยการเงินการคลงั อยา งเครง ครดั
3. ยึดถอื และปฏิบตั ติ ามหลักการบริหารกจิ การบา นเมอื งท่ีดี และ
4. สรางเสริมใหท ุกภาคสวนในสงั คมอยรู ว มกนั อยางผาสุก

174 กฎหมายรฐั ธรรมนูญและสถาบันการเมอื ง

ในกรณีที่มปี ญหาสาํ คัญเก่ียวกบั การบริหารราชแผน ดิน จะขอใหป ระธานรฐั สภาเปดอภปิ ราย
ทว่ั ไปในทป่ี ระชุมรว มกันของรัฐสภาโดยไมม ีการลงมติ กไ็ ด

ในกรณีท่ีมเี หตอุ ันสมควร คณะรัฐมนตรี อาจจดั ใหม กี ารออกเสยี งประชามตใิ นเร่ืองใด ๆ อัน
มิใชเร่ืองท่ีขัดหรือแยงตอรัฐธรรมนูญหรือที่เกี่ยวกับตัวบุคคลหรือคณะบุคคล ได ตามที่กฎหมาย
บญั ญัติ

อํานาจในการออกพระราชกําหนด ในกรณีเพอ่ื ประโยชนในอนั ทจ่ี ะรกั ษาความปลอดภัยของ
ประเทศ และความปลอดภยั สาธารณะ ความม่ันคงในทางเศรษฐกิจ หรือปองปดภัยพิบัติสาธารณะ
ในกรณีทีเ่ ห็นวา เปน กรณฉี ุกเฉินมีความจาํ เปน รบี ดวนอันมอิ าจหลีกเลี่ยงได ดังเชน พระราชบญั ญตั ิ

อาํ นาจในการออกพระราชกาํ หนด ในกรณีมีความจาํ เปนเก่ียวดวยภาษีอากรหรือเงินตราซ่ึง
ตอ งไดรับการพิจารณาโดยดว นและลบั เพอื่ รักษาประโยชนของแผน ดนิ

มหี นา ทีล่ งนามรบั สนองพระบรมราชโองการ บทกฎหมาย พระราชหัตเลขา และพระบรม
ราชโองการอนั เกี่ยวกบั ราชการแผน ดิน

วรวลัญช โรจนพล (2559 : 5) กลาวสรุปไววา รัฐบาลเปนสถาบันทางการเมืองที่ทําหนาที่
ปกครอง เปนผใู ชอํานาจอธิปไตยหรืออํานาจรัฐ ในรัฐสมัยใหม หมายถึง สถาบันทางการเมืองที่ทํา
หนา ท่ีเปน ฝา ยบริหาร ซงึ่ แนวคิดท่สี าํ คัญในการอธิบายที่มา ฐานะ และอาํ นาจของรฐั บาล คือ แนวคดิ
สญั ญาประชาคม

ศาล : อาํ นาจตลุ าการ
มานิตย จุมปา (2559 : 60) ไดกลา วถึงอํานาจตุลาการไววา ศาลเปนองคกรท่ีใชอํานาจตุลา
การ โดยมีหนาท่ีในการพิจารณาพิพากษาคดี ซึ่งอํานาจหนาที่ของศาลนี้กระทบกระเทือนตอสิทธิ
เสรีภาพของประชาชน ดังนน้ั เพ่ือใหศ าลทําหนา ท่ีไดด ีที่สุด ผูพพิ ากษาของศาลจะตองมีหลักประกัน
ในความเปนอิสระ ปราศจากการแทรกแซงใด ๆ ไมวาจะเปน จากฝา ยบรหิ าร ฝา ยนติ บิ ัญญตั ิ หรือฝา ย
ตุลาการดว ยกันเอง
รฐั ธรรมนูญแหง ราชอาณาจักรไทย พทุ ธศักราช 2560 ไดบัญญตั ิคมุ ครองความเปน อิสระและ
การปฏบิ ัตหิ นาท่ี ดงั น้ี
1. การพิจารณาพิพากษาอรรถคดีเปนอํานาจของศาล ซึ่งตองดําเนินการใหเปนไปตาม
กฎหมาย และในพระปรมาภิไธยพระมหากษัตริย มีอิสระในการพิจารณาพิพากษาอรรถคดีตาม
รฐั ธรรมนญู และกฎหมาย ใหเ ปน ไปโดยรวดเร็ว เปนธรรม และปราศจากอคตทิ ้ังปวง
2. บรรดาศาลทัง้ หลายจะต้ังขึน้ ไดแ ตโดยพระราชบัญญัติ แตจ ะตง้ั ศาลขึ้นใหมเ พือ่ พิจารณา
คดีใดคดหี นงึ่ โดยเฉพาะแทนศาลท่มี ีอยู จะกระทํามิได
3. องคพ ระประมขุ ทรงแตงตั้งและใหผพู พิ ากษาและตลุ าการพนจากตาํ แหนง
รัฐธรรมนญู ฯ ไดม กี ารจัดระบบศาลใหม โดยแยกศาลรฐั ธรรมนญู แยกออกไป คงไวในหมวดนี้
เพียง 3 ประเภท ประกอบดวย ศาลยุติธรรม ศาลปกครอง และศาลทหาร แตละศาลมีอํานาจ
พจิ ารณาคดแี ตกตา งกนั ไป ดังน้ี

รัฐธรรมนูญแหง ราชอาณาจกั รไทย พทุ ธศักราช 2560 175

ศาลยุติธรรม มีอํานาจพิจารณาพิพากษาคดีท้ังปวง เวนแตคดีท่ีรัฐธรรมนูญหรือกฎหมาย
บญั ญตั ิใหอ ยใู นอาํ นาจของศาลอน่ื ใหมีแผนกคดีอาญาของผูดํารงตําแหนงทางการเมืองในศาลฎีกา
และการบริหารงานบุคคลตองมีความเปนอิสระ และดําเนินการโดยคณะกรรมการตุลาการศาล
ยุติธรรม

ศาลปกครอง มีอํานาจพิจารณาพิพากษาคดีปกครองอันเน่ืองมาจากการใชอํานาจทาง
ปกครองตามกฎหมาย หรือเน่ืองมาจากการดําเนินกิจการทางปกครอง มี 2 ช้ันศาล กลาวคือ ศาล
ปกครองสูงสุดและศาลปกครองช้ันตน และการบริหารงานบุคคลตองมีความเปนอิสระ และ
ดาํ เนินการโดยคณะกรรมการตลุ าการศาลปกครอง

ศาลทหาร มีอํานาจพิจารณาพิพากษาคดอี าญา ที่ผกู ระทําความผิดเปน บคุ คลซ่ึงอยใู นอาํ นาจ
ศาลทหาร และคดีอนื่ ตามทก่ี ฎหมายบญั ญัติ

รฐั ธรรมนูญฯ แยกบทบัญญัตเิ กย่ี วกับศาลรัฐธรรมนูญไวตางหากในหมวด 11 (มาตรา 200)
ประกอบดวยตลุ าการ 9 คน ซึง่ พระมหากษัตริยทรงแตงต้ัง จากศาลฎีกา 3 คน ศาลปกครอง 2 คน
ศาสตราจารยส าขานติ ศิ าสตร 1 คน ศาสตราจารยส าขารฐั ศาสตร/รัฐประศาสนศาสตร 1 คน และผูมี
ประสบการณในการบริหารราชการแผนดินระดับอธิบดีขึ้นไป 2 คน โดยความเห็นชอบจากวุฒิสภา
ดว ยคะแนนเสียงไมนอ ยกวากึง่ หน่ึงของจํานวนสมาชกิ ทั้งหมดเทาท่ีมอี ยูของวฒุ สิ ภา ดํารงตาํ แหนงได
เพียงวาระเดยี ว (7 ป) มหี นา ที่ ดังนี้ วนิ ิจฉยั ความชอบดว ยรัฐธรรมนูญของกฎหมาย หรือรางกฎหมาย
วนิ จิ ฉัยปญหาเก่ียวกับหนาท่ีและอํานาจของสภาผูแทนราษฎร วุฒิสภา คณะรัฐมนตรี หรือองคกร
อสิ ระ รวมท้งั หนา ทีแ่ ละอาํ นาจอ่นื ตามที่บญั ญตั ิไวใ นรัฐธรรมนูญ เชน มาตรา 213 วินิจฉัยวาบุคคล
ใดถกู ละเมดิ สิทธหิ รอื เสรภี าพท่ีรัฐธรรมนูญคมุ ครองไวห รอื ไม

องคคณะในการนั่งพิจารณาและในการทําคําวินิจฉัยตองประกอบดวยตุลาการศาล
รัฐธรรมนูญไมนอยกวา 7 คน ใหถ ือเสียงขา งมาก โดยคําวนิ จิ ฉัยของศาลรฐั ธรรมนูญใหเ ปน เด็ดขาด มี
ผลผกู พนั รัฐสภา คณะรัฐมนตรี องคก รอิสระ และหนว ยงานของรฐั

องคก รอสิ ระ

กอนป พ.ศ. 2540 รัฐธรรมนูญไทยไมมีองคอิสระมากอน แตในรัฐธรรมนูญแหง
ราชอาณาจักรไทย พุทธศักราช 2540 ไดกําหนดใหมีองคกรอิสระขึ้น และ รัฐธรรมนูญแหง
ราชอาณาจกั รไทย พุทธศักราช 2550 กม็ กี ารรบั รองความมอี ยูแ ละหนา ทแ่ี ละอํานาจขององคก รอสิ ระ
สืบมา กลาวไดวา องคกรอิสระเกิดข้ึนและดํารงอยูตามความตองการของประชาชน
(คณะอนุกรรมการยกรา งรฐั ธรรมนญู คณะกรรมการรา งรัฐธรรมนญู , 2559 : 21-22) ซงึ่ องคกรอิสระ
เปน องคกรท่ีจดั ต้งั ข้ึนใหมคี วามอสิ ระในการปฏบิ ัตหิ นา ทเี่ พอื่ ดาํ เนนิ การหรือตรวจสอบการใชอํานาจ
รัฐใหเปนไปโดยชอบดวยรัฐธรรมนูญและกฎหมาย การปฏิบัติหนาท่ีและการใชอํานาจขององคกร
อสิ ระ ตอ งเปน ไปโดยสุจริต เทีย่ งธรรม กลาหาญ และปราศจากอคติทงั้ ปวง ในการใชด ลุ พินจิ

176 กฎหมายรฐั ธรรมนูญและสถาบันการเมอื ง

รัฐธรรมนญู หมวด 12 กําหนดใหมีองคกรอิสระ ประกอบดวย คณะกรรมการการเลือกต้ัง
ผูตรวจการแผนดิน คณะกรรมการปอ งกนั และปราบปรามการทุจริตแหงชาติ คณะกรรมการตรวจเงิน
แผน ดนิ และคณะกรรมการสิทธมิ นุษยชน คณุ สมบัติทว่ั ไปท่ีตอ งมี คอื มีอายุไมต ่ําวา 45 ป แตไมเกิน
70 ป มีคุณสมบัติตามมาตรา 201 และไมมีลักษณะตองหามตามมาตรา 202 (ราชกิจจานุเบกษา,
2560 : 62)

ใหศาลรัฐธรรมนญู และองคกรอสิ ระรว มกันกาํ หนดมาตรฐานทางจรยิ ธรรมข้นึ ใชบังคบั แกตลุ า
การศาลรฐั ธรรมนูญและผดู าํ รงตําแหนง ในองคกรอิสระ

ในการปฏิบัติหนาที่ ใหองคกรอิสระรวมมือและชวยเหลือกันเพ่ือใหบรรลุเปาหมายในการ
ปฏบิ ตั หิ นาทีข่ องแตแ ละองคก ร

คณะกรรมการการเลือกตัง้
ประกอบดว ยกรรมการ 7 คน ซึง่ พระมหากษัตรยิ ท รงแตง ตง้ั ตามคาํ แนะนําของวุฒิสภา จาก
การสรรหา 5 คน และจากการคัดเลือกของท่ปี ระชมุ ใหญศ าลฎีกา 2 คน วาระการดํารงตําแหนง 7 ป
วาระเดยี ว มีหนาที่และอํานาจ จัดใหมีการเลือกตั้งสมาชิกสภาผูแทนราษฎร และการเลือกสมาชิก
วุฒสิ ภา การเลือกต้งั สมาชิกสภาทอ งถิ่นและผบู ริหารทอ งถ่นิ และการออกเสียงประชามติ ใหเปนไป
โดยสุจริตและเที่ยงธรรม จดั หรอื ดําเนินการใหม กี ารจดั การออกเสียงประชามติ ใหเ ปนไปโดยชอบดวย
กฎหมาย และดูแลการดําเนินงานของพรรคการเมืองใหเปนไปตามกฎหมาย (ราชกิจจานุเบกษา,
2560 : 63-66)
ผตู รวจการแผนดิน
มีจาํ นวน 3 คน ซง่ึ พระมหากษัตรยิ ท รงแตง ตงั้ ตามคาํ แนะนําของวุฒิสภา จากผูซ่ึงไดรับการ
สรรหาโดยคณะกรรมการสรรหา มีวาระการดํารงตําแหนง 7 ป วาระเดียว มีหนาที่และอํานาจ
เสนอแนะตอหนวยงานของรฐั ท่เี ก่ยี วขอ งเพือ่ ใหมกี ารปรับปรงุ กฎหมาย กฎ ขอบังคับ ระเบียบ หรือ
คาํ สงั่ ใด ๆ แสวงหาขอเท็จจริงกรณีมีผูไดรับความเดือนรอนหรือไมเปนธรรมอันเนื่องมาจากการไม
ปฏิบัติตามกฎหมายหรอื นอกเหนอื หนา ทีแ่ ละอํานาจตามกฎหมายของหนวยงานของรัฐหรอื เจาหนา ที่
ของรัฐ เสนอเร่ืองตอ ศาลรฐั ธรรมนญู เม่อื เหน็ วาบทบัญญตั ิแหงกฎหมายใดมีปญ หาเกี่ยวกบั ความชอบ
ดวยรฐั ธรรมนญู และ เสนอตอศาลปกครอง เมอื่ เหน็ วากฎ คําสงั่ หรือการกระทาํ อนื่ ใดของหนวยงาน
ของรัฐหรือเจาหนาท่ีของรัฐมีปญหาเกี่ยวกับความชอบดวยรัฐธรรมนูญหรือกฎหมาย (ราชกิจจา
นเุ บกษา, 2560 : 66-67)
คณะกรรมการปอ งกนั และปราบปรามการทุจริตแหงชาติ
ประกอบดวยกรรมการจํานวน 9 คน ซึ่งพระมหากษัตริยทรงแตงต้ังตามคําแนะนําของ
วฒุ สิ ภา จากผซู งึ่ ไดร ับการสรรหาโดยคณะกรรมการสรรหา วาระการดาํ รงตําแหนง 7 ป วาระเดียว มี
หนาทแ่ี ละอํานาจ ไตส วนและมีความเหน็ กรณีมกี ารกลาวหาวาผูด าํ รงตําแหนงทางการเมือง ตุลาการ
ศาลรฐั ธรรมนญู ผูดํารงตาํ แหนง ในองคก รอสิ ระ หรอื ผวู า การตรวจเงินแผน ดนิ เจาหนาทีข่ องรฐั ผูใดมี

รัฐธรรมนูญแหงราชอาณาจักรไทย พทุ ธศักราช 2560 177

พฤตกิ ารณรํ่ารวยผดิ ปกติ ทุจริตตอ หนา ที่ หรอื จงใจปฏบิ ัติหนาท่ีหรือใชอํานาจขัดตอบทบัญญัติแหง
รฐั ธรรมนูญหรือกฎหมาย (ราชกิจจานุเบกษา, 2560 : 67-70)

คณะกรรมการตรวจเงนิ แผนดิน
ประกอบดวยกรรมการจํานวน 7 คน ซึ่งพระมหากษัตริยทรงแตงต้ังตามคําแนะนําของ
วฒุ สิ ภา จากผูซงึ่ ไดรับการสรรหาโดยคณะกรรมการสรรหา วาระในการดาํ รงตําแหนง 7 ป เพยี งวาระ
เดียว มีหนา ทแี่ ละอาํ นาจ วางนโยบายการและกําหนดหลักเกณฑม าตรฐานการตรวจเงินแผนดนิ และ
กํากับการตรวจเงินแผนดินใหเปนไปตามกฎหมายวาดวยวินัยการเงินการคลังของรัฐ รวมถึง ให
คาํ ปรึกษา แนะนํา และเสนอแนะใหมีการแกไ ขขอ บกพรองเก่ียวกับการตรวจเงินแผน ดิน และวินิจฉัย
อุทธรณข องหนวยงานของรัฐที่ไมเห็นดวยกับคําส่ังเกี่ยวกับการตรวจเงินแผนดิน โดย ใหมีผูวาการ
ตรวจเงนิ แผนดินคนหนง่ึ ซ่ึงพระมหากษัตรยิ ท รงแตง ตั้งตามคําแนะนาํ ของวุฒสิ ภา โดยไดร บั การเสนอ
ช่ือจากคณะกรรมการตรวจเงินแผนดิน (ราชกิจจานุเบกษา, 2560 : 70-72)
คณะกรรมการสทิ ธมิ นุษยชนแหงชาติ
ประกอบดวยกรรมการจํานวน 7 คน ซ่ึงพระมหากษัตริยทรงแตงต้ังตามคําแนะนําของ
วฒุ สิ ภาจากผซู งึ่ ไดรบั การสรรหา มีวาระการดํารงตาํ แหนง 7 ป เพียงวาระเดียว มีหนาที่และอํานาจ
ตรวจสอบและรายงานขอ เทจ็ จริงท่ถี กู ตอ งเก่ียวกับการละเมดิ สิทธมิ นุษยชนทุกกรณีโดยไมลา ชา และ
เสนอแนะมาตรการหรือแนวทางท่ีเหมาะสม ตอหนวยงานของรัฐ หรือเอกชนท่ีเก่ียวของ จัดทํา
รายงานผลการประเมินสถานการณด านสิทธมิ นุษยชนของประเทศเสนอตอรัฐสภาและคณะรัฐมนตรี
เพือ่ ดาํ เนินการปอ งกันแกไขและเยยี วยาตอ ไป (ราชกจิ จานุเบกษา, 2560 : 72-73)

การแกไ ขเพ่ิมเตมิ รัฐธรรมนญู

รัฐธรรมนญู ท่ไี ดประกาศใชในชวงเวลาหน่ึง เม่ือกาลเวลาผานไปอาจทําใหไมสอดคลองกับ
สภาพการณท เ่ี ปลยี่ นแปลง หรืออาจไมสอดคลอ งกบั ความตอ งการของประชาชน จึงเปน ปกติธรรมดา
ที่รฐั ธรรมนญู ยอ มสามารถแกไ ขเพ่ิมเติมไดเพ่ือใหเกิดความเหมาะสมสอดคลองกับสภาพการณและ
ความตองการของประชาชน

กาญจนารัตน ลวี ิโรจน (2544 : 39) ไดอธิบายไววา การแกไขเพิ่มเติมรัฐธรรมนูญ หมายถึง
การเปลย่ี นแปลงถอ ยคําบทบญั ญัตหิ รือเนือ้ หาแหงรฐั ธรรมนูญ ไมวา โดยแกไ ขบทบญั ญัติหรอื เนื้อหาที่
ปรากฏอยแู ลว หรือเปนการเพมิ่ เตมิ บทบัญญตั หิ รือเนอ้ื หาทีไ่ มไ ดป รากฏอยูในรฐั ธรรมนญู มากอน

วิษณุ เครอื งาม (2530 : 733) ไดก ลา วสรปุ ไวว า การแกไขเพม่ิ เตมิ รฐั ธรรมนูญ หมายถึง การ
เปล่ียนแปลงรัฐธรรมนูญ ไมวาโดยการแกไขถอยคําหรือขอความเดิมท่ีมีอยูแลว หรือโดยเพ่ิมเติม
ขอความใหมเ ขา ไป

เมอ่ื รัฐธรรมนูญเปนกฎหมายสูงสุดของประเทศ ทําใหบทบัญญัติใดของกฎหมาย กฎ หรือ
ขอบังคบั ขัดหรือแยง ตอรัฐธรรมนูญ บทบัญญตั นิ ัน้ เปนอันบังคับใชไมได รวมถึงไดกําหนดโครงสราง
กลไกพ้ืนฐานเก่ียวกับองคกรหรือสถาบันทางการเมืองของประเทศ และคุมครองสิทธิเสรีภาพของ

178 กฎหมายรัฐธรรมนูญและสถาบันการเมือง

ประชาชน ซึง่ เปนหัวใจหลักของการปกครองดวย ดงั นั้นการแกไ ขเพิ่มเตมิ จึงบัญญัติไวเปนการเฉพาะ
แตกตางจากการแกไขเพิ่มเติมของกฎหมายทั่วไป กลาวคือมีบัญญัติไวเปนหมวดวาดวยการแกไข
เพ่ิมเติมรัฐธรรมนูญเปนอีกหมวดหนึ่ง โดยกําหนดเกี่ยวกับ ผูมีสิทธิเสนอญัตติขอแกไขเพิ่มเติม
หลักการการขอแกไขเพ่ิมเติม ผูพิจารณาขอแกไขเพ่ิมเติม การออกเสียงลงคะแนน เปนตน ซ่ึง
รฐั ธรรมนญู แตละฉบบั อาจมีการกาํ หนดเง่ือนไขท่แี ตกตางกนั ไป

ทัง้ นี้ รฐั ธรรมนูญแหงราชอาณาจักรไทย พุทธศักราช 2560 บัญญัติไวในหมวด 15 มาตรา
255-256 มสี าระสําคญั โดยสรปุ ดังนี้ (ราชกจิ จานุเบกษา, 2560 : 75-76)

1. การแกไ ขเพม่ิ รัฐธรรมนูญทเี่ ปน การเปล่ียนแปลงการปกครองระบอบประชาธปิ ไตยอันมี
พระมหากษตั ริยทรงเปนประมขุ หรอื เปลี่ยนแปลงรปู แบบของรัฐ จะกระทํามิได

2. ญัตติขอแกไขเพิ่มเติมตองมาจากคณะรัฐมนตรี หรือจากสมาชิกสภาผูแทนราษฎร
จํานวนไมนอ ยกวา 1 ใน 5 หรอื จากสมาชิกสภาผแู ทนราษฎรและสมาชิกวุฒิสภา จํานวนไมนอยกวา
1 ใน 5 ของจาํ นวนสมาชิกทัง้ หมดเทา ทม่ี อี ยู หรอื จากประชาชนผมู ีสทิ ธิเลือกตั้งจาํ นวนไมน อ ยกวาหา
หมื่นคน

3. ญัตติขอแกไขเพ่ิมเติมตองเสนอเปนรางรัฐธรรมนูญแกไขเพิ่มเติมตอรัฐสภา และให
รฐั สภาพิจารณาเปนสามวาระ

4. การออกเสียงลงคะแนนในวาระทหี่ น่ึงข้ันรบั หลกั การใหใชวธิ ีเรยี กชือ่ และลงคะแนนโดย
เปดเผย ตองมีคะแนนเสียงเหน็ ชอบดวยไมน อ ยกวาก่ึงหนึ่งของจํานวนสมาชิกทั้งหมดเทาที่มีอยูของ
ทง้ั สองสภา ซงึ่ ในจาํ นวนน้ันตอ งมีสมาชิกวุฒิสภาเห็นชอบดวยไมนอยกวา 1 ใน 3 ของจํานวนสมาชิก
ทงั้ หมดเทา ทีม่ ีอยูข องวุฒิสภา

5. การพิจารณาในวาระที่สองข้ันพิจารณาเรียงลําดับมาตรา ใหถือเสียงขางมากเปน
ประมาณ

6. การออกเสียงลงคะแนนในวาระที่สามขั้นสุดทาย ใหใชวิธีเรียกชื่อและลงคะแนนโดย
เปดเผย และตอ งมคี ะแนนเสยี งเหน็ ชอบดว ย มากกวา กึง่ หนึง่ ของจาํ นวนสมาชกิ ทงั้ หมดเทา ที่มีอยขู อง
ทั้งสองสภา โดยตองมสี มาชกิ สภาผแู ทนราษฎรจากพรรคการเมอื งทส่ี มาชิกมไิ ดด าํ รงตําแหนงรฐั มนตรี
ประธานหรือรองประธานสภาผูแทนราษฎร เห็นชอบดวยไมนอยกวารอยละย่ีสิบของทุกพรรค
การเมืองดังกลาวรวมกัน และตองมีสมาชิกวุฒิสภาเห็นชอบดวยไมนอยกวา 1 ใน 3 ของจํานวน
สมาชิกทงั้ หมด เทาที่มอี ยูของวุฒิสภา

7. การประกาศใช รา งรัฐธรรมนญู แกไ ขเพิ่มเติมท่ีไดรับความเห็นชอบจากรัฐสภาแลว ให
รอไว 15 วนั แลว ใหน ายกรฐั มนตรนี ําขน้ึ ทูลเกลาทูลกระหมอมถวาย เมอ่ื พระมหากษัตริยทรงลงพระ
ปรมาภิไธยและไดป ระกาศในราชกิจจานุเบกษาแลว ใชบังคบั เปนกฎหมายได

รัฐธรรมนญู แหงราชอาณาจกั รไทย พุทธศักราช 2560 179

สรปุ

กลา วโดยสรปุ รฐั ธรรมนูญแหงราชอาณาจักรไทย พุทธศักราช 2560 เปนรัฐธรรมนูญลําดับที่
20 ทีไ่ ดประกาศใชในการปกครองในระบอบประชาธิปไตยของไทย สาระสาํ คัญอยูในหมวดท่ัวไป คือ
ประเทศไทยเปนราชอาณาจักรอันหนึ่งอันเดียว มีการปกครองระบอบประชาธิปไตยอันมี
พระมหากษัตรยิ ทรงเปน ประมขุ อาํ นาจอธปิ ไตยเปน ของปวงชนชาวไทย พระมหากษัตริยผูทรงเปน
ประมุข ทรงใชอํานาจนั้นทางรัฐสภา คณะรัฐมนตรี และศาล ตามบทบทบัญญัติแหงรัฐธรรมนูญ
ศักดิ์ศรีความเปนมนุษย สิทธิ เสรีภาพ และความเสมอภาคของบุคคลยอมไดรับความคุมครอง
รฐั ธรรมนูญเปนกฎหมายสงู สดุ บทบัญญตั ิของกฎหมาย กฎ หรือขอบังคบั หรือการกระทาํ ใด ขดั หรอื
แยงตอรัฐธรรมนญู บทบญั ญตั ิหรือการกระทําน้นั เปนอนั ใชบังคบั มิได

นอกจากน้ีรัฐธรรมนูญแหง ราชอาณาจักรไทย พทุ ธศักราช 2560 บัญญัติกาํ หนดองคก รท่ีเปน
สถาบันทางการเมืองท่ีประกอบดวย รัฐสภา คณะรัฐมนตรี และศาล โดยรัฐสภาใหใชระบบ 2 สภา
คอื สภาผแู ทนราษฎรและวุฒิสภา สภาผูแทนราษฎรประกอบดวยสมาชิกสภาผูแทนราษฎรจํานวน
500 คน มาจากการเลอื กตัง้ แบบแบงเขต 350 คน และมาจากบัญชีรายช่ือของพรรคการเมือง 150
คน วุฒิสภาประกอบดวยสมาชิกวุฒิสภาจํานวน 200 คน มาจากการเลือกกันเองของบุคคลซ่ึงมี
ความรูความเช่ียวชาญ ประสบการณ อาชีพ ลักษณะหรือประโยชนรวมกัน หรือทํางาน หรือเคย
ทํางานดา นตา งๆ ทห่ี ลากหลายของสังคม ในการแบงกลุมตองแบงในลักษณะท่ีทําใหประชาชนซึ่งมี
สทิ ธสิ มัครรบั ทุกคนสามารถอยูในกลมุ ใดกลมุ หนง่ึ ได

คณะรฐั มนตรีประกอบดวยนายกรัฐมนตรีและรัฐมนตรีอ่ืนอีกไมเกิน 35 คน นายกรัฐมนตรี
ตองแตงตั้งจากบุคคลซึ่งสภาผูแทนราษฎรใหความเห็นชอบ ซ่ึงเปนผูมีชื่อในบัญชีรายช่ือท่ีพรรค
การเมืองแจงไวตอคณะกรรมการการเลือกตั้ง กอนปดการรับสมัครรับเลือกตั้ง มติของสภา
ผแู ทนราษฎรทีเ่ ห็นชอบการแตง ต้ังบุคคลใดใหเปนนายกรัฐมนตรีตองกระทําโดยการลงคะแนนโดย
เปด เผย และมีคะแนนเสียงมากกวา ก่งึ หนง่ึ ของจาํ นวนสมาชิกท้ังหมดเทาท่มี อี ยขู องสภาผแู ทนราษฎร

หมวดวาดวยศาลมี 3 ศาล คือ ศาลยุติธรรม ศาลปกครอง และศาลทหาร โดยแยกศาล
รัฐธรรมนูญไปบญั ญัตแิ ยกไวอีกหมวดหนงึ่ ตา งหาก โดยวางหลักประกันความเปนอิสระใหผูพิพากษา
และตลุ าการยอ มมีอสิ ระในการพิจารณาพิพากษาอรรถคดีตามรัฐธรรมนญู และกฎหมายใหเ ปนไปโดย
รวดเร็ว เปน ธรรม และปราศจากอคติท้ังปวง ใหแตละศาลยกเวน ศาลทหาร มีหนวยงานท่ีรับผิดชอบ
งานธุรการทม่ี คี วามเปนอิสระในการบรหิ ารงานบคุ คล การงบประมาณ และการดําเนินการอืน่ และให
ศาลยุติธรรมและศาลปกครองมรี ะบบเงินเดอื นและคา ตอบแทนเปนการเฉพาะ ตามความเหมาะสมที่
กฎหมายบัญญตั ิ

รัฐธรรมนญู ทีไ่ ดประกาศใชในชวงเวลาหนึ่ง เมื่อกาลเวลาผานไปอาจทําใหไมสอดคลองกับ
สภาพการณท่เี ปลย่ี นแปลง หรอื อาจไมสอดคลอ งกบั ความตองการของประชาชน จงึ เปนปกติธรรมดา
ที่รฐั ธรรมนญู ยอ มสามารถแกไ ขเพิ่มเติมไดเพ่ือใหเกิดความเหมาะสมสอดคลองกับสภาพการณและ
ความตองการของประชาชน

180 กฎหมายรัฐธรรมนญู และสถาบันการเมอื ง

องคกรอิสระมี 5 องคกร ประกอบดวย คณะกรรมการการเลือกต้ัง ผูตรวจการแผนดิน
คณะกรรมการปองกันและปราบปรามการทุจริตแหงชาติ คณะกรรมการตรวจเงินแผนดิน และ
คณะกรรมการสทิ ธิมนุษยชนแหงชาติ

รฐั ธรรมนญู แหง ราชอาณาจกั รไทย พุทธศักราช 2560 181

แบบฝก หดั ทายบท

จงตอบคําถามตอไปน้ี

1 จงอธิบายความรูเ บอ้ื งตน เกย่ี วกับรฐั ธรรมนูญแหงราชอาณาจกั รไทย พ.ศ. 2560
2 จงอธบิ ายถึงสาระและความสําคญั ของบททวั่ ไปของรัฐธรรมนญู
3 จงอธิบายเน้อื หาของรฐั ธรรมนูญเกยี่ วกับสทิ ธแิ ละเสรภี าพของประชาชนชาวไทย
4 จงอธบิ ายหนาท่ีทป่ี ระชาชนชาวไทยถึงปฏบิ ัติตามบทบญั ญตั แิ หงรฐั ธรรมนญู แหง

ราชอาณาจกั รไทย พ.ศ. 2560
5 จงอธิบายสาระสําคญั ของรฐั สภาตามบทบัญญตั ิของรัฐธรรมนูญ
6 จงอธบิ ายสาระสําคัญของรัฐบาลตามบทบัญญตั ิของรัฐธรรมนูญ
7 จงอธิบายลักษณะความแตกตา งของรัฐธรรมนญู ฉบับ พ.ศ. 2560 กับฉบบั พ.ศ. 2540
8 จงอธิบายแนวนโยบายและหนา ที่แหง รัฐทีร่ ฐั บาลตอ งดาํ เนินการตามบทบญั ญัติแหง

รฐั ธรรมนูญ
9 จงอธบิ ายความสัมพันธร ะหวางอาํ นาจนติ บิ ญั ญัตกิ บั อํานาจบรหิ าร ตามบทบญั ญัติแหง

รัฐธรรมนญู แหง ราชอาณาจักรไทย พ.ศ. 2560



บทที่ 8

สถาบันทางการเมือง

สถาบนั การเมือง (Political institution) เปนสิ่งสําคัญและปรากฏอยูในทุกระบอบและทุก
ระบบการเมือง เพราะสถาบนั การเมืองเปนสง่ิ ทแ่ี ปรเปลี่ยนปจ จัยนําเขาทางการเมืองมาเปนผลผลิต
ทางการเมอื ง และการตดั สนิ ใจของสถาบันทางการเมืองจะสงผลผูกพันตอสังคมท้ังระบบ โดยปกติ
สถาบนั การเมอื งถอื เปนสวนยอยทีส่ ําคญั ของระบบการเมอื ง และถือเปนปจจัยสําคัญปจจัยหนึ่งท่ีใช
เปน ตวั ชี้วัดถึงระดบั การพัฒนาทางการเมอื ง กลา วคือ ในสงั คมที่มรี ะดับการพฒั นาทางการเมืองอยูใน
ระดับสูง จะมีสถาบันทางการเมืองที่หลากหลาย และทําหนาท่ีเฉพาะดานมากกวาสถาบันทาง
การเมอื งในสังคมที่มีระดบั การพัฒนาการทางการเมืองที่ต่ํากวา

สถาบันทางการเมือง คือ สถาบันท่ีมีความสัมพันธกับการปกครองของรัฐโดยตรง เชน
รัฐธรรมนูญ สถาบันนิติบัญญัติ สถาบันบริหาร สถาบันตุลาการ พลเมืองและสิทธิเสรีภาพของ
ประชาชน กลาวคือ แบบแผนทางการเมืองท่ีถูกสรางขึ้นมาภายในระบบการเมืองหรือกิจกรรมที่
เกิดขึ้นในลกั ษณะของการสรา งพฤติกรรมทางการเมอื ง ท้งั ในรูปแบบทีเ่ ปนทางการและไมเปนทางการ
เพอื่ กอใหเ กิดความเปน ระเบียบเรียบรอ ยในสงั คม โดยมโี ครงสรางและองคการทางการเมืองกําหนด
รูปแบบและวธิ ีในการปฏิบตั ิหรือกิจกรรมทางการเมอื ง รวมท้งั ทาํ หนา ท่ีในการพิจารณาและตัดสินใจ
ในกจิ กรรมทางการเมืองเหลา นนั้ เพอื่ เปนหลักประกันถึงเสถยี รภาพของระบบการเมืองน้ันที่ดํารงอยู
ภายใตการเปลยี่ นแปลงของสภาวะแวดลอม

ในบทนี้จะกลาวถึง ความหมายของสถาบันการเมือง สถาบันพระมหากษัตริย สถาบันนิติ
บญั ญัติ สถาบันบริหาร และสถาบันตุลาการ มรี ายละเอยี ดดังตอ ไปน้ี

ความหมายของสถาบนั การเมือง

สถาบนั มคี วามหมายทีแ่ บงเปน 2 นัย คือ สถาบันทางรปู ธรรม คือ องคการหรือสมาคม และ
สถาบันทางนามธรรม คือ ระเบียบหรือระบบท่ีปฏิบัติในสังคม ดังน้ัน สถาบันจึงเปนแบบอยาง
พฤตกิ รรมท่กี อ ตง้ั ขน้ึ ถือปฏบิ ัติสบื ตอ กันมาและเปน ทยี่ อมรบั โดยท่ัวไปในสังคม ในสังคมจะมีสถาบัน
เกดิ ขนึ้ เชน สถาบันครอบครวั สถาบนั ทางเศรษฐกิจ สถาบันทางการเมือง สถาบันทางการเมือง คือ
สถาบันท่ีมีความสัมพันธกับการปกครองของรัฐโดยตรง เชน รัฐธรรมนูญ สถาบันฝายนิติบัญญัติ
สถาบันฝายบริหาร สถาบันตุลาการ พลเมืองและสิทธิเสรีภาพของประชาชน ซึ่งนักวิชาการไดให
ความหมายของสถาบันทางการเมืองไวหลากหลาย ดังน้ี

อานนท อาภาภิรม (2545 : 56) กลาวถึงความหมายของสถาบันทางการเมืองวา หมายถึง
แบบอยางของการคิด การกระทําในเรื่องเก่ียวกับการรักษาระเบียบ ความสงบ การบรรลุเปาหมาย
ของสงั คมรว มกันและการตัดสินใจรวมกัน สถาบันทางการเมืองเปนสถาบันท่ีครอบคลุมต้ังแตเรื่อง

184 กฎหมายรัฐธรรมนญู และสถาบันการเมอื ง

ผูปกครองหรือผูมอี ํานาจในสังคม รวมทงั้ การมีสว นรวมทางการเมืองของประชาชน ผูนํา การเลอื กตั้ง
ลัทธกิ ารเมืองตา งๆ และอดุ มการณท างการเมือง เปนตน

บฆู อรี ยีหมะ (2552 : 130) กลาววา สถาบนั ทางการเมอื ง หมายถึง แบบแผนของพฤติกรรม
หรือการกระทําทางการเมอื ง ซ่งึ ถกู สรา งวางระเบยี บกฎเกณฑ บรรทดั ฐานและกระบวนการตางๆ โดย
มีโครงสรางและองคก ารทางการเมอื งทกี่ ําหนดรปู แบบวธิ ีการในการประพฤติปฏิบัติ หรือกระทําการ
ทางการเมือง และมปี ฏสิ มั พนั ธหรือการกระทเี่ กี่ยวของกับกิจกรรมทางการเมอื งของบคุ คลในสังคม

กิตตวิ ฒั น รตั นดิลก ณ ภเู ก็ต (2554 : 39) สรุปไววา สถาบันการเมือง หมายถึง แบบแผนท่ี
ถกู สรา งขน้ึ มาหรือดํารงไวซ่งึ พฤติกรรมทางการเมือง ซึ่งอาจเปนหรือไมเปนทางการก็ได มีหนาที่ใน
การสรางความเปนระเบียบเรียบรอยภายในสังคม ยุติปญหาความขัดแยงทางการเมือง และเปน
หลักประกันถึงเสถียรภาพของระบบการเมืองท่ีจะสามารถดําเนินกิจกรรมและดํารงอยูไดภายใต
สภาวะทม่ี กี ารเปลยี่ นแปลง

โกเมศ ขวัญเมือง (2555 : 328) ไดกลาวไววา สถาบันการเมือง เปนสถาบันตามกฎหมาย
รฐั ธรรมนญู กลา วคือ เปนองคกรและกฎเกณฑทัง้ หลายทเี่ กยี่ วกับอํานาจภายในรัฐ อันไดแก อํานาจ
มหาชนระดับชาติ อันไดแก รฐั สภา (อาํ นาจนติ บิ ญั ญัต)ิ และองคกรปกครองสวนกลาง (ฝายบริหาร)
รวมถึงสถาบันตุลการท่ีเปนสถาบันที่สําคัญอีกสถาบันหน่ึงภายในรัฐที่ผูกพันลึกซึ้งกับระบอบ
ประชาธิปไตย

Roy (1955 : 24) กลาววา สถาบันทางการเมือง คือ องคกรของชุมชนทางการเมืองท่ีมี
ลกั ษณะเปนทางการหรือไมเปนทางการก็ได โดยจะทําหนาท่ีในการพิจารณาและตัดสินใจเกี่ยวกับ
กจิ กรรมทางการเมอื ง

Eisenstadt (1965 : 44) สรุปวา เมื่อมองสถาบันทางการเมืองในแงกิจกรรม โดยเนน
พิจารณาไปท่กี จิ กรรมของสถาบนั ทางการเมอื งวา มีเปาหมายหรือวัตถุประสงคเชนไร ฉะน้ัน สถาบัน
ทางการเมืองจงึ หมายถึง กจิ กรรมหรอื การกระทําที่มุงจะรักษาเสถียรภาพของความเปนองคกรของ
สถาบันทางการเมืองไว ซ่ึงอาจสงผลกระทบตอกลุมสังคมหรือชุมชนทางการเมืองท่ีสถาบันทาง
การเมืองนั้นดาํ รงอยู

อภิชาติ แสงอัมพร (2559 : 128) ไดกลาวถงึ ลักษณะทส่ี าํ คญั ของสถาบันการเมืองไววา จาก
ความหมายของสถาบนั ทางการเมือง จะพบวา มลี กั ษณะที่สาํ คญั อยู 3 ประการ คือ

1. มแี บบแผน หมายถึง มีแบบแผนในการจดั ตั้งและยอมรบั ในกจิ กรรมทง้ั หลายขององคก ร
รวมถึงกฎเกณฑบ รรทดั ฐานและกระบวนการตางๆ

2. มโี ครงสรา งและองคก รทางการเมอื ง ที่กาํ หนดรปู แบบและวธิ กี ารในการประพฤตปิ ฏิบัติ
กจิ กรรมทางการเมือง

3. มีปฏิสมั พันธหรอื การกระทาํ ท่เี กย่ี วกบั กจิ กรรมทางการเมอื ง หรือการมสี ว นรว มทางการ
เมืองของบคุ คล กลมุ สมาคม หรอื ทง้ั สงั คมโดยรวม

สถาบันทางการเมือง 185

Samuel (1968 : 12-21) ไดนําเสนอปจจัยท่ีจะสรางเสถียรภาพแกสถาบันทางการเมืองไว
สรปุ ไดดงั นี้ สถาบันการเมอื งเปนความสัมพันธเชงิ อํานาจซ่ึงต้ังมัน่ และปรากฏอยใู นระบบการเมือง มี
ความสําคัญตอพัฒนาการทางการเมือง รวมท้ังเปนโครงสรางทางการเมืองที่กอใหเกิดการบรรลุ
วตั ถปุ ระสงคข องระบบการเมอื ง การท่รี ฐั มีสถาบันทางการเมืองที่ตอ เน่ืองและมีเสถียรภาพจงึ เปนส่งิ ที่
สําคัญ ปจจัยท่ีจะกอ ใหเกดิ ความมเี สถียรภาพของสถาบนั ทางการเมอื งนั้นประกอบดว ย

1. ความสามารถในการปรับตวั (Adaptability) หมายถึง ความสามารถในการตอบสนอง
หรือทําหนาท่ีเพื่อการคงอยูของสถาบันไดอยางตอเน่ือง แมวาสภาพแวดลอมทางเศรษฐกิจ สังคม
หรอื การเมืองจะมีการเปล่ียนแปลงไป

2. ความสลบั ซับซอน (Complexity) เปนการพิจารณาถึงลักษณะของสถาบันวามีหนวย
ยอ ยมากนอ ยเพียงใด มีการจาํ แนกโครงสรางการทาํ งานตามความรู ความสามารถและมีลักษณะแบง
งานกนั ทําตามความชํานาญเฉพาะดานหรือไม รวมถึงการพิจารณาในการบังคับบัญชาวาเปนไปใน
ลกั ษณะตามสายงานหรอื ไม อยา งไร

3. ความเปนอิสระ (Autonomy) หมายถงึ ความสามารถของสถาบันหรือองคการที่จะทํา
การตัดสนิ ใจดว ยตนเอง มีอาํ นาจในการดําเนินนโยบายใหเ ปนไปตามระเบยี บวิธกี ารขององคการหรือ
สถาบนั ของตนเองได โดยไมถูกครอบงาํ หรือตกอยภู ายใตอาํ นาจหรืออทิ ธิพลขององคการอน่ื

4. ความเปนปกแผน (Coherence) ถือเปนเง่ือนไขสําคัญสําหรับสถาบันทุกสถาบัน
รวมทั้งสถาบนั ทางการเมืองดวย ความเปนปกแผนน้ีเนนรวมถึงการมีความเห็นท่ีสอดคลองตองกัน
เพราะการท่จี ะไดร บั การขนานนามวา เปน สถาบันหรือองคการที่มีประสิทธภิ าพน้ัน องคป ระกอบหนึ่ง
ท่ีจะขาดเสียมิได ก็คือจะตองมีความคิดเห็นที่สอดคลองตองกันโดยเฉพาะในประเด็นที่เกี่ยวกับ
ขอบเขตอํานาจหนา ที่

กลาวโดยสรุป สถาบันทางการเมือง หมายถงึ แบบแผนทางการเมืองที่ถูกสรางข้ึนมาภายใน
ระบบการเมอื งหรือกิจกรรมทีเ่ กิดขึน้ ในลักษณะของการสรา งพฤตกิ รรมทางการเมือง ทัง้ ในรูปแบบที่
เปนทางการและไมเปน ทางการ เพื่อกอใหเกิดความเปนระเบียบเรียบรอยในสังคม โดยมีโครงสราง
และองคการทางการเมืองกําหนดรูปแบบและวิธีในการปฏิบัติหรือกิจกรรมทางการเมือง รวมทั้งทํา
หนาที่ในการพิจารณาและตัดสินใจในกิจกรรมทางการเมืองเหลานั้น เพื่อเปนหลักประกันถึง
เสถียรภาพของระบบการเมอื งนั้นทดี่ ํารงอยภู ายใตก ารเปลีย่ นแปลงของสภาวะแวดลอ ม

การศึกษาสถาบนั การเมืองอันเปนโครงสรางทางการเมืองโครงสรางหนึ่งท่ีทําหนาท่ีเพ่ือให
บรรลเุ ปาหมายตามวัตถปุ ระสงคข องระบบนน้ั ๆ สิง่ หนงึ่ ทีต่ องพิจารณากค็ ือโครงสรา งหรือสถาบันทาง
การเมืองดงั กลาวมคี วามมั่นคงหรอื เสถียรภาพมากนอยแคไ หน เพยี งใด

สถาบันพระมหากษตั ริย

ในการจัดใหมรี ฐั ธรรมนูญของประเทศตา งๆ ในปจ จบุ นั ไดมีการกําหนดสถาบันทางการเมือง
ทีส่ ําคัญไว คือ ประมุขแหงรัฐ เพือ่ ทําหนาที่เปนตัวแทนและเปน สัญลกั ษณข องประเทศและประชาชน

186 กฎหมายรัฐธรรมนูญและสถาบันการเมอื ง

โดยเฉพาะในงานพิธีการที่สําคัญ อยางไรก็ตามรูปแบบประมุขของรัฐในแตละประเทศมักจะมีการ
กาํ หนดแตกตา งแลว แตประวัติศาสตรและบรบิ ททางการเมืองการปกครองของประเทศน้นั ๆ

พรชัย เล่ือนฉวี (2554 : 147) ไดอธบิ ายไววา โดยทั่วไปรูปแบบประมุขของรัฐมักจะปรากฏ
ใน 2 รปู แบบ คือ ประมุขของรฐั ที่เปน พระมหากษัตรยิ  และประมขุ ของรัฐท่เี ปนประธานาธิบดี โดยไม
วาจะเปนในรูปแบบใดมักมีอํานาจหนาที่ในลักษณะที่คลายคลึงกัน เชน การลงนามประกาศใช
กฎหมาย การแตงตั้งคณะรัฐมนตรี การแตงต้ังรัฐมนตรีและขาราชการช้ันสูง การประกาศสงคราม
เปน ตน สาํ หรบั กรณีประเทศไทยนั้น ภายหลังที่มีการเปลี่ยนแปลงระบอบการปกครองจากระบอบ
สมบูรณาญาสทิ ธริ าชย มาเปนระบอบประชาธปิ ไตย เมอื่ พ.ศ. 2475 รปู แบบประมขุ ทป่ี ระเทศไทยใช
มาตลอดในรฐั ธรรมนญู แหงราชอาณาจักรไทยทุกฉบับ คอื ประมขุ ของรัฐในรูปแบบพระมหากษัตรยิ 

อภิชาติ แสงอัมพร (2559 : 129) ไดกลาวถึงสถาบันพระมหากษัตริยไววา คําวา กษัตริย
แปลวา นกั รบหรือผปู อ งกนั ภยั ดังนั้น พระมหากษตั รยิ จงึ หมายถึงนกั รบผยู ่ิงใหญ ซ่ึงเปน คตินิยมที่สืบ
เน่ืองมาจากธรรมเนียมเรื่องวรรณะของอินเดีย ท่ีถือวากษัตริยเปนวรรณะที่รวมถึงพวกนักรบดวย
และลกั ษณะเหลา นส้ี อดคลองกับสังคมและการเมืองการปกครองในอดีต ท่ีกษัตริยเปนผูปกครองท่ี
ตองมีความสามารถในการเปนอยู ในการทําศึกสงครามกับรัฐอื่นๆ จะเห็นไดวากษัตริยที่ทรงเปน
มหาราชในอดตี นั้นลว นมีความสามารถในการนี้ทั้งสิ้น สําหรับแนวคิดในทางการเมืองการปกครองที่
เกย่ี วขอ งกับพระมหากษัตรยิ น้ันถอื วาพระมหากษัตริยคือหัวหนาครอบครัวใหญที่มีความสัมพันธกัน
ทางสายเลือดกับหมคู ณะ และเปนประมขุ ของรัฐหรอื เปน ผูมอี าํ นาจปกครองสูงสดุ เหน็ ไดจากในยโุ รป
มหี ลกั การเทวสิทธิ์ทที่ ําใหพระมหากษตั รยิ มอี าํ นาจอยางเด็ดขาด สวนในประเทศไทยนั้นสถานะของ
พระมหากษัตริยมีบางสวนคลายคลึงกับทางยุโรป แตมีคตินิยมอยางอ่ืนเขามาผสมผสานดวย ทําให
พระมหากษตั ริยม ลี ักษณะทง้ั ทเ่ี ปนพอเมืองและเปนอเนกชนนิกรสโมสรสมมติ คือ พระองคทรงถูก
เลอื กข้ึนมาปกครองประเทศและมีความใกลชิดและไดรับการเคารพรักจากประชาชนโดยทั่วไป ใน
ปจจุบันพระมหากษัตริยไทยเปนพระมหากษัตริยในระบอบประชาธิปไตย โดยผานทางรัฐสภา
คณะรัฐมนตรี และศาล โดยมีพระราชอํานาจและพระราชภารกิจท่ีกําหนดไวในรัฐธรรมนูญและตาม
พระราชประเพณีที่พระองคทรงเปน ศนู ยรวมของชาติ

กลาวโดยสรุปถึงลกั ษณะท่ัวไปของสถาบนั พระมหากษตั ริยมีลักษณะสาํ คัญ 3 ประการ คือ
ประการแรก สถาบันพระมหากษัตริยเปนสถาบันทางการเมืองที่อยูเหนือสถาบันทาง
การเมอื งอนื่ ในการปกครองในแตละรูปแบบที่มสี ถาบันพระมหากษัตริย สถาบันพระมหากษัตริยจะ
อยูเ หนอื สถาบันทางการเมืองอ่ืนในฐานเปน เปน องคอธปิ ตย
ประการที่สอง สถาบนั พระมหากษตั ริยเปน สถาบันทางการเมืองที่ตองไดรับการยอมรับจาก
สังคม จึงจะดํารงไดอยางชอบธรรม ดังน้ัน การดํารงอยูของสถาบันพระมหากษัตริยจึงตองมีฐาน
อาํ นาจเพอื่ สรางความมน่ั คง ซง่ึ ประกอบดวยอาํ นาจทางการเมอื ง เศรษฐกจิ และสังคม

สถาบนั ทางการเมือง 187

ประการทีส่ าม สถาบนั พระมหากษตั รยิ จ ะเปน สถาบนั ที่ตอ งมีการสืบทอดโดยสายโลหิตเปน
สําคญั มกี ารสืบทอดราชบัลลังกโดยการสืบสันตติวงศ การขึ้นสูบัลลังกจึงเปนไปโดยการแตงต้ังท่ีมี
กฎหมายหรือจารตี ประเพณี เปน ตวั กาํ หนดกรอบแนวทางปฏบิ ัติ

ประเภทของสถาบันพระมหากษัตรยิ 
สถาบันพระมหากษัตรยิ เปนสถาบันทางการเมอื งที่ปรากฏในประวัติศาสตรของประเทศท่ีมี
อายธรรมและวฒั นธรรมท่เี กาแก ววิ ฒั นาจึงถอื กาํ เนิดเคยี งคกู ับความเปลย่ี นแปลงทางสังคม
จกั ษ พันธชเู พชร (2545 : 142) และ ธโสธร ตูทองคํา (2559 : 9-11) ไดอธิบายถึงประเภท
ของสถาบนั พระมหากษัตริยไ ววา การจดั ประเภทของสถาบันพระมหากษัตรยิ  โดยทั่วไปสามารถแบง
ประเภทของพระมหากษัตริยอ อกเปน 3 ประเภท คือ กษัตริยในระบบฟวดัล (Feudal Monarchy)
กษัตริยในลัทธิเทวสิทธิ (Divine Rights Monarchy) และกษัตริยในระบบประชาธิปไตย
(Constitutional Monarchy) รายละเอยี ดดงั นี้
1. กษัตริยระบบฟวดัล (Feudal Monarchy) หรือ สถาบันพระมหากษัตริยยุคเทวราชา
เปนรูปแบบกษัตริยท่ีแพรหลายในยุคกลางของยุโรป (ระหวางคริสตศตวรรษที่ 5-14) โดยมี
แนวความคิดวา กษัตริยเปนประมุขท่ีมีอํานาจเหนือพื้นท่ีและประชาชนที่อาศัยอยูในขอบเขตของ
พืน้ ทด่ี วย ลักษณะของสังคมจะมขี ุนนางเปน เจาของที่ดินและมีไพรหรือทาสติดดินอยูในการควบคุม
ของขุนนาง อันรวมถึงบุคคลที่เขามาเชาท่ีดินเพื่อการประกอบอาชีพดวย กษัตริยทําหนาท่ีในการ
ประสานประโยชนแ ละลดขอขัดแยง ระหวา งขุนนางเจาท่ีดินและตองทําหนาที่ทางสัญลักษณอีกดวย
กษตั รยิ ม อี ํานาจควบคุมพ้ืนที่และคนจํานวนหน่ึง แตอยางไรก็ตามอํานาจท่ีแทจริงเปนของกลุมเจา
ที่ดิน
2. กษัตริยใ นลัทธเิ ทวสิทธิ (Divine Rights Monarchy) หรือ สถาบันพระมหากษัตริยยุค
สมัยใหม (คริสตศตวรรษที่ 16-19) การปฏิรูปศาสนา การฟนฟูศิลปะวิทยาการ การปฏิวัติการคา
และการปฏิวตั ิอุตสาหกรรม ทําใหก าวสยู ุคใหม มีความเชื่อวา การเปนกษัตรยิ เ ปน โองการแหงสวรรค
ตามพระประสงคของพระเจา หรือจากสิ่งศักด์ิสิทธ์ิ กษัตริยจึงมีความชอบธรรมในการใชอํานาจ
ปกครอง กลาวอีกนัยหน่ึงคือ กษัตริยเปนผูเดียวท่ีรับผิดชอบตอพระเจา ทําใหประชาชนไมอาจ
ตอตา นหรือขัดขืนในอาํ นาจกษัตริย แตประชาชนยอมรบั และประพฤตปิ ฏิบตั ติ นตามท่กี ษัตรยิ ต อ งการ
อนั ถือเปนการเคารพและยอมรบั ตอ อาํ นาจพระเจา ทําใหกษัตริยมีอํานาจสมบูรณเบ็ดเสร็จเด็ดขาด
มใิ ชเปนเพยี งกษัตรยิ ในแงข องสญั ลกั ษณเทา นัน้
3. กษัตริยในระบอบประชาธิปไตย (Constitutional Monarchy) การปกครองระบอบ
ประชาธิปไตยเปนการปกครองท่ียอมรับในแนวคิดเร่ืองปจเจกบุคคล ประชาชนมีสวนรวมในการ
บรหิ ารปกครองบนพื้นฐานความเสมอภาค อิสรภาพ และภราดรภาพ เพราะมีความเชื่อพื้นฐานวา
อํานาจอธิปไตยเปนของปวงชนทุกคน มิใชเปน ของบคุ คลใดหรอื กลุมใดกลุมหนึ่ง พระมหากษัตริยใน
ระบอบประชาธปิ ไตยทรงเปน ประมขุ ของรฐั ภายใตบทบัญญัติของรัฐธรรมนญู ทรงเปนสัญลักษณการ
ใชอาํ นาจในประปรมาภไิ ธยผา นสถาบนั ทางการเมืองที่เปนผูใชอํานาจจริง ฉะนั้น กษัตริยในระบอบ

188 กฎหมายรัฐธรรมนญู และสถาบันการเมือง

ประชาธิปไตยจงึ ไมมอี าํ นาจเบด็ เสร็จเด็ดขาดเหมือนดังเชนในระบอบสมบูรณาญาสิทธิราชย แตทํา
หนาท่ที ี่สาํ คญั คือบทบาทแหง สญั ลกั ษณในระบบการเมือง

ธงทอง จันทรางศุ (2541 : 138) ไดอธิบายไววา แตถาอาศัยพระราชอํานาจและพระราช
สถานะเปน เครื่องจําแนก สามารถจําแนกประเภทของพระมหากษตั ริยได 3 ประเภท คือ

1. พระมหากษัตริยในระบอบสมบูรณาญาสิทธิราชย (Absolute Monarchy) คือ ใน
ระบอบน้ีพระมหากษัตริยท รงเปนประมุขของรัฐ มีพระราชอํานาจและพระบรมเดชานุภาพเด็ดขาด
และลนพนแตพระองคเดียว การปกครองแบบน้ีเคยใชอยูในประเทศตางๆ ในอดีต และเคยใชอยูใน
ประเทศไทย กอ น พ.ศ. 2475

2. พระมหากษัตรยิ ใ นระบอบปรมิตาญาสทิ ธริ าชย (Limited Monarchy) คือในระบอบนี้
พระมหากษัตรยิ ทรงมพี ระราชอํานาจทุกประการ เวน แตที่ตอ งถกู กาํ จัดโดยบทบญั ญตั ขิ องรัฐธรรมนญู
เชน การบญั ญตั ิกฎหมาย การกาํ หนดงบประมาณแผน ดนิ ตอ งใหร ฐั สภาเห็นชอบเสยี กอน แตท่ีสาํ คัญ
คืออํานาจของพระมหากษัตรยิ ใ นการแตง ต้งั และถอดถอนนายกรัฐมนตรีและรัฐมนตรี คณะรัฐมนตรี
รับผดิ ชอบโดยตรงตอ พระมหากษัตรยิ  พระมหากษัตริยในระบอบนี้มักจะเปนกรณีที่สืบเนื่องมาจาก
เหตทุ ี่พระมหากษัตรยิ ใ นระบอบสมบรู ณาญาสทิ ธริ าชยยอมจาํ กัดพระราชอาํ นาจของพระองคเ อง โดย
วิธีการพระราชทานรัฐธรรมนูญใหแกประชาชน เชน ประเทศญี่ปุนกอนสงครามโลกคร้ังท่ี 2 หรือ
ประเทศซาอดุ อิ ารเบีย ในปจ จุบัน เปน ตน

3. พระมหากษัตริยภายใตรัฐธรรมนูญ (Constitutional Monarchy) คือ ในระบอบนี้มี
พระมหากษตั รยิ ทรงเปนประมขุ แตใ นการใชพระราชอาํ นาจทุกกรณี ท้ังนิติบัญญัติ บริหารและตุลา
การ พระองคมิไดใชพระราชอํานาจนั้นเอง แตมีองคกรหรือหนวยงานรับผิดชอบดานตางๆ กันไป
พระมหากษตั รยิ ในระบอบนี้ เชน ประเทศไทย ประเทศอังกฤษ และประเทศญ่ีปุน ในปจ จุบนั

พระราชสถานะและพระราชอาํ นาจของพระมหากษตั ริยไ ทย
ในปจจบุ ันพระมหากษัตริยไ ทยทรงเปนพระมหากษัตริยภายใตรัฐธรรมนูญ พระราชสถานะ
และพระราชอํานาจของพระมหากษัตริยจึงมิไดมีอยางกวางขวางดังเชนในอดีต ที่ประเทศไทยมี
รูปแบบการปกครองแบบสมบูรณาญาสิทธิราชย ดังน้ัน พระราชสถานะและพระราชอํานาจของ
พระมหากษตั รยิ จงึ เปน ไปตามบทบญั ญัติแหง รฐั ธรรมนูญ อยางไรก็ตามพระมหากษัตริยไทยก็ทรงมี
พระราชอํานาจที่นอกเหนือจากรัฐธรรมนูญในบางเร่ือง ซึ่งพระราชอํานาจเหลาน้ันเปนพระราช
อํานาจตามประเพณี ท่ีประชาชนชาวไทยยังคงยึดมั่นและมอบถวายพระราชอํานาจเหลานั้นอยาง
จริงใจและดว ยความจงรกั ภักดี
ธโสธร ตูทองคํา (2559 : 19-21) อธบิ ายวา พระราชสถานะและพระราชอํานาจตามทบี่ ญั ญตั ิ
ไวในรัฐธรรมนูญ ในรัฐธรรมนูญไทยทุกฉบับ ไดกลาวถึงพระราชสถานะและพระราชอํานาจของ
พระมหากษัตริยไวอยางชัดเจนและคลายคลึงกัน ซึ่งแสดงใหเห็นถึงพระราชสถานะและพระราช
อาํ นาจของพระมหากษัตริย ดงั นี้

สถาบันทางการเมอื ง 189

1. พระมหากษัตริยคือศูนยรวมของชาติทางกฎหมาย ดังท่ีปรากฏชัดในรัฐธรรมนูญ
“อํานาจอธิปไตยเปนของปวงชนชาวไทย พระมหากษัตริยผูทรงเปนประมุข ทรงใชอํานาจนั้นทาง
รัฐสภา คณะรัฐมนตรี และศาล ตามบทบัญญัติแหงรัฐธรรมนูญน้ี” ซ่ึงแสดงใหเห็นเอกลักษณ
ประชาธปิ ไตยไทยวา อํานาจอธิปไตยอยูท่ีพระมหากษตั รยิ และประชาชน

2. พระมหากษัตริยทรงเปนองคพระประมุข รัฐธรรมนูญทุกฉบับนับตั้งแตมีการ
เปล่ยี นแปลงการปกครอง พ.ศ. 2475 บัญญัตใิ นหลักการที่วาประเทศไทยเปนราชอาณาจักร และมี
การปกครองระบอบประชาธิปไตยอนั มีพระมหากษัตรยิ เปนประมุข กลาวคือ เปน ทีม่ าแหงเกียรตศิ กั ด์ิ
ทรงเปน กลางทางการเมือง ทรงเปน ประมขุ ถาวร และทรงเปน ศนู ยรวมของความเปน ชาติ

3. พระมหากษัตริยอยูในฐานะอันเปนท่ีเคารพสักการะ ดังที่รัฐธรรมนูญบัญญัติไว
บทบัญญตั ิเรอ่ื งน้ีไดร ับอิทธิพลมาจากรัฐธรรมนูญของญี่ปุนที่สอดคลองกับความคิดความเช่ือของคน
ไทย จึงมีการนํามาบญั ญัตไิ วใ นรฐั ธรรมนูญไทย ทัง้ นีด้ ว ยมคี วามประสงคท่ีจะแสดงพระราชสถานะอนั
สูงสุดของพระมหากษัตริยใหประจักษ คติการปกครองของประชาธิปไตย พระมหากษัตริยทรงอยู
เหนอื ความรบั ผดิ ชอบทางการเมอื ง จนเปน เหตใุ หเกิดหลักกฎหมายรัฐธรรมนูญทว่ี า พระมหากษัตริย
ไมทรงกระทําผิด (The King Can Do No Wrong) ซึ่งหมายถึงผูใดจะฟองรองหรือกลาวหา
พระมหากษตั ริยใ นทางใดๆ ไมไ ด ไมว าจะเปนทางคดีแพง หรือคดีอาญา

4. พระมหากษัตรยิ ทรงเปน อัครศาสนปู ถัมภก ท่ีรัฐธรรมนูญบัญญัติไว “พระมหากษัตริย
ทรงเปนพุทธมามกะ และทรงเปนอัครศาสนูปถัมภก” ซ่ึงหมายความวาพระมหากษัตริยตองเปน
พทุ ธศาสนิกชน และยงั ตองทาํ เปน ผอู ุปถมั ภศ าสนาตางๆ ท่มี ีผนู ับถืออยใู นประเทศไทย

5. พระมหากษัตริยทรงดํารงตําแหนงจอมทัพไทย คือ พระมหากษัตริยเปนผูบัญชาการ
สงู สดุ ของกองทัพ

6. พระมหาก ษัตริยเปน ท่ีมาของฐ านันดรศัก ด์ิ อิสริยย ศ และปร ะธานแห ง
เครอ่ื งราชอิสริยาภรณ

7. พระมหากษัตริยทรงไวซ่ึงพระราชอํานาจในการแตงตั้งและใหขาราชการในพระองค
และ สมุหราชองครกั ษพน จากตําแหนง

8. พระมหากษัตริยทรงไวซึ่งพระราชอํานาจในการพระราชทานอภัยโทษ รัฐธรรมนูญ
บัญญตั ิไวว า “พระมหากษตั ริยท รงไวซ ึ่งพระราชอาํ นาจในการพระราชทานอภัยโทษ” การอภัยโทษ
หมายถึง การยกโทษหรือลดหยอ นผอนโทษใหแกผถู กู สงั่ ลงโทษเพราะกระทําความผิดอาญา อันเปน
พระราชอาํ นาจของพระมหากษัตรยิ 

อมร จนั ทรสมบูรณ (2516 : 1-8) กลา วถึงพระราชสถานะและพระราชอํานาจตามประเพณี
การปกครอง ไววา นอกเหนือจากพระราชสถานะและพระราชอาํ นาจของพระมหากษัตรยิ ท ่ีบัญญตั ไิ ว
ในรัฐธรรมนูญแลว ตามหลักท่ัวไป พระมหากษัตริยมีพระราชอํานาจอีกสวนหนึ่งตางหาก พระราช
อาํ นาจเหลาน้ีเปน ธรรมเนยี มปฏบิ ัติ (Convention) ซ่ึงมีคาบังคับเปนรัฐธรรมนูญเชนเดียวกัน ท้ังน้ี
เพราะวาเดิมนั้น พระมหากษัตรยิ ทรงมีพระราชอาํ นาจสทิ ธขิ าดในทกุ ๆ เรอื่ ง และทุกๆ กรณีแตผ ูเดยี ว

190 กฎหมายรัฐธรรมนญู และสถาบันการเมอื ง

และตอมาเมือ่ มีรัฐธรรมนูญรัฐธรรมนูญลายลักษณอักษรจํากัดพระราชอํานาจของพระมหากษัตริย
ฉะนนั้ จงึ เปนทยี่ อมรับกันวา ถากรณีใดไมม บี ทบัญญัตริ ฐั ธรรมนูญหรอื กฎหมายกําหนดขอบเขตหรือ
เงื่อนไขของการใชพระราชอํานาจของพระมหากษัตรยิ ไ ว พระมหากษัตรยิ กจ็ ะยังคงมีพระราชอํานาจ
เชน น้ันอยโู ดยผลของธรรมเนียมปฏิบตั ิ พระราชสถานะและพระราชอํานาจตามประเพณกี ารปกครอง
ประกอบดวย

1. พระราชอาํ นาจในภาวะวิกฤต กลาวคอื เม่อื เกิดวิกฤตรายแรงทางการเมืองถึงข้ันมีการ
เผชิญหนาระหวา งฝายตางๆ ไมว าจะเปนเหตุการณ 14 ตลุ าคม 2516 หรอื เหตกุ ารณพ ฤษภาทมิฬก็ดี
จะเห็นวา พระมหากษัตริยทรงเขามาระงับเหตุรอนใหกลับสงบเย็นลงไดอยางอัศจรรย (กรณี
วิกฤตการณพฤษภาทมิฬ พระมหากษัตริยทรงเรียกแกนนําของสองฝายท่ีขัดแยงกันเขาเฝา และ
สามารถทาํ ใหปญหาความรนุ แรงตา งๆ ยุติลงไดดวยความสงบ)

2. พระราชอํานาจพิจารณาฎีการองทุกข ประเพณีถวายฎีการองทุกขจากราษฎรที่ไดรับ
ความเดือดรอนมีมานานนบั ตัง้ แตครงั้ สโุ ขทยั เปนราชธานี พระมหากษัตรยิ ทรงรบั ฎีกาและดําเนินการ
แกทุกข โดยการประสานงานกับสวนราชการตางๆ ท่ีรับผิดชอบ (ฎีการองทุกข คือ การทูลเกลาฯ
ถวายฎีกาปญหาความเดือดรอนที่ไดรับ ไมวาจะมาจากการกระทําที่ไมชอบของฝายปกครอง เชน
เจา หนา ท่ฝี ายปกครองกระทําการอันมิชอบ หรือความเดือดรอนท่ีเกิดข้ึนทั่วไป และขอพระบรมรา
ชานุเคราะหเปนการเฉพาะราย พระราชวินิจฉัยพระมหากษัตริยเก่ียวกับฎีกาของประชาชนบาง
ประการ เปนท่ีมาของโครงการพฒั นาตา งๆ ของทางราชการ เชน โครงการตามพระราชดําริ เปนตน)
พระราชอํานาจในการพิจารณาฎีการองทุกขนี้ ไมมีบทกฎหมายบัญญัติไวในรัฐธรรมนูญ แตมีท่ีมา
ในทางธรรมเนียมปฏบิ ตั ทิ างรฐั ธรรมนญู

อภชิ าติ แสงอัมพร (2559 : 131-134) ไดอ ธบิ ายถึงพระราชอํานาจในสวนท่ีเกี่ยวของกับนิติ
บัญญตั ไิ ว พอสรุปไดว า โดยหลักการแลว รา งกฎหมายไมว า จะเปนรางรัฐธรรมนูญแกไขเพิ่มเติม ราง
พระราชบัญญตั ิประกอบรฐั ธรรมนญู หรอื รางพระราชบญั ญัติ เม่อื ไดรบั ความเห็นชอบจากรัฐสภาแลว
นายกรัฐมนตรีตองนําข้นึ ทูลเกลา ฯ เพ่ือพระมหากษัตริยทรงลงพระปรมาภิไธย และเมื่อประกาศใน
ราชกจิ จานเุ บกษาแลว กใ็ ชบ งั คบั เปน กฎหมายได แตอ ยา งไรก็ตาม ในกรณีท่ีพระมหากษัตริยไมทรง
เห็นชอบดวยและพระราชทานคืนมายังรัฐสภา หรือเม่ือพน 90 วัน แลวมิไดพระราชทานคืนมา
รฐั สภาจะตองปรึกษารา งรฐั ธรรมนูญแกไขเพิ่มเติม หรือรางพระราชบัญญตั ปิ ระกอบรัฐธรรมนูญหรือ
รา งพระราชบัญญัตินั้นใหม ถารัฐสภามีมติยืนยันตามเดิมดวยคะแนนเสียงไมนอยกวา 2 ใน 3 ของ
จํานวนสมาชิกทั้งหมดเทาที่มีอยูของท้ัง 2 สภาแลว นายกรัฐมนตรีตองนํารางกฎหมายนั้นข้ึน
ทูลเกลาฯ ถวายอีกคร้ังหนึ่ง เม่ือพระมหากษัตริยมิไดทรงลงพระปรมาภิไธยและพระราชทานคืน
ภายใน 30 วัน นายกรัฐมนตรีตองนํารางกฎหมายน้ันประกาศในราชกิจจานุเบกษาใชบังคับเปน
กฎหมายได เสมอื นหนงึ่ วาพระมหากษตั ริยไดทรงลงพระปรมาภไิ ธยแลว

โกเมศ ขวญั เมอื ง (2555 : 348) กลาววา สถาบนั พระมหากษัตริยในระบอบประชาธิปไตยใน
ระบบรัฐสภาไมตอ งรบั ผดิ ชอบทางการเมืองและไมม อี ํานาจทางการเมอื งอยางแทจ ริง แตใ นทางนิตนิ ยั

สถาบันทางการเมือง 191

สถาบนั กษัตรยิ คงมพี ระราชอาํ นาจพเิ ศษ ในเร่ืองสําคญั เชน การแตง ตั้งนายกรัฐมนตรี รฐั มนตรี และ
ขาราชการระดบั สูง การพระราชทานเครอ่ื งราชอสิ ริยาภรณ การยุบสภาผูแ ทนราษฎร การประกาศใช
พระราชบัญญตั ิ การยบั ย้งั พระราชบัญญัติ การพระราชทานอภัยโทษ การทําสนธิสัญญา เปนตน ซึ่ง
ในทางพฤตินัย สถาบนั พระมหากษัตริยจะไมทรงใชพระราชอํานาจดังกลาวเอง แตใหคณะรัฐมนตรี
เปนผูใชในพระปรมาภไิ ธยของสถาบันกษัตริย

กลาวโดยสรุป สถาบันพระมหากษัตริยในฐานะประมุขแหงรัฐ เปนสถาบันทางการเมือที่
สาํ คญั ดํารงตอเน่ืองชว งของประวัตศิ าสตรห รอื ตลอดประวัติศาสตรข องประเทศสวนใหญ ที่เนนการ
สบื ทอดของพระมหากษตั รยิ ท างสายโลหติ มแี นวคดิ เกยี่ วกับสถาบันพระมหากษัตรยิ ท ่หี ลากหลายนับ
จากอดีตจนถึงปจจุบัน มีวิวัฒนาการที่ตอเน่ืองและยาวนานจากอดีตสูปจจุบัน นับแตอาณาจักร
สุโขทัยอนั ถือวา เปนอาณาแรกของชาวไทยจวบจนปจ จบุ ันประเทศไทยกม็ พี ระมหากษตั รยิ เ ปน ประมุข
ตลอดมา แมวา จะมีภารกจิ อาํ นาจ และบทบาท แตกตางกันไปตามกาลเวลาแตละยุคสมัย ภายหลัง
การเปลี่ยนแปลงการปกครอง พ.ศ. 2475 ทําใหสถาบันพระมหากษัตริยเปนประมุขของรัฐภายใต
รฐั ธรรมนูญ มพี ระราชสถานะและพระราชอาํ นาจของพระมหากษัตริย ดงั นี้

1. พระมหากษัตริยค ือศนู ยร วมของชาติทางกฎหมาย
2. พระมหากษัตรยิ ทรงเปนองคพระประมุข
3. พระมหากษัตริยอยูในฐานะอันเปนทเ่ี คารพสักการะ
4. พระมหากษตั ริยท รงเปน อคั รศาสนูปถัมภก
5. พระมหากษตั รยิ ท รงดํารงตาํ แหนงจอมทพั ไทย
6. พร ะม หา ก ษัต ริย เป น ที่ม าของ ฐ านั นด รศั ก ด์ิ อิส ริย ย ศและ ปร ะ ธา นแห ง
เครอื่ งราชอสิ ริยาภรณ
7. พระมหากษตั ริยท รงไวซ ึง่ พระราชอาํ นาจในการแตง ตงั้ และใหข าราชการในพระองคแ ละ
สมุหราชองครกั ษพน จากตาํ แหนง
8. พระมหากษัตริยทรงไวซ ึง่ พระราชอาํ นาจในการพระราชทานอภยั โทษ

สถาบันนติ บิ ัญญัติ

สถาบันนิติบัญญัติ (Legislature)เปนสถาบันท่ีทําหนาที่หลักในการบัญญัติกฎหมายโดยมี
รัฐสภา (Parliament) เปนองคกรทท่ี ําหนา ที่ดงั กลา ว การปกครองในระบอบประชาธิปไตยมีรัฐสภา
เปน สถาบันทแี่ สดงถงึ เจตนารมณข องประชาชน เพราะมีตัวแทนของประชาชนที่ผานการเลือกตั้งเขา
มาทําหนาที่ ฉะน้ัน การบัญญัติกฎหมายจึงตองผานกระบวนการพิจารณาและความเห็นชอบจาก
รฐั สภาเสยี กอน จงึ จะมผี ลบังคบั ใชตามหลักการของประชาธิปไตยทางออม (Indirect Democracy)
รัฐสภาเปน องคกรทใี่ ชอาํ นาจนิตบิ ญั ญัตมิ ีหนา ทีอ่ อกกฎหมายใชบ ังคบั ในประเทศ รฐั สภาจงึ มีบทบาท
ทีส่ าํ คัญที่สดุ ทจ่ี ะกาํ หนดวา พฤตกิ รรมใดของบคุ คลใดในสงั คมควรจะเปน ความผดิ และมคี วามผดิ สถาน
ใด มีอัตราโทษอยา งใด

192 กฎหมายรฐั ธรรมนญู และสถาบันการเมือง

จุมพล หนมิ พานิช (2551 : 99-100) ไดอธิบายไววา อํานาจหนาท่ีในการตรากฎหมายหรือ
การออกกฎหมาย เพ่ือบังคับใชในรัฐถือเปนอํานาจหนาที่หลักของรัฐสภา ซึ่งในทางการเมืองการ
ปกครองน้ันกฎหมายนับเปนสิ่งที่สําคัญ และจําเปนอยางย่ิงสําหรับใชในการบริหารและปกครอง
ประเทศ ทงั้ นีก้ ็เพ่ือเปนการจดั ระเบียบเกย่ี วกับสิทธิ เสรีภาพ ความเสมอภาค และความเปนธรรม ให
เกิดในสงั คม ดังนน้ั ในการตรากฎหมายแตละฉบบั จึงเปนไปเพ่ือประโยชนสุขสวนรวมของประชาชน
เปน หลกั โดยมุง คุม ครองสทิ ธปิ ระโยชนของประชาชนอยางท่ัวถึงและเปนธรรม นอกจากนั้นสถาบัน
ฝายนติ ิบญั ญตั ิยังมอี ํานาจในการควบคุมการบรหิ ารราชการแผนดินของสถาบันบริหาร และมีอํานาจ
ในการใหความเหน็ ชอบตามเกณฑท ี่กาํ หนดในรฐั ธรรมนญู

ดังทก่ี ลา วแลววาองคก รท่ที ําหนา ทน่ี ิติบัญญตั นิ ้นั คอื รัฐสภา ถา พิจารณาถึงรปู แบบของรัฐสภา
แลว สามารถจําแนกรูปแบบของรฐั สภาออกไดเ ปน 2 รปู แบบ คือ รูปแบบรัฐสภาจําแนกตามจํานวน
สภาท่ีประกอบกันเปนรัฐสภา และรูปแบบรัฐสภาจําแนกโดยพิจารณาโดยคํานึงถึงการใชอํานาจ
อธปิ ไตย ดงั นี้

อานนท อาภาภริ ม (2545 : 21) ไดอ ธิบายไววา รูปแบบรัฐสภาซึ่งจําแนกตามจํานวนสภาท่ี
ประกอบกันเปน รฐั สภา สามารถจาํ แนกออกได 2 ลกั ษณะ คอื

1. ระบบสภาเดียว เปนระบบท่ีไดรับความนิยมและนํามาใชปฏิบัติกันนอยมาก และมัก
ปรากฏวา นยิ มใชระบบสภาเดียวในการปกครองระดับทองถิ่นในสหรัฐอเมริกา เชนการปกครองใน
ระดับแขวง และระดับนคร สว นระดับมลรัฐน้ันมีเพยี งมลรัฐเดียวคือเนเบรสกา (Nebarska) สําหรับ
ประเทศอ่นื ๆ ทใี่ ชระบบสภาเดียวไดแก รฐั ตา งๆ ในแคนาดา ประเทศคอสตารกิ า สวนประเทศยโุ รปท่ี
ใชร ะบบสภาเดยี วกม็ ีสวเี ดน ซง่ึ เริ่มใช ค.ศ. 1967 และประเทศนอรเวย

2. ระบบสองสภา วัตถุประสงคของการจัดต้ังระบบสองสภา เพ่ือเปดโอกาสใหมีสภาที่
ประกอบดวยสมาชิกทีม่ าจากประชาชนธรรมดาท่ัวๆ ไป กับสมาชิกท่ีมีคุณสมบัติพิเศษบางประการ
เชน ผทู ่ีจะเปนสมาชิกตองมีอายุสูงกวาสมาชิกท่ีมาจากประชาชน หรือเปนตัวแทนของคนบางกลุม
กลาวไดวา ระบบสองสภามีกําเนิดในประเทศอังกฤษ และสืบตอมาไดรับความนิยมไปยังประเทศ
ตา งๆ โดยเฉพาะอยา งยิง่ ในประเทศทมี่ ีการปกครองในระบอบประชาธปิ ไตย

รูปแบบรัฐสภาจาํ แนกโดยพิจารณาโดยคํานึงถึงการใชอํานาจอธิปไตย สามารถแบงออกได
เปน 2 ลักษณะ คอื

1. รัฐสภาท่ีมีการแบงแยกการใชอํานาจอยางเครงครัดระหวางอํานาจนิติบัญญัติและ
บรหิ าร ความสัมพนั ธระหวา งฝา ยบรหิ ารและฝายนิติบัญญัติ อยูบนพื้นฐานของการแบงแยกอํานาจ
ซ่งึ ใหห ลักประกนั ในความเปน อสิ ระและเสรีภาพในการปฏิบัติหนาทีข่ องแตล ะฝา ย

ลกั ษณะความสัมพันธดังกลาวเปนการแบงแยกอํานาจจากกันคอนขางเด็ดขาด โดยเฉพาะ
รัฐสภาในระบบประธานาธิบดี การบริหารงานของประธานาธิบดี รฐั สภาจะนาํ ไปเปดอภิปรายเพื่อลง
มตไิ มไวว างใจไมไ ด ในขณะเดยี วกันประธานาธบิ ดีจะใชอาํ นาจในการยุบสภาไมไดเชนกัน อํานาจของ
ฝายบริหารและฝายนิติบัญญัติมีความสัมพันธ แตการใชอํานาจนั้นอยูบนพื้นฐานของความมีอิสระ