กฎหมายรัฐธรรมนูญและสถาบันการเมือง

สถาบันทางการเมอื ง 193

เชน ประธานาธบิ ดบี ริหารงานภายใตกฎหมายตางๆ ทีผ่ า นจากรรฐั สภา ในขณะเดยี วกนั หากกฎหมาย
ดงั กลา วเปน อปุ สรรคตอการปฏบิ ัตหิ นา ท่ี ประธานาธบิ ดีมีสิทธทิ จี่ ะยบั ยง้ั กฎหมายดงั กลา วนั้นได การ
โนมนาวใหฝายนิติบัญญัติผานกฎหมายท่ีเปนประโยชนตอสวนรวม และการบริหารงานของ
ประธานาธิบดีเปนสิ่งท่ีมีความจําเปน ตัวอยางเชน ในกรณีประธานาธิบดีของสหรัฐอเมริกาขอให
รัฐสภาอนมุ ัตงิ บประมาณจํานวนมาก เพอื่ ชว ยเหลอื บริษทั ขนาดใหญทป่ี ระสบปญหาทางการเมอื งจาก
วกิ ฤตเศรษฐกิจโลก พ.ศ. 2552 เปนตน

2. รฐั สภาท่แี บงแยกอํานาจนิติบัญญัติและอํานาจบริหารออกจากกันไมเด็ดขาด ระบอบ
ประชาธิปไตยแบบรฐั สภามีหลกั การสาํ คญั ตรงทีว่ า องคกรนิติบัญญัติเปนองคกรที่สําคัญที่สุดในการ
บัญญัตกิ ฎหมาย แตในความเปน จริงแลว คณะรฐั มนตรีตางหากที่มีอํานาจแทจ ริง เพราะการปกครอง
ในระบบรัฐสภานั้น พรรคการเมอื งทม่ี ีเสียงขางมากในรฐั สภา (สภาสามัญ) จะเปนผูท ี่จัดต้ังรัฐบาล ซ่ึง
คณะรฐั มนตรีสวนใหญประกอบดว ยบุคคลชน้ั นําท่มี ีอิทธิพลของพรรค บทบาทของเสียงขางมากของ
ฝา ยบริหาร จะตองไดรับการสนับสนุนจากสภา ซ่ึงแตละฝา ยกจ็ ะมอี าํ นาจในการตรวจสอบถวงดุลซ่ึง
กันและกัน

เม่ือเกิดความขดั แยงระหวางฝา ยนิติบัญญตั ิและฝา ยบรหิ าร ฝายบริหารสามารถยุบสภาเพ่ือ
คนื อาํ นาจใหกบั ประชาชนในการเลือกตั้งท่ัวไป วาเห็นดวยกับฝายบริหารหรือรัฐสภา โดยพิจารณา
จากผลการเลือกตั้งเปนสําคัญ ในขณะเดียวกันหากปลอยใหฝายบริหารปฏิบัติหนาท่ีตอไปอาจ
กอใหเกดิ ความเสียหายตอสว นรวม รฐั สภาอาจขอเปดอภิปรายเพ่อื ลงมติไมไ วว างใจฝา ยบรหิ าร ซงึ่ ผล
ของการอภิปรายยอ มกระทบตอเสถียรภาพของรัฐบาล

กลา วโดยสรปุ โครงสรา งของรฐั สภาอาจประกอบดวยสภาเพียงสภาเดียว หรือสองสภาก็ได
แลว แตร ฐั ธรรมนูญของแตละประเทศจะกาํ หนด

องคประกอบของรัฐสภา
รัฐสภาของแตละประเทศอาจมีองคประกอบท่ีแตกตางกัน ดังท่ีกลาวในรูปแบบของรัฐสภา
เพ่อื สะดวกในการศกึ ษา ขอยกตวั อยา งของรัฐสภาไทยมาเปนกรณีศึกษา ตามรัฐธรรมนูญไทยแตละ
ฉบับกําหนดรปู แบบและองคประกอบตางๆ กัน ในบางคร้ังก็มีลักษณะเปนสภาเดียว บางครั้งก็มี 2
สภา รวมทั้งทมี่ าและองคป ระกอบก็แตกตา งกนั ไปตามบทบญั ญัตขิ องรฐั ธรรมนูญ
อภชิ าติ แสงอัมพร (2559 : 136) ไดอธิบายโดยสรปุ วา ในรฐั ธรรมนูญที่บัญญัติโดยปกติและ
เปนรัฐธรรมนูญประเภทถาวร มักกําหนดใหรัฐสภาไทยประกอบดวย 2 สภา คือ สภาผูแทนราษฎร
และวุฒสิ ภา และยงั ไดกาํ หนดตําแหนง สําคญั ตางๆ ทม่ี คี วามสาํ คัญในการบริหารและการดําเนินการ
ในรฐั สภาใหเ ปน ไปดวยความเรยี บรอยและมปี ระสทิ ธภิ าพ ดังน้ี
1. ประธานรัฐสภา ซึ่งทําหนาที่เปนผูบังคับบัญชาในกิจการท้ังหมดของรัฐสภา เปน
ประธานในที่ประชุมรัฐสภา บทบัญญัติในรัฐธรรมนูญไทยเกี่ยวกับประธานรัฐสภาในชวงหลัง จะ
กําหนดใหประธานสภาผูแทนราษฎรเปนประธานรัฐสภา และใหประธานวุฒิสภาเปนรองประธาน
รัฐสภา

194 กฎหมายรัฐธรรมนูญและสถาบันการเมอื ง

2. ผนู าํ ฝายคานในสภาผูแทนราษฎร ตําแหนงนี้มีข้ึนเพ่ือเปนการยอมรับความสําคัญของ
เสียงนอ ยในรฐั สภา ในรฐั ธรรมนูญแหงราชอาณาจักรไทย บัญญัติไววา “ภายหลังคณะรัฐมนตรีเขา
บริหารราชการแผนดินแลว พระมหากษัตริยจะทรงแตงตั้งสมาชิกสภาผูแทนราษฎรผูเปนหัวหนา
พรรคการเมืองจากสมาชิกสภาผแู ทนราษฎร ซึ่งพรรคตนมไิ ดด าํ รงตาํ แหนงรฐั มนตรี เปน ผนู ําฝายคาน
ในสภาผูแทนราษฎร”

3. คณะกรรมาธิการสามัญ ในรัฐธรรมนูญแหงราชอาณาจักรไทย บัญญัติวา “สภา
ผแู ทนราษฎรและวฒุ ิสภามีอํานาจเลือกสมาชิกของแตล ะสภา ตั้งเปนคณะกรรมาธิการสามัญ และมี
อํานาจเลือกบุคคลซ่ึงเปนสมาชิกหรือไมไดเปนสมาชิก ตั้งเปนคณะกรรมาธิการวิสามัญ เพื่อการ
กระทาํ กิจการ พจิ ารณาสอบสวนหรอื ศกึ ษาเร่อื งใดๆ อันอยูในอํานาจหนาที่ของสภาแลวรายงานตอ
สภา”

4. ผปู ระสานงานควบคมุ การลงคะแนนเสียงในสภา (Whip) เปนการประยุกตมาจากการ
ดําเนินการของรัฐสภาอังกฤษ เม่ือพรรคไดสัญญากับประชาชนไวก็ตองมีมาตรการใหมั่นใจไดวา
นโยบายท่หี าเสยี งเกิดผลเปนพระราชบัญญัติ

อํานาจหนา ทีข่ องรฐั สภา
จมุ พล หนมิ พานชิ (2551 : 97-105) ไดกลา วถงึ อํานาจหนา ที่ของรฐั ไววา รัฐสภาเปนตัวแทน
ในการทาํ หนา ทท่ี างนติ ิบญั ญตั ดิ ังกลาวแลว โดยมอี ํานาจหนาท่ีสําคัญหลายประการ ซ่ึงสามารถแบง
ออกได 4 ประการ คอื
1. อาํ นาจหนา ทใ่ี นการตรากฎหมาย
2. อาํ นาจหนา ที่ในการควบคุมการบริหารราชการแผนดิน
3. อํานาจหนาท่ใี นการใหค วามเห็นชอบ
4. อํานาจหนาที่ในการแตง ต้ังและถอดถอนบคุ คลตามท่รี ฐั ธรรมนูญกําหนด
จกั ษ พนั ธชเู พชร (2545 : 197-202) ไดอธิบายถงึ กระบวนการในการทําหนาท่ีตรากฎหมาย
ของรฐั สภาไว ดงั น้ี อํานาจหนา ทใี่ นการตรากฎหมาย การปกครองระบอบประชาธิปไตยไดกําหนดให
รฐั สภาเปนองคกรทท่ี าํ หนา ทหี่ ลกั ในการบัญญัตกิ ฎหมาย เพราะสมาชิกในรัฐสภาไดผานการยอมรับ
จากประชาชนโดยสวนใหญใหเขามาใชอํานาจนิติบัญญัติแทนตนภายใตวิถีทางท่ีกําหนดไวใน
รัฐธรรมนูญ ฉะน้ันกฎหมายหรือขอบังคับท่ีจะมีผลตอประชาชนผูเปนเจาของอธิปไตยจึงตองผาน
ความเหน็ ชอบจากรฐั สภา ซึ่งไมวาจะเปนการปกครองในรปู แบบรัฐสภาหรอื รูปแบบประธานาธิบดี ก็
จะใชหลกั การเดยี วกัน จะแตกตา งกนั กเ็ ฉพาะในรายละเอียด ซ่งึ สามารถแยกพจิ ารณาไดด ังตอไปน้ี
1. ผเู สนอรางกฎหมาย

ระบบประธานาธิบดี : ผูมีสิทธิเสนอรางกฎหมาย คือ สมาชิกรัฐสภาเทาน้ัน เพราะการ
ปกครองในรูปแบบประธานาธบิ ดเี ปนการปกครองท่ีแบงแยกอํานาจหนาที่ในการใชอํานาจอธิปไตย
แบบเดด็ ขาด คือ ฝา ยบรหิ าร ฝายตุลากร และฝา ยนิติบญั ญัตติ า งปฏิบัตหิ นา ทข่ี องตนไดอยา งคอนขา ง

สถาบนั ทางการเมือง 195

อสิ ระ เพราะฉะนั้น การเสนอรางกฎหมายจึงเปนหนาท่ีรับผิดชอบโดยตรงของฝายนิติบัญญัติ จึงให
อาํ นาจเฉพาะสมาชิกรัฐสภาเทา นั้นที่มสี ทิ ธใิ นการเสนอรา งกฎหมาย

ระบบรฐั สภา : ผูเสนอรางกฎหมายสูสภานิติบัญญัติสามารถกระทําไดท้ังสมาชิกรัฐสภา
และคณะรัฐมนตรี แลวแตกรณี การใหอํานาจในการเสนอรางกฎหมายแกฝายบริหารเน่ืองจากใน
ระบบรฐั สภา การปฏบิ ัติงานของท้ังสองฝา ยมลี ักษณะของการรว มมอื และถวงดุลอํานาจกันมากกวาที่
จะเปนการแบงแยกอาํ นาจ ประกอบกบั การทีฝ่ า ยบรหิ ารมีหนวยงานมากมายท่ีเปนเคร่ืองมือในการ
บริหารราชการแผน ดนิ ไมวาจะเปน กระทรวง ทบวง กรม รวมไปถงึ ขาราชการทที่ ํางานใหกบั รฐั จึงทาํ
ใหฝ ายบริหารมีความใกลชิดและเขาใจถึงปญหาและความตองการของประชาชนไดเปนอยางดี จึง
สมควรที่ฝายบริหารจะมีสิทธิในการเสนอรางกฎหมายไดเชนเดียวกับสมาชิกรัฐสภาซ่ึงเปนฝายนิติ
บญั ญัติ

2. การพจิ ารณารางกฎหมาย
ระบบประธานาธิบดี : การพิจารณารา งกฎหมายถือเปน ภารกิจของรฐั สภาแตเ พียงองคก ร

เดียว ฝายบรหิ ารไมม ีสทิ ธเิ ขาไปรบั ทราบหรอื ยงุ เกีย่ วอยา งเปนทางการ วธิ ีการท่ีฝายบรหิ ารจะเขา ไปมี
บทบาทตอ กระบวนการพจิ ารณารา งกฎหมายอาจทําไดโดยการใชอิทธพิ ลโนมนา วใหสมาชิกรัฐสภามี
ความเห็นคลอยตาม (Lobby) หรือการแสดงขอเท็จจริงในกรณีท่ีคณะกรรมาธิการผูพิจารณาราง
กฎหมายเรียกฝายบริหารเขาไปแถลงขอเท็จจริง (Testifying) ในข้ันตอนการพิจารณาของ
คณะกรรมาธกิ าร ซึง่ เปนโอกาสทีฝ่ า ยบรหิ ารจะไดแ สดงขอเท็จจรงิ โนมนา วความเห็นของกรรมาธิการ
แตก ม็ ิไดมสี ว นในการพิจารณารา งกฎหมายท่ฝี ายนิตบิ ญั ญตั ิเสนอมาแตป ระการใด

ระบบรฐั สภา : จะมกี ารประชุมปรึกษาเพื่อพจิ ารณารา งกฎหมายโดยฝา ยบริหารสามารถ
เขารว มประชุมเพื่อชีแ้ จงขอ มลู ในที่ประชมุ สภานิตบิ ญั ญัตไิ ด แตสทิ ธใิ นการลงคะแนนเสียงยงั คงสงวน
ไวเ ฉพาะสมาชกิ รัฐสภาเทาน้ัน และในขั้นตอนการพิจารณากฎหมายของคณะกรรมาธิการพิจารณา
รา งกฎหมาย ฝา ยบรหิ ารสามารถเสนอขอใหต ง้ั คณะกรรมาธกิ ารวิสามัญ โดยอาจเสนอชื่อบุคคลเปน
คณะกรรมาธิการวสิ ามญั ไดต ามจาํ นวนท่กี ําหนดไวตามกฎขอ บงั คบั

3. การประกาศใช
ระบบประธานาธิบดี : ใหอํานาจแกประธานาธิบดีในฐานะประมุขของประเทศเปนผูลง

นามประกาศใช
ระบบรฐั สภา : ประมุขของประเทศเปน ผูล งนามประกาศใช ซึ่งอาจเปนพระมหากษัตริย

หรอื ประธานาธิบดี แลวแตวาประเทศนนั้ มสี ถาบนั ใดเปน ประมขุ
ขอ สังเกตประการหน่ึงก็คือ โดยทั่วไปจะใหอํานาจแกประมุขท้ังในระบบประธานาธิบดี

และระบบรัฐสภา ในการทีจ่ ะยบั ยั้งกฎหมายฉบับนั้นไดกรณีทไ่ี มเ ห็นดวย
ชัยวัฒน มานศรีสุข (2559 : 5-16) ไดอธิบายถึงอํานาจหนาที่ในการควบคุมการบริหาร

ราชการแผนดนิ ไววา กระบวนการควบคุมการบริหารราชการแผนดินถือไดวาเปนหลักการที่สําคัญ
อยา งย่งิ ในระบบรัฐสภา ซง่ึ รฐั ธรรมนูญสว นใหญจะกําหนดสัมพันธภาพ ระหวางอํานาจนติ ิบญั ญัตแิ ละ

196 กฎหมายรฐั ธรรมนูญและสถาบันการเมือง

อาํ นาจบริหารไว แตละอํานาจตางมีความเชื่อมโยงและมกี ารถวงดุลแหง อํานาจซง่ึ กันและกนั โดยฝาย
บริหารมอี ํานาจท่ีจะยุบสภาผแู ทนราษฎรเพอ่ื ใหมกี ารเลือกตงั้ ทว่ั ไปขน้ึ ใหม และในขณะเดียวกัน ฝาย
นิติบญั ญตั ิมีอํานาจในการควบคุมการบริหารราชการแผนดนิ โดยบทบญั ญัตแิ หง รัฐธรรมนูญ ซ่งึ มกี าร
กําหนดวิธีการตางๆ ไว เชน การต้ังกระทูถาม และการเปดอภิปรายท่ัวไปเพื่อลงมติไมไววางใจ
รัฐมนตรเี ปนรายบคุ คลหรอื ทง้ั คณะ หรอื การต้ังคณะกรรมาธิการประจํารัฐสภา เพ่ือทําหนาที่ในการ
สอบสวนขอเท็จจรงิ ตางๆ แลว นาํ เสนอตอ ฝายบรหิ าร

ในขณะท่ใี นระบบประธานาธบิ ดีไมสามารถทําไดดวยวิธีการตางๆ ขางตน เพราะมีการแยก
อํานาจออกจากกันโดยเด็ดขาด อยางไรก็ตามหากฝายบริหารหรือประธานาธิบดีกระทําความผิด
รายแรงหรือกระทําการอันเปนปฏิปกษตอรัฐ ก็อาจถูกตรวจสอบดวยการถูกถอดถอนออกจาก
ตาํ แหนง ไดด วยกระบวนการทเ่ี รียกวา Impeachment

ชยั วัฒน มา นศรสี ขุ (2559 : 17-18) ยงั ไดอ ธิบายถึงหนาท่ีอนื่ ๆ ทส่ี ําคญั ของรฐั สภาไว สรุปได
ดังน้ี

1. อาํ นาจหนาทีใ่ นการใหความเห็นชอบ โดยทั่วไปการใหความเห็นชอบในเรื่องสําคัญของ
การใชอ ํานาจรฐั เชน การแตงต้ังประมุขของรัฐหรือประมุขฝายบริหาร การแตงต้ังผูสําเร็จราชการ
แทนพระองค การประกาศสงคราม การทําหนังสือสัญญาที่ตองผูกพันกับรัฐตางประเทศ เปนตน
จะตองใหรัฐสภาใหความเห็นชอบ นั่นคือการใหผานความเห็นชอบจากตัวแทนของประชาชนกอน
น่นั เอง นอกจากน้ี รฐั สภาโดยวุฒสิ ภายังมีอํานาจหนาท่ีในการใหความเห็นชอบในการแตงตั้งบุคคล
ดาํ รงตาํ แหนง ตางๆ ตามรัฐธรรมนูญไดดวย เชน ท่กี าํ หนดอยูใ นรฐั ธรรมนญู ของไทยในเร่อื งการแตง ตงั้
ผูดํารงตําแหนงทางการเมืองท่ีสําคัญ เชน ตุลาการศาลรัฐธรรมนูญ คณะกรรมการการเลือกตั้ง
คณะกรรมการสทิ ธมิ นุษยชนแหง ชาติ หรือ คณะกรรมการปองกนั และปราบปรามการทุจริตแหงชาติ
เปน ตน

2. อาํ นาจหนา ท่ีในการแตงต้ังและถอดถอนบุคคลตามท่ีรัฐธรรมนูญกําหนด รัฐธรรมนูญ
แหงราชอาณาจกั รไทย ไดก าํ หนดใหรฐั สภาหรือฝา ยนติ บิ ัญญัตมิ อี าํ นาจหนาทใี่ นการใหความเห็นชอบ
และการพิจารณาเลอื กบุคคลใหด ํารงตาํ แหนงในองคกรตางๆ ตามรัฐธรรมนูญ โดยพระมหากษัตริย
ทรงแตงตง้ั ตามคําแนะนําของวฒุ สิ ภา และถอดถอนบุคคลออกจากตาํ แหนง ไดด วย ดังนี้

2.1 การใหความเห็นชอบบุคคลดํารงตําแหนงในองคกรตามรัฐธรรมนูญ คือ
คณะกรรมการการเลือกตั้ง ผูตรวจการแผนดิน คณะกรรมการปองกันและปราบปรามการทุจริต
แหงชาติ คณะกรรมการตรวจเงินแผนดิน องคกรอัยการ คณะกรรมการสิทธิมนุษยชนแหงชาติ
นอกจากน้ี วฒุ ิสภาพิจารณาเลอื กบุคคลดาํ รงตําแหนงในองคกรตามรัฐธรรมนูญ คือ คณะกรรมการ
ตุลาการศาลรฐั ธรรมนญู และ คณะกรรมการตุลาการศาลปกครอง

2.2 การถอดถอนบุคคลออกจากตําแหนงเปนวิธีการควบคุมฝายบริหารวิธีหน่ึง ซ่ึง
ควบคมุ และตรวจสอบพฤติกรรมของผูดาํ รงตําแหนง ระดับสูงวามีความเหมาะสมหรือสมควรท่ีจะให
ดํารงตําแหนงดังกลาวอยูตอหรือไม ทั้งนี้ รัฐธรรมนูญแหงราชอาณาจักรไทย ไดกําหนดใหผูดํารง

สถาบันทางการเมือง 197

ตําแหนงนายกรัฐมนตรี รัฐมนตรี สมาชิกสภาผูแทนราษฎร สมาชิกวุฒิสภา ประธานศาลฎีกา
ประธานศาลรัฐธรรมนญู ประธานศาลปกครองสูงสุด อัยการสูงสดุ ตลุ าการศาลรฐั ธรรมนญู กรรมการ
การเลอื กตั้ง ผตู รวจการแผน ดิน กรรมการตรวจเงินแผนดิน ผูพิพากษาหรือตุลการ พนักงานอัยการ
หรือผูดํารงตําแหนงระดับสูง ตามพระราชบัญญัติประกอบรัฐธรรมนูญวาดวยการปองกันและ
ปราบปรามการทุจรติ กําหนด หากมพี ฤตกิ ารณรํา่ รวยผดิ ปกติสอไปในทางทุจริตตอหนาที่ สอวาการ
กระทาํ ผิดตอ ตาํ แหนง หนาท่ีราชการ สอ วา กระทําผดิ ตอตาํ แหนงหนาท่ีในการยุติธรรม สอวาจงใจใช
อาํ นาจหนา ทข่ี ดั ตอ บทบญั ญตั แิ หง รัฐธรรมนูญหรือกฎหมาย หรือฝาฝนหรือไมปฏิบัติตามมาตรฐาน
ทางจริยธรรมอยางรายแรง วุฒิสภามีอํานาจถอดถอนผูดํารงตําแหนงทางการเมืองและขาราชการ
ระดบั สงู ดงั กลา ว ออกจากตาํ แหนงได

โดยหลักการดงั กลา วนี้มีบัญญัติไวในรัฐธรรมนูญแหงราชอาณาจักรไทย พุทธศักราช 2540
เปน คร้ังแรก การถอดถอนผูดาํ รงตําแหนงทางการเมืองและขาราชการระดับสูง แบงเปน 2 กรณี คือ
(ชัยวฒั น มา นศรีสุข, 2559 : 19)

1. สมาชิกสภาผแู ทนราษฎรจาํ นวนไมนอยกวา 1 ใน 5 ของจํานวนสมาชิกเทาท่ีมีอยูของ
สภาผูแทนราษฎรหรอื ประชาชนผูมสี ทิ ธเิ ลือกตัง้ จาํ นวนไมนอยกวา 20,000 คน มีสิทธิเขาช่ือรองขอ
ตอ ประธานวุฒสิ ภาเพื่อใหว ฒุ สิ ภามีมตถิ อดถอนบุคคลออกจากตาํ แหนง ได โดยคาํ รองขอดงั กลาวตอง
ระบุพฤติการณท กี่ ลา วหาวาผูดาํ รงตําแหนง ดงั กลาวกระทาํ ความผดิ เปน ขอๆ ใหชดั เจน

2. สมาชิกวุฒิสภาจํานวนไมนอยกวา 1 ใน 4 ของจํานวนสมาชิกทั้งหมดเทาท่ีมีอยูของ
วฒุ ิสภา มสี ทิ ธิเขาชื่อรอ งขอตอประธานวุฒิสภาเพ่อื ใหวฒุ สิ ภามีมติถอดถอนสมาชิกวุฒิสภาออกจาก
ตําแหนงได

กลาวโดยสรุป สถาบันนิติบัญญัติเปนสถาบันที่รับผิดชอบตอกระบวนการบัญญัติกฎหมาย
เปนสําคัญ ประเทศท่ีปกครองดวยระบอบประชาธิปไตยมีองคกรท่ีทําหนาที่บัญญัติกฎหมาย คือ
รัฐสภาเพราะถือวา รฐั สภาเปนสถาบนั ท่แี สดงเจตนารมณทว่ั ไปของประชาชน รฐั สภาเปนสถาบันทาง
การเมืองทสี่ ําคัญภายใตร ะบอบประชาธิปไตยแบบตวั แทน รูปแบบของรัฐสภาในแตล ะประเทศเปน ผล
จากพัฒนาการทางประวตั ศิ าสตรท แี่ ตกตางกนั ไป โครงสรา งของรัฐสภา แบงออกเปน 2 รูปแบบหลัก
คือระบบสภาเดียวและระบบสภาคู และโดยท่ัวไปมอี ํานาหนา ที่หลักคือ มอี ํานาจหนา ทีด่ า นนติ ิบัญญตั ิ
ดานท่ีเกีย่ วขอ งกับฝายบริหาร และดานอ่ืนๆ ในฐานะท่ีเปนผูแทนของประชาชน ในปจจุบันรัฐสภา
เปน สถาบันทางการเมืองทําหนาที่นิติบัญญัติ อันไดแกการบัญญัติกฎหมาย การควบคุมการทํางาน
ของฝา ยบริหาร และการใหค วามเหน็ ชอบในเรอ่ื งสาํ คัญตา งๆ ประกอบดวยสมาชกิ จากสภาเดียวหรือ
สองสภา แบง เปน สมาชิกสภาผแู ทนราษฎรและวุฒิสภากไ็ ด

198 กฎหมายรฐั ธรรมนูญและสถาบันการเมือง

สถาบันบรหิ าร

สถาบันบริหาร (Executive) หรอื ฝา ยบรหิ ารนัน้ มลี กั ษณะเปนสากลในทกุ ๆ ประเทศและทุก
ระบบการปกครองยอมมีองคกรหรือสถาบันๆ หน่ึงที่เรียกวารัฐบาล (Government) ทําหนาท่ี
ขับเคล่ือนองคกรหรอื ประเทศ

จกั ษ พันธช เู พชร (2545 : 213) อธบิ ายไวว า ฝายบริหาร (Executive) หมายถึง คณะบุคคล
หรือกลมุ บุคคล ซงึ่ มีหนาทใ่ี นการนาํ นโยบายของรฐั ไปดาํ เนนิ การและไปปฏิบตั ิ เพอื่ ใหบรรลุเปาหมาย
ตามวัตถปุ ระสงคของนโยบายนนั้ องคก รทีถ่ ูกกําหนดใหใชอํานาจบริหารคือรัฐบาล (Government)
ซ่ึงหมายถึง คณะรฐั มนตรีนน่ั เอง โดยมกี ลไกหรือเคร่อื งมือการนํานโยบายและกฎหมายไปปฏิบัติ คือ
ขาราชการประจําทุกคน ท่ีรวมกันปฏิบัติหนาที่ในการปกครองบริหารประเทศ ซึ่งในระบอบ
ประชาธปิ ไตยรูปแบบรัฐสภา (Parliamentary Democracy) จะมีนากยกรัฐมนตรีทีไ่ ดร ับการยอมรบั
จากรัฐสภาเปนหัวหนาฝายบริหาร แตในรูปแบบประธานาธิบดี (Presidential Democracy) จะมี
ประธานาธบิ ดี ซึ่งไดรับการเลอื กตง้ั มาจากประชาชนโดยตรงเปน หัวหนา ฝายบรหิ าร

โกเมศ ขวัญเมือง (2555 : 247) ไดอธิบายไววา ฝายบริหารหรือรัฐบาลของประเทศตางๆ
ยอมมคี วามแตกตางกนั ไปไมว าในดานหนึ่งดา นใดหรือหลายดาน ตอ ไปน้ี

1. ดานองคป ระกอบจํานวยของฝายบริหาร
2. องคก รภายใน
3. กลไกการเลอื กสรรบคุ ลกร
4. ระยะเวลาการดาํ รงตําแหนง
5. อาํ นาจในการบรหิ ารท่ีเปนทางการและการเลือกต้ังโดยท่ไี มเปนทางการ
6. มาจากการเลอื กต้ังโดยตรงหรอื มาจากตัวแทนประชาชน
7. รฐั บาลทม่ี ีการบงั คบั บญั ชาตามลาํ ดับชน้ั หรือรฐั บาลท่คี ณะบคุ คลในรฐั บาลมคี วามเสมอ
ภาคเทาเทียมกนั
8. เปน รัฐบาลทมี่ อี ํานาจเขม แข็งหรือออ นแอ
โกเมศ ขวัญเมอื ง (2555 : 249) ยงั ไดก ลา วถึงววิ ฒั นาการของการบริหารของรัฐบาลไววา ถา
นับยอนประวตั ิศาสตร จะพบวาโครงสรางของฝายบริหารยอมแตกตางกันแตละยุคแตละสมัย เชน
โครงสรางฝายบริหารในยุคนครรัฐและในยุคฟนฟูศิลปวิทยาการ ยอมแตกตางเปนอยางมากเมื่อ
เปรียบเทียบกับโครงสรา งฝายบรหิ ารในยุคสมบูรณาญาสิทธริ าชยในครสิ ตศตวรรษท่ี 16 เปนตน มา
สวนในคริสตศ ตวรรษท่ี 19 พบวา ในยุโรปและอเมริกาเหนอื ไดมีความพยายามทจี่ ะทาํ ใหการ
บริหารจัดการรัฐบาลที่มเี หตุมีผลมากข้ึน โดยนําเอาระบบรัฐธรรมนูญมาปรับใช ซ่ึงทําใหเกิดระบบ
บรหิ าร 2 ระบบใหญ ไดแ ก
1. ระบบคณะรฐั มนตรี (Cabinet System) เปนระบบทเี่ รม่ิ เกิดครัง้ แรกในประเทศองั กฤษ
และสวีเดน เปนระบบทม่ี ีการบรหิ ารภายใตหลักการทีว่ า

สถาบันทางการเมือง 199

1.1 นายกรัฐมนตรี ในฐานะหัวหนารัฐบาลที่ตองบริหารประเทศในบริบทของความ
เปนองคคณะ โดยมีคณะรัฐมนตรีมีสิทธิเขารวมในกระบวนการตัดสินใจอยางเต็มท่ี และรวม
รบั ผดิ ชอบในการปฏิบตั ิตามนโยบายดว ยเชน กัน

1.2 ระบบคณะรัฐมนตรีน้ีคอยๆ ขยายไปประเทศยุโรปตะวันตก ยุโรปกลาง และ
ยุโรปตะวนั ออก ในขณะทีร่ ะบบสมบรู ณาญาสทิ ธิราชยค อ ยๆ สลายลง ทําใหระบบคณะรัฐมนตรีเขา
แทนทีร่ ะบบสมบูรณาญาสทิ ธริ าชยและระบบนิยมการใชอาํ นาจเดด็ ขาด

2. ระบบประธานาธิบดีตามระบอบรัฐธรรมนูญ (Constitutional Presidential) ภายใต
กลักการท่ีวา

2.1 เปนระบบท่ีเร่ิมเกิดข้ึนในสหรัฐอเมริกาภายหลังประกาศอิสรภาพแลวคอยๆ
ขยายไปสปู ระเทศละตนิ อเมริกา

2.2 รูปแบบของฝายบริหารในระบบประธานาธิบดีนั้นมีลักษณะเปนการรับผิดชอบ
ตามลําดับชั้น ไมใชลักษณะความรับผิดชอบรวมแบบระบบคณะรัฐมนตรี และรัฐมนตรีมักเรียก
Secretaries แทน Ministers รัฐมนตรีจึงอยูในฐานะเปนผูใตบังคับบัญชาของประธานาธิบดีและ
รับผิดชอบตอประธานาธิบดีโดยตรง

อภชิ าติ แสงอัมพร (2559 141-142) ไดก ลา วถงึ รูปแบบของสถาบันบริหารไว ดงั นี้
1. รัฐบาลแบบประธานาธิบดี เปนรูปแบบรัฐบาลที่ใชหลักการแบงแยกการใชอํานาจ
อธิปไตยออกเปนสดั สวนใหอ ํานาจสถาบันนิติบญั ญัติ บริหารและตุลาการเทาเทียมกัน ขณะเดียวกัน
ใหแ ตล ะฝา ยยับยง้ั ถว งดลุ กันได ประธานาธบิ ดเี ปนทง้ั ประมขุ ของประเทศและประมุขของฝายบริหาร
หรอื หวั หนาคณะของฝา ยบริหาร รับผิดชอบทางดา นบรหิ ารแตผ ูเดียว
รูปแบบรฐั บาลตามโครงสรา งนี้ การจดั ตัง้ รฐั บาล จะขึ้นอยกู ับประธานาธิบดีท่ีไดรับเลือกมา
จากประชาชนโดยเปนบุคคลท่จี ะกาํ หนดตัวรฐั มนตรีโดยตรง นอกจากจะมีอาํ นาจแตง ตั้งรัฐมนตรีแลว
ยังมีอํานาจถอดถอนรัฐมนตรีไดอีกดวย ในระบบน้ีนโยบายของรัฐบาลจะไมตองรับรองโดยรัฐสภา
รัฐบาลแบบนี้เริม่ ตนในสหรฐั อเมริกาปลายครสิ ตศ ตวรรษท่ี 19
ตามหลักการรฐั บาลแบบประธานาธบิ ดี อํานาจการบริหารอยกู บั ประธานาธิบดเี พยี งคนเดียว
ดังนัน้ รัฐมนตรีแตละคนจึงเปนเสมือนเลขานุการของประธานาธิบดี กลาวคือ ปฏิบัติหนาที่แทนตัว
ประธานาธิบดใี นแตละเร่ืองท่ไี ดร ับมอบหมาย สําหรบั รองประธานาธิบดี เปน ตาํ แหนงสงู สดุ เปน อันดบั
สองของประเทศ แตรัฐธรรมนูญระบุหนาที่ไวเพียงเล็กนอย มีบทบาทและหนาท่ีอ่ืนเทาท่ี
ประธานาธบิ ดจี ะมอบหมายให
2. รัฐบาลแบบรฐั สภา เปน รูปแบบรัฐบาลทใ่ี หอํานาจกับรัฐสภาในการควบคุมฝายบริหาร
หรอื คณะรฐั มนตรอี ยา งกวางขวาง นอกเหนอื ไปจากมีอาํ นาจในดานนิติบัญญัติ คณะรัฐมนตรีจะตอง
มาจากรัฐสภา และบริหารประเทศโดยรับผิดชอบตอ รฐั สภา การบริหารงานตางๆ ตองกระทําในนาม
ของคณะรัฐมนตรี นโยบายหรือมติท่ีผานคณะรัฐมนตรีจะตองผูกพันรัฐมนตรีทุกคน ประมุขของ

200 กฎหมายรฐั ธรรมนูญและสถาบันการเมือง

ประเทศเปน คนละคนกับนายกรฐั มนตรซี งึ่ เปน หวั หนา คณะฝา ยบริหาร อาจเปนไปไดทัง้ ประธานาธิบดี
หรอื พระมหากษัตรยิ ท ่จี ะทาํ หนาท่ีเฉพาะพิธกี ารเทา นน้ั ไมม อี ํานาจในการบริหารประเทศ

การจัดตัง้ รฐั บาลรปู แบบนี้ จะขึน้ อยกู ับหัวหนาพรรคการเมอื งที่มีเสยี งขางมากในการเลือกตัง้
ทวั่ ไป จะเปน ผูไดรบั พระบรมราชโองการใหดํารงตาํ แหนงนายกรัฐมนตรี หลังจากน้ันนายกรัฐมนตรี
จะทําการคดั เลอื กบุคคลเขารวมรัฐบาล เม่ือนายกรัฐมนตรไี ดจ ดั ตง้ั รัฐบาลแลวจะตอ งขอพระบรมราช
โองการจากพระมหากษัตริยใหทรงแตงตั้ง หลังจากนั้นนายกรัฐมนตรีนําคณะรัฐมนตรีไปแถลงขอ
ความไววางใจจากรัฐสภา ถารัฐสภาลงมติไววางใจก็จะดําเนินงานของตนได แตถารัฐสภาลงมติไม
ไวว างใจ กจ็ ะดํารงตําแหนง ไมได ทัง้ นเ้ี พราะการดําเนินงานของรัฐบาลหรือคณะรัฐมนตรีในระบบน้ี
จะตองข้ึนอยูกบั รฐั สภา รฐั บาลแบบนเี้ รมิ่ ตน ในประเทศองั กฤษ

กลาวโดยสรุป สําหรับสถาบันบริหารของไทย ประกอบดวยฝายการเมือง (คณะรัฐมนตรี
ขาราชการการเมอื งซึ่งเปน ผชู วยทาํ งานของคณะรัฐมนตร)ี กบั ฝายบริหาร (ขา ราชการประจํา) นั่นเอง
กลา วคอื ประเทศไทย ภายใตร ปู แบบระบอบประชาธปิ ไตยรูปแบบรัฐสภาน้ัน คณะรฐั มนตรีประกอบ
ไปดวยหัวคณะ คือ นายกรัฐมนตรีซึ่งปกติคือหัวหนาพรรคการเมือง ซึ่งไดรับความไววางใจจาก
ประชาชนเลอื กต้ังสมาชิกของพรรคเขามาเปนสมาชิกรัฐสภามากที่สุด หรือผูท่ีไดรับมอบหมายจาก
พรรคการเมืองดังกลาวใหทําหนาที่นายกรัฐมนตรี และรัฐมนตรีรวมคณะทั้งชุดจะรวมกันพิจารณา
กําหนดนโยบาย (Policy) หรือแนวทางกวางๆ ในการดําเนินงานสาธารณะเพ่ือสนองตอบตอความ
ตองการสวนรวมของประชาชนและนําเสนอตอรัฐสภา เมื่อรัฐสภาใหความไววางใจแลว ตอจากน้ัน
รัฐมนตรีวาการกระทรวงแตละคนจึงรับเอานโยบายแตละดานจากรัฐบาลไปควบคุมการปฏิบัติ
ดาํ เนินงานใหเปนไปตามเปา หมาย

ความสาํ คัญของสถาบันบริหาร
อุทยั หิรญั โต (2524 : 230) ไดอ ธบิ ายความสาํ คัญของสถาบนั บรหิ ารไว 3 ประการ คือ
1. อํานาจบริหารมฐี านะอยเู หนอื อํานาจอนื่ กลาวคือเปนผูดําเนินใหกิจการท้ังปวงของรัฐ
บังเกดิ ผล เปน ผูสนองใหกจิ การของฝา ยนติ ิบัญญตั แิ ละตลุ าการสําเรจ็ ผล
2. อํานาจบริหารมีอสิ ระเต็มที่ในการบริหารประเทศ และเปนอํานาจที่สมบูรณ มิใชเปน
อํานาจท่ีคอยรับใชอ ํานาจนิติบญั ญตั ิและตุลาการ ความเปนเอกของอํานาจบริหารดังกลาวนี้ เห็นได
ชัดจากระบบการปกครองแบบประธานาธิบดี
3. อํานาจบรหิ ารมสี ทิ ธริ ิเร่มิ ในกจิ การตา งๆ ไดอ ยางกวางขวาง แมแตใ นการออกกฎหมาย
ใหมหรอื ยกเลิกกฎหมายเกา นอกจากน้ี ฝายบริหารมีอํานาจดําเนินบริการสาธารณะ เพื่อประโยชน
ของประเทศชาติ และความอยูดีกินดีของประชาชนได ในขณะที่ฝายนิติบัญญัติและตุลาการไมมี
อาํ นาจเชนนเี้ ลย
วษิ ณุ เครอื งาม (2530 : 550-552) ไดกลา วถึงความสาํ คญั ของคณะรฐั มนตรไี ววา
1. ความสําคัญในทางกฎหมาย เปนองคกรฝายบริหารที่มีหนาท่ีบังคับการใหเปนไปตาม
กฎหมาย

สถาบันทางการเมอื ง 201

2. ความสําคัญในทางการเมือง เปนสัญลักษณแหงอํานาจทางการเมืองท้ังภายในและ
ภายนอกประเทศ

3. ความสําคัญในทางอํานาจ กฎหมายตางๆ ใหอํานาจคณะรัฐมนตรีมาก อีกท้ัง
คณะรัฐมนตรียงั เปนผูกําหนดนโยบายของประเทศจงึ เทา กับเปนผูกุมชะตากรรมของประเทศไวใ นมือ

กลาวโดยสรุป สถาบันบริหาร หรือฝายบริหาร (Executive) เปนสถาบันทางการเมืองที่มี
ความสําคัญ มีหนาที่ในการบริหารประเทศ ในหลักการโดยท่ัวไป รัฐบาลหรือคณะรัฐมนตรี จะ
ประกอบดวยนายกรัฐมนตรีหรือประธานาธิบดีเปนหัวหนาคณะ และมีรัฐมนตรีที่ประจํากระทรวง
กระทรวงละ 1 คน สวนรัฐบาลใดมีหัวหนาคณะเปนนายกรัฐมนตรีหรือประธานาธิบดีขึ้นอยูกับ
โครงสรางหรือรูปแบบของรัฐบาล กลาวคือ ถาโครงสรางหรือรูปแบบของรัฐบาลเปนแบบ
ประธานาธิบดี หัวหนารัฐบาลคือประธานาธิบดี แตถาโครงสรางหรือรูปแบบของรัฐบาลเปนแบบ
รฐั สภา หวั หนา คณะรัฐบาลคอื นายกรฐั มนตรี สถาบันบรหิ ารมีความสาํ คญั อยางมาก โดยเฉพาะในยุค
สมัยปจจุบนั นโยบายการดาํ เนินงานของฝา ยบรหิ ารมผี ลกระทบตอ สงั คม ไมเ พยี งแตเ ฉพาะเร่ืองความ
ม่ันคงปลอดภัยของสังคม แตกระทบถึงความเปนอยู การทํามาหากินของประชาชน กระทบถึง
สถานภาพทางสงั คมและการเมืองของกลุม ตา งๆ ดว ย

อาํ นาจหนาท่ขี องสถาบันบรหิ าร
ในกรณีประเทศไทยซึง่ ใชร ูปแบบรฐั บาลในระบบรัฐสภา มาจากการทีไ่ ดรับการสนบั สนุนจาก
สมาชิกสภาผูแทนราษฎรเสยี งขางมาก คณะรฐั มนตรีจึงไมไดมีอิสระจากสภาผูแทนราษฎร กลาวคือ
จะมีความเชื่อมตออํานาจ (Fusion of Power) ระหวางฝายนิติบัญญัติและฝายบริหารเขาดวยกัน
ทีส่ ดุ แลว รฐั บาลหรอื คณะรฐั มนตรใี นระบบรฐั สภาก็จะตองรบั ผดิ ชอบตอ รฐั สภา ซึ่งเปน สถาบันอันเปน
ตวั แทนของประชาชนเสมอ
อํานาจหนาทข่ี องคณะรัฐมนตรีโดยทั่วไป แบงออกเปน 2 ประเภท คือ อํานาจหนาท่ีท่ัวไป
และ อาํ นาจหนาทีต่ ามกฎหมาย มีรายละเอยี ดพอสรุปไดด งั นี้
โกเมศ ขวัญเมือง (2555 : 248) ไดกลาวถึงอํานาจหนาที่ทั่วไปหรืออํานาจหนาที่ที่สําคัญๆ
ของฝา ยบริหารไวว า เปน อาํ นาจหนา ที่โดยกวางๆ ที่คณะรฐั มนตรตี องรบั ผดิ ชอบ ไดแก
1. วางนโยบายในการบริหารราชการแผนดิน กอนเขารับตําแหนง คณะรัฐมนตรีและ
นายกรฐั มนตรีในฐานะหัวหนาฝา ยบรหิ ารจะตอ งแถลงนโยบายตอ รฐั สภา เพ่อื เปน กรอบในการบรหิ าร
ราชการแผน ดนิ
2. บริหารราชการแผนดินตามนโยบายที่ไดแถลงไวตอรัฐสภา เปนภาระหนาที่ของ
คณะรัฐมนตรีที่จะตองนํานโยบายที่ไดแถลงไวตอรัฐสภาไปปฏิบัติบริหารราชการแผนดินใหเกิด
ประโยชนส ูงสดุ แกประชาชน
3. ประสานงานระหวางกระทรวง ทบวง กรม ตางๆ การบริหารราชการแผนดินจะมี
ประสิทธภิ าพและประสทิ ธิผล และเกิดประโยชนสูงสุดแกประชาชน ปจจัยสําคัญประการหนึ่งก็คือ

202 กฎหมายรัฐธรรมนญู และสถาบันการเมือง

การประสานความรวมมือระหวางกระทรวง ทบวง กรม และหนวยงานราชการเหลานี้ ซึ่งก็คือ
นายกรฐั มนตรีและรฐั มนตรีประจํากระทรวงตา งๆ น่นั เอง

4. วางระเบียบขอบงั คบั ใหกระทรวง ทบวง กรม ตา งๆ ถือปฏิบัติ การปฏิบัติราชการที่มุง
ผลสําเร็จหรือเปาหมายเดียวกัน จําเปนอยางย่ิงตองมีนโยบาย ระเบียบ ขอบังคับท่ีชัดเจนและมี
ทศิ ทางเดียวกัน

5. พจิ ารณาและลงมตเิ รื่องตา งๆ ท่กี ระทรวง ทบวง กรม เสนอมา การปฏิบัติราชการของ
กระทรวง ทบวง กรมตางๆ ตามนโยบายของรัฐบาล หรือปญหาอนื่ ใดทีเ่ กดิ ข้นึ อันเกี่ยวพนั กับนโยบาย
รฐั บาล องคกรที่มีอํานาจวินจิ ฉัยตัดสนิ ใจสดุ ทา ยคอื คณะรัฐมนตรี

อภิชาต แสงอัมพร (2559 : 143-144) ไดกลาวถึงอํานาจหนาท่ีตามกฎหมายไววา เปน
อาํ นาจที่กฎหมายบญั ญัติรองรับสิทธิอาํ นาจ (Authority) ไว ซ่งึ สามารถจําแนกออกเปน อํานาจหนา ท่ี
ตามกฎหมายรฐั ธรรมนูญ และอํานาจหนา ท่ีตามกฎหมายอ่นื ดังนี้

1. อํานาจหนาท่ตี ามกฎหมายรัฐธรรมนูญ อํานาจหนาท่ขี องคณะรัฐมนตรีตามรัฐธรรมนูญ
คอื การบริหารราชการแผนดนิ อํานาจหนาทีประเภทนจี้ ึงถือวาสําคัญที่สุด

2. อํานาจหนาที่ตามกฎหมายอื่น อํานาจหนาท่ีประเภทนี้ของคณะรัฐมนตรีมักจะเปน
อาํ นาจแตง ตง้ั หรือใหความเห็นชอบการแตงต้ังผูดํารงตําแหนงที่สําคัญ อํานาจในการอนุมัติหรือให
ความเหน็ ชอบการดาํ เนนิ กิจการตา งๆ ของสวนราชการหรือรัฐวิสาหกิจ และอํานาจในการวินิจฉัยช้ี
ขาด

สวนอํานาจหนาท่ีของรัฐมนตรีวาการกระทรวงตางๆ น้ันอาจแบงออกไดเปน 2 ดาน คือ
อํานาจหนา ทใ่ี นทางการเมอื ง คอื มีหนา ทบ่ี รหิ ารราชการแผน ดินรวมกับรัฐมนตรีอ่นื ตามนโยบายของ
รัฐบาล และอาํ นาจหนาท่ีในทางการปกครอง คือ เปนผูบังคับบัญชาและรับผิดชอบงานราชการท้ัง
ปวงซึง่ อยใู นสังกดั ของกระทรวง และมหี นาท่ตี องปฏิบัตติ ามกฎหมายทใ่ี หอํานาจไวโ ดยเฉพาะ

กลา วอีกนยั หนง่ึ กค็ อื รฐั บาลจะถกู ตรวจสอบโดยรฐั สภา ในแงท ่วี า รฐั บาลจะตองตอบคําถาม
ตา งๆ ทร่ี ฐั สภาถามเก่ียวกับนโยบายของรัฐบาลได และทายท่ีสุดอาจถูกลงมติไมไววางใจโดยรัฐสภา
และทสี่ ําคญั ทสี่ ดุ ในทางการเมืองก็คือ รฐั บาลที่แพม ติไมไ ววางใจจากสภาผูแทนราษฎร จะตองแสดง
ความรับผดิ ชอบดวยการลาออกหรอื ประกาศยุบสภา ซงึ่ เปนไปตามหลักการความรบั ผิดชอบของฝาย
บรหิ ารตอ ฝายนิตบิ ัญญัติ

นอกจากนี้รัฐธรรมนูญแหงราชอาณาจักรไทย ยังกําหนดใหรัฐมนตรีมีสิทธิในการเขารวม
ประชุมและแถลงขอ เท็จจรงิ หรือแสดงความคิดเหน็ ในทปี่ ระชุมสภาได นอกจากน้ี นายกรฐั มนตรียงั มี
อาํ นาจยุบสภาผูแทนราษฎรไดอีกดวย แตไมสามารถใชอํานาจดังกลาวในกรณีท่ีสมาชิกสภาผูแทน
ราษฎรฝายคานยื่นญัตติไมไววางใจนายกรัฐมนตรีตามเงื่อนไขของรัฐธรรมนูญ ซ่ึงจะทําให
นายกรัฐมนตรีไมมีสิทธิยุบสภา และตองยอมใหมีการอภิปรายในญัตติดังกลาวในที่ประชุมสภา
ผูแทนราษฎรตอ ไป

สถาบันทางการเมือง 203

เมือ่ พิจารณาตามบทบญั ญัตขิ องรฐั ธรรมนญู แหง ราชอาณาจกั รไทย ไดกลาวถึงอํานาจหนาท่ี
ของคณะรัฐมนตรี สรปุ ได ดังน้ี

1. การวางนโยบายการบรหิ ารราชการแผนดิน เมือ่ เขา รับตําแหนงตอ งแถลงตอรัฐสภา
2. การเสนอรางพระราชบัญญัติตอ รฐั สภา
3. การตราพระราชกาํ หนด หรือกฎหมายอนื่ ที่ออกโดยฝา ยบรหิ าร
4. การถวายคําแนะนาํ ในการตราพระราชกฤษฎกี ายบุ สภา
5. การทลู เกลาฯ ใหอ อกพระราชกฤษฎกี าเรยี กประชมุ สภาสมยั วิสามัญ
6. ประสานงานของกระทรวง ทบวง ตามทก่ี ฎหมายกําหนด
7. หนาทอ่ี นื่ ๆ ตามท่กี ฎหมายกําหนด
กลาวโดยสรปุ อาํ นาจหนา ท่ีของคณะรฐั มนตรตี ามท่กี ลาวมานน้ั สามารถสรุปไดเปน 2 เร่ือง
ใหญๆ คือ การบริหารราชการแผนดินตามที่ไดแถลงนโยบายไวตอรัฐสภา รับผิดชอบตอสภา
ผูแทนราษฎรในหนาท่ขี องตน กลาวคือ รัฐมนตรีแตละคนรับผิดชอบตอรัฐสภาในเรื่องนโยบายและ
การดําเนินงานทั้งในสวนของตนเอง และของกระทรวงท่ีตนรับผิดชอบ นอกจากนี้ กรณีความ
ประพฤติไมเหมาะสมซง่ึ เปนเรื่องสวนตัวของรัฐมนตรี แมวาจะไมเก่ียวกับหนาท่ีความรับผิดชอบใน
การบรหิ ารราชการแผนดินโดยตรง แตก เ็ ปน เหตผุ ลในการบบี ใหร ฐั มนตรีคนนั้นจําตองลากออก เพื่อ
แสดงความรบั ผดิ ชอบตอ เหตุการณท่ีเกิดขึน้ ไดเ หมอื นกัน และรบั ผิดชอบรว มกันตอรฐั สภาในนโยบาย
ทั่วไปของคณะรัฐมนตรี เปนหลักการท่ีตองการแสดงภาพความเปนเอกภาพของรัฐบาล กลาวคือ
รัฐมนตรีในคณะรัฐมนตรีตองรับผิดชอบตอขอตัดสินใจทั้งปวงของคณะรัฐมนตรี รัฐมนตรีคนใดท่ี
ปฏเิ สธไมย อมรบั หรือตอตา นขอ ตดั สินใจ โดยธรรมเนยี มปฏิบตั ิ รฐั มนตรีคนน้นั ควรที่จะลาออก การ
ไมเ ปด เผยเรอื่ งราวของการประชุมคณะรัฐมนตรี ก็ถือเปนความรับผิดชอบรวมกันประการหนึ่งของ
คณะรัฐมนตรี เพราะรฐั มนตรจี ะแสดงความขัดแยง ระหวางกนั ใหปรากฏตอสาธารณชนกอนหรือหลัง
การตัดสินใจคณะรฐั มนตรีไมไ ด

สถาบนั ตลุ าการ

รฐั ใดที่ประกาศตนเปนนติ ิรัฐ ยอ มหลกี ไมพ นทจ่ี ะยอมรบั บทบาทขององคก รตลุ าการในฐานะ
ที่เปนกุญแจสําคัญในการควบคุมการใชอํานาจของฝายนิติบัญญัติและฝายบริหาร ไมใหเปนไปตาม
อําเภอใจ การควบคุมฝายบริหาร ไดแก การควบคุมความชอบดวยกฎหมายของการกระทําทาง
ปกครอง ในขณะที่การควบคุมฝายนิติบัญญัติ ไดแก การควบคุมความชอบดวยรัฐธรรมนูญของ
กฎหมายทีต่ ราขึ้นโดยรัฐสภา

โกเมศ ขวัญเมือง (2555 : 278) ไดอธิบายไววา สถาบันตุลาการ (Judiciary) คือศาล
(Court) ที่จัดต้ังข้ึนเพื่อทําหนาท่ีตัดสินขอขัดแยงทางกฎหมายที่เกิดข้ึนโดยมีฝายตุลาการเปนผูใช
อาํ นาจอยางเสมอภาค ศาลยุคใหมโ ดยปกตจิ ะตอ งทําหนา ทเ่ี ปน อสิ ระจากหนวยงานภาครัฐ หรือฝาย
บรหิ าร ฝายตุลาการถอื วาเปน สถาบันท่สี ําคัญยิ่งของประเทศ ที่ทําหนาที่พิจารณาอรรถคดีท้ังปวงท่ี

204 กฎหมายรฐั ธรรมนูญและสถาบันการเมือง

เกย่ี วของระหวางเอกชนกกบั เอกชน หรอื รัฐกบั รฐั โดยมคี วามเปนอิสระเปนกลาง ในการเอื้ออํานวย
ความยุตธิ รรมแกประชาชนและคาํ วนิ ิจฉัย คําตดั สินยอมผูกพนั คูก รณี

จักษ พันธช ูเพชร (2545 : 225) ไดกลาวไววา จุดมุงหมายท่ีสําคัญประการหน่ึงท่ีรัฐพึงมีตอ
ประชาชนคือการใหหลักประกันทางดานความยุติธรรมแกประชาชน ซ่ึงในทางปฏิบัติกลไกที่เปน
กรอบหรือกติกาพ้ืนฐานท่ีรัฐใชเปนแนวทางเพ่ือพิทักษความยุติธรรมในสังคมก็คือกฎหมาย โดยมี
สถาบันตุลาการเปนผูใชอํานาจอธิปไตยในการใหความยุติธรรมบนพื้นฐานคือกฎหมายของรัฐ
กลา วคอื มกี ฎหมายเปนเคร่ืองมือในการตดั สนิ คดีความเมื่อประชาชนเกิดความขดั แยงขึ้น หรืออีกนัย
หนึง่ อาจกลา วไดวาสถาบันตุลาการ หมายถงึ ศาลหรอื ผพู พิ ากษาที่ปฏิบัตหิ นา ทใี่ นศาล มีหนา ท่ีสําคญั
ในการปกปองเสรีภาพและเปนที่พ่ึงของประชาชนในกรณีท่ีเกิดความขัดแยงหรือมีการกระทําผิด
เกิดข้ึน เพราะฉะนั้นการปฏิบตั ิหนา ทขี่ องศาลจึงเปนการกระทาํ ในนามของรฐั หรอื ในพระปรมาภิไธย
ของพระมหากษัตริย ในกรณีประเทศที่ปกครองในรูปแบบประชาธิปไตยอันมีพระมหากษัตริยเปน
ประมุข ในการตัดสนิ คดคี วามผพู ิพากษาจึงตองมีอสิ ระในการปฏบิ ตั ิงานโดยปราศจากการถกู ครอบงํา
จากอาํ นาจอืน่ ใด โดยการแยกอํานาจตลุ าการออกไปจากอํานาจนติ บิ ญั ญตั ิและอํานาจบริหาร

อภิชาติ แสงอมั พร (2559 : 144-145) ไดกลาวถึงหลักสากลที่ยึดปฏิบัติเพื่อความเปนอิสระ
ของสถาบันตลุ าการ ดังน้ี

1. การพิจารณาพิพากษาอรรถคดีของผพู พิ ากษาและตุลาการไมอยูภ ายใตก ารบังคับบญั ชา
ตามลําดับชั้น

2. หลักเกณฑในการจายสํานวนคดีใหผูพิพากษาและตุลาการวาจะตองเปนไปตาม
หลกั เกณฑทกี่ ฎหมายบญั ญัติ ไมข้นึ อยูกบั ดลุ พินิจของผูบรหิ ารงานของศาลแตล ะคน

3. หา มเรยี กสํานวนหรือโอนสาํ นวนไปใหผูพพิ ากษาหรอื ตลุ าการผอู ืน่ ทํา เวน แตกรณีนนั้ จะ
กระทบกระเทือนตอความยุตธิ รรมในการพจิ ารณาพพิ ากษาอรรถคดี

4. สรา งความมนั่ คงในตําแหนงหนาท่ีของผพู ิพากษาและตุลาการ เพ่อื ไมใ หผูพิพากษาและ
ตุลาการตองกงั วลใจในเร่อื งของเงินเดือนและถูกโยกยายบอยๆ โดยกําหนดการโยกยายตามวาระที่
กฎหมายบญั ญัตหิ รือเปนการเล่อื นตาํ แหนงใหส ูงข้นึ และกําหนดไมใหนําระบบบญั ชเี งินเดือนหรอื เงิน
ประจําตําแหนงของขา ราชการพลเรอื นมาใชแกผูพพิ ากษาและตุลาการ

5. แยกหนวยธุรการของศาลยตุ ิธรรม ศาลปกครอง และศาลรฐั ธรรมนูญออกเปนอิสระ ไม
สงั กดั กระทรวงใดกระทรวงหนึง่

นอกจากน้ีองคกรตุลาการยังตองดํารงความเปนกลางและปราศจากอคติ ในกระบวนการ
พิจารณาคดี ตองใหโอกาสคูความทุกฝายอยางเทาเทียมกัน ในกรณีที่ผูพิพากษามีสวนไดเสียกับ
ประเดน็ แหง คดที ี่ตนพจิ ารณา ผพู ิพากษานน้ั ตองถอนตวั ออกจากการพิจารณาคดีนั้น นอกจากน้ัน ผู
พิพากษายังตองไมเขา ไปดํารงตําแหนง ในฝา ยบริหาร หรือเขาไปทําหนาที่เปนผูรางรัฐธรรมนูญ ราง
กฎหมาย หากตอ งเขาไปทําหนาทด่ี ังกลา วกไ็ มค วรกลับเขามารบั หนา ทีเ่ ปน ผพู ิพากษาอกี เพราะในวัน
ขางหนา อาจเปนไปไดวาอาจมีประเด็นแหงคดีที่เก่ียวกับเร่ืองท่ีตนเขาไปเกี่ยวของ ดังนั้น คําตัดสิน

สถาบันทางการเมอื ง 205

พิพากษาขององคกรตุลาการจึงตองกระทําภายใตความเปนเหตุเปนผลตามกฎหมายเทาน้ัน หาใช
เพราะความเชอ่ื ในทางการเมอื งเปน การสว นตวั ความเช่ือในทางศาสนา ความนิยมชมชอบสว นตัวของ
ผูพิพากษามาเปนปจ จัยในการตัดสนิ วินิจฉยั คดีไม

วิธีการไดม าซ่ึงบคุ คลเพื่อทําหนา ท่ีตัดสนิ คดีความในกระบวนการยุติธรรม สามารถแยกออก
ไดเปน 2 ลักษณะ คอื การแตง ตงั้ และการเลอื กตั้ง ดังน้ี

การแตงต้ัง อาจจะโดยคณะกรรมการ เชน ในประเทศไทยท่ีมีคณะกรรมการตุลการ หรือ
ก.ต. ทําหนาที่ในการสรรหาและแตงตั้งบุคคลขึ้นดํารงตําแหนงผูพิพากษา หรืออาจโดยบุคคลผูทํา
หนาที่ เชน ในสหรฐั อเมริกาใหอ าํ นาจแกประธานาธบิ ดใี นการแตงตั้งผูพิพากษาศาลสูง โดยผานการ
ยอมรบั จากคณะกรรมการตลุ าการและวฒุ ิสภา ในความรคู วามสามารถตามท่ีกฎหมายของรฐั กาํ หนด

การเลอื กตง้ั ในบางประเทศจะใหประชาชนที่ไดร ับการเลือกตั้งเขาไปมีสวนในการตัดสินคดี
ความ โดยเฉพาะในประเทศทใี่ ชระบบไตส วนในการตัดสินคดีความ เชน ในประเทศสหรัฐอเมริกา ท่ี
จะตองมปี ระชาชนเขาไปทาํ หนา ท่ีเปน ลกู ขุนในกระบวนการตดั สนิ คดขี องศาลยุติธรรม

บรรเจิด สิงคะเนติ (2548 : 171) และ ไพโรจน วายุภาพ (2553 : 24) ไดใหคําอธิบายวา
ปจจบุ ันระบบศาลแบง ไดเปน 2 ระบบ คอื ระบบศาลเดยี่ ว และระบบศาลคู

ระบบศาลเดี่ยว (Single System of Justice) กระบวนการตัดสินคดีความของประชาชนไม
วาจะเปนคดีใดจะใชศาลประเภทเดียวกนั คอื ศาลยุตธิ รรม ท่ีเรยี กวาศาลปกติ (Ordinary Court) ไม
วาจะเปนขอพิพาทระหวางเอกชนดวยกัน หรือขอพิพาทระหวางเอกชนกับเจาหนาที่ของรัฐ ระบบ
ศาลเดี่ยวจะมีศาลสูงสุดเพียงศาลเดียว คือ ศาลยุติธรรมสูงสุด ที่ควบคุมดูแลศาลชั้นตนและศาล
อทุ ธรณ

ระบบศาลคู (Dual System of Justice) มกี ารแบง ศาลออกเปน 2 ลักษณะ คือ ระบบศาล
ยุติธรรม (Judicial Court) ใชสําหรับตัดสินขอพิพาททางแพงและทางอาญา กับระบบศาลอื่นที่ทํา
หนา ทีต่ ัดสนิ คดีความระหวา งเอกชนกับรฐั หรือหนวยงานของรัฐดวย ตามหลักกฎหมายมหาชน เชน
ศาลรฐั ธรรมนูญ ศาลปกครอง เปน ตน

อภิชาติ แสงอัมพร (2559 : 146) ไดกลาวถึงอํานาจหนาที่ของฝายตุลาการ เก่ียวกับการ
ตคี วามในกฎหมาย มดี ังนี้

1. ตดั สินความในขอขดั แยง ตางๆ ทเ่ี กิดข้ึน คดีตางๆ จะตองนาํ ไปข้นึ ศาล เพือ่ ใหศ าลตดั สนิ
2. ปองกันการกระทําผิด โดยการออกกฎหมายศาล และโดยการสั่งใหบุคคลระงับการ
กระทําใดๆ ท้ังน้ี เพ่ือปองกันการละเมิดกฎหมาย การไมปฏิบัติตามคําสั่งของศาล ยอมถือเปนการ
หมนิ่ ประมาทศาล อาจถกู ลงโทษปรับ หรือจาํ คกุ ได
3. ชี้ขาดเก่ยี วกับสิทธคิ กู รณี โดยไมตองมีการฟอ งรอ งกัน ซึ่งทําใหเสียเวลา และโดยไมตอง
มีการพสิ จู นกนั วามีการกระทําผดิ ใดๆ เกิดขน้ึ คําช้ขี าดของศาลดังกลาวจะมีผลผูกพันกับทุกๆ ฝายท่ี
เกย่ี วขอ ง

206 กฎหมายรฐั ธรรมนูญและสถาบันการเมือง

4. อํานาจในการพจิ ารณาตัดสินวา กฎหมายใด หรือกฎหมายฉบับใดที่ตราข้ึนโดยฝายนิติ
บัญญัตินั้น จะขัดหรือแยงกับรัฐธรรมนูญหรือไม หรือใชอํานาจหนาที่เกินขอบเขตท่ีใหไวโดย
รัฐธรรมนูญหรือไม หรอื เปนการละเมิดสิทธิเสรีภาพสวนบุคคลหรือไม ถาเปนเชนน้ัน ก็จะตองเปน
โมฆะ

5. อํานาจในการพิจารณาตัดสินวา คําส่ังหรือการกระทําที่ขัดตอกฎหมาย หรือเปนคําสั่ง
และการกระทําทีใ่ ชอ าํ นาจโดยมิชอบ จึงไมมีผลใชบังคับหรือเปน โมฆะ

6. อํานาจหนาท่ีอ่ืน ฝายตุลาการอาจมีกิจกรรมประจําวันที่สําคัญๆ เชน การออก
ใบอนญุ าตตางๆ รวมท้งั การแตง ต้งั ผพู ิทกั ษผูเยาว เปน ตน

กรณปี ระเทศไทย อาํ นาจหนา ท่ขี องฝา ยตุลาการ พอสรุปไดดงั นี้ (อภชิ าติ แสงอมั พร, 2559 :
147-148)

1. อํานาจหนาที่ในการตรวจสอบฝายนิติบัญญัติ และฝายบริหาร เปนอํานาจหนาท่ีท่ีจะ
กระทําการตรวจสอบวา กฎหมายบทใด หรือฉบับใด ที่ฝายนิติบัญญัติไดตราขึ้นมาน้ัน ขัดแยงกับ
รฐั ธรรมนูญหรอื ไม อํานาจหนาที่เชนนี้ ปจจุบนั คณะตลุ าการศาลรัฐธรรมนูญเปน ผรู บั ผดิ ชอบ สําหรบั
การตรวจสอบวา คําส่ังหรือการกระทําของฝายบริหารอยางหนึ่งอยางใด จะขัดตอกฎหมาย
นอกเหนืออํานาจที่ใหไ ว หรอื เปน การใชอํานาจโดยมิชอบ หรอื ไมนนั้ จะเปนหนาทีข่ องศาลปกครอง

2. อํานาจหนา ที่ในการคุมครองสิทธิและเสรีภาพของประชาชนโดยการพจิ ารณาพพิ ากษาคดี
ซ่ึงเกิดจากการพิพาทระหวางเอกชนกับเอกชน หรือระหวางเอกชนกับหนวยงานของรัฐ ท้ังนี้ โดย
จะตองยึดถือตัวบทกฎหมายเปนหลักในการพิจารณา และเปนไปตามกฎหมายวาดวยวิธีพิจารณา
ความตา งๆ ซ่ึงจะใหอํานาจแกศาลในการเรียกบุคคลมาใหถอยคําตอศาล และมีอํานาจจับกุมคุมขัง
บคุ คลที่ขดั ขืนไมม าศาลตามท่ไี ดอ อกหมายไปดวย

ในสว นของวธิ พี จิ ารณาความในช้นั ศาล ก็นับวามคี วามสาํ คญั พอๆ กับการจัดตั้งศาลและการ
กาํ หนดตวั ผูพพิ ากษา ดวยเหตุนจ้ี ึงมกี ารกาํ หนดใหม ีกฎหมายวาดวยวธิ พี จิ ารณาความขึ้น เพ่ือใหศาล
พจิ ารณาพิพากษาคดีดว ยความรวดเร็วและเปนธรรมตอทุกๆ ฝาย ทั้งน้ีเพราะความยุติธรรมท่ีไดมา
โดยใชเ วลานานเกนิ ควร หรอื ตอ งเสียคาใชจายมากเกินไป ก็เทากับการปฏิเสธความยุติธรรมนั่นเอง
ศาลจึงควรใหโอกาสแกทุกๆ ฝาย อยางเทาเทียมกันดวย โดยเฉพาะอยางยิ่งควรใหมีคาใชจายนอย
มฉิ ะน้ันคนจนกวา จะเสียเปรียบ

ผูพ ิพากษาจะตองไมลําเอียง และใหโอกาสแกคูความแตละฝายนําสืบแสดงพยานหลักฐาน
สนบั สนุนขออา งของตน วธิ ีพจิ ารณาทีด่ ีจะตองมีความแนนอน คดีท่ีคลายกันจะตองไดรับการตัดสิช้ี
ขาดเหมอื นๆ กัน ดังนั้น จึงมีการถือคําพิพากษาศาลฎีกาหรือศาลสูงเปนบรรทัดฐาน ที่ศาลช้ันลาง
จะตอ งยึดเปน แนวทางในการพิจารณาคดี กลา วคอื เมอ่ื มคี ดเี กดิ ขึ้นและมีขอเท็จจริงใกลเคียงกับศาล
ฎกี าหรือศาลสูงไดตดั สนิ ไปแลว ศาลช้นั ลา งกจ็ ะตดั สนิ ตามแนวทีศ่ าลฎีกาหรือศาลสงู วางไว

สาํ หรับประเภทของศาลนั้น รัฐธรรมนูญแหงราชอาณาจักรไทย พ.ศ. 2540 ไดกําหนดใหมี
ศาลอยู 4 ประเภท คือ ศาลรัฐธรรมนูญ ศาลยุติธรรม ศาลปกครอง และศาลทหาร เชนเดียวกับ

สถาบนั ทางการเมอื ง 207

รฐั ธรรมนญู แหง ราชอาณาจกั รไทย พ.ศ. 2550 แตในรัฐธรรมนูญแหงราชอาณาจักรไทย พ.ศ. 2560
(ชาญชัย แสวงศักด์ิ, 2560ข : 434) ไดกําหนดใหมีศาล 3 ประเภท คือ ศาลยุติธรรม ศาลปกครอง
และศาลทหาร สวนศาลรัฐธรรมนญู แยกเปน หมวดตา งหากจากหมวดท่ีวาดวยศาล แตก็ยังบัญญัติให
ศาลรฐั ธรรมนญู มีอาํ นาจหนา ทดี่ ังเชนท่เี คยมมี า

กลาวโดยสรุป สาํ หรบั ประเทศไทยนนั้ ในอดีตกอ นการประกาศใชรฐั ธรรมนูญ พ.ศ. 2540 ได
ใชระบบศาลเด่ียวมาโดยตลอด จนเมื่อมีการประกาศใชรัฐธรรมนูญแหงราชอาณาจักรไทย
พุทธศกั ราช 2540 แลวกไ็ ดเ ปลยี่ นเปนระบบศาลคู คอื มศี าลอ่นื ทน่ี อกจากศาลยุติธรรม มาทําหนาที่
ตัดสนิ คดไี ด เชน ศาลรัฐธรรมนูญ ศาลปกครอง เปน ตน หนาที่หลักของฝายตุลาการก็คือ การตีความ
หรอื ตัดสินความ ตามตัวบทกฎหมายเมอ่ื มคี ดีใดคดีหนง่ึ เกิดขึ้น กลาวคือ เม่ือมีคดีเกิดขึ้นศาลจะตอง
คนหาความจริง และนาํ กฎหมายมาใชกบั คดีนน้ั ๆ แตถ า กฎหมายทม่ี อี ยูลาสมัย คลุมเครือ หรือมีการ
ขดั แยง กนั ศาลจะตอ งเปนผตู คี วามในกฎหมาย โดยอาศยั หลกั ยตุ ิธรรมในการกระทาํ ดงั กลาว อาจถือ
ไดว า ผพู ิพากษาไดมสี ว นในการสรา งกฎหมายขึ้นมา ในคดีที่คลายๆ กัน คําพิพากษาของศาล จึงอาจ
ใชเ ปน หลัก หรอื แนวทางในการตัดสินครง้ั ตอ ๆ ไปดว ย

สรปุ

สถาบันทางการเมืองเปนแบบแผนท่ีเกิดขึ้นในระบบการเมือง ซ่ึงสงผลตอลักษณะและ
พฤตกิ รรมทางการเมืองในรัฐนั้นๆ โดยสถาบันทางการเมืองในแตละสังคมจะมีลักษณะแตกตางกัน
ตามความตองการในการบรรลุเปา หมายของรฐั สถาบนั ทางการเมืองท่ีเกิดขึ้นภายในระบบการเมือง
หนงึ่ ๆ อาจดาํ รงอยอู ยา งตอเน่ืองยาวนาน หรืออาจสูญสลายไปตามกาลเวลา ก็ข้ึนอยูกับปจจัยหลาย
ประการ แตสถาบันทางการเมืองท่ีสามารถดํารงอยูและสืบทอดกันมาไดอยางยาวนานน้ัน มักจะมี
โครงสรา งทยี่ ืดหยนุ และปรบั ตวั กอ การเปลี่ยนแปลงของโลกและสงั คม

สถาบันพระมหากษัตริยเปนสถาบันสูงสุดท่ีใชในการปกครองในอดีต แตโดยสวนใหญใน
ปจจบุ ันจะเปน สถาบนั ที่อยภู ายใตรฐั ธรรมนูญ ในกรณีของสถาบนั พระมหากษัตริยไทย แมเ ปน สถาบัน
ท่ีอยูภายใตรัฐธรรมนูญ แตเปนศูนยรวมของชาติในหลายดาน ในรัฐธรรมนูญไดกําหนดพระราช
สถานะและพระราชอํานาจหลายประการ แตสวนใหญเปนพระราชอํานาจที่ไมเกี่ยวของกับการใช
อํานาจรัฐ นอกจากนั้นพระมหากษัตริยไทยยังทรงไวซ่ึงความเคารพสักการะจากปวงชนอยางสูง
ดงั น้ันจงึ กอ ใหเกดิ พระราชอํานาจและพระราชสถานะทปี่ วงชนทั่วไปยังคงถวายใหแมไมมีบทบัญญัติ
ตามกฎหมาย ซ่ึงประชาชนทั่วไปถือวาพระองคทรงเปนที่พ่ึงพิงและใหความเช่ือมั่นอยางสนิทใจ
พระราชอํานาจเหลาน้ัน เชน การยอมรับในการเขามาแกไขปญหาของประเทศในภาวะวิกฤติ พระ
ราชอํานาจในการพิจารณาฎีการองทุกข เปน ตน

นอกจากน้ัน ในการบริหารของรัฐตางๆ โดยท่ัวไปมกั มกี ารนําแนวคิดการแบงแยกอํานาจมา
ใช เพื่อกอใหเกิดการตรวจสอบระหวางอํานาจตอกัน ทําใหเกิดสถาบันทางการเมืองที่สําคัญ คือ
สถาบันนิติบัญญัติ ทําหนาท่ีหลักในการบัญญัติกฎหมาย สถาบันบริหาร ท่ีทําหนาที่ในการบริหาร

208 กฎหมายรัฐธรรมนญู และสถาบันการเมือง

ประเทศและนาํ นโยบายตางๆ ไปสูก ารปฏิบตั ิ และสถาบันตุลาการ ที่ทําหนาที่ในการตัดสินอรรถคดี
ตา งๆ ภายในรฐั ใหเกดิ ความยุติธรรม

สถาบนั ทางการเมอื งตางๆ ดงั กลา ว ลวนเปนผลผลิตที่เกิดจากการพัฒนาการทางการเมือง
การการปกครองของรัฐ เพอ่ื ใหเ กดิ แบบแผนและโครงสรางทางการเมืองการปกครองท่เี หมาะสมของ
รัฐ ซึ่งรูปแบบและลกั ษณะของสถาบนั ทางการเมอื ง อาจมีการเปล่ยี นแปลงไปตามความเหมาะสมและ
เหตุปจจัยตางๆ แตโดยท่ัวไปเม่ือสังคมมีความสลับซับซอนมากขึ้น ก็จะกอใหสถาบันทางการเมือง
เหลาน้ันมีความซับซอนและหลากหลายมากข้นึ อยางไรก็ตาม สถาบันทางการเมืองที่แตละรัฐนําไป
ปรับใช กจ็ ะถูกกําหนดไวในบทบญั ญตั ิแหง รฐั ธรรมนญู อนั เปน กฎหมายสูงสดุ ของรฐั นัน้ ๆ น่นั เอง

สถาบันทางการเมอื ง 209

แบบฝกหัดทายบท

จงตอบคาํ ถามตอ ไปนี้

1. สถาบันทางการเมืองหมายถึงอะไร มลี ักษณะทส่ี าํ คัญอยา งไร
2. จงอธบิ ายถึงประเภทของสถาบนั พระมหากษตั รยิ  เมอื่ อาศัยพระราชอาํ นาจและพระราช

สถานะเปนเครอ่ื งจําแนก
3. จงอธบิ ายถงึ พระราชอํานาจและพระราชสถานะของพระมหากษตั รยิ ไทย
4. จงอธบิ ายถงึ อํานาจหนา ทีข่ องสถาบนั นติ บิ ัญญัติ ประกอบดว ยอะไรบาง
5. ใหอ ธบิ ายความแตกตา งระหวา งรฐั สภาทมี่ ีการแบงแยกอํานาจอยา งเครงครดั ระหวา ง

อํานาจนิติบญั ญตั ิและบรหิ าร กบั รฐั สภาท่ีแบง แยกอาํ นาจนติ บิ ัญญัติและบรหิ ารออกจาก
กนั ไมเ ด็ดขาด
6. จงอธบิ ายถึงอาํ นาจหนาท่โี ดยทั่วไปของสถาบันบรหิ าร
7. จงอธบิ ายถงึ ความสัมพนั ธร ะหวางอาํ นาจนติ ิบญั ญัติกบั อํานาจบรหิ าร
8. จงอธิบายความแตกตางระหวางระบบศาลคูกับระบบศาลเดยี่ ว
9. หลกั สากลทย่ี ดึ ปฏบิ ัตเิ พอ่ื ความเปน อสิ ระของสถาบนั ตลุ าการ ประกอบดวยอะไรบาง



บทท่ี 9

สทิ ธแิ ละเสรีภาพ

สิทธิเสรภี าพของประชาชนเปนหวั ใจของระบอบประชาธปิ ไตย และของมนุษยชาติ ในฐานะ
ทเ่ี ปน สตั วโ ลกทมี่ ีจิตใจสูง ตางกับระบอบเผดจ็ การทีถ่ ือวา คนเปนทาสของรฐั และผูมีอํานาจ ซ่ึงพรอม
จะใชม าตรการทท่ี ารณุ โหดรายเกินมนษุ ยธรรมดาเพ่ือบงั คับประชาชนใหอยใู นอาํ นาจ

บทบัญญัติรฐั ธรรมนญู ในปจ จุบนั มพี ฒั นาการมาเปนลําดับจากแรกเรม่ิ ทมี่ ุงจํากัดอํานาจของ
ผปู กครอง คอยๆ ขยายผลมาสกู ารมสี ว นรวมในการปกครองของประชาชน โดยเฉพาะในรัฐธรรมนูญ
ของประเทศที่เปนประชาธิปไตยนั้น บทบัญญัติเรื่องสิทธิและเสรีภาพเปนเร่ืองที่มีความสําคัญและ
จําเปนอยางยง่ิ สว นการทจี่ ะมิสทิ ธแิ ละเสรีภาพในทางปฏิบัตมิ ากนอยเพียงใด คงตอ งศึกษาติดตามใน
บรบิ ททางการเมืองของประเทศนนั้ ๆ เพราะในบางครั้งรัฐธรรมนญู อาจมีบทบัญญตั ิเกี่ยวกับสิทธิและ
เสรภี าพมากมาย แตอาจมีขอความตอทายตางๆ เชน ภายใตบังคับบทบัญญัติแหงรัฐธรรมนูญ หรือ
เวน แตโดยอาศัยอํานาจตามบทบัญญัติแหงกฎหมายหรือตามเงื่อนไขหรือวิธีการที่กฎหมายบัญญัติ
เปน ตน

ในบทนี้จะกลาวถงึ พลเมืองและสทิ ธเิ สรีภาพของพลเมือง ความหมายและท่ีมาของสิทธิและ
เสรีภาพ ประเภทและขอบเขตการใชสทิ ธิและเสรีภาพตามรฐั ธรรมนูญ หลักประกันการคุมครองสิทธิ
และเสรีภาพตามรัฐธรรมนูญ องคกรท่ีทําหนาที่คุมครองสิทธิและเสรีภาพของประชาชนตาม
รฐั ธรรมนญู รวมถึงแนวคดิ วา ดว ยศกั ดข์ิ องความเปนมนษุ ยและแนวคิดวาดวยหลักความเสมอภาค มี
รายละเอียดตอ ไปนี้

ความหมายของสทิ ธแิ ละเสรภี าพ

สิทธิและเสรภี าพ เปน คาํ ท่นี ิยมกลา วควบคูด ว ยกันเสมอ ในทางกฎหมายแมคําสองคําน้ีจะมี
ความหมายที่คลายคลึงกัน แตก็มิใชจะมีความหมายเหมือนกันหมด พึงสังเกตจากบทบัญญัติแหง
รัฐธรรมนูญ ทเี่ รียกชอ่ื ประเภทของสทิ ธแิ ละเสรภี าพแยกตา งหากจากกนั อยางชัดเจน เชน รัฐธรรมนญู
บัญญัติวาเสรีภาพในการชุมนุม โดยมิไดเรียกวาสิทธิในการชุมนุม หรือรัฐธรรมนูญบัญญัติวาสิทธิ
พิทักษรัฐธรรมนูญ แตมิไดเรียกวาเสรีภาพพิทักษรัฐธรรมนูญ บทบัญญัติตางๆ ในหมวดสิทธิและ
เสรภี าพของปวงชนชาวไทย ในรัฐธรรมนูญจึงแสดงใหเหน็ วา ผรู างรัฐธรรมนญู มีเจตนาที่แยกใชคําวา
สิทธแิ ละเสรีภาพใหแตกตา งกนั เพราะความหมายของคําท้งั สองมีความแตกตางกัน ความหมายของ
สทิ ธแิ ละเสรีภาพ อาจมองไดห ลายแงมมุ และนักวิชาการไดใ หค วามหมายไว ดังตอ ไปน้ี

ในการใหค วามหมายกับสิทธิ มีการใหคาํ นิยามไวค อนขางหลากหลาย ในทางวิชาการไดม ีผใู ห
ความหมายของเสรภี าพไว ดงั น้ี

212 กฎหมายรัฐธรรมนูญและสถาบันการเมือง

พจนานกุ รมราชบณั ฑติ ยสถาน พ.ศ. 2554 (2556 : 1232) ใหความหมายไววา สิทธิ (right)
คืออํานาจอันชอบธรรม เชน บุคคลยอมมีสิทธิและหนาท่ีตามรัฐธรรมนูญ เขามีสิทธิ์ในท่ีดินแปลงนี้
และอํานาจที่กฎหมายรับรองใหกระทาํ การใดๆ โดยสุจรติ ไดอ ยางอสิ ระ แตตองไมก ระทบกระเทอื นถงึ
สิทธิของคนอ่ืน

บวรศักดิ์ อุวรรณโณ (2538 : 348) ใหความเห็นวา สิทธิหมายถึงอํานาจที่จะใหผูอ่ืนตอง
กระทําหรอื งดเวน การทาํ การบางอยา งตามที่เรามีสิทธิอนั เปน การบงั คับใหค นอ่ืนตอ งกระทําตามสิทธิ
ของเรา

วรพจน วิศรุตพิชญ (2543 : 22) ไดใหความหมายของสิทธิไววา สิทธิคืออํานาจที่กฎหมาย
รบั รองใหแกบคุ คลในอันทจ่ี ะกระทาํ การเกยี่ วขอ งกบั ทรพั ยห รอื บคุ คลอน่ื เปน ตนวา อํานาจที่กฎหมาย
รับรองใหแ กบุคคลหนึง่ ในอันทจี่ ะเรยี กรอ งใหผ ูอื่นอีกคนหน่ึงหรือหลายคนกระทําการบางอยางบาง
ประการใหเกิดประโยชนแ กต น หรอื ใหล ะเวน กระทําการอยา งใดอยา งหน่ึง

บรรเจิด สิงคะเนติ (2552 : 49) ไดใหความหมายของสิทธิไววา สิทธิในความหมายท่ัวไป
หมายถึงอํานาจท่ีกฎหมายรับรองคุมครองใหแ กบ ุคคลในอนั ทจ่ี ะเรยี กรอ งใหบ คุ คลอนื่ กระทาํ การอยาง
ใดอยา งหน่งึ เปน สง่ิ ทก่ี อ ใหเกดิ หนา ท่แี กบุคคลอ่ืนดวย สวนสิทธิตามรัฐธรรมนูญน้ันหมายถึงอํานาจ
ตามรัฐธรรมนญู หรอื กฎหมายสูงสดุ ไดบัญญัตใิ หการรับรองคมุ ครองแกป จ เจกบุคคลในอนั ทีจ่ ะกระทํา
การใดหรือไมก ระทาํ การใด การใหอํานาจแกป จ เจกชนดังกลาว ไดกอใหเกิดสิทธิเรียกรองท่ีจะไมให
บคุ คลใดแทรกแซงการใชส ทิ ธติ ามรฐั ธรรมนูญของตน โดยเฉพาะอยางย่งิ เรียกรองตอองคกรของรัฐมิ
ใหแ ทรกแซงขอบเขตแหงสิทธิของตน ในบางกรณีการรบั รองดงั กลาวไดกอใหเกิดสิทธิเรียกรองใหรัฐ
กระทําการอยา งใดอยางหน่งึ ดวย

หยุด แสงอุทัย (2553 : 167) ใหขอสังเกตวามีความเห็นตอความหมายของสิทธิอยู 2
ความเหน็ ไดแ ก ความเหน็ แรก สทิ ธหิ มายถงึ อํานาจทีก่ ฎหมายใหแ กบคุ คลในอนั ทจี่ ะมีเจตจํานง และ
ความเห็นท่ีสอง สทิ ธิหมายถึงประโยชนท ่ีกฎหมายคมุ ครองให ซงึ่ เราไมอาจถือความเห็นใดความเห็น
หน่ึงแตเพยี งอยางเดียว เพราะความเห็นแรกมองในแงของเนอ้ื หาของสิทธิ สว นความเหน็ ท่สี องมองใน
แงของจุดประสงคข องสิทธิ ดงั น้นั ควรจะถอื วาสิทธิเปน ท้ังอํานาจและประโยชน กลาวโดยสรุป สิทธิ
คืออํานาจท่กี ฎหมายใหเพื่อสาํ เร็จประโยชนท ี่กฎหมายคมุ ครอง

อภชิ าติ แสงอัมพร (2559 : 154) ไดส รุปลกั ษณะสาํ คัญของสิทธิ ไวด ังนี้
1. สิทธิอาจเปนไดท้ังประโยชนหรืออํานาจ กลาวคือ ฝายที่ใหความเห็นวาสิทธิเปน
ประโยชนน ้นั พจิ ารณาวาวัตถุประสงคของสิทธิเปนไปก็เพื่อประโยชนอยางใดอยางหน่ึงที่บุคคลมุง
ประสงค สวนฝายที่ใหความเห็นวาสทิ ธเิ ปน อาํ นาจไดกลาววา สทิ ธิเปน อํานาจท่ีกฎหมายรับรองใหแก
บคุ คล เปนการมองในแงเ นื้อหาของสทิ ธิ
2. สทิ ธิเปน ประโยชนตอเจา ของสทิ ธิท่จี ะเลอื กใชส ทิ ธิ กลา วคอื ผูทรงสิทธิยอ มสามารถทจี่ ะ
ตัดสนิ ใจวาจะใชหรือไมก็ได หรืออาจใหผูอ่ืนใชแทนก็ได ซ่ึงกรณีการใหผูอื่นใชสิทธิแทนนี้มักพบใน
กฎหมายแพง เชน เรอ่ื งตัวการตัวแทน ผูแ ทนโดยชอบธรรม ผูอนบุ าล เปน ตน

สิทธแิ ละเสรีภาพ 213

3. สิทธิเรียกรองใหบ คุ คลอืน่ มหี นาท่เี คารพตอสทิ ธขิ องผทู รงสิทธิน้ันๆ กลาวคือ ในการใช
สิทธติ า งๆ นน้ั ผทู รงสทิ ธยิ อ มจะเรียกรองใหบุคคลอื่นกระทําการตามท่ีตนมีสิทธิอยู เชน ใหกระทํา
การใหเกดิ ประโยชนแ กผทู รงสิทธิ งดเวนกระทาํ การทผี่ ทู รงสิทธิตองการ หรืองดเวน กระทาํ การในอัน
ท่ีจะลว งละเมดิ การใชส ทิ ธนิ น้ั ๆ การทส่ี ิทธิเรยี กรองใหบคุ คลอนื่ มหี นาที่เคารพตอ สทิ ธขิ องผูทรงสทิ ธิน้ี
เองทาํ ใหเห็นวาสทิ ธิยอมคูกับหนา ท่ีเสมอ

กลาวโดยสรุป สิทธิหมายถึงประโยชนอันชอบธรรมท่ีกฎหมายไดรับรองใหแกผูที่ไดรับ
ประโยชน สามารถกระทําการตามท่ีกฎหมายบัญญัติไว และกอใหเกิดหนาท่ีแกบุคคลอ่ืนท่ีจะตอง
อาํ นวยประโยชนน ั้นใหแ กผ ูท รงสิทธิตามกฎหมายไดกําหนด อนึ่ง สิทธติ ามความหมายขางตนถือเปน
สิทธิในความหมายท่ัวไป และใชกันในกลุมประเทศเสรีประชาธิปไตยเทาน้ัน ในประเทศเผด็จการ
คอมมิวนสิ ตตางๆ หาไดมีสทิ ธเิ ชน วา นี้แตอ ยางใด

สว นในการใหความหมายของเสรีภาพก็มลี กั ษณะเชน เดียวกับสิทธิ กลา วคือมกี ารใหคํานิยาม
ไวคอนขา งหลากหลาย ในทางวชิ าการไดมผี ใู หค วามหมายของเสรภี าพไว ดงั นี้

พจนานุกรมราชบัณฑิตยสถาน พ.ศ. 2554 (2556 : 1256) ไดใหความหมายไววา เสรีภาพ
คอื ความสามารถทจ่ี ะกระทําการใดๆ ไดตามทตี่ นปรารถนาโดยไมมอี ปุ สรรคขดั ขวาง เชน เสรีภาพใน
การพูด เสรภี าพในการนบั ถอื ศาสนา ความมีสิทธทิ จ่ี ะทําจะพูดไดโ ดยไมละเมดิ สทิ ธขิ องผูอน่ื

บวรศกั ด์ิ อวุ รรณโณ (2538 : 348) ใหความเห็นวา เสรภี าพคอื อาํ นาจทจ่ี ะกระทําการอะไรก็
ได คอื มอี ํานาจทีจ่ ะเลือกประพฤตหิ รอื ไมประพฤติอยางใดอยา งหนงึ่ ซึ่งกอใหเ กดิ หนา ท่เี ชิงปฏิเสธแก
ผอู ่ืนทจี่ ะไมเ ขา มารบกวนการใชอํานาจเลอื กประพฤติของเรา

คาํ ประกาศสทิ ธมิ นษุ ยชนและพลเมือง วันท่ี 26 สิงหาคม ค.ศ. 1789 ซ่ึงเปนส่ิงท่ีเปนผลมา
จากการอภิวฒั นใหญเ ปล่ียนแปลงการปกครองในฝรั่งเศส ไดใหความหมายของเสรีภาพในมาตรา 4
ซง่ึ บัญญตั วิ า “เสรภี าพคอื ความสามารถท่ีจะกระทาํ การใดกไ็ ดท่ไี มเปน การรบกวนผูอ่นื ดงั น้ัน การใช
สทิ ธติ ามธรรมชาติของมนษุ ยแ ตละคนจะมีกแ็ ตเ พียงขอ จาํ กดั เฉพาะทต่ี อ งยอมใหส มาชิกอ่ืนของสังคม
สามารถใชส ทิ ธเิ หลาน้ไี ดเ ชน เดียวกัน ขอจํากดั เชนวา นี้จะกาํ หนดขึ้นไดก ็โดยบทกฎหมายเทา นน้ั ”

วรพจน วิศรุตพิชญ (2543 : 22) กลาววา เสรีภาพคืออํานาจของบุคคลในอันท่ีจะกําหนด
ตนเอง โดยอํานาจน้ีบคุ คลยอ มเลอื กวิถีชวี ิตของตนไดดว ยตนเองตามใจปรารถนา บคุ คลใดบคุ คลหน่ึง
ยอมมีเสรีภาพอยูต ราบเทา ท่ีเขาไมถ ูกบังคับใหก ระทาํ ในสิ่งท่ีเขาไมประสงคจะกระทาํ และไมถูกหนว ง
เหนี่ยวขัดขวางไมใ หก ระทําในสิ่งท่เี ขาประสงคจ ะทํา

เกรียงไกร เจริญธนาวัฒน (2548 : 24) เห็นวา เสรีภาพเปนอํานาจในการกําหนดตนเอง
บุคคลสามารถเลือกไดด ว ยตนเองวา จะกระทาํ หรือไมก ็ได ดงั น้ัน บคุ คลใดบุคคลหน่งึ ยอมมีเสรภี าพอยู
ตราบเทา ที่เขาไมถกู บงั คับใหกระทําในสิ่งที่เขาไมประสงคจะกระทําหรือไมถูกหนวงเหน่ียวขัดขวาง
ไมใ หกระทําในสิง่ ที่เขาประสงคจะทาํ กลา วโดยสรุปเสรีภาพ คืออํานาจของบุคคลในอันที่จะกําหนด
ตนเองโดยอํานาจนี้ บคุ คลยอมเลือกวิถีชวี ิตของตนไดด ว ยตนเอง เสรีภาพจึงเปนอํานาจที่บุคคลมีอยู
เหนอื ตนเอง

214 กฎหมายรฐั ธรรมนญู และสถาบันการเมือง

บรรเจิด สิงคะเนติ (2552 : 51) ใหความหมายของเสรีภาพไววา เสรีภาพ หมายถึง สภา
การณที่บคุ คลมอี ิสระในการท่จี ะกระทําการอยางใดอยา งหน่งึ ตามความประสงคของตน เสรีภาพจึง
หมายถึง อํานาจในการกาํ หนดตนเองโดยอิสระของบคุ คลที่จะกระทําการใดหรือไมกระทําการใดอัน
เปนอาํ นาจทีม่ เี หนอื ตนเอง

โดยสรปุ เสรีภาพ คือ สภาวะทม่ี นษุ ยมอี ิสระทจี่ ะกระทาํ การใดหรอื งดเวน กระทาํ การใด โดย
ปราศจากเง่ือนไขผกู มดั หรือหนวงเหน่ยี ว และกอใหเ กิดหนา ที่เพียงประการเดียวแกบ ุคคลอื่นทีจ่ ะตอง
ไมเขามาแทรกแซงการใชเสรภี าพของบคุ คลดงั กลา ว

ดังนนั้ เมือ่ พจิ ารณาถงึ ความหมายของสิทธิและเสรีภาพน้ัน จึงมีความแตกตางกันอยูที่สิทธิ
เปนประโยชนในเรื่องท่ีบุคคลชอบท่ีจะเรียกรองเอาจากบุคคลอื่น หากการเรียกรองน้ันเปนการ
เรยี กรองเอาแกบุคคลท่ัวไปหรือปจเจกก็เปนสิทธิในทางเอกชน เชน สิทธิทางแพง ถาการเรียกรอง
ประโยชนนั้นเปนการเรียกรองเอาจากรัฐ สิทธิน้ันก็เปนสิทธิตามกฎหมายมหาชน หรือสิทธิตาม
รฐั ธรรมนูญ หรอื หากพิจารณาถงึ วธิ ีการ สิทธินน้ั เปนสิง่ ท่ตี องใช เชน การใชส ทิ ธเิ รียกรองใหผ ูอน่ื ชําระ
หนที้ างแพง หรือสทิ ธใิ นการเลอื กต้ังแสดงเจตนารมณทางการเมอื ง เปนเรือ่ งท่จี ะเหน็ วาผทู รงสิทธินั้น
จะตองดําเนินการบางประการเพื่อใชสิทธิน้ัน สวนเสรีภาพนั้นคือประโยชนในลักษณะท่ีบุคคลจะ
กระทาํ การใดๆ โดยไมถ ูกบงั คบั หรอื อยใู ตอาณัติ อนั เปนสิง่ ท่ไี มตองเรยี กรอ งหรือดาํ เนินการเพ่อื ใช แต
เสรภี าพนั้นจะสง ผลใหบุคคลผูท รงเสรภี าพน้ันปลอดจากการถกู บงั คับใหก ระทําหรอื ไมก ระทําการอยู
แลว ตลอดเวลาท่ียังมเี สรภี าพนน้ั คมุ ครองอยู

พลเมอื งและสิทธเิ สรีภาพของพลเมือง
ความสมั พันธร ะหวา งรฐั ในฐานะองคกรทางการเมอื งกับบุคคลที่อยูภายในรัฐ สถานภาพของ
บุคคลภายในรัฐมีความแตกตางกัน แสดงออกในรูปแบบที่ตางกันไปดวย เชน ในฐานะเปนพลเมือง
หรือฐานะตางดาว เปนตน ในระบอบเสรีประชาธิปไตย ใหความสําคัญกับเร่ืองสิทธิและเสรีภาพของ
พลเมืองเปน อยางมาก สทิ ธิของพลเมืองหรือสทิ ธิในฐานะเปน พลเมอื งยอ มมี ซ่งึ เปนการจํากัดอํานาจ
ของรัฐ แตสิทธิยอมไมสมบูรณท่ีสุด ท้ังนี้เพราะหากผูใดมีสิทธิหรือเสรีภาพเต็มที่ จะสงผล
กระทบกระเทือนตอบุคคลอื่นดวย คือไปรอนสิทธิเสรีภาพของคนอ่ืน รัฐจึงมีหนาที่ในการกําหนด
ขอบเขตโดยดแู ลใหสทิ ธขิ องพลเมอื งหรือสิทธิในฐานะเปน พลเมือง
บุญฤทธ์ิ เพ็ชรวิศษิ ฐ (2554 : 94-95) ไดอธบิ ายถงึ พลเมอื งไว พอสรปุ ไดว า พลเมอื ง หมายถงึ
บุคคลซึ่งโดยกําเนิดหรือโดยการแปลงชาติหรือโอนสัญชาติ เปนสมาชิกของรัฐขึ้นอยูกับรัฐนั้น ๆ
กลาวคอื ตอ งปฏิบตั ติ ามกฎหมายของรัฐ และมีสิทธิท่ีจะไดรับการปกปองและไดรับสิทธิตาง ๆ จาก
กฎหมายของรัฐ ความเปนพลเมืองขึ้นอยูกับหลักการที่นานาประเทศสวนมากใชเปนหลักเกณฑ
พิจารณาที่มีขอแตกตางกันบางในรายละเอียด ไดแก สถานท่ีเกิด สายโลหิต และโดยการแปลงชาติ
หรอื โดยการโอนสัญชาติ ดงั นี้
1. ความเปนพลเมืองโดยสถานท่เี กิด การเปนพลเมืองข้ึนอยกู ับสถานท่ีเกิด คือ เกิด ณ รัฐ
ใดก็ถอื วาเปนพลเมอื งของรฐั นั้น ประเทศทีย่ อมรบั หลักการน้ี มีหลายประเทศรวมทง้ั สหรฐั อเมริกา

สิทธิและเสรีภาพ 215

2. ความเปนพลเมืองโดยการสืบสายโลหิต การยดึ ถอื หลกั ความเปนพลเมอื งตามความเปน
บิดามารดา หมายถึง การเปน พลเมอื งตาม บดิ า มารดา คือ บิดา มารดาเปนพลเมืองของประเทศใด
บตุ รทเ่ี กิดมาแมจ ะเกดิ ในตางประเทศกใ็ หถ อื วาเปน พลเมอื งของประเทศทบี่ ดิ ามารดาถอื สงั กัดอยู การ
ใหสิทธิแหง การเปน พลเมอื งโดยสายโลหิต คอื ยึดถือตามบดิ ามารดา ปรากฏในประเทศยโุ รปตะวนั ตก

สหรัฐอเมริกายอมรับหลักการเปนพลเมืองโดยสายโลหิตในบางกรณี เชน หากเกิดในสถาน
เอกอัครราชทูตสหรัฐในตางประเทศ หรือเม่ือสามารถพิสูจนไดวาบิดามารดาผูใหกําเนิดไปอยู ณ
ตา งประเทศเปน การชวั่ คราวเทา นั้น โดยปกตแิ ลว สหรฐั อเมริกาและองั กฤษยดึ ถอื หลกั สถานทเ่ี กดิ คือ
หากคนไทยไปมีบุตรในสหรฐั อเมรกิ าหรือองั กฤษ ยอ มไดค วามเปน พลเมอื งของสหรัฐอเมรกิ าหรือของ
อังกฤษโดยอัตโนมัติ

3. ความเปนพลเมืองโดยการแปลงชาตหิ รือโดยการโอนสัญชาติ การเปน พลเมอื งอาจไดม า
ภายหลงั คือไมเ กยี่ วกับการเกดิ ณ ทใี่ ด หรือจากการสบื สายโลหติ มาอยางไร เชน การทีพ่ ลเมอื งมผี วิ สี
แตกตางกัน และเกิดในประเทศอื่น แตมีสภาพเปนพลเมืองของอังกฤษ ของสหรัฐอเมริกา ของ
เบลเยียมการเปน พลเมืองในกรณีทเี่ กดิ ขึ้นโดยการแปลงสัญชาตหิ รอื โอนสัญชาติ แมจะมีสิทธิเหมือน
พลเมืองโดยสถานท่เี กดิ หรอื โดยการสืบสายโลหติ แตม สี ภาวะไมเทา เทยี ม กลา วคือหากมพี ฤติกรรมที่
รฐั ถือวา จะเปนภัยตอ รฐั อาจมกี ารถอนสญั ชาติ คือความเปนพลเมืองได ในประเทศเสรีประชาธิปไตย
การถอดถอนสัญชาติจะตองกระทําโดยคําส่ังศาล (โดยอํานาจฝายตุลาการ) และใหเปนตาม
กระบวนการแหง กฎหมายดวย ผทู มี่ สี ญั ชาติ เปน บคุ คลซึง่ ข้นึ อยกู บั รฐั ใดรฐั หน่งึ แตใหไ ดสทิ ธิเต็มที่ใน
ฐานะพลเมือง ผูมีสัญชาติอาจไดรับการคุมครองจากรัฐ แตอาจไมมีสิทธิในการออกเสียงเลือกตั้ง
ตวั อยา งเชน คนทเ่ี กิดในเกาะซามัวของสหรัฐอเมริกามีสถานภาพเปนเพียงผูที่มีสัญชาติอเมริกัน แต
หากบิดาหรอื มารดาคนหนง่ึ คนใดเปนพลเมืองอเมริกัน ตัวเองจงึ จะเปนพลเมืองอเมริกนั ได

กลา วโดยสรปุ สําหรบั ผไู มมสี ิทธิเปน พลเมอื ง คือคนที่มีสถานะอยางอื่นและเปนคนตางดาว
หมายถึงผูที่ไมเปนพลเมือง หรือผูที่ไมมีสัญชาติของรัฐท่ีตนกําลังอาศัยอยู คนตางดาวขึ้นอยูกับรัฐ
ตางประเทศ คนตา งดาวจะตองปฏบิ ตั ิตามกฎหมายของประเทศทตี่ นกาํ ลงั พักอยู ในขณะเดียวกันรฐั ท่ี
บคุ คลคนนน้ั อาศัยอยจู ะตอ งใหค วามคมุ ครองดูแล

เสรีภาพนั้นก็กอใหเกิดสิทธิเชนกัน ซ่ึงบางครั้งอาจจะเรียกวาสิทธิในเสรีภาพ กลาวคือ
เสรีภาพน้ันกอใหเกิดสิทธิในการท่ีจะเรียกรองมิใหบุคคลอื่นหรือรัฐกระทําการอันเปนการลิดรอน
เสรีภาพนั้นได และหากมีการลิดรอนเสรีภาพ ผูทรงเสรีภาพก็ยอมมีสิทธิในการรองขอหรือเยียวยา
เพอื่ ใหย ุตกิ ารลิดรอนเสรีภาพนน้ั

อมร รักษาสัตย (2541 : 68) ไดใหความเห็นไววา เสรีภาพในการนับถือศาสนาตาม
รัฐธรรมนูญ บุคคลไมจําเปนตอ งดาํ เนนิ การเรยี กรองหรือกระทําการใดๆ ท้งั สนิ้ ก็สามารถที่จะนับถือ
ศาสนา นิกายของศาสนา หรือลัทธิในศาสนา และสามารถปฏิบัติกิจตามศาสนบัญญัติ หรือปฏิบัติ
พธิ กี รรมตามความเช่ือถอื ของตนไดตราบใดที่ไมเปน ปฏปิ ก ษต อหนา ทข่ี องพลเมือง และไมเ ปนการขัด
ตอความสงบเรียบรอยหรือศีลธรรมอันดีของประชาชน นอกจากน้ียังกอใหเกิดสิทธิในการท่ีจะ

216 กฎหมายรฐั ธรรมนญู และสถาบันการเมือง

เรยี กรอ งใหผอู ่ืนเคารพในเสรภี าพดังกลา ว โดยบคุ คลอ่ืนยอมเกิดหนาท่ีในการท่ีไมไปกระทําการใดๆ
ท่ีจะละเมดิ เสรีภาพในการนบั ถอื ศาสนาดว ย รวมท้งั ไดร บั การคุมครองมิใหร ัฐกระทําการใดๆ อันเปน
การลดิ รอนสทิ ธหิ รือเสยี ประโยชนอ ันควรมีควรไดเพราะเหตุที่นับถือศาสนา นิกายของศาสนา ลัทธิ
ในทางศาสนา หรอื ปฏิบัตพิ ธิ ีกรรมตามความเช่ือถอื ของตนได ตราบใดที่ไมเปนปฏิปกษตอหนาท่ีของ
พลเมืองและไมเปนการขัดตอความสงบเรียบรอยศีลธรรมอันดีของประชาชน และถาหากเสรีภาพ
ดังกลา วถกู ละเมดิ ยอ มสามารถใชสทิ ธิท่จี ะขอรบั การเยยี วยาได

จากความหมายของสทิ ธแิ ละเสรีภาพในขางตน กลาวโดยสรุปไดวา เม่ือสิทธิและเสรีภาพมี
ความเกย่ี วของและเชือ่ มโยงกันโดยใกลชิดเชน นเี้ อง ทาํ ใหสวนใหญแลว เรามกั จะพจิ ารณา หรือศึกษา
สิทธแิ ละเสรภี าพนี้ไปควบคกู ันและมกั จะเรียกไปโดยรวมกันเปนคําเดยี วกันวา สทิ ธแิ ละเสรีภาพ เปน
การอธบิ ายในแงม ุมสิทธแิ ละเสรีภาพตามกฎหมายทัว่ ไป

ถากลาวถึงสิทธิและเสรีภาพตามรฐั ธรรมนูญ จะเปน กรณีที่ยกระดับสทิ ธแิ ละเสรภี าพเหลา นน้ั
ใหมคี ณุ คา อยูในระดับรัฐธรรมนญู กลาวคอื เปน สทิ ธิและเสรีภาพท่ีรัฐธรรมนูญใหความคุมครอง ซึ่ง
ผลจากการท่ีรัฐธรรมนูญใหความคุมครองจะสงผลใหบุคคลที่ถือปฏิบัติตามสิทธิเสรีภาพดังกลาว
ภายใตข อบเขต เง่ือนไข หรือขอจํากัดท่ีรัฐธรรมนูญกําหนด บุคคลน้ันยอมไดรับความคุมครองจาก
รัฐธรรมนญู ดว ยเชนกนั ฉะนั้นเม่อื บคุ คลไดรบั ความคมุ ครองจากรฐั ธรรมนูญแลว การกระทาํ ใดๆ ยอม
ไมเ ปน ความผดิ ตามกฎหมายทมี่ ีลําดับช้นั ต่าํ กวารัฐธรรมนูญ

ทม่ี าของสทิ ธแิ ละเสรภี าพ
สิทธิเสรีภาพของประชาชนเปน หัวใจของระบอบประชาธิปไตยและของมนุษยชาติ ตางจาก
ระบอบเผดจ็ การทถ่ี ือวาคนเปน ทาสของรฐั และผมู อี ํานาจ
อมร รักษาสตั ย และคณะ (2543 : 65-66) ไดก ลา วไววา เมื่อประชาชนทั่วโลกมีการศึกษาดี
ขึน้ การปกครองของประเทศตา งๆ จึงตอ งวิวฒั นาการโดยลดความปา เถือ่ นโหดรายลงและมคี วามเปน
อารยะสงู ขนึ้ ดงั เห็นไดว า โลกไดเริ่มใชการปกครองระบอบประชาธิปไตยมาแตสมัยกรีกโบราณรวม
2,500 ปมาแลว สวนโลกตะวันออกก็ไดปรากฏแนวคดิ ทางธรรมาธิปไตยในอนุทวีประยะใกลเคียงกัน
แตตอมายุโรปกลับตกไปสูยุคมืด และเอเชียตกอยูภายใตลัทธิเทวสิทธิราชย แตแนวความคิดทาง
ประชาธิปไตยและสิทธิเสรีภาพของประชาชนก็กลับฟนมาในยุโรป เริ่มจากอังกฤษในชวง
คริสตศตวรรษที่ 13 ที่พระเจาจอหน ทรงยอมลงพระนามในมหากฎบตั รเมอื่ 15 มถิ ุนายน ค.ศ. 1215
แตการยอมรบั สทิ ธิเสรีภาพของประชาชนและความสาํ คญั ของรฐั สภากม็ ิไดเ กดิ ขน้ึ อยางชัดเจน จนถึง
สมัยพระเจา วิลเลยี มที่ 3 ท่ที รงประกาศสิทธิประชาชน ใน ค.ศ. 1689 ตอมาสิทธิของพลเมืองไดรับ
การบัญญัตขิ ึน้ เปน สวนเพม่ิ เติมของรฐั ธรรมนญู สหรฐั อเมรกิ า (1787) ใน ค.ศ. 1791 และไดกลายเปน
ตวั แบบของสิทธมิ นุษยข องประเทศตา งๆ ในเวลาตอ มา
สิทธิมนุษยชนไดรับการยอมรับอยางกวางขวางท่ัวโลก เมื่อภาคีสมาชิกขององคการ
สหประชาชาติไดป ระกาศปฏิญญาสากลวา ดวยสิทธมิ นษุ ยชนอยา งเปนเอกฉนั ทเ มื่อ 10 ธนั วาคม ค.ศ.

สิทธิและเสรีภาพ 217

1948 โดยประเทศไทยซง่ึ เปนสมาชิกสหประชาชาติเม่ือป ค.ศ. 1946 ไดรวมลงนามดวย ซ่ึงถือไดวา
เปน สนธสิ ัญญาทไี่ ทยตอ งปฏิบัติตาม

วิษณุ เครืองาม (2530 : 242-243) ไดกลาวถึงที่มาของสิทธิและเสรีภาพไววา สิทธิและ
เสรีภาพเปนสิ่งทไ่ี ดม ขี ึ้นกอนทจี่ ะมกี ฎหมายรับรอง หรอื เปนส่ิงที่เกิดขึ้นจากบทบัญญัติแหงกฎหมาย
กําหนดใหมีข้ึน เปนขอท่ีสมควรพิจารณาใหชัดเจน แนวคิดท่ีมาของสิทธิและเสรีภาพ ไดมีแนวคิด
แตกตางกันออกเปน 2 แนวคิด คือ แนวคิดกฎหมายธรรมชาติ และแนวคิดกฎหมายฝายบานเมือง
ดงั นี้

1. แนวคิดกฎหมายธรรมชาติ (Law of Nature) เชื่อวาสิทธิท้ังหลายท้ังปวงเกิดข้ึนตาม
ธรรมชาตพิ รอ มๆ กบั มนษุ ย และถอื วา ความยตุ ิธรรมมากอนตวั บทกฎหมาย นบั แตสมัยโบราณมากไ็ ด
เกิดแนวคิดที่วากฎหมายธรรมชาติมีอยูจริง แมจะมิไดบัญญัติไวเปนลายลักษณอักษร แตก็นับเปน
กฎหมายที่สูงสงควรคาแกการเคารพยิ่งเสียกวากฎหมายที่ถูกตราขึ้นโดยผูปกครองประเทศ สิทธิ
ทั้งหลายแหงมนุษยชาติเกิดมีข้ึนตามกฎหมายธรรมชาติ สวนกฎหมายท่ีตราขึ้นในภายหลังนั้นเปน
เพียงการยอมรบั หรอื รับรองสิทธิทไ่ี ดมอี ยแู ลว วา มีอยจู ริงและรับบังคบั คุมครองใหเทาน้ัน ไมไดเปนผู
กอต้งั หรือประกาศสทิ ธิใหม นุษยแ ตป ระการใด เชน สิทธใิ นรางกาย เสรีภาพในการแสดงความคดิ เห็น
เปนตน กฎหมายธรรมชาติคือกฎแหงธรรมชาติของความเปนมนุษย เม่ือแนวความคิดนี้เชื่อในกฎ
ธรรมชาติ จึงเช่อื วามนุษยมีสิทธบิ างประการติดตัวมาต้ังแตเกิดจนกระท่ังตาย ซึ่งตอมาไดกลายเปน
ทมี่ าอันสาํ คญั ของสทิ ธิมนษุ ยชน (Human Rights)

2. แนวคดิ กฎหมายฝา ยบานเมอื ง (Positive Law) จอหน ออสติน (Austin) ไดกลาวไววา
กฎหมาย คือ คําสั่งของรัฏฐาธิปตย ซึ่งสั่งแกราษฎรทั้งหลาย ถาผูใดไมปฏิบัติตามผูน้ันตองรับโทษ
เพื่อสนับสนุนแนวความคิดกฎหมายฝายบานเมือง ท่ีมีความขัดแยงกับแนวความคิดกอนหนาโดย
ส้ินเชิง กลา วคอื ในเม่อื สิทธเิ ปน ประโยชนที่กฎหมายรับรองและคุมครองให สิทธิจึงเกิดข้ึนไดแตโดย
กฎหมาย ถา ไมมีกฎหมายรบั รองหรอื คุม ครองแลว สทิ ธิน้นั ๆ กไ็ มอ าจเกดิ ขนึ้ ไดเลย หากกฎหมายของ
รฐั มไิ ดรบั รองไว บุคคลในรัฐน้ันก็มิอาจจะยกสิทธิดังกลาวข้ึนอางได แนวความคิดนี้มองสวนทางวา
การกลา วอา งถึงสิทธิท่เี กดิ จากกฎหมายธรรมชาตนิ ้นั แทจ รงิ แลว กฎหมายธรรมชาติคือศีลธรรม มโน
ธรรม และความรสู ึกวาควรจะเปน ซึ่งหากฎเกณฑว ัดไดย ากวาสทิ ธิตา งๆ ท่ีเกิดข้ึนโดยธรรมชาติน้ันมี
อยเู พียงใดและภายในขอบเขตอยางไร หากยอมใหมีการอางกฎหมายธรรมชาติไดแลว ก็อาจจะเกิด
ปญ หาถกเถยี งไดไมม ที สี่ ิ้นสดุ

กลาวโดยสรุป ท่ีมาของสิทธิและเสรีภาพ ข้ึนอยูกับแนวคิดของกฎหมายท่ียึดถือ กลาวคือ
แนวคิดของกฎหมายธรรมชาติท่ีเชื่อวาสิทธิและเสรีภาพเกิดมาพรอมกับมนุษย และแนวคิดของ
กฎหมายฝายบานเมืองท่ีถือวาสิทธิและเสรีภาพเปนประโยชนและอํานาจที่กฎหมายรับรองและ
คุม ครองให

218 กฎหมายรัฐธรรมนูญและสถาบันการเมือง

ประเภทของสทิ ธแิ ละเสรภี าพตามรัฐธรรมนญู

เม่ือพจิ ารณารายละเอียดของสิทธิและเสรีภาพ จะพบวาสิทธิและเสรีภาพมีหลายประการ
เพือ่ ใหม กี ารจัดหมวดหมูของสิทธิและเสรีภาพใหชดั เจน จึงไดมกี ารแยกประเภทของสิทธิและเสรภี าพ
ในทีน่ ้จี ะศึกษาถงึ ประเภทของสทิ ธิและเสรภี าพตามรฐั ธรรมนญู เปนสาํ คญั ซง่ึ สามารถจําแนกประเภท
ของสทิ ธิและเสรีภาพโดยอาศยั เกณฑต า งๆ มาเปน ตัวจําแนก ดังนี้

วรพจน วิศรุตพิชญ (2538 : 22-30) ไดใ หคาํ อธบิ ายไววา สิทธแิ ละเสรีภาพตามเกณฑเนื้อหา
เม่อื อาศยั วตั ถแุ หงสทิ ธแิ ละเสรีภาพเปนหลกั เกณฑ เราอาจจาํ แนกสทิ ธิและเสรีภาพตามรัฐธรรมได 6
ประเภท ดงั ตอ ไปนี้

1. สิทธิและเสรีภาพสวนบุคคล ไดแก ความมั่นคงปลอดภัยในรางกายและชีวิต ซ่ึง
รฐั ธรรมนญู บญั ญตั ิใหความคุมครองจากการใชอํานาจรัฐปองกันและปราบปรามการกระทําผิดทาง
อาญา เชน บทบัญญัตทิ ี่วา บคุ คลจะไมตองรบั โทษทางอาญา เวนแตจะไดกระทําการอันกฎหมายท่ีใช
อยใู นเวลาที่กระทํานน้ั บัญญตั ิเปนความผดิ

2. สทิ ธแิ ละเสรีภาพในทางความคิดและการแสดงออกซ่ึงความคิด เชน เสรีภาพในการนับ
ถือศาสนา เสรีภาพในทางวิชาการ เสรีภาพในการศกึ ษาอบรม หรอื เสรภี าพในการพูด การเขียน การ
พมิ พ หรือส่ือความหมายโดยวิธีอืน่ ๆ เปนตน

3. สิทธิและเสรีภาพทางสังคมและเศรษฐกิจ เชน สิทธิในทรัพยสิน เสรีภาพในการทํา
สญั ญากอตง้ั นติ สิ มั พนั ธร ะหวา งกนั หรอื สทิ ธใิ นการประกอบอาชีพและการแขงขันโดยเสรีอยางเปน
ธรรม เปนตน

4. สิทธิและเสรีภาพในการรวมกลุม เชน เสรีภาพในการรวมกันเปนสมาคม สหภาพ
สหพันธ สหกรณ หรือหมูคณะอน่ื ๆ เปนตน

5. สิทธแิ ละเสรภี าพทางการเมือง เชน สทิ ธเิ ลือกต้ังและสมัครรับเลือกตั้ง เสรีภาพในการ
ชมุ นมุ โดยสงบและปราศจากอาวธุ สิทธใิ นการสมคั รเขา รับราชการ เปนตน

6. สทิ ธิทีจ่ ะไดรบั การปฏิบัตจิ ากรฐั อยางเทา เทยี มกัน เชน บทบัญญตั ทิ ร่ี ับรองวา บคุ คลยอ ม
เสมอกนั ในกฎหมาย และไดรับความคมุ ครองตามกฎหมายเทาเทียมกัน เปนตน

ณัฐกร วทิ ิตานนท (2557 : 60-61) ไดกลาวถึงประเภทของสิทธิและเสรีภาพไววา สิทธิและ
เสรภี าพตามเกณฑผ ทู รงสทิ ธิ เมือ่ พจิ ารณาจากมมุ มองผทู รงสทิ ธหิ รอื ประธานแหง สทิ ธิ เราจะสามารถ
จาํ แนกสิทธแิ ละเสรภี าพออกเปน 2 ประเภท ไดแก สทิ ธิมนษุ ยชนและสิทธพิ ลเมอื ง ดงั น้ี

1. สิทธิมนุษยชน (Human Rights) ไดแก สิทธิและเสรีภาพทั้งหลายท่ีติดตัวมนุษยทุกคน
มาตงั้ แตก ําเนิด สทิ ธแิ ละเสรีภาพประเภทนจ้ี ึงผกู พันกับความเปน มนุษยโดยตรง กลาวคือ ถาไดช่ือวา
เปนมนุษยไ มวา จะมีเพศ เช้อื ชาติ สัญชาติ ภาษา สภาพทางรา งกายและจิตใจ หรือฐานะทางเศรษฐกจิ
หรือสังคมเชนใด ยอมมสี ิทธิและเสรีภาพประเภทน้ีกันถวนทุกคน

สิทธมิ นุษยชนมรี ากฐานความคิดจากปรัชญาวา ดวยสทิ ธิธรรมชาติ ซ่ึงถือวาสิทธิเสรีภาพเปน
สงิ่ ทม่ี ีอยูต ามธรรมชาตไิ มมผี ูใ ดเปน ผสู รา งข้ึน กฎหมายของบา นเมอื งท่ีบัญญัติรบั รองรับสิทธิเสรีภาพ

สิทธิและเสรภี าพ 219

จงึ เปนเพยี งการรบั รองสทิ ธิเสรภี าพท่มี อี ยูแลว ใหช ดั เจนย่ิงข้ึนเทาน้ัน ฉะน้ันแมวากฎหมายของรัฐใด
จะไมมีบทบัญญัติใหการรับรองสิทธิมนุษยชนหรือสิทธิธรรมชาติไวเลย ก็หาใชเครื่องยืนยันวา
ประชาชนของรฐั นน้ั จะปราศสทิ ธเิ สรภี าพไม เพราะสิทธเิ สรภี าพประเภทนี้ดํารงอยไู ดโ ดยไมต องอาศัย
อํานาจรัฐเปนเครื่องรับรอง จากลักษณะของสิทธิมนุษยชนจึงทําใหมนุษยทุกคนสามารถอางสิทธิ
เสรีภาพเหลานไี้ ดโดยไมมีเง่อื นไขของดินแดนหรอื ความเปนพลเมอื งของรฐั เปน อปุ สรรค ปจจุบันจงึ ถอื
วาสิทธิเสรีภาพเกือบทุกประเภทเปนสิทธิมนุษยชน เวนแตสิทธิเสรีภาพท่ีรัฐประสงคจะมอบใหแก
พลเมืองของรฐั เทา นนั้

2. สิทธิพลเมือง (Citizen Rights) ไดแก สิทธิและเสรีภาพตางๆ ที่ผูกพันกับความเปน
พลเมอื งของรฐั ความหมายของสิทธิพลเมอื งจงึ คอนขา งแคบกวา สทิ ธมิ นษุ ยชนคอ นขางมาก กลาวคือ
แมบคุ คลจะถอื กําเนดิ เปนมนษุ ย มสี ิทธมิ นษุ ยชนโดยธรรมชาติ แตก็ใชวามนุษยทุกคนจะไดรับความ
คุมครอง สิทธิพลเมืองมักเปนสิทธิเสรีภาพท่ีเกี่ยวของกับการเมืองซ่ึงเปนเร่ืองความม่ันคงของรัฐ
บุคคลที่มิใชพลเมืองของรัฐน้ันๆ จึงไมอาจอางสิทธิเสรีภาพดังกลาวได เชน สิทธิในการเลือกต้ัง
สมาชกิ สภาผูแทนราษฎร สทิ ธิลงสมคั รรับเลือกต้งั เปนสมาชิกสภาผแู ทนราษฎร การเลอื กต้ังผูบรหิ าร
และสมาชิกสภาทองถ่นิ สทิ ธิพทิ ักษรัฐธรรมนญู เปน ตน

มานติ ย จมุ ปา (2541 : 32-51) ไดอ ธบิ ายไวว า สิทธิเสรภี าพตามเกณฑวิธกี ารใชสิทธิเสรีภาพ
การแบง สิทธิเสรภี าพโดยคาํ นึงถงึ วธิ ีการใชสทิ ธิและเสรีภาพนนั้ แบงเปนสทิ ธิเสรภี าพทีป่ ลอดจากการ
แทรกแซงของรัฐ สิทธิเสรีภาพที่เรียกรองเอาจากรัฐ และสิทธิเสรีภาพในการแสดงเจตจํานงทาง
การเมือง ดังนี้

1. สทิ ธิเสรีภาพทปี่ ลอดจากการแทรกแซงของรัฐ ไดแก สิทธิเสรีภาพท่ีรัฐรับรองวาจะไม
เขามากาวกา ยหรอื บังคับเอาแกประชาชน ประชาชนสามารถใชสิทธิเสรีภาพเชนวาน้ีประการใดก็ได
ตามใจสมัคร เวนแตจ ะขัดตอรฐั ธรรมนูญหรือกฎหมาย เชน สทิ ธิในการท่ีรัฐจะตองไมเลือกปฏิบัติตอ
ประชาชนเพราเหตุแหง ความแตกตา งกันในเร่ืองถิ่นกําเนิด เชื้อชาติ ภาษา เพศ อายุ สภาพทางกาย
หรอื สขุ ภาพ สถานะของบุคคล ฐานะทางเศรษฐกจิ หรอื สังคม ความเช่ือทางศาสนา การศึกษาอบรม
หรือความคิดเห็นทางการเมืองอันไมขัดตอบทบัญญัติแหงรัฐธรรมนูญ สิทธิของบุคคลในครอบครัว
เกียรติยศ ช่ือเสียง หรือความเปนอยูสวนตัว เสรีภาพในเคหสถาน สิทธิในการท่ีจะอยูอาศัยและ
ครอบครองเคหสถานโดยปกตสิ ุข เปน ตน

2. สิทธิเสรภี าพทป่ี ระชาชนสามารถเรียกรอ งเอาจากรฐั ไดแก สิทธิท่ีประชาชนมีสิทธิรอง
ขอตอรัฐ หรือรัฐจะตองดําเนินการเพ่ือใหสมแกสิทธิน้ันของประชาชน สิทธิเสรีภาพน้ีมิไดเพียงแต
จํากัดอํานาจรัฐเทาน้ัน แตเปนการสรางหนาที่ใหแกรัฐดวย เชน สิทธิในคล่ืนความถ่ีท่ีใชในการสง
วทิ ยุกระจายเสียง วิทยโุ ทรทัศนแ ละวิทยุโทรคมนาคม ทเี่ ปน ทรัพยากรสอื่ สารของชาติ เพื่อประโยชน
สาธารณะ เปน สทิ ธิของประชาชนทุกคนในการทีจ่ ะไดรบั ประโยชนจ ากคลน่ื ความถ่เี ชนน้ี รฐั ธรรมนูญ
จึงกําหนดใหมีองคกรของรัฐที่เปนอิสระทําหนาที่จัดสรรคลื่นความถี่และกํากับดูแลการประกอบ

220 กฎหมายรฐั ธรรมนญู และสถาบันการเมือง

กจิ การวิทยกุ ระจายเสียง วิทยุโทรทัศน กิจการโทรคมนาคม ตามท่ีกฎหมายบัญญัติ สิทธิในการรับ
การศึกษาข้ันพื้นฐาน เปนตน

3. สิทธิเสรีภาพในการการแสดงเจตจํานงทางการเมือง ไดแก สิทธิในการมีสวนรวม
ทางการเมอื งทางตรง เชน สิทธิในการเลอื กตั้งสมาชกิ สภาผแู ทนราษฎร สมาชิกวฒุ ิสภา หรือเลือกตั้ง
ในระดับทองถิ่น ท้ังนี้ รวมถึงสิทธิในการมีสวนรวมทางการเมืองของประชาชน เชน เขาชื่อเสนอ
กฎหมาย ขอ บญั ญัติทองถ่นิ การรวมแสดงประชามติ สิทธใิ นการเขาชื่อถอดถอนผูดํารงตําแหนงทาง
การเมอื ง เปนตน

กลุมพลงั วชิ าการเพ่ืออนาคต (2553 : 225-261) ไดใหคําอธิบายถึงสิทธิเสรีภาพตามเกณฑ
การจํากดั สิทธิเสรภี าพ พอสรปุ ไดวา การแบง ประเภทของสิทธิเสรีภาพวิธีน้ีเปนการพิจารณาวาสิทธิ
เสรีภาพสามารถถูกจาํ กดั ไดอยางไรบา ง โดยอาจไลเ รยี งจากการจาํ กัดท่นี อยท่ีสดุ ไปสกู ารจํากัดท่ีมาก
ท่ีสดุ สามารถแบง ออกไดเ ปน สทิ ธิเสรภี าพตามรัฐธรรมนูญทีจ่ าํ กดั ไมไ ด สทิ ธิเสรภี าพตามรฐั ธรรมนญู ท่ี
จํากัดไดโดยผลของเงื่อนไขกฎหมายพิเศษ และสิทธิเสรีภาพตามรัฐธรรมนูญที่จํากัดไดโดยผลของ
เง่อื นไขกฎหมายทวั่ ไป ดงั นี้

1. สิทธิเสรีภาพตามรัฐธรรมนูญท่ีจํากัดไมไดเลย หรือสิทธิเสรีภาพตามรัฐธรรมนูญที่
ปราศจากเงื่อนไขของกฎหมายหรือรัฐธรรมนูญ ไดแก สิทธิเสรีภาพท่ีไมอยูภายใตการจํากัดของ
กฎหมายใดๆ เลย ไดแ ก เสรีภาพในการนบั ถอื ศาสนา โดยรฐั ธรรมนูญมักใชค ําวาเสรภี าพบรบิ รู ณ การ
นบั ถือศาสนาน้ันเปนสิทธิเสรภี าพทีไ่ มม ีการจํากัดใดๆ เลย แตเ สรีภาพในการปฏิบัติตามศาสนบัญญัติ
หรือปฏบิ ัตพิ ิธีกรรมทางศาสนาน้ันเปนสทิ ธเิ สรภี าพทจ่ี าํ กดั ไดโ ดยเงอื่ นไขของรฐั ธรรมนญู กลา วคือ จะ
กระทําไดเทา ที่ไมเปนปฏิปกษตอหนาท่ีของพลเมือง และไมเปนการขัดตอความสงบเรียบรอยหรือ
ศลี ธรรมอันดขี องประชาชน เปน ตน

2. สทิ ธิเสรภี าพตามรฐั ธรรมนญู ทจี่ ํากัดไดโ ดยผลของเง่ือนไขกฎหมายพิเศษ สิทธิเสรีภาพ
ประเภทนี้ถูกจํากัดไดโดยผลของกฎหมาย แตมิใชกฎหมายใดๆ ก็สามารถตราขึ้นเพื่อจํากัดสิทธิ
เสรีภาพในกลุมนี้ได เนื่องจากรัฐธรรมนูญไดกําหนดเงื่อนไขไววาสิทธิเสรีภาพกลุมน้ีจะสามารถถูก
จาํ กัดไดในกรณใี ด หรอื ดว ยกฎหมายทมี่ ีวตั ถปุ ระสงคป ระการใดบาง การจาํ กัดสิทธิเสรีภาพในกลุมนี้
สังเกตไดวา รฐั ธรรมนญู จะใชถอ ยคาํ วา โดยอาศยั อํานาจตามบทบัญญตั ิแหงกฎหมายเฉพาะเพ่ือ เชน
เสรภี าพในการแสดงความคิดเห็น การพูด การเขียน การพิมพ การโฆษณา และการสื่อความหมาย
โดยวิธีอนื่ รัฐธรรมนูญแหง ราชอาณาจกั รไทย บัญญัตกิ ารจาํ กดั เสรภี าพในกรณีน้ีไววา จะกระทําไดก็
แตโ ดยอาศยั อาํ นาจตามบทบัญญตั ิแหง กฎหมายเฉพาะเพื่อรักษาความม่ันคงของรฐั เพื่อคมุ ครองสิทธิ
เสรีภาพ เกยี รติยศ ชือ่ เสยี ง สทิ ธิในครอบครวั หรอื ความเปนอยสู ว นตัวของบุคคลอื่น เพื่อรักษาความ
สงบหรือสุขภาพของประชาชนเทา นน้ั

3. สิทธิเสรีภาพตามรัฐธรรมนูญท่ีจํากัดไดโดยผลของกฎหมายทั่วไป สิทธิและเสรีภาพ
ประเภทนี้ถูกจาํ กดั ไดโดยผลของกฎหมายโดยไมมีเงื่อนไขประการใดกําหนดไวอกี ดังนั้น กฎหมายใดๆ
ก็สามารถตราขนึ้ เพื่อจาํ กดั สทิ ธิเสรีภาพในกลมุ น้ีไดทง้ั สิน้ ซ่ึงสิทธิและเสรีภาพในกลมุ น้ี รัฐธรรมนูญจะ

สทิ ธแิ ละเสรีภาพ 221

ใชถ อ ยคําลงทายมาตราทร่ี บั รองสิทธิเสรีภาพดังกลาววาตามที่กฎหมายบัญญัติ หรือตามบทบัญญัติ
แหงกฎหมาย เชน สิทธิในทรัพยสินและการสืบมรดก ตามมาตรา 48 ของรัฐธรรมนูญแหง
ราชอาณาจักรไทย พุทธศักราช 2540 เปนสิทธิและเสรีภาพที่ถูกจํากัดไดโดยผลของกฎหมายทั่วไป
ท้ังนี้ถอยคําของมาตราดังกลาวไดบัญญัติวา “สิทธิของบุคคลในทรัพยสินยอมไดรับความคุมครอง
ขอบเขตแหงสิทธิและการจาํ กดั สทิ ธิเชน วา น้ียอมเปนไปตามที่กฎหมายบัญญัติ...การสืบมรดกยอมได
ความคุม ครอง สทิ ธิของบุคคลในการสืบมรดกยอ มเปน ไปตามท่ีกฎหมายบญั ญตั ิ” ซึ่งรัฐธรรมนูญมิได
ระบวุ ากฎหมายใดบางที่จะจํากัดสิทธิเสรีภาพเร่ืองนี้ได ซ่ึงกฎหมายท่ีรับรองสิทธิและจํากัดสิทธิใน
ทรพั ยสนิ ของบุคคลไดแก ประมวลกฎหมายแพงและพาณชิ ยท ีบ่ ัญญตั ิถงึ หลักท่ัวไปและขอจํากัดแหง
สทิ ธใิ นทรพั ยส นิ ของบุคคลเอาไว และยังรวมถงึ กฎหมายอื่นท่อี าจจํากัดสทิ ธิในทรพั ยสินของบุคคลได
ดวย

อยา งไรกต็ าม การจาํ กดั สทิ ธเิ สรีภาพก็จะตองเปนไปตามหลักความไดสัดสวนดวย กลาวคือ
มาตรการท่ีจาํ กัดสิทธิและเสรีภาพน้ัน จะตอ งเปนไปเพ่ือใหบรรลุตามวัตถุประสงคของการท่ีถือเปน
เหตใุ นการจาํ กดั สิทธแิ ละเสรีภาพนน้ั ดว ย และเปน วธิ ีการทสี่ งผลกระทบนอยทีส่ ุดตอ สทิ ธิและเสรภี าพ
ท่ีถูกจํากดั นั้น โดยจะตอ งเปนทางเลอื กทเี่ ปน ผลรายนอ ยท่สี ดุ หรอื หลกี เล่ยี งไมไ ดทีจ่ ะตอ งดําเนินการ
น้ันแลว

มานิตย จุมปา (2541 : 31-32) ไดจําแนกประเภทของสิทธิและเสรีภาพตามเกณฑการจํากัด
สิทธิไวอีกลักษณะหนึ่ง คือแบงออกเปน 2 ประเภท ไดแก สิทธิสัมบูรณ และสิทธิสัมพัทธ ดัง
รายละเอียดตอไปน้ี

1. สทิ ธสิ ัมบรู ณ (Absolute Rights) หมายถงึ สิทธแิ ละเสรภี าพท่ีรัฐมิอาจจํากัดได เพราะ
เหตุวาโดยสภาพของสิทธิเสรีภาพดังกลาวมีลักษณะเปนนามธรรม และเปนสิทธิในทางมโนธรรม
กลา วคอื เปน เรื่องความรูสึกนึกคิดหรือความเช่ือความศรัทธาทีอ่ ยูในจิตใจ ดงั นน้ั แมวา รฐั ธรรมนูญจะ
จาํ กัดขอบเขตการใชสิทธเิ สรีภาพประเภทน้ี ก็เปน เพยี งการจาํ กัดในทางกฎหมายเทานั้น มิอาจจํากัด
ไดในความเปนจริง เชน เสรีภาพในการนับถือศาสนา ลัทธิความเชื่อ แมวารัฐธรรมนูญจะใหความ
คมุ ครองเสรภี าพเฉพาะศาสนาหรือลทั ธิความเช่ือท่ีไมขัดตอ ความสงบเรยี บรอ ยหรอื ศลี ธรรมอันดีของ
ประชาชน แตในความเปนจริงบุคคลอาจจะนับถือศาสนาหรือลัทธิความเชื่อท่ีขัดตอความสงบ
เรยี บรอ ยหรอื ศลี ธรรมอันดีของประชาชนก็ได เพราะรัฐไมอ าจหยัง่ รูถึงความนกึ คดิ ของบุคคลดงั กลาว
ได ตราบใดท่บี ุคคลนัน้ ไมแสดงออกมาทางกายภาพ ดงั นัน้ การจาํ กดั เสรีภาพในการนับถือศาสนา ลทั ธิ
ความเชอ่ื ตลอดเสรีภาพอืน่ ในทางมโนธรรม จงึ ไมอาจกระทําไดในทางปฏิบัติ

2. สทิ ธสิ ัมพัทธ (Relative Rights) หมายถึง สิทธแิ ละเสรภี าพท่ีรัฐอาจจํากัดขอบเขตและ
เง่ือนไขการใชสิทธิเสรีภาพได มิฉะนั้นหากปลอยใหบุคคลสามารถใชสิทธิและเสรีภาพท่ีตนมีอยาง
เตม็ ที่และไรขอบเขต การใชสทิ ธเิ สรภี าพน้ันจะไมตา งอะไรกับการใชอํานาจตามอําเภอใจของรัฐ อีก
ท้ังยงั สุมเสย่ี งทีจ่ ะเปนการใชสทิ ธเิ สรีภาพของตนไปกระทบตอ สิทธิและเสรีภาพของตน ดวยเหตุนี้จึง
ตองมีการกําหนดขอบเขตและเง่ือนไขบางประการเพื่อจํากัดการใชสิทธิเสรีภาพใหอยูในสัดสวนท่ี

222 กฎหมายรฐั ธรรมนูญและสถาบันการเมอื ง

พอเหมาะพอควร เชน การใชสิทธิเสรีภาพอาจถูกจํากัดไดดวยกรณีที่มีกฎหมายเก่ียวกับการรักษา
ความมั่นคงของรัฐ หรอื ขอบเขตการใชส ิทธิเสรภี าพอาจถกู จํากัดไดดว ยกฎหมายท่ีมีวัตถุประสงคเพ่ือ
รักษาประโยชนสาธารณะ

ขอบเขตการใชส ิทธแิ ละเสรีภาพตามรัฐธรรมนูญ
สิทธแิ ละเสรภี าพเปนเร่ืองจาํ เปน ตอ การดาํ รงชวี ิตของบคุ คลภายในรฐั แตก ารใชส ิทธเิ สรภี าพ
กใ็ ชวา จะไรขอบเขต เพราะหากใชแ ลว ไปกระทบตอสทิ ธิเสรภี าพของบุคคลอ่ืน ก็จะกลายเปนการใช
สิทธิเสรีภาพโดยมชิ อบ ไมตา งอะไรกับการใชอ าํ นาจรัฐแลวไปกระทบสิทธิของประชาชน นอกจากนี้
การกลาวอางสิทธิมนุษยชนซ่ึงเปนสิทธิเสรีภาพที่มีลักษณะกวางขวางและไมมีใครยืนยันไดวาสิทธิ
มนุษยชนมีรายละเอียดเชนใดบาง ยิ่งจะทําใหผูอางสิทธิมนุษยชนกลายเปนผูใชสิทธิเสรีภาพอยาง
สดุ โตง
บรรเจดิ สิงคะเนติ (2552 : 216-219) ไดอธิบายสรุปไววา ความไมชัดเจนแนนอนของสิทธิ
มนุษยชนก็เปนอีกสาเหตุหน่ึงที่ทําใหรัฐจําตองกําหนดขอบเขตของการใชสิทธิและเสรีภาพไวใน
รฐั ธรรมนญู ในการกําหนดขอบเขตการใชส ทิ ธแิ ละเสรภี าพ มีหลกั การหรือเหตุผลของการจํากัดสิทธิ
ดงั นี้
1. หลักวาดว ยความสงบเรียบรอ ยและศลี ธรรมอันดีของประชาชน เปนหลกั เบ้อื งตน ในการ
บญั ญตั ิกฎหมายจาํ กัดสทิ ธแิ ละเสรีภาพของบคุ คลทป่ี รากฏอยูใ นระบบกฎหมายหลายประเทศ โดยใน
ช้ันแรกไดย อมรับเฉพาะทใ่ี ชบงั คบั แกห ลกั เสรีภาพในการทําสัญญา แตตอมาปรากฏวาเปนที่ยอมรับ
กันโดยท่วั ไปวาแนวความคิดดังกลาวไดกลายเปนหลักสําคัญที่ใชบังคับโดยทั่วไปในกฎหมายเอกชน
ความสงบเรียบรอยของประชาชนมีความมุงหมายท่ีจะยกขึ้นใชในกรณีที่ผลประโยชนสวนรวมของ
สังคมขัดกับผลประโยชนสวนตัว ในที่นี้ผลประโยชนสวนรวมยอมมีความสําคัญมากกวา จึงอาจให
ความหมายไดวาความสงบเรียบรอ ยของประชาชน หมายถึง ประโยชนโ ดยท่วั ไปของประเทศชาตแิ ละ
สังคม
ศีลธรรมเปนความรูสึกนึกคิดของมนุษยวาการกระทําเชนไรเปนส่ิงที่ถูกตอง ศีลธรรม
เก่ยี วของกับกฎหมายเพราะศีลธรรมเปนรากฐานของกฎหมาย มนุษยจะยอมรับกฎหมายก็ตอเมื่อ
กฎหมายนั้นสอดคลอ งกับความรูสึกทางศีลธรรมของตน อยางไรก็ตาม กฎหมายอาจจะมุงแตเพียง
การดาํ รงไวซ ง่ึ ความเปนระเบยี บเรียบรอ ยของสงั คม ทาํ ใหในบางกรณีการกระทําบางอยางอาจจะผิด
กฎหมายแตไ มข ัดตอศีลธรรม
2. หลักสิทธขิ องบุคคลอ่ืน ขอบเขตประการแรกของการใชสิทธิและเสรีภาพคือสิทธิและ
เสรภี าพของบคุ คลอนื่ ไมวาบุคคลใดก็ไมสามารถทีจ่ ะแทรกแซงสิทธแิ ละเสรีภาพของบคุ คลอน่ื ได ตาม
ทัศนะของจอหน ล็อค มนุษยกับสังคมแยกจากกันมิไดเพราะสังคมเกิดจากมนุษย สังคมจึงมี
วัตถุประสงคเพื่อความสงบสุขของมนุษยผูเปนสมาชิกในสังคม แตเดิมนั้นมนุษยอยูในสภาวะท่ีมี
เสรภี าพอยางสมบูรณ สามารถที่จะกระทําการไดภายในขอบเขตของกฎหมายธรรมชาตแิ ละมีสถานะ

สทิ ธแิ ละเสรีภาพ 223

เทาเทยี มกนั ทาํ ใหไมม ีบุคคลใดสามารถกอ ความเสยี หายแกช วี ติ รางกาย ทรัพยสินและเสรีภาพของ
บุคคลอน่ื ๆ ได เพราะทกุ คนตางมอี ิสระเทา เทยี มกนั

เมื่อเกดิ รัฐข้นึ สิทธขิ องบคุ คลอ่ืนจงึ ไดร บั การรบั รองโดยกฎหมายของรัฐ สทิ ธขิ องบุคคลอน่ื จงึ
เปนขอจํากัดของเสรีภาพที่แฝงอยูโดยตรรกะของกฎหมาย โดยเปลี่ยนจากตรรกะในทางกฎหมาย
ธรรมชาติ มาเปนตรรกะในทางกฎหมายบา นเมอื ง การจาํ กดั สทิ ธขิ องบคุ คลอาจเปนความจําเปนเพื่อ
ความมุงหมายในการคุมครองผลประโยชนของปจเจกบุคคล แตเงื่อนไขดังกลาวยังไมใชเง่ือนไขท่ี
เพียงพอ หนาท่ีในการคุมครองผลประโยชนข องปจ เจกบุคคลน้นั ฝายนติ ิบญั ญัติอาจยกข้ึนเพ่ือใหเปน
สทิ ธิของผไู ดรบั ประโยชนได ในกรณนี ้ีเปน กรณีท่ฝี า ยนติ บิ ญั ญตั ไิ ดใหอํานาจในทางกฎหมายแกบุคคล
เพ่อื ใหบ คุ คลน้นั สามารถบรรลเุ ปา หมาย ในผลประโยชนทก่ี ฎหมายใหความคุมครองไดเฉพาะกรณีท่ี
ผลประโยชนอยางใดอยา งหนงึ่ ได ถกู กําหนดใหเ ปน ประโยชนแกบุคคลท่ีสาม ในกรณีนี้จึงกลาวไดวา
สทิ ธขิ องบุคคลอืน่ จงึ เปน ความชอบธรรมในการจาํ กัดขอบเขตสทิ ธิเสรีภาพ

3. หลักความม่นั คงของรฐั รากฐานของการทําหนา ท่ใี นการรกั ษาความมนั่ คงปลอดภัยของ
รฐั ถือวาเปนพน้ื ฐานสําหรับการจํากัดสทิ ธิและเสรีภาพ ตามพ้ืนฐานของทฤษฎีสัญญาประชาคม ความ
มน่ั คง ของรัฐเปนผลจากการที่รัฐเขามาทาํ หนาทีใ่ หก ารคมุ ครองแกส ทิ ธิของปจ เจกบุคคล ดังนั้น ตาม
แนวคิด ของนักกฎหมายธรรมชาติ ความม่ันคงในการดํารงอยูของรัฐจึงเปนเหตุผลอันชอบธรรม
สําหรับการจํากดั เสรีภาพของบคุ คลได การยอ นกลับไปพิจารณาการทาํ หนาทีใ่ นการรกั ษาความมั่นคง
ของรัฐกับความม่ันคงปลอดภัยในสิทธิของปจเจกบุคคล จึงเปนการแสดงถึงความเกี่ยวพันของ
ความชอบธรรมในยุคดั้งเดิมที่ยังคงมผี ลมาจนถึงปจจุบัน ดังน้ัน ความสามารถในการทําภาระหนาที่
ของรฐั จงึ ไดรับการยอมรับวาเปนวัตถุประสงคในการจํากัดสิทธิเสรีภาพ ซึ่งอาจกําหนดรูปแบบของ
การจาํ กดั สทิ ธแิ ละเสรภี าพในลกั ษณะของการกําหนดหนาท่ีใหแกพ ลเมอื ง เชน การกําหนดใหบคุ คลมี
หนาที่ในการเสียภาษี การกาํ หนดใหป ระชาชนมีหนา ท่ีตางๆ เปน ตน

4. หลกั การใชส ิทธติ อ งไมเปน ปฏิปกษต อ รัฐธรรมนูญ มีประเด็นท่ีสมควรพิจารณากอนวา
การใชส ิทธแิ ละเสรีภาพแคไหนเพียงใดถงึ จะเปนปฏปิ ก ษตอรัฐธรรมนญู ทั้งน้ีอาจแยกบทบัญญัติของ
รัฐธรรมนูญออกไดหลายลักษณะ เชน บทบัญญัติท่ีมีลักษณะเปนบทบัญญัติทั่วไป บทบัญญัติท่ีมี
ลกั ษณะหามมใิ หทําการแกไ ขเปล่ียนแปลง บทบัญญตั ทิ ม่ี ีลกั ษณะบงั คับใหก ระทําตาม บทบัญญัติทไี่ ม
มีลักษณะเปนการใหเ ลอื กปฏบิ ตั ไิ ด เปนตน การใชส ิทธิและเสรีภาพท่ีเปนปฏิปกษตอรัฐธรรมนูญจะ
หมายเฉพาะกรณีท่ีเปนปฏิปกษตอบทบัญญัติของรัฐธรรมนูญท่ีมีลักษณะหามมิใหทําการแกไข
เปลยี่ นแปลงเทานั้น มิไดห มายความถึงบทบัญญัตขิ องรัฐธรรมนูญท้ังหมด

กรณี บทบญั ญัติของรัฐธรรมนญู แหงราชอาณาจกั รไทย พุทธศกั ราช 2550 ท่ีมลี กั ษณะหา มมิ
ใหแกไขเปล่ียนแปลงถูกบัญญัติไวใน มาตรา 291 วรรคสอง ซึ่งบัญญัติไววา ญัตติขอแกไขเพิ่มเติม
รฐั ธรรมนูญที่มีผลเปน การเปล่ียนแปลงการปกครองระบอบประชาธิปไตยอันมีพระมหากษัตริยทรง
เปนประมุข หรอื เปล่ยี นแปลงรปู ของรัฐ จะเสนอมิได ฉะนน้ั สาระสําคัญทไ่ี มอาจใชสทิ ธิใหเปน ปฏปิ ก ษ

224 กฎหมายรัฐธรรมนญู และสถาบันการเมือง

ตอรัฐธรรมนูญ จึงไดแก ระบอบประชาธิปไตยอันมีพระมหากษัตริยเปนประมุข และรูปของรัฐ
สาํ หรับสาระสําคญั ของระบอบประชาธิปไตย ไดแ ก

1. อาํ นาจอธปิ ไตยเปน ของปวงชน
2. เปน การปกครองระบอบประชาธิปไตยแบบเสรี มใิ ชร ะบอบประชาธิปไตยแบบเผดจ็ การ
3. เปน การปกครองในระบอบประชาธปิ ไตยทางผูแทน
4. เปนการปกครองระบอบประชาธปิ ไตยท่อี าศยั หลกั เสยี งขา งมาก
5. เปน การปกครองในระบอบประชาธิปไตยโดยอาศัยระบบพรรคการเมอื ง
รัฐธรรมนูญแหงราชอาณาจักรไทย ไดบัญญัติหามการกระทําท่ีเปนปฏิปกษตอระบอบ
ประชาธปิ ไตย ในมาตรา 68 ซึ่งไดบัญญัติวา “บุคคลจะใชสิทธิและเสรีภาพตามรัฐธรรมนูญเพ่ือลม
ลางการปกครองระบอบประชาธิปไตยอันมีพระมหากษัตริยทรงเปนประมุขตามรัฐธรรมนูญน้ี หรือ
เพื่อใหไดมาซ่ึงอํานาจในการปกครองประเทศโดยวิธีการซึ่งมิไดเปนไปตามวิถีทางที่บัญญัติไวใน
รัฐธรรมนูญนี้มไิ ด”
สว นในเรื่องรปู ของรฐั น้ันการใชส ิทธแิ ละเสรีภาพท่ีเปน ปฏปิ กษในกรณนี ี้ จงึ หมายถึงกรณีที่มี
ความพยายามท่จี ะเปล่ยี นแปลงรัฐเดี่ยวเปนสหพันธรัฐ พยายามที่จะเปล่ียนจากราชอาณาจักรเปน
สาธารณรฐั หรอื พยายามที่จะแยกสว นใดสวนหนง่ึ เปน รฐั อสิ ระ ดงั นยี้ อมเปนการกระทําท่ีกระทบตอ
ความเปนราชอาณาจักรที่เปนอนั หน่งึ อันเดยี วกันแบงแยกมิได ดังน้ันหากมีการใชสิทธิท่ีเปนปฏิปกษ
ตอระบอบประชาธปิ ไตยหรือเปนปฏิปกษตอรัฐเด่ียว ซ่ึงเปนราชอาณาจักรจึงยอมเปนการใชสิทธิท่ี
เปน ปฏปิ กษตอรฐั ธรรมนูญและไมไ ดรับความคุมครอง

หลักประกนั การคุมครองสิทธิและเสรภี าพตามรัฐธรรมนญู

รฐั ธรรมนูญเปนกฎหมายสูงสุดท่ีมหี ลักการรับรองคมุ ครองสทิ ธิและเสรีภาพของบุคคล มีการ
กําหนดหลักประกันในการตรากฎหมายเพื่อจํากัดสิทธิและเสรีภาพของบุคคล กลาวคือ ฝายนิติ
บัญญัติ จะตรากฎหมายเพ่ือจํากัดสิทธิและเสรภี าพของบคุ คลไดตอ งเปนไปตามเง่ือนไขท่ีรัฐธรรมนูญ
กําหนดไวเทาน้นั

บรรเจิด สิงคะเนติ (2548 : 249 -337) ไดใ หคําอธิบายไวว า เพ่อื มิใหการรับรองสิทธเิ สรีภาพ
เปน การรับรองโดยลายลักษณอ ักษรแตเ พียงอยา งเดยี ว รฐั ธรรมนญู จึงสรางหลักประกันเพ่ือคุมครอง
สทิ ธเิ สรีภาพของบุคคลใหม ีผลบังคบั ใชไดอยางจริงจัง ดงั วธิ ีการตางๆ ดงั น้ี

1. การรบั รองหลกั การคมุ ครองสิทธเิ สรีภาพไวใ นหมวดที่ 1 วาดวยบทท่ัวไป เพื่อแสดงถึง
สถานะของบทบัญญัติดังกลาววาเปนหลักการพื้นฐานของรัฐธรรมนูญ บทบัญญัติอ่ืนใดของ
รัฐธรรมนญู หรือกฎหมายอนื่ จะละเมดิ มิได

2. การบญั ญตั ใิ หการใชอ าํ นาจขององคกรของรัฐทุกองคกรตองคํานึงถึงสิทธิเสรีภาพของ
บคุ คล

สทิ ธแิ ละเสรีภาพ 225

3. การรับรองใหบุคคลสามารถยกบทบัญญัติท่ีใหความคุมครองสิทธิเสรีภาพตามท่ี
รฐั ธรรมนูญกาํ หนดเพอื่ ใชส ิทธิทางศาล หรือยกข้ึนเปนขอตอ สคู ดใี นชน้ั ศาล

4. การจํากดั สทิ ธเิ สรีภาพของบุคคลไมอาจกระทําได เวนแตอาศัยอํานาจตามบทบัญญัติ
แหงกฎหมาย นอกจากน้ีกฎหมายดังกลาวจะตองเปนกฎหมายเฉพาะกรณีที่รัฐธรรมนูญกําหนดให
สามารถตราขน้ึ เพื่อจาํ กัดสทิ ธเิ สรีภาพบางประเภทได อีกทั้งเน้ือหาสาระของกฎหมายจะตองไมเปน
การจํากัดสิทธิเสรีภาพจนเกินความจําเปน ไมกระทบกระเทือนถึงสาระสําคัญหรือแกนของสิทธิ
เสรีภาพประเภทนั้น กฎหมายท่ีมงุ จํากัดสทิ ธเิ สรภี าพจะตองใชบงั คบั เปนการท่ัวไป ไมเ ลอื กทีจ่ ะบังคับ
บุคคลใดบุคคลหน่งึ หรอื กลมุ บุคคลใดกลมุ บคุ คลหน่ึงอันเปนการเลือกปฏิบตั ิตอ บุคคล และกฎหมาย
น้นั จะตองระบุบบญั ญตั ิแหง รฐั ธรรมนูญทใี่ หอํานาจในการตรากฎหมายไวดวย ฉะน้นั กฎหมายฉบับใด
ท่ีมีเนื้อหาเปนการจํากัดสิทธิเสรีภาพของบุคคลไมวาจะเปนสิทธิเสรีภาพประเภทใดก็ตาม หากไม
ปฏิบตั ติ ามหลักเกณฑขางตน กฎหมายดังกลาวยอมมีปญ หาความชอบดวยรฐั ธรรมนูญ

5. การจัดตัง้ องคกรตามรฐั ธรรมนญู ทม่ี ีความเปน อิสระเพ่อื ทําหนา ท่ีตรวจสอบการกระทําที่
เปน การละเมิดสิทธิเสรีภาพของบุคคล เชน คณะกรรมการสิทธิมนุษยชนแหงชาติ และผูตรวจการ
แผน ดิน เปน ตน

6. การรับรองอํานาจขององคกรของรัฐฝายตุลาการเพื่อทําหนาที่ตรวจสอบการกระทํา
ตา งๆ ของรฐั ท่ีเปนการละเมดิ สทิ ธมิ นษุ ยชน และมีปญหาความชอบดว ยกฎหมาย เชน การรับรองให
ศาลรฐั ธรรมนญู มอี าํ นาจพิจารณาวนิ ิจฉัยกรณีบทบญั ญัติแหงกฎหมายกระทบตอ สิทธมิ นุษยชนและมี
ปญ หาเก่ียวกับความชอบดว ยรัฐธรรมนูญ หรอื การรับรองใหศ าลปกครองมีอํานาจพิจารณาพิพากษา
กรณีกฎ คําสั่ง หรือการกระทําอ่ืนใดในทางปกครองกระทบตอสิทธิมนุษยชนและมีปญหาเกี่ยวกับ
ความชอบดว ยรฐั ธรรมนญู หรือกฎหมาย

กลุมพลังวิชาการเพ่ืออนาคต (2553 : 221-225) ไดอธิบายไววา ในบทบัญญัติมาตรา 29
ของรฐั ธรรมนญู แหงราชอาณาจกั รไทย พุทธศักราช 2550 ไดก าํ หนดสภาพเง่อื นไขของการจํากัดสิทธิ
เสรภี าพ ประกอบดวยหลักเกณฑด ังตอ ไปนี้

1. การจํากัดสิทธิตองเปนการทั่วไปและไมมุงหมายใหใชบังคับแกกรณีใดกรณีหนึ่งหรือ
บุคคลใดบุคคลหนึ่งเปนการเจาะจง บทบัญญัติตามมาตรา 29 วรรค 2 ของรัฐธรรมนูญแหง
ราชอาณาจักรไทย เรียกรองใหองคกรนิติบัญญัติซ่ึงมีอํานาจในการตรากฎหมายจํากัดสิทธิและ
เสรีภาพของบุคคลวาจะตอ งตรากฎหมายใหม ผี ลบังคับเปนการทั่วไป และไมมุงหมายใหใชบังคับแก
กรณีใดกรณีหน่ึงโดยเฉพาะเจาะจง โดยมวี ตั ถุประสงคเ พื่อหลกี เลยี่ งไมใ หองคกรนติ บิ ัญญัติออกคําส่ัง
ทางปกครองในรปู ของกฎหมาย เพราะคาํ สงั่ ทางปกครองเปนเคร่ืองมือหนักที่องคกรฝายปกครองใช
ในการดําเนนิ กจิ กรรมทางปกครองใหส าํ เรจ็ ลลุ ว งไปได ซงึ่ ถือวา เปนภาระหนา ที่โดยแทข องฝา ยบรหิ าร
หรอื ฝา ยปกครอง การยอมใหฝายนติ ิบญั ญตั ิตรากฎหมายจาํ กัดสิทธิและเสรภี าพเพ่อื ใชบังคับแกกรณี
ใดกรณีหน่ึงหรือแกบุคคลใดบุคคลหนึ่ง จึงเปนการยอมใหฝายนิติบัญญัติเขาไปแทรกแซงอํานาจ
เจา หนาท่ขี องฝา ยบรหิ ารหรอื ฝา ยปกครอง อันขดั ตอ หลักการแบงแยกอํานาจซงึ่ เปนหลักการสาํ คญั ใน

226 กฎหมายรัฐธรรมนูญและสถาบันการเมอื ง

ระบอบประชาธปิ ไตย และเพือ่ ปอ งกนั มใิ หมีการเลือกปฏิบตั ิอยางไมเปนธรรมตอปจเจกบุคคลแตละ
คน โดยการตรากฎหมายเฉพาะกรณีขึน้ ใชบงั คับอันขัดตอ หลักความเสมอภาคตามรฐั ธรรมนญู

กรณีฝายนิติบัญญัติตรากฎหมายจํากัดสิทธิและเสรีภาพแตมีผลใชบังคับเฉพาะบุคคลหนึ่ง
หรือกลุมบคุ คลจาํ นวนแนนอนจํานวนหน่ึง หรอื กลุมบุคคลทีอ่ าจคาํ นวณเปน จาํ นวนได กบั กรณีที่ฝาย
นิติบัญญัติตรากฎหมายจํากัดสิทธิและเสรีภาพที่แมกฎหมายน้ันจะมีลักษณะเปนนามธรรมและใช
บังคับแกบุคคลทว่ั ไปก็ตาม แตในทางขอเท็จจรงิ แลว ฝา ยนติ บิ ัญญัติมุง ประสงคจ ะใหใชบ ังคบั กับบคุ คล
เฉพาะรายหรือเฉพาะกลุม หรืออาจกลาวไดวา กฎหมายน้ันอาํ พรางเจตนาทแ่ี ทจริง ซึง่ ทัง้ สองกรณีถือ
ไดวา เปนกฎหมายท่ีไมมผี ลใชบังคบั เปนการทว่ั ไป แตเปนกฎหมายที่ใชเฉพาะบุคคลและเฉพาะกรณี
ในทางตรงกันขาม หากเปนกรณีท่ีเกิดเหตุการณหรือขอเท็จจริงอยางใดอยางหนึ่งขึ้น และฝายนิติ
บัญญัติเห็นวาจําเปนจะตองมีการตรากฎหมายจํากัดสิทธิและเสรีภาพของประชาชน ซึ่งถาหากวา
กฎหมายนั้นไมไดมีผลเฉพาะเหตุการณนน้ั แตไ ดรับการบัญญตั ใิ หครอบคลมุ เหตุการณท่ีจะเกิดข้ึนใน
อนาคต กับท้ังใชบ ังคับบุคคลไมจํากัดจํานวนดวยแลว จะถือวาในกรณีเชนนี้ฝายนิติบัญญัติอาจตรา
กฎหมายลกั ษณะนีใ้ ชบ งั คบั ได โดยถือวาเปน การตรากฎหมายทม่ี ีผลเปนการทั่วไปและไมมุงหมายให
ใชบงั คับแกก รณใี ดกรณีหนง่ึ เปน การเฉพาะเจาะจง ดังนนั้ หากฝา ยนติ ิบญั ญัตติ รากฎหมายทีม่ ผี ลเปน
การจํากดั สิทธเิ สรภี าพของประชาชน แตข ดั กบั หลักท่ีบัญญัติไวในมาตรา 29 วรรค 2 ยอมถือวาเปน
การขดั ตอ รฐั ธรรมนูญ

2. การจํากัดสทิ ธจิ ะกระทบกระเทือนสาระสําคัญแหงสิทธิไมได หลักการนี้เรียกรองการ
ควบคมุ การจํากดั สิทธิในกรณสี มบรู ณ กลา วคอื ไมวากรณีจะเปนประการใด ฝายนิติบัญญัติไมอาจจะ
ออกกฎหมายที่มีผลกระทบกระเทือนสาระสําคญั แหงสิทธิเสรีภาพได เพราะตามรัฐธรรมนูญมาตรา
29 ถือวาเปนการคมุ ครองข้ันตา่ํ สดุ ตอแกนของสทิ ธเิ สรภี าพอนั เปน หัวใจของสิทธแิ ละเสรภี าพนน้ั ๆ ซ่ึง
ไดแบง เขตแดนของสิทธอิ อกเปน 2 สว น กลาวคือ สว นที่รัฐไมอาจกาวลวงเขาไปกระทบตอสิทธิและ
เสรภี าพไดเลย และสว นทร่ี ฐั อาจเขา ไปกระทบตอสทิ ธิและเสรภี าพน้นั ได โดยในสว นหลังนร้ี ัฐธรรมนญู
ไดกําหนดไวในรัฐธรรมนูญแลววา สิทธแิ ละเสรภี าพประเภทไหนท่ีรัฐธรรมนูญตองการจะคมุ ครอง

3. การจํากัดสิทธิจะตองกระทําเทาท่ีจําเปน หลักการจํากัดสิทธิและเสรีภาพเทาที่จะ
จําเปน หรือหลกั พอสมควรแกเ หตุ หรอื หลักความไดสัดสวน เปนหลักท่ีมีความสําคัญอยางยิ่งในการ
นํามาใชควบคุมการใชอ าํ นาจของรัฐท่ีมผี ลกระทบตอสทิ ธิและเสรีภาพของประชาชน สาระสาํ คัญของ
หลกั ความไดส ัดสว น มีดงั ตอ ไปน้ี

3.1 หลักความสัมฤทธ์ิผล หมายถึง มาตรการน้ันเปนมาตรการท่ีอาจทําใหบรรลุ
วตั ถุประสงคต ามที่กาํ หนดไวไ ด มาตรการอนั ใดอันหนึ่งจะเปน มาตรการท่ีไมเหมาะสมหากมาตรการ
น้ันไมอาจบรรลุวัตถุประสงคตามที่กฎหมายกําหนดไวได หรือการบรรลุวัตถุประสงคดังกลาวน้ัน
เปนไปดวยความยากลาํ บาก

3.2 หลักความจําเปน หมายถงึ มาตรการหรือวิธีการท่ีอาจบรรลุวัตถุประสงคตามที่
กาํ หนดได และเปน มาตรการหรอื วิธกี ารที่อาจกอ ใหเกดิ ผลกระทบนอ ยทีส่ ุด ดังนั้นหากมมี าตรการอืน่

สทิ ธแิ ละเสรภี าพ 227

ท่สี ามารถบรรลวุ ัตถุประสงคนน้ั และมผี ลกระทบนอยกวา มาตรการที่รัฐไดเ ลอื กใช ในกรณีน้ียอ มถือได
วามาตรการท่รี ฐั นาํ มาใชไ มเ ปน ไปตามหลักความจําเปน

3.3 หลกั ความไดส ัดสว น ในความหมายอยางแคบ หมายถึง มาตรการอันใดอันหน่ึง
จะตองไมอ ยูนอกเหนอื ขอบเขตของความสัมพันธระหวางวธิ ีการดังกลาวกับวัตถุประสงคที่กําหนดไว
กลาวคือ เปนการพจิ ารณาความสมดุลระหวา งสิทธิขนั้ พน้ื ฐานทีถ่ ูกกระทบกบั ผลประโยชนสวนรวมที่
เกิดจากการกระทบสิทธิข้ันพื้นฐานดงั กลาวจะตองอยูในสัดสวนท่ีสมดุลกัน แตหากกระทบสิทธิของ
ปจเจกบุคคลมากแตประโยชนสาธารณะที่เกิดจากการกระทบสิทธิดังกลาวมีเพียงเล็กนอยเทานั้น
ยอ มถอื วา ไมเ ปน ไปตามหลักความไดสัดสว นในความหมายอยา งแคบ

4. การจาํ กัดสิทธติ องระบบุ ทบัญญตั ใิ นรฐั ธรรมนญู ใหอ ํานาจในการตรากฎหมายจํากัดสิทธิ
หลักการจํากัดสิทธิตองระบุบทบัญญัติในรัฐธรรมนูญที่ใหอํานาจในการตรากฎหมายจํากัดสิทธิ มี
ความสาํ คญั ในการเตือนฝายนิติบัญญัติไมใหเขาไปแทรกแซงในขอบเขตของสิทธิขั้นพื้นฐานที่ไดรับ
ความคมุ ครองโดยไมตัง้ ใจ และโดยปราศจากการไตรตรองช่ังนํา้ หนักระหวางผลดแี ละผลเสียของการ
แทรกแซงดังกลา วกับผลทจ่ี ะไดจากการแทรกแซงดังกลาว ดงั นน้ั ฝา ยนติ บิ ัญญัตคิ วรจะตองไตรตรอง
อยางรอบคอบและจะตองตรวจสอบอยางละเอยี ดถึงผลดงั กลา ว เมื่อฝายนิติบญั ญตั ไิ ดลว งลํ้าเขา ไปใน
ขอบเขตของสิทธขิ ั้นพ้ืนฐานทไี่ ดร ับการรับรองโดยรัฐธรรมนูญ หนา ทีใ่ นการอางมาตราท่ีใหอํานาจใน
การจาํ กดั สทิ ธขิ ้นั พื้นฐานไวใ นกฎหมายถือวาเปนขอ จาํ กัดในทางรปู แบบทม่ี ตี อ ฝายนิติบัญญตั ิ

กลา วโดยสรุป ในยามท่ีบานเมืองสงบสุข การจํากัดสิทธแิ ละเสรภี าพของบุคคลโดยบทบญั ญตั ิ
แหง กฎหมาย ฝายนิตบิ ัญญตั ิตอ งตราโดยมีวตั ถุประสงคเปน ไปตามเงอ่ื นไขท่ีรัฐธรรมนูญกําหนด การ
จาํ กัดสิทธิและเสรีภาพโดยบทบญั ญัติแหงกฎหมายจึงจะชอบดวยรัฐธรรมนูญ แตในบางสถานการณ
เม่ือเกิดความไมสงบข้ึนในบานเมือง เพ่ือการดํารงอยูของรัฐและเพ่ือความตอเนื่องในการบริหาร
สาธารณะ สิทธิและเสรีภาพของประชาชนจึงตองถูกจํากัดลงภายใตสถานการณพิเศษบางอยาง
กลาวคือ รัฐธรรมนูญบัญญัติขอจํากัดของการใชสิทธิและเสรีภาพไว 3 ประการ คือ ตองไมเปน
ปฏปิ กษต อรฐั ธรรมนูญ ไมกระทบสทิ ธขิ องบคุ คลอืน่ และไมข ัดตอ ศลี ธรรมอันดีของประชาชน

องคก รที่ทาํ หนา ทคี่ ุมครองสทิ ธแิ ละเสรีภาพของประชาชนตามรัฐธรรมนญู

การบัญญัติรับรองและคุมครองสิทธิและเสรีภาพไมไดทําใหประชาชนมิสิทธิและเสรีภาพ
อยางสมบูรณ เพราะเม่ือมีการละเมิดสิทธิและเสรีภาพข้ึน ก็จําเปนท่ีจะตองมีองคกรมาทําหนาที่
คมุ ครอง ซ่ึงองคก รทีท่ ําหนา ท่คี มุ ครองสิทธแิ ละเสรีภาพของประชาชนตามรัฐธรรมนูญท่ีสําคัญ ไดแก
ศาลรัฐธรรมนูญ ศาลปกครอง ศาลยุติธรรม ผูตรวจการแผนดิน และคณะกรรมการสิทธิมนุษยชน
แหงชาติ

โกวทิ วงศส รุ วฒั น (2559 : 1-41-1-47) ไดอธิบายถึงองคก รทางตุลการและองคกรอิสระตาม
รัฐธรรมนูญ ซง่ึ เปนกระบวนการทางดา นตลุ การและคุม ครองสทิ ธิเสรีภาพของประชาชน ไวด ังน้ี

228 กฎหมายรฐั ธรรมนูญและสถาบันการเมือง

ศาลรัฐธรรมนูญ (Constitution Court)
เปนองคการท่ีสําคัญที่มีอํานาจหนาที่ในการคุมครองสิทธิและเสรีภาพของประชาชน การ
คุม ครองทาํ ไดโ ดยการตรวจสอบการทํางานของฝายนิติบัญญัติโดยการตรวจสอบรางกฎหมาย และ
กฎหมายท่ีสภาตราขึ้น ตลอดจนพระราชกําหนดวาขัดตอสิทธิและเสรีภาพที่รัฐธรรมนูญรับรองไว
หรอื ไม แตท งั้ น้ีรฐั ธรรมนญู ประชาชนจะมีสิทธฟิ องคดีตอ ศาลรฐั ธรรมนญู ไดโดยโตรงหรอื ไม ขน้ึ อยูกบั
บทบญั ญตั ขิ องรัฐธรรมนูญแตล ะฉบับ
ศาลปกครอง (Administrative Court)
เปนองคกรที่มีอํานาจหนาทใี่ นการตรวจสอบการทํางานของฝายบริหารวา การออกกฎ คําสั่ง
ทางปกครอง หรอื การะทําอ่นื ใด ทอี่ อกโดยฝา ยบริหารขดั ตอ ความขอบของกฎหมายหรือไม โดยศาล
ปกครองมีอํานาจพิจารณาพพิ ากษาคดีทเ่ี ปนขอพพิ าทของฝา ยบรหิ ารอันเนอ่ื งมาจากการกระทําหรือ
ละเวน การกระทําทีฝ่ า ยบรหิ ารตอ งรับผิดชอบในการปฏบิ ัตหิ นา ท่ตี ามกฎหมาย
ศาลยตุ ิธรรม (Court Justice)
เปน ศาลอกี ศาลหน่งึ ท่ีมีหนา ท่ใี นการคมุ ครองสิทธิและเสรภี าพของประชาชน ศาลยุติธรรมที่
ทาํ หนาท่ีคุม ครองสิทธิและเสรีภาพของประชาชน ไดแก ศาลอาญา กลาวคือ เม่ือมีการกระทําของ
เจา หนา ท่ีรฐั อนั ละเมิดตอ สิทธิและเสรีภาพที่กฎหมายคุมครองแกบุคคลใด บุคคลผูถูกละเมิดยอมมี
อาํ นาจทจ่ี ะนาํ คดีขน้ึ สศู าลได โดยเฉพาะอยางย่ิงในกรณีท่ีเจาหนาท่ีของรัฐเปนผูละเมิดเสียเอง โดย
การปฏิบัตหิ รือละเวนการปฏิบตั โิ ดยไมช อบ (มาตรา 157 ประมวลกฎหมายอาญา)
ผตู รวจการแผนดิน (Ombudsman)
เปนองคกรตามรัฐธรรมนูญท่ีมีจํานวนไมเกิน 3 คน ซ่ึงพระมหากษัตริยทรงแตงต้ังตาม
คําแนะนําของวุฒิสภา จากบุคคลท่ีไดรับการสรรหาจากคณะกรรมการสรรหา โดยมีอํานาจหนาที่
สาํ คญั คอื
1. พิจารณาและสอบสวนหาขอเท็จจริงตามคํารองเรียนในกรณี 1) การไมปฏิบัติตาม
กฎหมายหรือปฏิบัตินอกเหนืออํานาจหนาท่ีตามกฎหมายของขาราชการ พนักงานหรือลูกจางของ
หนว ยราชการ หนว ยงานของรัฐ หรือรัฐวิสาหกิจ หรือราชการสวนทองถิ่น และ 2) การปฏิบัติหรือ
ละเลยไมปฏิบัตหิ นาที่ของขา ราชการ พนักงาน หรือลกู จา งของหนว ยราชการ หนวยงานของรัฐ หรือ
รฐั วสิ าหกิจ หรือราชการสวนทองถิ่น ท่กี อใหเ กิดความเสียหายแกผ รู องเรียนหรอื ประชาชนโดยไมเปน
ธรรม ไมวาการนัน้ จะชอบหรอื ไมช อบดว ยอาํ นาจหนา ทกี่ ต็ าม
2. จดั ทาํ รายงานพรอมทัง้ เสนอความเห็นและขอเสนอแนะตอรัฐสภา นอกเหนือจากนี้ใน
กรณผี ตู รวจการแผนดินเหน็ วาบทบัญญตั ิแหงกฎหมายใดมีปญหาเกีย่ วกับความชอบดวยรัฐธรรมนูญ
ผูตรวจการแผนดินสามารถเสนอเรื่องพรอมความเห็นตอศาลรัฐธรรมนูญเพ่ือพิจารณาวินิจฉัยวา
กฎหมายขัดรฐั ธรรมนูญ หรอื หากเปนกฎ ขอบังคบั หรือการกระทําใดของฝายบรหิ ารขัดตอกฎหมาย
ผตู รวจการแผน ดนิ ก็สามารถเสนอเรือ่ งพรอ มความเห็นตอศาลปกครองไดเ ชนกัน

สิทธิและเสรีภาพ 229

คณะกรรมการสทิ ธิมนุษยชน (Human Rights Commission)
เปนองคกรตามรัฐธรรมนูญ (องคอิสระ) ซ่ึงประกอบดวยประธานกรรมการคนหนึ่งและ
กรรมการอ่นื จาํ นวน 6 คน ซึ่งพระมหากษัตริยทรงแตงตั้งตามคําแนะนําของวุฒิสภาจากผูซึ่งไดรับ
การสรรหา โดยมีอํานาจหนาท่ี ดังน้ี
1. ตรวจสอบและรายงานการกระทําหรือการละเลยการกระทําอันเปนการละเมิดสิทธิ
มนษุ ยชน หรอื อันไมเปนไปตามพันธกรณีระหวางประเทศเกี่ยวกับสิทธิมนุษยชนท่ีประเทศไทยเปน
ภาคี และเสนอมาตรการแกไขที่เหมาะสมตอบุคคลหรือหนวยงานที่กระทําหรือละเลยการกระทํา
ดงั กลา ว เพอ่ื ดําเนนิ การ ในกรณีทป่ี รากฏวา ไมม ีการดาํ เนินการตามท่ีเสนอใหรายงานตอรัฐสภาเพื่อ
ดาํ เนินการ ตอ ไป
2. เสนอแนะนโยบายและขอเสนอในการปรบั ปรงุ กฎหมาย กฎหรอื ขอ บงั คับตอรัฐสภาและ
คณะรฐั มนตรเี พือ่ สงเสรมิ และคุมครองสทิ ธิมนษุ ยชน
3. สงเสรมิ การศึกษา การวิจัย และการเผยแพรค วามรดู า นสทิ ธิมนษุ ยชน
4. สงเสริมความรว มมือและการประสานงานระหวางหนวยราชการ องคการเอกชนและ
องคก ารอืน่ ในดานสทิ ธมิ นษุ ยชน
5. จดั ทาํ รายงานประจาํ ปเพ่ือประเมินสถานการณดานสิทธิมนุษยชนภายในประเทศและ
เสนอตอ รฐั สภา
6. อํานาจหนาท่อี นื่ ตามที่กฎหมายบัญญัติ

แนวคดิ วา ดวยศกั ดิ์ศรคี วามเปนมนษุ ยแ ละหลกั ความเสมอภาค

แนวคดิ วา ดวยศักดศิ์ รีความเปนมนุษย
แนวคดิ วาดวยศกั ดิค์ วามเปน มนุษย (Human Dignity) ไดร ับการพัฒนามากพรอมกบั แนวคดิ
วา ดว ยสิทธติ ามธรรมชาติของสํานักกฎหมายธรรมชาติ โดยเห็นวามนุษยที่ถือกําเนิดมายอมมีศักดิ์ศรี
ในความเปน มนุษยทกุ คน รัฐหรอื บคุ คลอ่ืนใดกม็ อิ าจละเมิดศักดศ์ิ รคี วามเปนมนษุ ยไ ด
บรรเจิด สงิ คะเนติ (2548 : 35-36) ไดก ลาวไววา ศกั ด์ิศรคี วามเปน มนษุ ย (Human Dignity)
ในทางกฎหมายนน้ั นกั กฎหมายชาวเยอรมนั ทชี่ ่อื เคลาส สเติรน (Stern) ไดใหความหมายวา หมายถึง
คุณคา อันมีลกั ษณะเฉพาะท่ผี กู พันอยูกับความเปนมนุษย ซึ่งบุคคลในฐานะที่เปนมนุษยทุกคนไดรับ
คุณคาดังกลาว โดยไมตองคํานึงถึงเพศ เชื้อชาติ ศาสนา วัย หรือคุณสมบัติอ่ืนๆ ของบุคคล จาก
ความหมายดังกลาว จะเห็นไดวา ศักด์ิศรีความเปนมนุษยเปนคุณคาที่มีลักษณะเฉพาะอันสืบ
เน่ืองมาจากความเปนมนุษยและเปน คณุ คาทผ่ี กู พนั อยเู ฉพาะกับความเปน มนษุ ยเทา นน้ั โดยไมข้ึนอยู
กับเงือ่ นไขอันใดท้งั สิ้น เชน เช้ือชาติ ศาสนา เปน ตน คุณคาของความเปนมนุษยดังกลาวนี้มีอยูเพื่อให
มนุษยมีความเปนอิสระในการพัฒนาบุคลิกภาพสวนบุคคลภายใตความรับผิดชอบของตนเองโดย
อสิ ระ และถอื วา ศกั ดิ์ศรีความเปนมนุษยเปน ส่ิงสูงสดุ ทีม่ อิ าจลวงละเมิดได

230 กฎหมายรัฐธรรมนญู และสถาบันการเมอื ง

สาํ หรบั ความหมายศกั ดิศ์ รคี วามเปน มนุษยหมายถึงความมีคา ของมนษุ ยแ ตล ะคนทง้ั ในแงข อง
ความมีคาในตัวเองของผนู ั้นเอง และในสถานภาพของความเปน มนษุ ยของแตล ะคนดวย ศักด์ศิ รีความ
เปนมนุษยย อมเปนสวนที่เปน สาระสาํ คญั ของมนุษยแตละคนอนั ไมอ าจจะพรากเสียได อาจกลา วไดวา
ศกั ด์ศิ รีความเปน มนษุ ยก ็คือการปฏิบตั ิตอ เพ่ือนมนุษยดว ยกันดงั เชนเขาเปนมนษุ ย โดยทมี่ นษุ ยทุกคน
มีคุณคาในตัวเองอนั ไมอาจแบง แยกดวยเหตแุ หง เพศ เชื้อชาติ สัญชาติ ภาษา ถิ่นกําเนิด สถานะทาง
สงั คมและเศรษฐกจิ หรอื ปจจยั อื่นใด อนั ไมคํานงึ ถงึ สถานะท่บี คุ คลดงั กลา วเปน มนุษยเชน เดียวกบั เรา
ผูทรงศักดิ์ศรีความเปน มนษุ ยคือมนุษยแ ตละคนโดยมไิ ดจํากดั แตพ ลเมืองของรัฐหนง่ึ รัฐใด แมแ ตค นไร
สญั ชาติ คนเรรอน คนท่ไี มอาจส่ือสารดวยวิธีใดๆ ก็ยอมเปนผูทรงไวซึ่งศักดิ์ศรีความเปนมนุษยดวย
ดังน้ัน การเอาคนไปเปนทาสและมองวาเปนเพียงทรัพยสมบัติของนายทาส จะเฆ่ียนตีหรือลงโทษ
อยางใดกไ็ ดหรือการแบงชนชน้ั วรรณะของบุคคล ไมวา จะเก่ียวพนั กบั ความเช่อื ในลัทธิศาสนาหรือไมก็
ตาม จึงเปน การละเมดิ ตอ ศักดิศ์ รคี วามเปน มนษุ ยอ ยา งชดั เจน

อภชิ าติ แสงอมั พร (2559 : 169) กลา วไววา รัฐธรรมนญู แหงราชอาณาจกั รไทย พุทธศักราช
2550 มาตรา 4 ไดบญั ญัติถึงแนวคิดวา ดว ยศกั ด์ิศรีความเปน มนุษยไววา ศักดศิ์ รีความเปน มนษุ ย สิทธิ
เสรีภาพ และความเสมอภาคของบุคคล ยอมไดรับการคุมครอง บทบัญญัติน้ีจึงเปนการประกาศ
หลกั การพืน้ ฐานของรฐั ธรรมนูญวาประสงคจะใหค วามคุมครองศกั ดศ์ิ รีความเปน มนษุ ย บทบัญญัติอืน่
ใดในรฐั ธรรมนญู หรอื กฎหมายจะตองไมม ีเนอ้ื หาที่ขดั หรอื แยงกับหลักการคุมครองศักดิ์ศรีความเปน
มนุษย เนอ่ื งจากสถานะของบทบัญญัตินเ้ี ปนหลักการพืน้ ฐานอันมอิ าจถูกเปลย่ี นแปลงหรือละเมดิ ได

กลาวโดยสรปุ สถานะของแนวคดิ วาดว ยศกั ดศิ์ รีความเปนมนษุ ยจ งึ เปน พ้ืนฐานของแนวคิดวา
ดวยสิทธแิ ละเสรภี าพอีกช้ันหนง่ึ กลาวคือ แมบ ุคคลไดรับความคุมครองสิทธิเสรีภาพจากรัฐและการ
จาํ กดั สทิ ธเิ สรีภาพก็เปนไปตามกฎหมายท่ผี านความเหน็ ชอบจากรัฐสภาแลวก็ตาม แตหากมาตรการ
ทางกฎหมายมลี ักษณะเปน การเหยยี บยํา่ ดหู มนิ่ ถงึ รากฐานศักด์ิศรคี วามเปนมนุษย สิทธิเสรีภาพที่รัฐ
รับรองก็ยอ มไรค วามหมาย เชน กฎหมายทผ่ี านความเหน็ ชอบจากรัฐสภามีมาตรการลงโทษดวยการ
ตัดนว้ิ หรือปลอ ยกระแสไฟฟาใสน ักโทษ หรือ การขังคกุ ท่ีมีสภาพเหม็นและคบั แคบ เปน ตน

แนวคิดวาดว ยหลกั ความเสมอภาค
แนวคดิ เร่ืองหลักแหง ความเสมอภาคตัง้ อยบู นพื้นฐานทว่ี า โดยธรรมชาติแลว มนุษยท กุ คนเกดิ
มากและดํารงอยูอยางเสมอภาคเทา เทียมกัน และมนุษยทุกคนจะตองเคารพสิทธแิ ละเสรีภาพของกัน
และกนั
วรี ะ โลจายะ (2545 : 465-466) อธบิ ายไววา แนวคดิ ดังกลาวเปน มมุ มองของสาํ นกั กฎหมาย
ธรรมชาตทิ ี่มองวา ส่ิงเหลาน้ีติดตัวมาแตกําเนิดและถึงแมจะไมมีกฎหมายบัญญัติรับรองไวเปนลาย
ลักษณอักษรก็ยังคงมีผลบังคับใชได การยอมรับหลักการดังกลาแสดงใหเห็นถึงความสัมพันธกับ
แนวคดิ ปจเจกชนนยิ มอีกดวย เพราะการทีร่ ฐั หรือบคุ คลตองยอมรบั และเคารพตอหลักความเสมอภาค
น้ันเทากบั เปน การยอมรับสิทธติ ามธรรมชาตขิ องปจเจกชนแตล ะคนดว ยเชน กัน

สทิ ธิและเสรีภาพ 231

ปจจบุ นั หลักความเสมอภาคเปนสว นหนึง่ ในหลักสิทธมิ นษุ ยชนท่ีไดร ับการยอมรับในรูปแบบ
ที่เปนกฎหมายลายลักษณอักษรโดยสํานักกฎหมายฝายบานเมือง กลาวคือ ไดรับการพิจารณาใน
มุมมองทางกฎหมายมใิ ชใ นขอบเขตทางปรัชญาแตเพียงอยางเดียว ปรากฏการณดังกลาวเปนผลมา
จากการรอมชอมทางความคดิ ของสํานักกฎหมายฝายบานเมืองและสํานักกฎหมายธรรมชาติ ซึ่งจะ
เห็นไดวาเปนการแปรสิทธิตามธรรมชาติของบุคคลมาเปนสิทธิของบุคคลท่ีไดรับการรับรองโดย
กฎหมาย

ววิ ฒั นาการของหลักความเสมอภาค
แนวคิดเรื่องหลักความเสมอภาคในสมัยด้ังเดิมเกิดจากคําสอนของศาสนาคริสต ท่ีสงผล
กระทบตอโครงสรางทางเศรษฐกจิ และระบบทาสทีม่ ีอยใู นยุคของอาณาจกั รโรมัน ตอมาในสมัยกลาง
ระบบศักดนิ าไดย กเลิกแนวคดิ เรอ่ื งความเสมอภาคและสรางลําดบั ชน้ั ของสังคมขน้ึ แปรผนั ตามสภาพ
ของท่ดี นิ และบุคคล อยางไรก็ตาม ความไมเสมอภาคในสมัยกลางดังกลาวคอยๆเปลี่ยนแปลงไปเมื่อ
เกดิ ชนชน้ั กลางทส่ี ะสมความเขม แข็งจนนําไปสกู ารเรยี กรอ งใหเ ปลยี่ นแปลงความไมเสมอภาคดงั กลา ว
สมยศ เช้ือไทย (2535 : 138) ไดอ ธบิ ายไววา สําหรับหลักความเสมอภาคตามรัฐธรรมนูญก็
คือหลักความเสมอภาคตอหนากฎหมาย (Equality before the law) ซ่ึงบุคคลยอมเสมอภาคใน
กฎหมายและไดร ับความคมุ ครองตามกฎหมายเทาเทียมกนั ดงั นน้ั นอกจากหลักความเสมอภาคตาม
รฐั ธรรมนูญจะมิใชแตเ พยี งแนวคิดปรัชญาทางกฎหมาย แตย ังไดรับการบัญญัติเปนลายลักษณอักษร
ในรฐั ธรรมนญู อีกดว ย ซึ่งสงผลใหหลักความเสมอภาคไดรับความคมุ ครองในระดับสูงสุด ซึ่งกฎหมาย
อน่ื ใดมิอาจะละเมดิ หลักการดังกลาวได
ทัง้ ทางเศรษฐกิจ สงั คม และการเมือง นอกจากนย้ี ังมเี อกสารทางประวัติศาสตรท ่รี ะบุถงึ หลกั
ความเสมอภาคไดดที ่สี ุด กค็ ือคําประกาศสทิ ธิมนุษยชนและพลเมืองของฝร่ังเศส ซึ่งตราขึ้นภายหลัง
จากการปฏิวัติใหญของฝรั่งเศส ป ค.ศ. 1789 ซึ่งหลังจากนั้นประเทศตางๆ ก็ไดนําหลักความเสมอ
ภาคไปบญั ญัตไิ วในรฐั ธรรมนูญของตน
ณัฐกร วิทติ านนท (2557 : 68) ไดใหคําอธบิ ายเกย่ี วกับประเภทของหลกั ความเสมอภาคไววา
ความเสมอภาคตามรฐั ธรรมนูญ แบง ออกเปน 2 ประเภท ไดแก หลักความเสมอภาคท่ัวไป และหลัก
ความเสมอภาคเฉพาะเรือ่ ง ดงั น้ี
1. หลกั ความเสมอภาคทวั่ ไป เปน สิทธขิ ั้นพ้ืนฐานของบุคคลทุกคนท่ีอาจกลาวอางกับการ
กระทําใดๆ ของรฐั ได หากเรื่องนน้ั มไิ ดม กี ารกาํ หนดไวในหลักความเสมอภาคเฉพาะเร่อื ง แตหากเร่ือง
ใดมหี ลักความเสมอภาคเฉพาะเรื่องกําหนดไวแลว ก็ใหพิจารณาไปตามหลักความเสมอภาคเฉพาะ
เร่ืองนั้นๆ
2. หลักความเสมอภาคเฉพาะเรอื่ ง คือ หลกั ความเสมอภาคท่ใี ชเ ฉพาะภายในขอบเขตเร่ือง
ใดเร่ืองหนึ่งเปนการเฉพาะ เชน หลักความเสมอภาคเฉพาะเร่ืองเก่ียวกับชายและหญิง โดย
ความสัมพันธระหวา งหลกั ความเสมอภาคท่ัวไปกับหลักความเสมอภาคเฉพาะเร่ืองน้ัน ถือไดวาหลัก
ความเสมอภาคทว่ั ไปเปน พนื้ ฐานของหลกั ความเสมอภาคเฉพาะเร่อื ง แตหลกั ความเสมอภาคทว่ั ไปนั้น

232 กฎหมายรฐั ธรรมนูญและสถาบันการเมือง

สามารถนําไปใชไ ดท กุ ๆ เรอ่ื งโดยไมจ ํากัดขอบเขตเรือ่ งใดเร่ืองหน่ึง และบุคคลทุกๆ คนยอมอางหลัก
ความเสมอภาคท่ัวไปได สวนหลักความเสมอภาคเฉพาะเร่ืองอาจถูกจํากัดโดยใชเฉพาะเรื่องหรือ
เฉพาะกลุม บคุ คลทีร่ ฐั ธรรมนูญมงุ คมุ ครองเทานั้น โดยหลักความเสมอภาคเฉพาะเรื่องน้ันยังถือเปน
หลักกฎหมายพิเศษซงึ่ ยอ มมากอนหลักความเสมอภาคท่ัวไป ถากฎเกณฑใดไดรับการพิจารณาดวย
หลกั ความเสมอภาคเฉพาะเร่อื งแลว กไ็ มจําเปน ตอ งนํามาพิจารณาตามหลักความเสมอภาคท่วั ไปอกี

สมยศ เชื้อไทย (2535 : 139) แบงหลักความเสมอภาคเฉพาะเร่ืองออกเปน 5 ดาน
ดงั ตอไปนี้

1. ความเสมอภาคในกระบวนการยุตธิ รรม เมอ่ื มกี รณที ีต่ อ งใชสทิ ธเิ รยี กรอ งทางศาล บุคคล
ทกุ คนทถี่ กู โตแ ยง สิทธิสามารถท่ีจะนาํ คดสี กู ารพิจารณาในศาลทม่ี เี ขตอาํ นาจไดอยางเทา เทียมกนั ผูใ ด
จะรอ งขอใหต ง้ั ศาลพิเศษเพอื่ พิจารณาพิพากษาคดีของตนโดยเฉพาะไมได

2. ความเสมอภาคในการเขาทํางานในภาครัฐ บุคคลทุกคนท่ีมีคุณสมบัติครบถวนตาม
กฎหมายทก่ี ําหนดคณุ สมบัติของบุคคลท่จี ะเขาทําหนาที่ในภาครัฐ บุคคลยอมมีความเสมอภาคท่ีจะ
สมคั รเขารบั ราชการได โดยทัว่ ไปกระบวนการคัดเลือกจะใชวิธีการสอบแขงขันเพื่อพิจารณาความรู
ความสามารถของบุคคล การนาํ หลักเกณฑอ ื่นมาพิจารณานอกจากเรื่องความรูความสามารถจึงอาจ
ขดั ตอ หลักความเสมอภาค เชน ผูมสี ิทธิสมัครสอบเปน เจา หนา ที่ของรฐั ตอ งจบปริญญาตรีเกยี รตนิ ยิ ม

3. ความเสมอภาคในการเลือกตัง้ บคุ คลทกุ คนท่มี คี ุณสมบตั ติ ามท่ีรฐั ธรรมนญู กาํ หนด ยอม
มีสิทธิเลอื กตัง้ และสิทธิในการลงสมคั รรับเลอื กต้ังอยางเทา เทียมกนั

4. ความเสมอภาคในการรับภาระของรัฐ เชน ความเสมอภาคในการชําระภาษีใหแกรัฐ
มากนอยตามความสามารถของแตละบุคคล ความเสมอภาคในการรับราชการทหารของชายไทยทุก
คน เวนแตจ ะเปน บคุ คลที่ไดร ับการยกเวนใหไ มต อ งเขา รับราชการทหาร เชน ผพู ิการทุพพลภาพ

5. ความเสมอภาคในการรับบริการสาธารณะ เชน บุคคลทุกคนมิสิทธิเสมอภาคในการรับ
การศกึ ษาขน้ั พน้ื ฐาน หรอื มีสิทธิเสมอภาคกันในการรับบริการทางสาธารณะสุขที่ไดมาตรฐาน

การกระทาํ ทขี่ ัดตอ หลกั ความเสมอภาค
โดยท่ัวไปบุคคลทุกคนยอมมีสิทธิเสมอกันในทางกฎหมาย อีกทั้งกฎหมายตองใหความ
คุม ครองบคุ คลทกุ คนอยางเทา เทียมกัน การเลอื กปฏิบตั ติ อ บคุ คลใดบุคคลหนึ่งใหแตกตางจากบุคคล
อน่ื ท้งั ทบ่ี ุคคลนั้นมคี ณุ สมบตั ิหรอื สาระสาํ คญั เชนเดียวกับบุคคลอ่ืน จึงเปนการเลือกปฏิบัติอยางไม
เปน ธรรมขัดตอ หลักความเสมอภาค การเลือกปฏบิ ัติตอบุคคลดวยเหตุแหงความแตกตางในเพศ เช้ือ
ชาติ ภาษา อายุ สภาพทางรางกายและจติ ใจ สถานะทางเศรษฐกิจและสังคม ความเช่ือความศรัทธา
การศึกษา หรือเหตุอ่ืนใด อันเปนสาระสําคัญของการดํารงอยูซึ่งศักด์ิศรีความเปนมนุษย จึงไมอาจ
กระทําได เพราะเทากับวาการเลือกปฏิบัติเชนน้ันไดแบงแยกชนช้ันของบุคคลท้ังท่ีตางก็เปนมนุษย
เชน เดียวกัน ดงั นนั้ การเลอื กปฏิบตั ิอยางไมเปน ธรรมดวยเหตุขางตน จึงเปนการเลือกปฏิบัติท่ีไมอาจ
ยอมรบั ได

สทิ ธแิ ละเสรภี าพ 233

สมคดิ เลิศไพฑรู ย (2548 : 77-80) มคี วามเห็นในประเด็นการเลือกปฏิบัติน้ีไว พอสรุปไดวา
การกระทําบางอยางอาจดูเหมือนจะเปนการละเมิดหลักความเสมอภาค แตหากการกระทํานั้นมี
เหตุผลสําคญั รองรับ ก็มอิ าจจดั วาเปน การเลือกปฏบิ ตั ทิ ี่ไมเปนธรรม เชน การเลือกปฏิบัติเพื่อรักษา
ประโยชนสาธารณะหรือรักษาความมั่นคงของรัฐ การเลือกปฏิบัติเพื่อขจัดอุปสรรคหรือสงเสริมให
บุคคลสามารถใชส ทิ ธเิ สรีภาพไดเชนเดียวกับบุคคลท่ัวไป เชน การสรางหองนํ้าสําหรับผูพิการ หรือ
การสรางทางเดินสาํ หรบั อาํ นวยความสะอวดใหแ กผพู กิ ารทางสายตาเปนการเฉพาะ เปนตน เพ่ือให
การใชสทิ ธขิ องบุคคลดังกลาวเทา เทยี มกับการใชสิทธิเสรีภาพของบุคคลทั่วไป หรือการเลือกปฏิบัติ
เพราะระบบการทํางานท่ีแตกตา งกนั เชน ระบบงานของเอกชนยอมแตกตา งจากระบบงานของรัฐ ซึ่ง
มีเร่อื งของสายการบังคับบัญชา วินัย สมรรถภาพ หรือจริยธรรมมาเกี่ยวขอ ง

สิทธเิ สรีภาพในรัฐธรรมนูญไทย

รฐั ธรรมนญู แหงราชอาณาจักรไทย ไดมบี ทบัญญัติในเร่ืองสิทธิเสรีภาพมาต้ังแตรัฐธรรมนูญ
ฉบบั แรก และไดขยายขอบเขตการคมุ ครองสิทธิและเสรภี าพมากขน้ึ เปน ลาํ ดบั กลา วไดวา รัฐธรรมนูญ
แหง ราชอาณาจกั รไทย พทุ ธศักราช 2540, 2550 และ 2560 มบี ทบัญญตั ทิ เ่ี กีย่ วกบั สิทธิเสรีภาพมาก
ทส่ี ดุ อยา งไรก็ตามเปนสงิ่ ทค่ี วรทราบเปน เบอื้ งตน วาบทบญั ญตั ิเกย่ี วกับสทิ ธิเสรภี าพในรัฐธรรมนญู ได
ปรากฏอยูในหลายหมวดไมเฉพาะวาจะปรากฏในหมวดสิทธิและเสรีภาพเทาน้ัน แตกระจายอยูใน
หมวดอืน่ ๆ ดว ย เชน หมวดรฐั สภา หมวดศาล หมวดการปกครองทองถน่ิ หมวดการตรวจสอบการใช
อํานาจรัฐ เปน ตน

บรรเจิด สิงคะเนติ (2558 : 249-337) ไดใ หคาํ อธิบายไววา เปนท่ียอมรับวา บทบัญญัติสิทธิ
และเสรีภาพโดยตรงและชัดแจงนั้น ปรากฏในรัฐธรรมนูญแหงราชอาณาจักรไทย พ.ศ. 2550 ใน
หมวด 3 สทิ ธิและเสรภี าพ ตง้ั แตมาตรา 26 ถึงมาตรา 69 (พ.ศ. 2560 ในหมวด 3 สิทธิและเสรีภาพ
ต้งั แตม าตรา 25 ถงึ มาตรา 49) กลา วคอื การใดทมี่ ิไดห า มหรอื จาํ กัดไวใ นรัฐธรรมนญู หรือในกฎหมาย
บุคคลยอ มมสี ทิ ธิและเสรภี าพทจี่ ะทําได และไดรบั การคมุ ครอง สรปุ ไดด งั น้ี

1. ความเสมอภาค รฐั ธรรมนูญไดรับรองหลกั ความเสมอภาคในทางกฎหมายและการหาม
เลือกปฏบิ ัตโิ ดยไมเ ปน ธรรม

2. สิทธิและเสรีภาพสวนบุคคล เชน สิทธิและเสรีภาพในชีวิตและรางกาย เสรีภาพใน
เคหสถาน เสรีภาพในการเลือกถิ่นที่อยูภายในราชอาณาจักร สิทธิในครอบครัว เกียรติยศชื่อเสียง
ตลอดจนความเปนอยสู วนตวั เสรีภาพในการสอื่ สาร เสรีภาพในการนับถอื ศาสนา เปนตน

3. สทิ ธิในกระบวนการยุติธรรม เชน ในคดีอาญาน้นั ตองสันนษิ ฐานไวกอนวาผูตองหาหรือ
จําเลยไมม ีความผดิ และจะปฏิบัติตอ บุคคลน้ันเสมือนเปนผูกระทําผิดไมได สิทธิเขาถึงกระบวนการ
ยุติธรรมไดโดยงาย สะดวก รวดเร็วและท่ัวถึง ซ่ึงในคดีแพงบุคคลมีสิทธิไดรับความชวยเหลือทาง
กฎหมายอยางเหมาะสมจากรฐั เปน ตน

234 กฎหมายรัฐธรรมนูญและสถาบันการเมอื ง

4. สทิ ธิในทรพั ยส ิน โดยสิทธขิ องบุคคลในทรัพยสนิ ยอมไดรับการคุมครองขอบเขตแหงสทิ ธิ
นั้น

5. สทิ ธแิ ละเสรภี าพในการประกอบอาชพี โดยบคุ คลยอมมเี สรีภาพในการประกอบกิจการ
หรอื ประกอบอาชพี และการแขง ขนั โดยเสรอี ยา งเปน ธรรม

6. เสรีภาพในการแสดงความคดิ เห็นของบุคคลและส่ือมวลชน โดยบคุ คลยอมมีเสรีภาพใน
การแสดงความคดิ เหน็ การพดู การเขยี น การโฆษณา และการสือ่ ความหมายโดยวธิ อี ื่น

7. สิทธแิ ละเสรภี าพในการศึกษา โดยบุคคลยอมมีสิทธิเสมอกันในการไดรับการศึกษาไม
นอยกวาสบิ สองปซ ึ่งรฐั จะตองจดั ใหอยา งท่ัวถึงและมีคุณภาพ โดยไมเก็บคาใชจาย และบุคคลยอมมี
เสรีภาพในทางวชิ าการ

8. สิทธใิ นการไดรับบรกิ ารสาธารณะสุขและสวัสดิการจากรัฐ เชน บุคคลยอมมีสิทธิเสมอ
กันในการรับบริการทางสาธารณะสุขที่เหมาะสมและไดมาตรฐาน เด็กเยาวชนซึ่งไมมีผูดูแลมีสิทธิ
ไดร บั การเล้ยี งดแู ละการศกึ ษาอบรมท่ีเหมาะสม บุคคลซึ่งพิการหรือทุพพลภาพมีสิทธิเขาถึงและใช
ประโยชนจากสวัสดิการ สงิ่ อาํ นวยความสะดวกอันเปนสาธารณะและความชวยเหลือท่ีเหมาะสมจาก
รฐั บุคคลวกิ ลจรติ ยอ มไดรับความชวยเหลอื ที่เหมาะสมจากรัฐ เปน ตน

9. สิทธิในขอมูลขาวสารและการรองเรียน เชน บุคคลยอมมีสิทธิไดรับทราบและเขาถึง
ขอมูลหรือขาวสารสาธารณะในความครอบครองของหนวยราชการ สิทธิไดรับขอมูลคําช้ีแจงและ
เหตุผลจากหนวยราชการ สิทธิมีสว นรวมในกระบวนการพิจารณาของเจาหนาท่ีของรัฐในการปฏิบัติ
ราชการทางปกครอง อนั มีผลหรืออาจมีผลกระทบตอสิทธิและเสรภี าพของตน สิทธิเสนอเรอ่ื งราวรอง
ทกุ ขแ ละไดรับแจงผลการพิจารณาภายในเวลาอนั รวดเร็ว เปน ตน

10. เสรีภาพในการชุมนุมและการสมาคม เชน บุคคลยอมมีเสรีภาพในการชุมนุมโดย
ปราศจากอาวุธ เสรีภาพในการรวมกันเปนสมาคม สหภาพ สหพันธ สหกรณ กลุมเกษตร องคการ
เอกชน องคการพฒั นาเอกชน หรอื หมคู ณะ เสรภี าพในการรวมกันจัดตัง้ พรรคการเมอื ง เปน ตน

11. สิทธิชุมชน เชน สิทธิในการอนุรักษหรือฟนฟูจารีตประเพณี ภูมิปญญาทองถิ่น
ศิลปวัฒนธรรมอันดีของทองถิ่นและของชาติ และมีสว นรว มในการจดั การ การบํารงุ รักษา และการใช
ประโยชนจากทรพั ยากรธรรมชาติ สง่ิ แวดลอม รวมท้ังความหลากหลายทางชีวภาพอยางสมดุลและ
ยัง่ ยนื เปน ตน

12. สิทธพิ ิทกั ษร ัฐธรรมนญู โดยบุคคลจะใชส ทิ ธิและเสรภี าพเพอื่ ลมลา งการปกครองระบอบ
ประชาธปิ ไตยอันมพี ระมหากษัตริยทรงเปนประมุขตามรัฐธรรมนูญนี้ หรือเพ่ือใหไดมาซ่ึงอํานานใน
การปกครองประเทศโดยวธิ ีการซ่ึงมไิ ดเ ปน ไปตามวถิ ีทางที่บญั ญัติไวในรัฐธรรมนูญน้ี มิได และบุคคล
ยอมมีสิทธิตอตานโดยสันติวิธีซึ่งการกระทําใดๆ ที่เปนไปเพื่อใหไดมาซ่ึงอํานาจในการปกครอง
ประเทศโดยวิธกี ารซง่ึ มิไดเ ปน ไปตามวถิ ที างที่บญั ญตั ไิ วร ัฐธรรมนูญน้ี

กลาวโดยสรุป สทิ ธิและเสรีภาพของปวงชนชาวไทย จาํ แนกออกได 4 ประเภท คือ สิทธิและ
เสรภี าพสวนบุคคล สิทธแิ ละเสรีภาพในทางเศรษฐกจิ สิทธิและเสรีภาพของบุคคลรวมกับชุมชน และ

สิทธแิ ละเสรภี าพ 235

สิทธิและเสรีภาพในการมีสวนรวมทางการเมือง กลาวคือตามบทบัญญัติแหงรัฐธรรมนูญน้ัน
ประชาชนชาวไทยมีสิทธิและเสรีภาพในหลากหลากดาน ดังนั้นเพื่อท่ีจะใหมีผลใหสิทธิและเสรีภาพ
เปนจริงในทางปฏิบัตริ ฐั ธรรมนูญแหงราชอาณาจักรไทย จึงมีบทบัญญัติกําหนดใหการใชอํานาจโดย
องคกรของรัฐทุกองคกรตองคํานึงถึงศักดิ์ความเปนมนุษย สิทธิ เสรีภาพและความเสมอภาคของ
บคุ คล และบัญญัตหิ นาท่ขี องรฐั ไวเ ปน การเฉพาะ

สรปุ

สทิ ธิและเสรีภาพของประชาชนเปนส่ิงที่มีการใหความสําคัญอยางมาก ในรัฐธรรมนูญของ
ประเทศที่มีการปกครองในระบอบประชาธิปไตย โดยเฉพาะไดมกี ารนําหลักรัฐธรรมนูญนิยมมาใชใน
การจัดทํารัฐธรรมนูญ ซึ่งมีสาระสําคัญในการจํากัดการใชอํานาจของรัฐและการตรวจสอบการใช
อํานาจรัฐ กลาวคือ เม่ือเรามีบทบญั ญัตใิ นรฐั ธรรมนูญเกี่ยวกับการจาํ กดั อํานาจรฐั ทีเ่ หมาะสม ไมใหรัฐ
มีอํานาจเกินขอบเขต ก็จะทําใหประชาชนมีสิทธิและเสรีภาพมากขึ้น ในทางตรงกันขาม ถารัฐมี
อํานาจมากสามารถครอบงําประชาชนในทางตางๆ ได เทากับวาสิทธิและเสรีภาพของประชาชนมี
นอ ยลง

โดยทั่วไปสิทธิและเสรีภาพมีความหมายท่ีแตกตางกัน แตมีความเก่ียวของและสัมพันธกัน
อยา งใกลช ิด ซง่ึ สทิ ธอิ าจกอ ใหเ กดิ เสรภี าพได และเสรีภาพกอ็ าจกอใหเ กดิ สิทธไิ ดเ ชนเดยี วกนั อยางไร
กต็ าม สทิ ธิและเสรีภาพเปนสิ่งท่ีรัฐและประชาชนจะตองมีอยูอยางเหมาะสมกับสภาพความเปนไป
ภายในรฐั เชน วัฒนธรรม ประเพณี คานิยม เปนตน ดังน้ัน การบัญญัติถึงสิทธิและเสรีภาพจึงตองมี
การกระทําอยางละเอียดรอบคอบ

นอกจากนี้สทิ ธิและเสรภี าพเมอ่ื มกี ารนํามาใชอาจมีปญหาในเชิงปฏิบัติ คือ การใชสิทธิและ
เสรีภาพของประชาชนอาจมกี ารกระทบสทิ ธิและเสรีภาพของผูอ่ืนได ดังน้ันการใชสิทธิและเสรีภาพ
จะตองมีการกําหนดขอบเขตการใชใหชัดเจน ซึ่งหลักท่ัวไปในการกําหนดขอบเขตของสิทธิและ
เสรีภาพในรฐั ธรรมนูญ มักจะวางหลักวา จะตองไมละเมิดสิทธิและเสรีภาพของบุคคลอื่น ไมขัดตอ
ศลี ธรรมอันดขี องประชาชน รวมทัง้ ตองไมเปน ปฏิปกษตอรฐั ธรรมนญู

อยางไรก็ตาม เพื่อใหการใชสิทธิและเสรีภาพของประชาชนเปนไปอยางสมบูรณย่ิงข้ึน
โดยทวั่ ไปรัฐธรรมนญู จะมบี ทบญั ญัติในเร่ืองการใหห ลกั ประกันในการคมุ ครองสิทธิและเสรีภาพ ซง่ึ ใน
เชิงรูปธรรมจะตองมีการกําหนดองคกรท่ีจะทําหนาท่ีในการดูแลคุมครองสิทธิและเสรีภาพของ
ประชาชน องคกรเหลาน้ีประกอบดวย ศาลและองคกรอิสระ ท่ีตั้งข้ึนตามรัฐธรรมนูญ เชน
คณะกรรมการสิทธิมนุษยชนแหงชาติ เปนตน ทั้งน้ีเพื่อใหการใชสิทธิและเสรีภาพของประชาชน
ถกู ตองเหมาะสมตามเจตนารมณรวมกันของสังคม

236 กฎหมายรฐั ธรรมนญู และสถาบันการเมือง

แบบฝก หดั ทา ยบท

จงตอบคําถามตอไปน้ี

1. จงอธิบายความหมายของคําวา สทิ ธิและคาํ วา เสรีภาพ พรอ มทั้งแสดงขอแตกตางของคํา
ท้งั สอง

2. จงอธิบายประเภทของสิทธิและเสรีภาพตามรฐั ธรรมนญู พรอ มยกตวั อยางประกอบ
3. จงอธิบายถึงประโยชนของสทิ ธแิ ละเสรภี าพทป่ี ระชาชนไดร บั ไดบทบญั ญัตแิ หง

รัฐธรรมนญู แบบลายลกั ษณอ กั ษร
4. ขอบเขตการใชส ิทธแิ ละเสรีภาพตามรฐั ธรรมนญู ทกี่ ลา ววา จะตองไมเปนปฏิปก ษตอ

รัฐธรรมนูญ มลี ักษณะอยางไร
5. การสรา งหลกั ประกนั เพือ่ คมุ ครองสทิ ธแิ ละเสรภี าพของบุคคล มีอะไรบา ง จงอธิบาย
6. ผูตรวจการแผน ดินและคณะกรรมการสิทธมิ นุษยชนแหง ชาติ มีบทบาทอยางไรในการ

คุมครองสิทธิและเสรภี าพของบคุ คล
7. จงอธบิ ายถึงแนวคิดวาดวยศักดิ์ศรคี วามเปน มนษุ ย
8. จงอธบิ ายถงึ แนวคดิ วา ดวยหลกั ความเสมอภาค
9. ใหยกบทบญั ญตั วิ าดว ยสิทธิและเสรภี าพในรฐั ธรรมนญู ไทย มา 1 เรอื่ ง พรอ มยกตัวอยาง

ประกอบ

บรรณานุกรม

กลุม พลังวชิ าการเพอ่ื อนาคต. (2553). เจาะหลัก-ฎีกา กฎหมายปกครอง กฎหมายรฐั ธรรมนูญ.
กรงุ เทพฯ: พมิ พอ กั ษร.

กาญจนารัตน ลีวิโรจน. (2544). สารานุกรมรัฐธรรมนูญแหง ราชอาณาจักรไทย (พ.ศ. 2540).
กรงุ เทพฯ: องคก ารคาของครุ สุ ภา.

กิจบดี กองเบญจภชุ . (2553). กฎหมายรัฐธรรมนูญและสถาบนั การเมอื ง. กรงุ เทพฯ: มหาวิทยาลยั
รามคาํ แหง.

กติ ตวิ ฒั น รัตนดลิ ก ณ ภูเก็ต. (2554). คูมือศกึ ษาพ้ืนฐานวิชากฎหมายรัฐธรรมนูญ (พิมพครงั้ ที่ 3).
กรุงเทพฯ: เสมาธรรม.

เกรียงไกร เจรญิ ธนาวฒั น. (2546). ที่มาของกฎหมายมหาชน โครงการตาํ ราคณะนติ ิศาสตร.
กรงุ เทพฯ: จฬุ าลงกรณม หาวิทยาลยั .
. (2548). หลักพ้นื ฐานกฎหมายมหาชนวาดวยรฐั รฐั ธรรมนูญและกฎหมาย (พมิ พครัง้ ที่
2). กรงุ เทพฯ: วญิ ูชน.
. (2555). หลักพนื้ ฐานกฎหมายมหาชน. กรงุ เทพฯ: วญิ ูชน.

เกษม อุทยานนิ . (2516). รัฐศาสตร. กรงุ เทพฯ: ไทยวัฒนาพาณิช.
โกเมศ ขวญั เมอื ง. (2555). กฎหมายรฐั ธรรมนูญและสถาบนั การเมืองเปรียบเทยี บ. กรงุ เทพฯ:

ภทู ับเบกิ .
โกวทิ วงศส ุรวฒั น. (2546). พ้นื ฐานรฐั ศาสตรกบั การเมืองในศตวรรษท่ี 21. กรงุ เทพฯ: คณะ

สังคมศาสตร ภาควชิ ารฐั ศาสตรแ ละรัฐประศาสนศาสตร มหาวิทยาลยั เกษตรศาสตร.
. (2547). การเมืองการปกครองไทย : หลายมติ ิ. กรงุ เทพฯ: ภาควิชารฐั ศาสตรและรัฐ
ประศาสนศาสตร คณะสงั คมศาสตร มหาวิทยาลัยเกษตรศาสตร.
. (2559). แนวคิดวา ดวยสถาบันและกระบวนการทางการเมอื งไทย ใน เอกสารการสอน
ชุดวิชา สถาบนั และกระบวนการทางการเมืองไทย (พมิ พค รั้งที่ 3). นนทบรุ :ี
มหาวิทยาลัยสโุ ขทัยธรรมาธริ าช.
โกสนิ ทร วงศสรุ วฒั น. (2529). วิทยานพิ นธ "ความเขา ใจในการปกครองระบอบประชาธปิ ไตย".
กรุงเทพฯ: สถาบันวชิ าการทหารบกชัน้ สงู .
คณะอนุกรรมการยกรา งรฐั ธรรมนญู คณะกรรมการรา งรฐั ธรรมนญู . (2559). สรุปหลักการสาํ คญั
รางรัฐธรรมนญู เบื้องตน. กรงุ เทพฯ: ฝา ยผลิตเอกสาร สาํ นกั งานคณะกรรมการกฤษฎกี า
จรูญ สภุ าพ. (2514). ประชาธิปไตยกับพัฒนาการเศรษฐกิจและระบบการเมอื ง. กรุงเทพฯ:
ไทยวัฒนาพานชิ .

238 กฎหมายรฐั ธรรมนญู และสถาบันการเมือง

จกั ษ พนั ธชูเพชร. (2545). การเมอื งการปกครองไทย : มิติทางประวตั ิศาสตรและสถาบนั ทาง
การเมือง (พิมพคร้งั ท่ี 4). กรงุ เทพฯ: มายด พับลิชช่งิ .
. (2549). การเมอื งการปกครองไทย : จากยุคสโุ ขทัยถึงสมยั ทักษิณ (พิมพค ร้ังท่ี 5).
กรุงเทพฯ: มายด พับลิชชง่ิ .
. (2557). กฎหมายรัฐธรรมนูญและกฎหมายปกครอง (พมิ พค รง้ั ที่ 3). นนทบรุ ี: ธนภทั ร
(2006) พริ้นต้ิง.

จุฑารตั น บางย่ีขัน. (2528). การเมืองสหรฐั อเมรกิ า. กรงุ เทพฯ: มหาวทิ ยาลัยรามคําแหง.
จมุ พล หนมิ พานชิ . (2551). "รฐั สภา" ในเอกสารการสอนชุดวิชา สถาบันและกระบวนการทางการ

เมอื งไทย หนวยที่ 9-15 (พมิ พค รง้ั ที่ 13). นนทบุร:ี มหาวิทยาลัยสโุ ขทยั ธรรมาธิราช.
ชยั วฒั น มา นศรสี ขุ . (2559). "รัฐสภา" ในเอกสารการสอนชดุ สถาบนั และกระบวนการทางการ

เมืองไทย หนว ยท่ี 1-5 (พมิ พค รงั้ ท่ี 3). นนทบรุ :ี มหาวิทยาลยั สโุ ขทัยธรรมาธิราช.
ชยั อนันต สมทุ รวาณิช. (2539). รัฐ (พิมพครง้ั ที่ 4). กรงุ เทพฯ: จุฬาลงกรณมหาวทิ ยาลยั .
ชาญชัย แสวงศักดิ์. (2549). คําอธิบายกฎหมายปกครอง (พมิ พครั้งท่ี 11). กรงุ เทพฯ: วิญชู น.

. (2560ก). กฎหมายมหาชน : ววิ ฒั นาการของกฎหมายมหาชนในตา งประเทศและใน
ประเทศไทย (พมิ พค รั้งที่ 5). กรุงเทพฯ: วญิ ชู น.
. (2560ข). กฎหมายรฐั ธรรมนญู : แนวคิดและประสบการณข องตา งประเทศ (พิมพค ร้งั ที่
6). กรงุ เทพฯ: วิญชู น.
เชาวนะ ไตรมาศ. (2546). การใชก ลไกรฐั ธรรมนญู สาํ หรบั ประชาชน. กรงุ เทพฯ: สถาบนั นโยบาย
ศกึ ษา.
ณฐั กร วทิ ิตานนท. (2557). หลกั รฐั ธรรมนูญเบ้อื งตน (พิมพคร้งั ที่ 3). กรงุ เทพฯ: จฬุ าลงกรณ
มหาวิทยาลัย.
ณัชชาภทั ร อนุ ตรงจิตร. (2548). รัฐศาสตร (พิมพค รัง้ ท่ี 3). กรุงเทพฯ: จุฬาลงกรณม หาวทิ ยาลยั .
ดิเรก ควรสมาคม. (2553). กฎหมายมหาชน : แนวประยุกต (พิมพค รงั้ ที่ 2). กรุงเทพฯ: วิญชุ น.
เดชชาติ วงศโ กมลเชษฐ. (2508). หลกั รฐั ศาสตร. กรุงเทพฯ: มปพ.
เดือน บนุ นาค. (2520). การแยกอาํ นาจ. วารสารนติ ิศาสตร, ฉบับท่ี 3 ปท ี่ 9 (ธันวาคม 2520) น.16.
ไตรรงค สวุ รรณครี ี. (2558). มารยาททางการเมอื งกับกฎหมายรฐั ธรรมนญู . กรงุ เทพฯ: โพสต
พบั ลิชชงิ .
ทศพล สมพงษ. (2556). พัฒนาการและการพัฒนาประชาสงั คม. กรงุ เทพฯ: ศนู ยก ารพมิ พขอนแกน .
ธงทอง จนั ทราศ.ุ (2541). รวมสาระรฐั ธรรมนญู ฉบับประชาชน. กรุงเทพฯ: มตชิ น.
ธเนศ วงศย านนาวา. (2560). การสรางความสมเหตสุ มผล (ของใคร?). กรงุ เทพฯ: คณะรฐั ศาสตร
มหาวทิ ยาลยั ธรรมศาสตร.
ธเนศวร เจรญิ เมือง. (2547). รฐั ศาสตรท ่ียังมลี มหายใจ (พมิ พค รง้ั ที่ 2). กรงุ เทพฯ: พริ าบ.

บรรณานุกรม 239

ธโสธร ตูทองคาํ . (2559). "สถาบนั พระมหากษัตริย" ในเอกสารการสอนชดุ วชิ า สถาบันและ
กระบวนการทางการเมอื งไทย หนว ยท่ี 1-5 (พมิ พค ร้งั ที่ 3). นนทบรุ ี:
มหาวทิ ยาลัยสุโขทัยธรรมาธริ าช.

นรนิติ เศรษฐบตุ ร. (2558). รัฐธรรมนญู ไทยกับการเมอื งไทย (พิมพค รัง้ ท่ี 2 แกไขเพมิ่ เติม).
กรุงเทพฯ: มหาวทิ ยาลัยธรรมศาสตร.

นันทวฒั น บรมานนั ท. (2541). กฎหมายประกอบรฐั ธรรมนูญฝรั่งเศส : ขอ คดิ เพ่ือการปรับปรุง
กฎหมายประกอบรัฐธรรมนูญไทย. กรงุ เทพฯ: สถาบนั นโยบายศกึ ษา.

บรรเจดิ สงิ คะเนติ. (2548). หลกั กฎหมายเกี่ยวกบั การควบคมุ ฝา ยปกครอง. กรุงเทพฯ: วิญชู น.
. (2552). หลกั พืน้ ฐานของสทิ ธิเสรีภาพและศกั ด์ิศรีความเปนมนุษยตามรัฐธรรมนญู
(พิมพครง้ั ที่ 3). กรุงเทพฯ: วญิ ูชน.
. (2558). หลักพน้ื ฐานเก่ียวกับสทิ ธเิ สรภี าพและศกั ดิค์ วามเปนมนุษย (พิมพค รัง้ ที่ 5).
กรงุ เทพฯ: วิญชู น.

บวรศักดิ์ อุวรรณโณ. (2537). กฏหมายมหาชน : การแบง แยกกฎหมายมหาชน-เอกชน และ
พฒั นาการกฎหมายมหาชนในประเทศไทย. กรุงเทพฯ: นิติธรรม.
. (2538). คําอธบิ ายกฎหมายมหาชน เลม 3 ท่ีมาและนิตวิ ิธี. กรงุ เทพฯ: นิติธรรม.
. (2544). รวมคําอธิบายเนติฯภาคหนง่ึ สมยั ท่ี 54 การบรรยายครัง้ ที่ 3. กรุงเทพฯ: สาํ นกั
อบรมศึกษากฎหมายแหงเนตบิ ณั ฑิตยสภา.
. (2550). กฎหมายมหาชน เลม 1 ววิ ฒั นาการทางปรัชญาและลักษณะของกฎหมาย
มหาชนยคุ ตา งๆ (พิมพค รง้ั ที่ 9). กรงุ เทพฯ: จฬุ าลงกรณม หาวิทยาลยั .
. (2554). คําอธิบายวิชากฎหมายรัฐธรรมนญู (พมิ พค รง้ั ท่ี 2). กรงุ เทพฯ: สํานักอบรมศึกษา
กฎหมายแหง เนติบณั ฑติ ยสภา.

บัณฑิต จนั ทรโ รจนกจิ . (2558). รฐั ธรรมนูญแหงราชอาณาจักรไทย : ความเปน มาและสาระสาํ คญั .
กรงุ เทพฯ: สถาบันพระปกเกลา .

บุญฤทธ์ิ เพช็ รวิศษิ ฐ. (2554). เอกสารประกอบการสอนกระบวนวชิ ารัฐศาสตร. ขอนแกน: คณะ
มนุษยศาสตรแ ละสงั คมศาสตร วิทยาเขตหนองคาย มหาวทิ ยาลัยขอนแกน.

บฆู อรี ยหี มะ. (2552). ความรเู บ้อื งตนทางรฐั ศาสตร (พมิ พค รงั้ ที่ 2). กรงุ เทพฯ: จุฬาลงกรณ
มหาวทิ ยาลยั .

ประยรู กาญจนาดลุ . (2549). คาํ บรรยายกฎหมายปกครอง (พิมพค รง้ั ที่ 5). กรงุ เทพฯ: คณะ
นิตศิ าสตร จุฬาลงกรณม หาวทิ ยาลัย.

พฤทธิสาณ ชุมพล. (2544). ประชาธิปไตยแบบรัฐสภาในอังกฤษ. กรงุ เทพฯ: จฬุ าลงกรณ
มหาวทิ ยาลยั .

พฤทธสิ าณ ชุมพล และคณะ. (2546). คําและความคดิ ในรัฐศาสตรรวมสมยั . กรงุ เทพฯ:
จฬุ าลงกรณมหาวทิ ยาลยั .

240 กฎหมายรฐั ธรรมนญู และสถาบันการเมอื ง

พรชัย เลอ่ื นฉวี. (2554). กฎหมายรัฐธรรมนญู และสถาบันการเมอื ง (พิมพค รั้งท่ี 9). กรงุ เทพฯ:
มหาวทิ ยาลัยธรุ กจิ บัณฑิตย.

ไพโรจน ชยั นาม. (2515). สถาบันการเมอื งและรัฐธรรมนญู ของตางประเทศกบั การปกครองของ
ไทย. กรงุ เทพฯ: มหาวิทยาลัยธรรมศาสตร.
. (2519). รัฐธรรมนญู บทกฎหมายและเอกสารในทางการเมอื งของประเทศไทย เลม 1.
กรงุ เทพฯ: มหาวิทยาลยั ธรรมศาสตร.
. (2524). สถาบันการเมอื งและกฎหมายรฐั ธรรมนญู ภาค 1 ความนําทว่ั ไป. กรุงเทพฯ:
คณะนิติศาสตร มหาวทิ ยาลัยธรรมศาสตร.

ไพโรจน วายภุ าพ. (2553). คําอธิบายระบบศาลและพระธรรมนญู ศาลยุติธรรม (พมิ พคร้งั ที่ 7).
กรงุ เทพฯ: วิญชู น.

โภคิน พลกลุ และ ชาญชยั แสวงศกั ด์ิ. (2549). หลักกฎหมายมหาชนเบอ้ื งตน (พมิ พครง้ั ท่ี 5).
กรุงเทพฯ: นิติธรรม.

มนตรี รปู สุวรรณ. (2543). กฎหมายรฐั ธรรมนญู (พมิ พค ร้ังท่ี 7). กรงุ เทพฯ: มหาวทิ ยาลัย
รามคําแหง.

มานติ ย จมุ ปา. (2541). ความรูเบือ้ งตน เกี่ยวกับรฐั ธรรมนูญ พ.ศ. 2540. กรุงเทพฯ: นติ ธิ รรม.
. (2543). รัฐธรรมนูญแหง ราชอาณาจกั รไทยพทุ ธศกั ราช 2540 (ความรเู บือ้ งตน).
กรุงเทพฯ: นติ ิธรรม.
. (2546). คูม อื ศึกษาวชิ ากฎหมายปกครอง. กรงุ เทพฯ: วิญชู น.
. (2556). หลักกฎหมายรัฐธรรมนูญ. กรงุ เทพฯ: นติ ธิ รรม.
. (2559). หลักกฎหมายรฐั ธรรมนญู (พิมพค รัง้ ท3่ี ). กรงุ เทพฯ: นติ ิธรรม.

ราชกจิ จานเุ บกษา. (22 กรกฎาคม2557 เลม 131 ตอนท่ี 55ก.). รฐั ธรรมนญู แหงราชอาณาจักรไทย
(ฉบับช่ัวคราว) พุทธศักราช 2557.
. (6 เมษายน 2560 เลม ท่ี 134 ตอนท่ี 40ก.). รัฐธรรมนญู แหง ราชอาณาจักรไทย
พทุ ธศกั ราช 2560.

ราชบัณฑติ ยสถาน. (2556). พจนานกุ รม ฉบับราชบณั ฑิตยสถาน พ.ศ. 2554 (พิมพครั้งที่ 2).
กรงุ เทพฯ: นานมบี คุ พบั ลิเคช่ัน.

เลขาธกิ ารสภาผแู ทนราษฎร. (2555). เอกสารทางวิชาการประกอบการประชุมเสวนา เร่ือง รฏั ฐาธิ
ปต ย เอ้ือประโยชนร ฐั ประหารหรือทาํ ลายระบบนติ ิธรรม. (หนา 1-4). กรงุ เทพฯ:
สาํ นักงานเลขาธิการสภาผแู ทนราษฎร.

วนิดา แสงสารพันธ. (2543).:วทิ ยานิพนธนิติศาสตรมหาบัณฑติ “การเขา ช่อื เสนอกฎหมายโดย
ประชาชน”. กรุงเทพฯ: มหาวทิ ยาลัยธรรมศาสตร.

บรรณานุกรม 241

วรพจน วิศรตุ พชิ ญ. (2538). สิทธแิ ละเสรภี าพตามรฐั ธรรมนูญ. กรงุ เทพฯ: วิญูชน.
. (2540). "นติ ริ ฐั : หลักการพืน้ ฐานของรัฐธรรมนญู เสรีประชาธปิ ไตย" ในหนงั สอื "ขอ
ความคดิ และหลักการพื้นฐานในกฎหมายมหาชน". กรงุ เทพฯ: นิตธิ รรม.
. (2543). สทิ ธแิ ละเสรภี าพตามรฐั ธรรมนญู แหง ราชอาณาจักรไทย พุทธศกั ราช 2540
(พมิ พครง้ั ท่ี 2). กรงุ เทพฯ: วิญูชน.

วรรณา เจียมศรีพงษ. (2531). "ประชาธไิ ตย" ในการเมอื งเบ้ืองตน พลศักดิ์ จริ ไกรศิริ (บก.).
กรุงเทพฯ: มหาวทิ ยาลยั ศรีนครินทรวโิ รฒประสานมิตร.

วรวลัญช โรจนพล. (2559). "รัฐบาลในการเมอื งไทย" ในเอกสารการสอนชดุ สถาบนั และ
กระบวนการทางการเมืองไทย หนว ยท่ี 6-10 (พิมพครง้ั ท่ี 3). นนทบุร:ี
มหาวิทยาลยั สโุ ขทยั ธรรมาธริ าช.

วิชัย สงั ขป ระไพ. (2543). กฎหมายรัฐธรรมนูญ และสถาบนั การเมอื ง. กรุงเทพฯ: มหาวิทยาลัย
รามคําแหง.

วษิ ณุ เครอื งาม. (2530). กฎหมายรฐั ธรรมนูญ. กรงุ เทพฯ: แสวงสทุ ธิการพิมพ.
. (2543ก). "ความหมาย ลักษณะและโครงรางของกฎหมาย" ในเอกสารการสอนชดุ วิชา
ความรเู บ้อื งตนเกยี่ วกับกฎหมายทั่วไป. นนทบร:ี มหาวทิ ยาลัยสโุ ขทยั ธรรมาธิราช.
. (2543ข). กฎหมายประกอบรฐั ธรรมนญู . วารสารบณั ฑติ ยสถาน, 26-32 (ตลุ าคม 42 -
มกราคม 43).
. (2545). "ความรทู ่วั ไปเก่ยี วกบั กฎหมายรัฐธรรมญู " ใน เอกสารประกอบการสอนชุดวิชา
กฏหมายมหาชน . นนทบุร:ี มหาวิทยาลยั สโุ ขทยั ธรรมาธิราช.

วีระ โลจายะ. (2545). สิทธเิ สรีภาพ ใน เอกสารประกอบการสอนชุดวิชากฎหมายมหาชน.
นนทบรุ :ี มหาวิทยาลัยสุโขทยั ธรรมาธริ าช.

สมคิด เลิศไพฑรู ย. (2542). กฎหมายเลอื กต้งั ตามรฐั ธรรมนูญฉบับปจจุบัน. กรุงเทพฯ: วญิ ชู น.
. (2548). กฎหมายรัฐธรรมนญู หลักการใหมต ามรัฐธรรมนูญแหง ราชอาณาจกั รไทย
พุทธศักราช 2540. กรุงเทพฯ: มหาวิทยาลัยธรรมศาสตร.

สมบตั ิ ธาํ รงธัญวงศ. (2544). การเมอื งองั กฤษ. กรงุ เทพฯ: เสมาธรรม.
. (2545). การเมืองอเมรกิ า. กรงุ เทพฯ: เสมาธรรม.
. (2546). การเมอื งองั กฤษ (พิมพค รง้ั ที่ 4). กรุงเทพฯ: คณะรัฐประศาสนศาสตร สถาบนั
บณั ฑิตพฒั นบรหิ ารศาสตร.
. (2547). การเมอื ง : แนวคิดและการพฒั นา. กรงุ เทพฯ: เสมาธรรม.

สมภพ โหตระกิตย. (2512). คําสอนชน้ั ปริญญาตรี กฎหมายรฐั ธรรมนูญ (ภาค1). กรุงเทพฯ:
นํ่าเซียการพิมพ.

242 กฎหมายรัฐธรรมนูญและสถาบันการเมือง

สมยศ เชื้อไทย. (2535ก). คาํ อธิบายหลักรัฐศาสตรทัว่ ไป. กรุงเทพฯ: มหาวิทยาลัยธรรมศาสตร.
. (2535ข). คาํ อธบิ ายหลกั รฐั ธรรมนญู ท่ัวไป (พิมพครง้ั ที่ 2). กรงุ เทพฯ: เรอื นแกว การพมิ พ.
. (2560). หลักกฎหมายมหาชนเบอื้ งตน (พมิ พครงั้ ท่ี 12). กรุงเทพฯ: วญิ ชู น.

สขุ ุม นวลสกลุ และโกศล โรจนพนั ธ. (2539). ทฤษฎกี ารเมืองสมัยโบราณและสมยั กลาง (พิมพค รง้ั ท่ี
9). กรงุ เทพฯ: มหาวทิ ยาลัยรามคําแหง.

สรุ พล ราชภัณฑารักษ. (2543). ประชาธปิ ไตยแบบฝรั่งเศส ในประชาธิปไตย : อุดมการณ หลกั การ
และแบบอยางการปกครองหลายประเทศ. กรุงเทพฯ: จุฬาลงกรณม หาวิทยาลัย.

หยดุ แสงอทุ ัย. (2513). หลกั รัฐธรรมนญู และกฎหมายเลอื กตง้ั ทัว่ ไป. พระนคร:
มหาวิทยาลัยธรรมศาสตร.
. (2538). หลักรัฐธรรมนูญท่วั ไป (พิมพค รงั้ ที่ 9). กรงุ เทพฯ: วิญชู น.
. (2553). ความรเู บ้อื งตนเกี่ยวกับกฎหมายทั่วไป (พิมพครง้ั ท่ี 8). กรงุ เทพฯ:
มหาวิทยาลยั ธรรมศาสตร.

หลวงประดิษฐม นูธรรม. (2513). คําอธบิ ายกฎหมายปกครอง พมิ พในงานพระราชทานเพลงิ ศพ
พล.ต.ต.พฒั น นิลวฒั นานนท. กรงุ เทพฯ: นติ ิเวชช.

อนุสรณ ลม่ิ มณ.ี (2541). พฒั นาการรัฐศาสตรใ นกระแสการเปลี่ยนแปลง : การปรับทิศทางและ
หลกั สูตรการศกึ ษา : รายงานผลการวิจยั . กรงุ เทพฯ: คณะรฐั ศาสตร จุฬาลงกรณ
มหาวิทยาลยั .

อภชิ าติ แสงอมั พร. (2559). เอกสารประกอบการสอนรายวิชารฐั ธรรมนูญและสถาบนั การเมอื ง.
สรุ ินทร: คณะมนุษยศาสตรแ ละสังคมศาสตร มหาวทิ ยาลยั ราชภัฏสุรินทร.

อมร จนั ทรสมบรู ณ. (2516). พระมหากษตั รยิ ใ นกฎหมายไทย. กรงุ เทพฯ: มงคลการพมิ พ.
. (ม.ป.ป.). คอนสติตวิ ชั่นแนลลสิ ม : ทางออกของประเทศไทย. กรงุ เทพฯ: สถาบันนโยบาย
การศึกษา.

อมร รักษาสัตย. (2541). รัฐธรรมนญู ฉบับประชาชนพรอมบทวจิ ารณ. กรุงเทพฯ: ดา นสุทธา
การพมิ พ.

อมร รกั ษาสัตย และคณะ. (2543). ประชาธิปไตย : อุดมการณ หลักการ และแบบอยางการ
ปกครองหลายประเทศ. กรุงเทพฯ: จุฬาลงกรณม หาวทิ ยาลยั .

อานนท อาภาภริ ม. (2545). รัฐศาสตรเ บ้ืองตน . กรงุ เทพฯ: โอเดยี นสโตร.
Andrew, H. (2002). Politics.(2nd ed.). New York: Palgrave.
Anthony, G. (1985). The Nation-state and Violence. Cambidge: polity.
Eisenstads, S.N. (1965). Essays on Comparative Institotions. New York: John Wiley

and Sonx.