กรอบหลักสูตรระดับท้องถิ่น

คำนำ สำนักงานเขตพื้นที่การศึกษาประถมศึกษานครสวรรค์เขต 1 เป็นหน่วยงานที่มีบทบาทหน้าที่ในการ ขับเคลื่อนคุณภาพการจัดการศึกษา เป็นตัวกลางในการเชื่อมโยงหลักสูตรแกนกลางการศึกษาขั้นพื้นฐาน ที่กำหนดในระดับชาติให้สอดคล้องกับสภาพความต้องการของท้องถิ่นนำไปสู่การจัดทำหลักสูตรของสถานศึกษา ส่งเสริมการใช้และพัฒนาหลักสูตรในระดับสถานศึกษาให้ประสบความสำเร็จ สามารถจัดการศึกษาได้อย่างมี คุณภาพ และเกิดประสิทธิภาพ เพื่อพัฒนาผู้เรียนไปสู่มาตรฐานการเรียนรู้และตัวชี้วัดที่กำหนดซึ่งเป็นเป้าหมาย ที่กำหนดไว้ร่วมกันในระดับชาตินอกจากนั้น จะต้องปลูกฝังให้ผู้เรียน เป็นสมาชิกที่ดีของชุมชน มีความรัก ความภาคภูมิใจในท้องถิ่นของตน ดังนั้นเพื่อให้การจัดการศึกษาภายในท้องถิ่นบรรลุผลดังกล่าว สำนักงานเขต พื้นที่การศึกษาประถมศึกษานครสวรรค์ เขต 1 จึงได้ดำเนินการจัดทำเอกสารแนวทางการขับเคลื่อนกรอบ หลักสูตรระดับท้องถิ่นสู่การปฏิบัติสำหรับสถานศึกษาในสังกัด ได้ใช้เป็นแนวทางในการจัดการเรียนการสอน ในเรื่องที่เกี่ยวข้องกับชุมชน ท้องถิ่นต่อไป ขอขอบคุณ คณะกรรมการดำเนินงานจัดทำกรอบหลักสูตรระดับท้องถิ่น และผู้มีส่วนเกี่ยวข้องทุกท่าน ที่ให้ความร่วมมือในการจัดทำกรอบหลักสูตรระดับท้องถิ่นฉบับนี้ มีความสมบูรณ์และเหมาะสมต่อ การจัดการศึกษา เอกสารฉบับนี้จะเป็นประโยชน์สำหรับสถานศึกษา ในการพัฒนาหลักสูตรสถานศึกษา และการ จัดเนื้อหาสาระให้ผู้เรียนได้เรียนรู้เกี่ยวกับชุมชน และท้องถิ่นของตนเองก็ต่อเมื่อผู้บริหารสถานศึกษา และ ครูผู้สอนทุกท่าน ซึ่งเป็นหัวใจสําคัญในการขับเคลื่อนให้การนํากรอบหลักสูตรระดับท้องถิ่นไปสู่การปฏิบัติได้ อย่างเหมาะสม และมีประสิทธิภาพ และหวังว่าผู้บริหารสถานศึกษา และครูผู้สอน หรือผู้มีส่วนเกี่ยวข้อง พบข้อบกพร่อง หรือต้องการให้ข้อเสนอแนะเพื่อการปรับปรุงให้หลักสูตรระดับท้องถิ่นฉบับนี้มีความสมบูรณ์ ยิ่งขึ้น ทางคณะผู้จัดทำ จักขอขอบคุณท่านเป็นอย่างยิ่ง ว่าที่ร้อยเอก ( สาโรช ยกให้ ) ผู้อำนวยการสำนักงานเขตพื้นที่การศึกษาประถมศึกษานครสวรรค์ เขต 1 พฤษภาคม 2567

สารบัญ หน้า คำนำ สารบัญ ส่วนที่ 1 ส่วนนำ ความเป็นมา นิยามและความหมาย 1 แนวทางการดำเนินงานจัดทำกรอบหลักสูตรระดับท้องถิ่น 2 1. การดำเนินงานในระดับสำนักงานเขตพื้นที่การศึกษา 2 2. การดำเนินงานในระดับสถานศึกษา 3 องค์ประกอบสำคัญของกรอบสาระการเรียนรู้ระดับท้องถิ่น 4 ส่วนที่ 2 เป้าหมายและจุดเน้นในการพัฒนาผู้เรียนระดับท้องถิ่น วิสัยทัศน์ เป้าหมาย จุดเน้น 6 ส่วนที่ 3 สาระการเรียนรู้ท้องถิ่น หมวดหมู่ในหลักสูตรระดับท้องถิ่น 7 รายละเอียดหมวดหมู่สาระการเรียนรู้ระดับท้องถิ่น 8 1.ประวัติศาสตร์ 8 2. สภาพทางภูมิศาสตร์(กายภาพและ สิ่งแวดล้อม) 10 3.อาชีพและเศรษฐกิจ 11 4. โบราณสถานโบราณวัตถุ 14 5. วัฒนธรรมประเพณีและงานเทศกาล 19 6. บุคคลสำคัญ 21 7. แหล่งท่องเที่ยว 22 8. ภูมิปัญญาและเทคโนโลยีท้องถิ่น 23 9. สินค้าผลิตภัณฑ์ (OTOP) 24 10. เกม กีฬาและการละเล่นพื้นบ้าน 26 การวิเคราะห์กรอบสาระการเรียนรู้ท้องถิ่น ตัวชี้วัด และสาระการเรียนรู้แกนกลาง 27 1. กลุ่มสาระการเรียนรู้ภาษาไทย 27 2. กลุ่มสาระการเรียนรู้คณิตศาสตร์ 54 3. กลุ่มสาระการเรียนรู้วิทยาศาสตร์ 68 4. กลุ่มสาระการเรียนรู้สังคมศึกษา ศาสนาและวัฒนธรรม 87 5. กลุ่มสาระการเรียนรู้สุขศึกษาและพลศึกษา 149 6. กลุ่มสาระการเรียนรู้ศิลปะ 153 7. กลุ่มสาระการเรียนรู้การงานอาชีพ 165 8. กลุ่มสาระการเรียนรู้ภาษาต่างประเทศ 173 สารสนเทศที่เกี่ยวข้อง 200

ส่วนที่ 4 การประเมินคุณภาพผู้เรียนระดับท้องถิ่น หลักการ จุดหมาย 205 แนวทางในการวัด และประเมินคุณภาพผู้เรียนตามกรอบหลักสูตรท้องถิ่น 206 ส่วนที่ 5 การนำกรอบหลักสูตรระดับท้องถิ่นไปใช้ การบริหารจัดการหลักสูตรระดับท้องถิ่น แนวทางการนำกรอบหลักสูตรระดับท้องถิ่นไปใช้ 208 การจัดการเรียนรู้ 209 บรรณานุกรม 211 คณะผู้จัดทำ 212

๑ ส่วนที่ ๑ ส่วนนำ ความเป็นมา กระทรวงศึกษาธิการได้ประกาศใช้หลักสูตรแกนกลางการศึกษาขั้นพื้นฐาน พุทธศักราช 2551 เป็นหลักสูตรแกนกลางของประเทศ เพื่อเป็นกรอบทิศทางในการพัฒนาคุณภาพผู้เรียนให้เป็นคนดี มีปัญญา มีคุณภาพชีวิตที่ดี และมีขีดความสามารถในการแข่งขันในเวทีระดับโลก พร้อมทั้งได้ปรับกระบวนการพัฒนา หลักสูตร ให้มีความสอดคล้องกับพระราชปัญญัติการศึกษาแห่งชาติ พ.ศ.2542 ที่เน้นการกระจายอำนาจทาง การศึกษาให้ท้องถิ่นและสถานศึกษา ได้มีบทบาท และมีส่วนร่วมในการพัฒนาหลักสูตร เพื่อให้สอดคล้องกับ สภาพปัญหา และความต้องการของตนเอง ครอบคลุมหลายมิติเกี่ยวข้องกับบุคคล หลายฝ่ายในท้องถิ่น และต้อง อาศัยองค์ประกอบปัจจัยเกื้อหนุนต่างๆ เพื่อการปรับปรุงพัฒนาการเรียน การสอนให้ได้ผลดีและมีประสิทธิภาพ สูงสุด การกำหนดกรอบหลักสูตรระดับท้องถิ่นเป็นสาระสำคัญประการหนึ่งที่จะช่วยให้ผู้บริหารสถานศึกษา ครูผู้สอน และบุคลากรทางการศึกษาในสถานศึกษา เห็นแนวทางในการดําเนินงาน ในการจัดทำหลักสูตร สถานศึกษา สำนักงานเขตพื้นที่การศึกษาประถมศึกษานครสวรรค์เขต 1 เป็นหน่วยงานที่มีบทบาทหน้าที่ในการ ขับเคลื่อนคุณภาพการจัดการศึกษา เป็นตัวกลางในการเชื่อมโยงหลักสูตรแกนกลางการศึกษาขั้นพื้นฐานที่ กำหนดในระดับชาติ ให้สอดคล้องกับสภาพความต้องการของท้องถิ่น เพื่อนำไปสู่การจัดทำหลักสูตรของ สถานศึกษา ส่งเสริมการใช้และพัฒนาหลักสูตรในระดับสถานศึกษาให้ประสบความสำเร็จ สามารถจัดการศึกษา ได้อย่างมีคุณภาพ และประสิทธิภาพ เพื่อพัฒนาผู้เรียนไปสู่มาตรฐานการเรียนรู้และตัวชี้วัดที่กำหนดในหลักสูตร แกนกลางการศึกษาขั้นพื้นฐาน พุทธศักราช 2551 และมาตรฐานการเรียนรู้และตัวชี้วัด กลุ่มสาระการเรียนรู้ คณิตศาสตร์และวิทยาศาสตร์ และสาระภูมิศาสตร์ในกลุ่มสาระการเรียนรู้สังคมศึกษา ศาสนาและวัฒนธรรม (ฉบับปรับปรุง พ.ศ. 2560) ตลอดจนปลูกฝังให้ผู้เรียนมีความรัก ความภาคภูมิใจในท้องถิ่น สามารถปฏิบัติตน เป็นสมาชิกที่ดีของชุมชน เพื่อให้การจัดการศึกษาบรรลุผลดังกล่าว สำนักงานเขตพื้นที่การศึกษาประถมศึกษา นครสวรรค์เขต 1 ได้จัดทำ "กรอบหลักสูตรระดับท้องถิ่น" โดยการมีส่วนร่วมจากผู้เกี่ยวข้องหลายภาคส่วน ในท้องถิ่น ทั้งผู้บริหารสถานศึกษา ครูผู้สอน ศึกษานิเทศก์ และบุคลากรทางการศึกษาจากหน่วยงานต่างๆ ในท้องถิ่น ซึ่งกำหนด วิสัยทัศน์ เป้าหมาย และจุดเน้นการพัฒนาคุณภาพผู้เริียน สาระการเรียนรู้ระดับท้องถิ่น ตลอดจนแนวทางการวัดผล และประเมินผลในระดับท้องถิ่น สำหรับสถานศึกษาได้ใช้เป็นแนวทางในการจัดทำ หลักสูตรสถานศึกษา ในเรื่องที่เกี่ยวกับชุมชน และท้องถิ่นต่อไป โดยมีรายละเอียด ดังนี้ นิยามและความหมาย ท้องถิ่น หมายถึง บริเวณสถานที่รวมทั้งสภาพแวดล้อม และสังคมวัฒนธรรมที่ผู้เรียนส่วนมากมีวิถีชีวิต เกี่ยวข้อง คุ้นเคยมาตั้งแต่กำเนิด มีขอบข่ายครอบคลุมตั้งแต่ หมู่บ้าน ตำบล อำเภอ จังหวัด กลุ่มจังหวัด และภูมิภาค กรอบหลักสูตรระดับท้องถิ่น กรอบหลักสูตรระดับท้องถิ่น เป็นกรอบทิศทางในการพัฒนาคุณภาพผู้เรียนในแต่ละท้องถิ่น ซึ่งสำนักงาน เขตพื้นที่การศึกษาประถมศึกษานครสวรรค์เขต 1 ได้พัฒนาขึ้นโดยมีองค์ประกอบสำคัญ ได้แก่ วิสัยทัศน์

๒ เป้าหมาย และจุดเน้นในการพัฒนาผู้เรียนในระดับท้องถิ่น สาระการเรียนรู้ระดับท้องถิ่น และแนวทางการ ประเมินคุณภาพผู้เรียนระดับท้องถิ่น เพื่อให้สถานศึกษาในสังกัดได้ใช้เป็นแนวทางในการจัดทำหลักสูตรของ สถานศึกษา เพื่อพัฒนาผู้เรียนให้มีคุณภาพตามมาตรฐานการเรียนรู้ มีความเข้าใจ เรื่องของท้องถิ่น รักและหวง แหนมรดกทางสังคมของบรรพบุรุษ มีความเป็นไทย สามารถดำรงชีวิตและเป็นสมาชิกที่ดีของสังคม สาระการเรียนรู้ท้องถิ่น สาระการเรียนรู้ท้องถิ่น เป็นองค์ความรู้ ทักษะ กระบวนการ และคุณลักษณะอันพึงประสงค์ ที่ผู้เรียน ควรเรียนรู้ ซึ่งสถานศึกษาได้พัฒนาขึ้น โดยพิจารณาจากกรอบหลักสูตรระดับท้องถิ่น และบริบทของสถานศึกษา เช่น สภาพภูมิศาสตร์ ประวัติความเป็นมา สภาพปัญหาของชุมชน อาชีพ ศิลปวัฒนธรรม ประเพณี เศรษฐกิจและ สังคม เกม กีฬาและการละเล่นพื้นบ้าน ตลอดจนภูมิปัญญาท้องถิ่น เพื่อให้ผู้เรียนได้เรียนรู้เรื่องราวของท้องถิ่น ซึ่งจะส่งผลให้ผู้เรียนมีความรู้ความเข้าใจ รักและภาคภูมิใจในท้องถิ่น ตระหนัก และยินดีที่จะมีส่วนร่วมในการ อนุรักษ์และสืบทอดสิ่งที่ดีงามของท้องถิ่นให้คงอยู่สืบไป แนวทางการดำเนินงานจัดทำกรอบหลักสูตรระดับท้องถิ่น 1. การดำเนินงานในระดับสำนักงานเขตพื้นที่การศึกษา การจัดทำ "กรอบหลักสูตรระดับท้องถิ่น" เพื่อให้สถานศึกษาได้นำไปใช้ในการจัดทำหลักสูตร สถานศึกษา เพื่อจัดประสบการณ์การเรียนรู้เกี่ยวกับชุมชน และท้องถิ่นนั้น สำนักงานเขตพื้นที่การศึกษา ประถมศึกษานครสวรรค์ เขต 1 ได้ดำเนินการ ดังนี้ 1.1 แต่งตั้งคณะกรรมการ/คณะทำงาน แต่งตั้งคณะกรรมการ/คณะทำงาน ประกอบด้วยผู้อำนวยการสำนักงานเขตพื้นที่การศึกษา ศึกษานิเทศก์ ผู้บริหารสถานศึกษา ครูผู้สอน และผู้แทนชุมชน ในท้องถิ่น 1.2 ศึกษาวิเคราะห์หลักสูตรแกนกลางการศึกษาขั้นพื้นฐาน คณะทำงานศึกษา และวิเคราะห์หลักสูตรแกนกลางการศึกษาขั้นพื้นฐาน พุทธศักราช 2551 ซึ่งครอบคลุมทั้งมาตรฐาน / ตัวชี้ วัดการศึกษาขั้นพื้นฐาน และสาระการเรียนรู้แกนกลางชั้นปีของกลุ่มสาระ การเรียนรู้ต่าง ๆ เพื่อจะได้ทราบขอบข่ายของการกำหนดกรอบหลักสูตรระดับท้องถิ่น 1.3 ศึกษาวิเคราะห์ข้อมูลสารสนเทศของท้องถิ่น ศึกษาวิเคราะห์ ข้อมูลท้องถิ่นครอบคลุมทั้งวิสัยทัศน์กลุ่มจังหวัด/จังหวัด ประวัติ ความเป็นมา สภาพภูมิอากาศ ภูมิประเทศ สภาพเศรษฐกิจและสังคม วิถีการดำรงชีวิต ศิลปวัฒนธรรม ประเพณี ภูมิปัญญาท้องถิ่น สภาพปัญหา เหตุการณ์สำคัญ รวมทั้งศึกษาวิเคราะห์จุดเน้น ประเด็นปัญหาที่ สถานศึกษาใน สังกัดให้ความสำคัญ แล้วนำข้อมูลที่ได้ทั้งหมดมาใช้เป็นข้อมูลพื้นฐานในการกำหนด "กรอบหลักสูตรระดับ ท้องถิ่น" ของสำนักงานเขตพื้นที่การศึกษาประถมศึกษานครสวรรค์เขต 1 1.4 ดำเนินการจัดทำกรอบหลักสูตรระดับท้องถิ่น คณะทำงานนำข้อมูลที่ได้จากการศึกษาวิเคราะห์ข้อมูลท้องถิ่น สังเคราะห์และกำหนด เป็น ขอบข่ายของกรอบหลักสูตร ระดับท้องถิ่น ที่สัมพันธ์สอดคล้องกับมาตรฐานและตัวชี้วัดในหลักสูตรแกนกลาง การศึกษาขั้นพื้นฐาน พุทธศักราช 2551 และมาตรฐานการเรียนรู้และตัวชี้วัด กลุ่มสาระการเรียนรู้คณิตศาสตร์ และวิทยาศาสตร์ และสาระภูมิศาสตร์ในกลุ่มสาระการเรียนรู้สังคมศึกษา ศาสนาและวัฒนธรรม (ฉบับปรับปรุง

๓ พ.ศ. 2560) ซึ่งสถานศึกษาจะได้นำไปใช้เป็นแนวทางในการกำหนดสาระการเรียนรู้ท้องถิ่น ตลอดจน รายละเอียดของเนื้อหาองค์ความรู้ที่จะใช้เรียนรู้ในหลักสูตรสถานศึกษาของแต่ละชั้นปีมาจัดทำกรอบหลักสูตร ระดับท้องถิ่นด้วยกระบวนการทำงานแบบมีส่วนร่วม 1.5 สอบถามและรับฟังความคิดเห็นจากผู้เกี่ยวข้อง นำกรอบหลักสูตรระดับท้องถิ่นที่จัดทำเสร็จแล้ว สอบทานจากผู้เกี่ยวข้องในท้องถิ่น เช่น ผู้ทรงคุณวุฒิ ผู้บริหารสถานศึกษา ครู ปราชญ์ท้องถิ่น ฯลฯ เพื่อตรวจสอบความสมบูรณ์และปรับแก้ไขก่อนที่จะ นำไปใช้ 1.6 นำเสนอคณะกรรมการเขตพื้นที่เพื่อให้ความเห็นชอบ หลังจากปรับแก้ไขกรอบหลักสูตรระดับท้องถิ่นแล้ว จัดพิมพ์ เอกสารฉบับร่างนำเสนอ คณะกรรมการเขตพื้นที่การศึกษานครสวรรค์ เขต 1 เพื่อให้ความเห็นชอบก่อน นำไปเผยแพร่ 1.7 นำกรอบหลักสูตรระดับท้องถิ่นไปใช้ ดำเนินการเผยแพร่ให้สถานศึกษาในสังกัดนำไปใช้พัฒนาหลักสูตรระดับสถานศึกษา 1.8 นิเทศติดตามผล นิเทศติดตามผลและนำข้อมูล ที่ได้ไปใช้ในการปรับแก้ไขเอกสาร ให้มีความสมบูรณ์มากยิ่งขึ้น 2. การดำเนินงานในระดับสถานศึกษา สถานศึกษา เป็นหน่วยงานระดับปฏิบัติการที่จะต้องนำกรอบสาระการเรียนรู้ท้องถิ่น ที่สำนักงาน เขตพื้นที่การศึกษาประถมศึกษานครสวรรค์ เขต 1 จัดทำไว้ ไปสู่การปฏิบัติให้เป็นรูปธรรม เพื่อให้ผู้เรียนได้ เรียนรู้เกี่ยวกับท้องถิ่นของตนเอง ทำให้เกิดความรัก ความผูกพัน และมีความภาคภูมิใจในท้องถิ่น สถานศึกษา จึงต้องนำกรอบสาระการเรียนรู้ท้องถิ่นมาจัดทำรายละเอียดของเนื้อหา องค์ความรู้ที่เกี่ยวกับท้องถิ่น ให้ เหมาะสม กับบริบทของสถานศึกษา และสภาพชุมชนในท้องถิ่นของตนเอง มีแนวทางดำเนินการ ดังนี้ 2.1 แต่งตั้งคณะกรรมการ/ คณะทำงาน ประกอบด้วยผู้บริหารสถานศึกษาในท้องถิ่น ครูผู้สอน ผู้แทนชุมชน ตัวแทนหน่วยงานภาครัฐและเอกชนในพื้นที่ และผู้ที่มีส่วนเกี่ยวข้อง 2.2 วิเคราะห์สังเคราะห์ข้อมูลจากเอกสาร และแหล่งข้อมูลต่างๆ อาทิหลักสูตรแกนกลางการศึกษา ขั้นพื้นฐาน พุทธศักราช 2551 และมาตรฐานการเรียนรู้ตัวชี้วัด กลุ่มสาระการเรียนรู้คณิตศาสตร์และ วิทยาศาสตร์ และสาระภูมิศาสตร์ในกลุ่มสาระการเรียนรู้สังคมศึกษา ศาสนาและวัฒนธรรม (ฉบับปรับปรุง พ.ศ. 2560) รวมทั้งศึกษาสภาพแนวโน้มการเปลี่ยนแปลงบริบท สภาพปัญหา ต้องการ ของท้องถิ่น ชุมชน ผลสัมฤทธิ์ ทางการเรียนของผู้เรียนในพื้นที่ เป็นต้น 2.3 วิเคราะห์กรอบหลักสูตรระดับท้องถิ่น ที่สํานักงานเขตพื้นที่การศึกษาประถมศึกษานครสวรรค์ เขต 1 กําหนดไว้เพื่อจะได้ทราบถึงขอบข่ายในการกําหนดรายละเอียดของเนื้อหาสาระการเรียนรู้ ที่เกี่ยวข้องกับ ท้องถิ่นและสถานศึกษา เพื่อจะได้พิจารณาว่าควรนำสาระการเรียนรู้ท้องถิ่น ไปอยู่ในกลุ่มสาระการเรียนรู้ใด ชั้นใด สอดแทรกในรายวิชาพื้นฐานใด หรือเป็นรายวิชาเพิ่มเติม หรือกิจกรรมพัฒนาผู้เรียน และควรมีเนื้อหาใน การจัดการเรียนรู้มากน้อย เพียงใด 2.3 ดำเนินการจัดทำสาระการเรียนรู้ท้องถิ่นของสถานศึกษาให้มีคุณภาพ เหมาะสมและสอดคล้อง กับบริบทและจุดเน้นของสถานศึกษา ซึ่งอาจจำแนกเป็นกลุ่มสาระการเรียนรู้ เป็นรายชั้น โดยการสอดแทรกใน รายวิชาพื้นฐานได้ทั้ง 8 กลุ่มสาระการเรียนรู้ภายใต้หลักสูตรแกนกลางการศึกษาขั้นพื้นฐาน พุทธศักราช 2551 และมาตรฐานการเรียนรู้ตัวชี้วัด กลุ่มสาระการเรียนรู้คณิตศาสตร์และวิทยาศาสตร์ และสาระภูมิศาสตร์ในกลุ่ม สาระการเรียนรู้สังคมศึกษา ศาสนาและวัฒนธรรม (ฉบับปรับปรุง พ.ศ. 2560) อาจจัดทำเป็นรายวิชาเพิ่มเติม

๔ โดยสถานศึกษาเป็นผู้กำหนดผลการเรียนรู้ที่มีความเหมาะสม ครอบคลุมกับสาระการเรียนรู้และลักษณะธรรมชาติ ของรายวิชาเพิ่มเติมนั้นๆ หรือจัดเป็นกิจกรรมพัฒนาผู้เรียน เช่น กิจกรรมชุมนุม โดยมีการวางแผนงานที่ชัดเจน เพื่อให้เห็นภาพการทำงานตลอดแนว ด้วยกระบวนการทำงานแบบมีส่วนร่วม 2.4 รับฟังความคิดเห็นจากผู้เกี่ยวข้อง อาทิ ครูผู้สอน ผู้ปกครอง ปราชญ์ในชุมชน และหน่วยงาน ธุรกิจ ฯลฯ เพื่อนำข้อคิดเห็นจากฝ่ายต่างๆ มาปรับปรุงกรอบหลักสูตรให้มีความเหมาะสมชัดเจนยิ่งขึ้น 2.5 เสนอประธานคณะกรรมการสถานศึกษาขั้นพื้นฐานเพื่อให้ความเห็นชอบ องค์ประกอบสำคัญของกรอบสาระการเรียนรู้ระดับท้องถิ่น 1. เป้าหมาย/จุดเน้นของสำนักงานเขตพื้นที่การศึกษา ที่จะช่วยขับเคลื่อนการจัดการศึกษาของ สถานศึกษาภายในเขต/ท้องถิ่น เพื่อให้สามารถพัฒนาผู้เรียนให้บรรลุคุณภาพตามมาตรฐานการเรียนรู้ของ หลักสูตรแกนกลางการศึกษาขั้นพื้นฐาน และผู้เรียนได้มีโอกาสเรียนรู้ในเรื่องเกี่ยวกับชุมชน ท้องถิ่น ในการจัด การศึกษาให้บรรลุผลดังกล่าว สำนักงานเขตพื้นที่การศึกษา จึงกำหนดเป้าหมาย/จุดเน้นที่ต้องการให้เด่นชัด เป็นการเฉพาะ เพื่อให้สถานศึกษาได้เล็งเห็นทิศทางในการพัฒนาการศึกษาในท้องถิ่น เช่นการพัฒนาด้านทักษะ การคิดวิเคราะห์ ด้านความรัก และภาคภูมิใจในท้องถิ่น เป็นต้น โดยเป้าหมาย/จุดเน้นนั้นควรกำหนดเป็น คุณภาพที่ต้องการให้เกิดขึ้นในตัวผู้เรียน 2. สาระการเรียนรู้ท้องถิ่น เป็นส่วนที่ให้ข้อมูลเกี่ยวกับหัวข้อ/ประเด็นสำคัญที่ผู้เรียนในท้องถิ่น ควรเรียนรู้หรือได้รับการปลูกฝังในฐานะที่เป็นสมาชิกของชุมชน เพื่อให้เกิดความรัก ความภาคภูมิใจและ ต้องการมีส่วนร่วมในการอนุรักษ์สภาพแวดล้อมภูมิปัญญาท้องถิ่น สภาพแวดล้อมในท้องถิ่น การกำหนด สาระ การเรียนรู้ท้องถิ่น จึงกำหนดในขอบเขตประเด็นสำคัญพร้อมทั้งมีคำอธิบายประกอบในแต่ละประเด็น พอสังเขป เพื่อครูผู้สอนใช้เป็นแนวทางในการจัดให้ผู้เรียนได้เรียนรู้ในเรื่องเกี่ยวกับท้องถิ่นเช่น ประวัติความเป็นมาของ ท้องถิ่น สภาพภูมิอากาศ ภูมิประเทศ เศรษฐกิจ สังคม วิถีชีวิต ศิลปวัฒนธรรม ประเพณีภูมิปัญญาท้องถิ่น สภาพปัญหา และเหตุการณ์สำคัญในชุมชน และสังคมนั้นๆ รวมทั้งข้อมูลแนวโน้มการพัฒนาท้องถิ่นเป็นต้น การจัดทำสาระการเรียนรู้ท้องถิ่นอาจได้จากการวิเคราะห์รวบรวมข้อมูลจากแหล่งต่างๆ เช่น วิเคราะห์มาตรฐาน การเรียนรู้และตัวชี้วัดของกลุ่มสาระการเรียนรู้ทั้ง 8 กลุ่มสาระการเรียนรู้ของหลักสูตรแกนกลางการศึกษาขั้น พื้นฐาน พุทธศักราช 2551 และมาตรฐานการเรียนรู้ตัวชี้วัด กลุ่มสาระการเรียนรู้คณิตศาสตร์และวิทยาศาสตร์ และสาระภูมิศาสตร์ในกลุ่มสาระการเรียนรู้สังคมศึกษา ศาสนาและวัฒนธรรม (ฉบับปรับปรุง พ.ศ. 2560) ใน ส่วนที่เกี่ยวข้องกับชุมชน และท้องถิ่น รวมทั้งข้อมูลจากการศึกษา สำรวจ สภาพปัญหา การเปลี่ยนแปลงต่าง ๆ ที่เกิดขึ้นในสังคม/ ชุมชนเพื่อนำมาสังเคราะห์จัดเป็นหมวดหมู่ เพื่อสถานศึกษาจะได้ใช้เป็นแนวทางในการจัดการ เรียนรู้ต่อไป การจัดทำหลักสูตร โดยเฉพาะในส่วนที่เกี่ยวกับท้องถิ่น สิ่งที่ควรทำความเข้าใจให้ตรงกัน ได้แก่ 2.1 หลักสูตรที่ใช้ในการจัดการเรียนรู้ในระดับสถานศึกษา คือ “หลักสูตรสถานศึกษา” 2.2 สิ่งที่ผู้เรียนต้องเรียนรู้เกี่ยวกับท้องถิ่น สามารถสอดแทรกเข้าไปในรายวิชาพื้นฐาน ทั้ง 8 กลุ่มสาระการเรียนรู้หรือหากสถานศึกษาเห็นว่ามีสิ่งสำคัญ ที่ต้องการจะเน้น และแยกสอนเป็นการเฉพาะ เช่น เพื่ออนุรักษ์ภูมิปัญญาท้องถิ่น ก็สามารถเปิดเป็นรายวิชาเพิ่มเติมได้ แต่ไม่ว่าจะเป็นลักษณะใดก็อยู่ในหลักสูตร สถานศึกษาทั้งสิ้น เพราะการกระจายอำนาจให้โรงเรียนจัดทำหลักสูตรสถานศึกษา ก็เพื่อให้สอดคล้องกับสภาพ และความต้องการของท้องถิ่นซึ่งมีลักษณะแตกต่างกันไป

๕ 2.3 กรอบสาระการเรียนรู้ท้องถิ่นที่สำนักงานเขตพื้นที่การศึกษาประถมศึกษานครสวรรค์ เขต 1 จัดทำนั้น เป็นกรอบแนวทางกว้าง ๆ ที่ระบุเป้าหมาย/จุดเน้นของท้องถิ่น สาระการเรียนรู้หรือเรื่องต่างๆ เกี่ยวกับท้องถิ่น และแนวทางการประเมินคุณภาพผู้เรียนในท้องถิ่นสถานศึกษาสามารถนำไปเป็นแนวทางจัดการ เรียนรู้เพื่อให้ผู้เรียนได้มีความรู้ความเข้าใจเรื่องเหล่านั้นในฐานะที่เป็นสมาชิกในสังคมนั้น ๆ 3. การประเมินคุณภาพการศึกษาระดับท้องถิ่น การประเมินคุณภาพผู้เรียน และการรายงานผล การศึกษาระดับท้องถิ่น เป็นกลไกสำคัญในการควบคุมคุณภาพการศึกษา เพื่อเป็นการตรวจสอบว่า คุณภาพ ผู้เรียนตามหลักสูตรแกนกลางตลอดจนเป้าหมายและจุดเน้นซึ่งกำหนดคุณภาพผู้เรียนในพื้นที่นั้น บรรลุผลหรือไม่ เพียงใด และมีอะไรจะต้องปรับปรุงพัฒนาต่อไป ดังนั้น ควรมีการระบุเกี่ยวกับการประเมิน คุณภาพผู้เรียนไว้ใน กรอบหลักสูตรระดับท้องถิ่น ให้โรงเรียนต่าง ๆ ได้รับทราบข้อมูลว่าเขตพื้นที่การศึกษา จะจัดการประเมิน คุณภาพในกลุ่มสาระการเรียนรู้ใดบ้าง ระดับชั้นใดบ้าง และประเมินเมื่อไรด้วยวิธีการหรือเครื่องมืออะไร มีเกณฑ์ การประเมินเป็นอย่างไร และโรงเรียนที่มีผลการประเมินไม่ถึงเกณฑ์ที่กำหนด จะต้องดำเนินการอย่างไร เป็นต้น

๖ ส่วนที่ ๒ เป้าหมายและจุดเน้นในการพัฒนาผู้เรียนระดับท้องถิ่น การจัดประสบการณ์เรียนรู้เพื่อพัฒนาผู้เรียนไปสู่มาตรฐานการเรียนรู้ และตัวชี้วัดที่กำหนดตามหลักสูตร แกนกลางการศึกษาขั้นพื้นฐาน พุทธศักราช ๒๕๕๑ และมาตรฐานการเรียนรู้และตัวชี้วัด กลุ่มสาระการเรียนรู้ คณิตศาสตร์และวิทยาศาสตร์ และสาระภูมิศาสตร์ในกลุ่มสาระการเรียนรู้สังคมศึกษา ศาสนาและวัฒนธรรม (ฉบับปรับปรุง พ.ศ. 2560) ตลอดจนการปลูกฝังให้ผู้เรียน มีความรักความภาคภูมิใจในท้องถิ่นของตน สามารถ ปฏิบัติตนเป็นสมาชิกที่ดีของชุมชน สำนักงานเขตพื้นที่การศึกษาประถมศึกษานครสวรรค์ เขต ๑ กำหนด วิสัยทัศน์ เป้าหมาย และจุดเน้นการพัฒนาคุณภาพผู้เรียน ดังนี้ วิสัยทัศน์ หลักสูตรระดับท้องถิ่น สำนักงานเขตพื้นที่การศึกษาประถมศึกษานครสวรรค์ เขด ๑ มุ่งพัฒนาผู้เรียนให้ มีความรู้ ทักษะ เจตคติ และคุณธรรม บนพื้นฐานความเป็นไทยควบคู่ความเป็นสากล มีศักยภาพในการศึกษาต่อ และการประกอบอาชีพ รักท้องถิ่น มีจิตสำนึกในการอนุรักษ์วัฒนธรรม ประเพณี ภูมิปัญญา และสิ่งแวดล้อม มี จิตสาธารณะที่มุ่งทำประโยชน์ และสร้างสรรค์ที่ดีงามให้กับท้องถิ่นและประเทศชาติ เป้าหมาย หลักสูตรท้องถิ่นสำนักงานเขตพื้นที่การศึกษาประถมศึกษานครสวรรค์ เขต 1 พุทธศักราช ๒๕๖๗ มุ่งพัฒนาผู้เรียนให้เป็นคนดี มีปัญญา มีความสุข และมีศักยภาพในการพัฒนาตนเองตลอดชีวิต ดังนี้ ๑. มีคุณธรรม จริยธรรมตามหลักศาสนา และค่านิยมที่พึ่งประสงค์ เห็นคุณค่าของตนเอง มีวินัย ปฏิบัติตนตามหลักปรัชญาของเศรษฐกิจพอเพียง ๒. มีความรัก ความภาคภูมิใจ และตำเนินชีวิตตามขนบธรรมเนียมประเพณีอันดีงาม ๓. มีสุขภาพกาย สุขภาพจิตที่ดี มีสุขนิสัยและรักการออกกำลังกาย ๔. มีจิตสำนึกรักแผ่นดินถิ่นเกิดจังหวัดนครสวรรค์เป็นพลเมืองที่ดีของชุมชนและของชาติ ยึดมั่น ในวิถีชีวิต และการปกครองตามระบอบประชาธิปไตยอันมีพระมห หากษัตริย์เป็นประมุขทรงเป็นประมุข ๕. มีจิตสำนึกในการอนุรักษ์วัฒนธรรมและภูมิปัญญาท้องถิ่น การอนุรักษ์และพัฒนาสิ่งแวดล้อม มีจิตสาธารณะ ที่มุ่งทำประโยชน์และสร้างสิ่งที่ดีงามในชุมชนท้องถิ่น และอยู่ร่วมกันอย่างมีความสุข จุดเน้น หลักสูตรท้องถิ่นสำนักงานเขตพื้นที่การศึกษาประถมศึกษานครสวรรค์ เขต 1 พุทธศักราช ๒๕๖๗ มุ่งพัฒนาผู้เรียนทุกคนได้เรียนรู้ประวัติศาสตร์สภาพทางภูมิศาสตร์(กายภาพและ สิ่งแวดล้อม) อาชีพ และ เศรษฐกิจ โบราณสถาน โบราณวัตถุวัฒนธรรม ประเพณีและงานเทศกาล บุคคลสำคัญ แหล่งท่องเที่ยว ภูมิปัญญาและเทคโนโลยีท้องถิ่น สินค้าผลิตภัณฑ์ (OTOP) เกม กีฬาและการละเล่นพื้นบ้าน เพื่อปลูกฝังให้ เยาวชน มีความรัก ความภาคภูมิใจในฐานะพลเมืองที่ดี และเป็นกำลังสำคัญในการบำรุงรักษาให้ยั่งยืน ดังนี้ 1. ผู้เรียนมีความรู้เกี่ยวกับประวัติเรื่องราว สภาพสังคมและสิ่งแวดล้อมสำคัญของชุมชนท้องถิ่น 2. ผู้เรียนมีความรัก ความภาคภูมิใจ ดำเนินชีวิตตามขนบธรรมเนียมประเพณีอันดีงาม และผูกพันกับ ชุมชนท้องถิ่น 3. ผู้เรียนมีจิตสำนึกในการอนุรักษ์ศิลปวัฒนธรรม ภูมิปัญญาและพัฒนาสิ่งแวดล้อมของท้องถิ่น 4. ผู้เรียนมีทักษะ กระบวนการและคุณลักษณะที่ท้องถิ่นต้องการ

๗ ส่วนที่ ๓ สาระการเรียนรู้ท้องถิ่น สาระการเรียนรู้ท้องถิ่น สาระการเรียนรู้ท้องถิ่นสำนักงานเขตพื่นที่การศึกษาประถมศึกษานครสวรรค์ เขต 1 ประกอบด้วย องค์ ความรู้ ทักษะ กระบวนการเรียนรู้ และคุณลักษณะอันพึงประสงค์ซึ่งกำหนดให้ผู้เรียนทุกคนในสถานศึกษาขั้น พื้นฐานทุกโรงเรียนในสังกัดสำนักงานเขตพื้นที่การศึกษาประถมศึกษานครสวรรค์ เขต 1 จำนวน 5 อำเภอ ได้แก่ อำเภอเมืองนครสวรรค์ อำเภอเก้าเลี้ยว อำเภอโกรกพระ อำเภอชุมแสง และอำเภอพยุหะคีรี ได้จัดการ เรียนรู้ตามท้องถิ่น ตามศักยภาพของสถานศึกษา โดยแบ่งเป็น 10 หมวดหมู่ ดังนี้ หมวดหมู่ในหลักสูตรระดับท้องถิ่น 1.ประวัติศาสตร์ 5. วัฒนธรรม ประเพณีและงาน เทศกาล 9. สินค้าผลิตภัณฑ์ (OTOP) 6. บุคคลสำคัญ 3.อาชีพและเศรษฐกิจ 2. สภาพทางภูมิศาสตร์ (กายภาพและ สิ่งแวดล้อม ทางธรรมชาติ) 8. ภูมิปัญญาและ 7. แหล่งท่องเที่ยว เทคโนโลยีท้องถิ่น 4. โบราณสถาน โบราณวัตถุ 10. เกม กีฬาและ การละเล่นพื้นบ้าน

๘ รายละเอียดหมวดหมู่สาระการเรียนรู้ระดับท้องถิ่น สำนักงานเขตพื้นที่การศึกษาประถมศึกษานครสวรรค์ เขต 1 หมวดหมู่ สาระท้องถิ่น 1.ประวัติศาสตร์ อำเภอเมืองนครสวรรค์ นครสวรรค์เป็นเมืองโบราณซึ่งสันนิษฐานว่าตั้งขึ้นในสมัยกรุงสุโขทัยเป็นราชธานี โดยมี ปรากฏชื่อในศิลาจารึกเรียกว่า เมืองพระบาง เป็นเมืองหน้าด่านสำคัญในการทำศึกสงคราม มาทุกสมัย ตั้งแต่สมัยกรุงสุโขทัย กรุงธนบุรี จนถึงกรุงรัตนโกสินทร์ ตัวเมืองดั้งเดิมตั้งอยู่ บริเวณเชิงเขาขาด(เขาฤาษี) จรดวัดหัวเมือง(วัดนครสวรรค์) ยังมีเชิงเทินดินเป็นแนวปรากฏอยู่ เมืองพระบาง ต่อมาได้เป็น เมืองชอนตะวัน เพราะตัวเมืองตั้งอยู่บนฝั่งตะวันตกของแม่น้ำ เจ้าพระยา และหันหน้าเมืองไปทางแม่น้ำซึ่งอยู่ทางทิศตะวันออกทำให้แสงอาทิตย์ส่องเข้า หน้าเมืองตลอดเวลา แต่ภายหลังได้เปลี่ยนเป็น เมืองนครสวรรค์ เป็นศุภนิมิตอันดีนครสวรรค์ มีชื่อเรียกเป็นที่รู้จักแพร่หลายมาแต่เดิมว่า ปากน้ำโพ โดยปรากฏเรียกกันมาตั้งแต่ในสมัยกรุง ศรีอยุธยา ตามประวัติศาสตร์ในคราวที่พระเจ้าหงสาวดีบุเรงนองยกทัพมาตีกรุงศรีอยุธยาครั้ง สมัยสมเด็จพระมหาจักรพรรดิ กองทัพเรือจากกรุงศรีอยุธยาได้ยกไปรับทัพข้าศึกที่ปากน้ำโพ แต่ด้านทัพข้าศึกไม่ไหว จึงล่าถอยกลับไป ที่มาของคำว่า ปากน้ำโพ สันนิษฐานได้ ๒ ประการ คือ อาจมาจากคำว่า ปากน้ำโผล่เพราะเป็น ที่ปากน้ำปิง ยม และน่าน มาโผล่รวมกันเป็น ต้นแม่น้ำเจ้าพระยา หรืออีกประการหนึ่ง คือ มีต้นโพธิ์ขนาดใหญ่ อยู่ตรงปากน้ำในบริเวณวัดโพธิ์ ซึ่งเป็นที่ตั้งศาลเจ้าพ่อกวนอูในปัจจุบัน จึงเรียกกันว่า ปากน้ำโพธิ์ก็อาจเป็นได้ อำเภอเก้าเลี้ยว อำเภอเก้าเลี้ยวมีฐานะเป็นตำบลหนึ่งของอำเภอบรรพตพิสัย จังหวัดนครสวรรค์ ต่อมาปี พ.ศ. 2512 ประกาศตั้งเป็นกิ่งอำเภอตามประกาศของกระทรวงมหาดไทย ลงวันที่ 9 กันยายน 2512 โดยตั้งตำบลเก้าเลี้ยวเป็นกิ่งอำเภอเก้าเลี้ยว การปกครอง ขึ้นกับ อำเภอ บรรพตพิสัย ตั้งแต่วันที่ 1 ตุลาคม 2512 รวมตำบลมหาโพธิ ตำบลเขาดิน ตำบลหนองเต่า และตำบลหัวดงไว้ในปกครองด้วย โดยอาศัยห้องแถวในตลาดเก้าเลี้ยว เป็นที่ทำการชั่วคราว เป็นที่ทำการกิ่งอำเภอเก้าเลี้ยว เมื่อวันที่ 1 มกราคม 2513 ต่อมาได้มี พระราชกฤษฎีกายกฐานะเป็นอำเภอเก้าเลี้ยว เมื่อวันที่ 29 มิถุนายน 2516 และประกาศ ในพระราชกิจจานุเบกษา ฉบับพิเศษ เล่มที่ 90 ตอนที่ 75 ลงวันที่ 28 มิถุนายน 2516 และประกอบพิธีเปิดป้ายที่ว่าการอำเภอ เมื่อวันที่ 29 สิงหาคม 2516 ประวัติความเป็นมาของชื่อ “ เก้าเลี้ยว ” สันนิษฐานได้ 2 ทาง คือ 1. จากเพี้ยนเสียง เดิมประชากรส่วนใหญ่ปลูกกล้วยไข่เป็นสินค้า มีชาวจีนซึ่งเป็น พ่อค้าคนกลางรับซื้อกล้วยไข่ไปขาย โดยขนส่งทางเรือ ครั้นเมื่อมาถึงตลาดเก้าเลี้ยวใน ปัจจุบัน ชาวจีนจะตะโกนบอกนายท้ายเรือ เป็นภาษาจีน “เก๋าเหลี่ยว” ซึ่งแปลว่า “ ถึง แล้ว ” เพื่อให้ นายท้ายเรือปล่อยเรือของตนเมื่อมีการตะโกนว่า “ เก๋าเหลี่ยว ” บ่อยๆ เข้า คนฟังได้ยินนำไปพูด ต่อๆ กันเสียงอาจเพี้ยนไปเป็น “ เก้าเลี้ยว ” ก็เป็นไปได้

๙ หมวดหมู่ สาระท้องถิ่น 2. จากสภาพภูมิศาสตร์ เดิมการเดินทางจากจังหวัดนครสวรรค์ ต้องใช้เรือเป็นพาหนะ แล่นไปตามแม่น้ำปิง เรือต้องแล่นผ่านคุ้งน้ำน้อยใหญ่ที่คดเคี้ยวคดไปมา นับถึงหมู่บ้านนี้ได้ เก้าเลี้ยวพอดีชาวบ้านจึงขนานนามว่า “บ้านเก้าเลี้ยว” อำเภอโกรกพระ โกรกพระแต่เดิมนั้นชื่อ อำเภอเนินศาลา ตั้งอยู่ที่ตำบลเนินศาลา เมื่อ ร.ศ. 113 (พ.ศ. 2431) ในสมัยรัชกาลที่ 5 แต่เนื่องจากการติดต่อคมนาคมของประชาชนในสมัยนั้น อาศัยการเดินทางโดยทางเรือเป็นส่วนใหญ่ สถานที่ตั้งอำเภอเดิมไม่สะดวกในการติดต่อ จึงได้ ย้ายมาตั้งที่ริมฝั่งแม่น้ำเจ้าพระยาด้านฝั่งตะวันตกที่บ้านโกรกพระ และเปลี่ยนชื่อเป็น อำเภอ โกรกพระ เมื่อ ร.ศ. 118 หรือ (พ.ศ. 2442) อำเภอชุมแสง อำเภอชุมแสง เป็นอำเภอเก่าแก่อำเภอหนึ่งของจังหวัดนครสวรรค์ แต่เดิมอยู่ในความ ปกครองของอำเภอเมืองนครสวรรค์ จังหวัดนครสวรรค์ ต่อมาทางราชการได้แบ่งท้องที่การ ปกครองจัดตั้งเป็นตำบลเกยไชย จนกระทั่งในปี พ.ศ. 2446 กระทรวงมหาดไทยได้ประกาศ ฐานะขึ้นเป็นอำเภอโดยเรียกชื่อว่า "อำเภอพันลาน" เนื่องจากตั้งอยู่ที่พันลาน (ปัจจุบันคือหมู่ ที่ 4 ตำบลพันลาน) ต่อมาได้เปลี่ยนชื่อจาก "อำเภอพันลาน" มาเป็น "อำเภอเกยไชย" ในปี พ.ศ. 2458 ได้ย้ายที่ว่าการอำเภอไปตั้งอยู่ที่ทางฝั่งตะวันตกของแม่น้ำน่านที่บ้านชุมแสงซึ่ง อยู่ตรงข้ามกับตลาดชุมแสง จึงได้เปลี่ยนชื่อจาก "อำเภอเกยไชย" มาเป็น "อำเภอชุมแสง" คำว่า "ชุมแสง" มีผู้เล่าต่อ ๆ กันมาเป็น 2 ทาง คือ ต้นไม้ชนิดนี้ เรียกว่า "ต้นชุมแสง" มี ลักษณะคล้ายกับต้นแจง สมัยก่อนมีขึ้นอยู่ทั่วไปใบคล้าย ใบมะปราง เขียวชอุ่มตลอดปี โบราณใช้ทำยารักษาโรคพรายเลือดลมสตรี ผลของต้นชุมแสงชาวบ้านจะเก็บไปใช้เป็นลูก กระสุนสำหรับธนู ต้นชุมแสงจึงเป็นสัญลักษณ์ประจำถิ่นต่อมา ได้ใช้เป็นชื่อบ้านเรียกว่า "บ้าน ชุมแสง" สมัยพระเจ้าตากสินนำกองทัพออกทำการปราบก๊กต่าง ๆ ได้ตั้งค่าย และเป็นที่สะสม อาวุธยุทโธปกรณ์ หรือคลังแสง สำหรับปราบก๊กเจ้าเมืองพิษณุโลก ชาวบ้านจึงเรียกบริเวณ ที่ตั้งค่ายแห่งนั้นว่า "คลังแสง" และต่อ ๆ มาได้เรียกเพี้ยนเป็น "ชุมแสง อำเภอพยุหะคีรี พยุหะคีรี เดิมเป็นเมืองหนึ่งขึ้นอยู่กับจังหวัดนครสวรรค์ มีหน้าที่เก็บเงินส่วยอากรผู้มี หน้าที่เก็บส่วยอากรสมัยนั้นชื่อ หลวงภูมิได้ตั้งบุตรชายของตนชื่อ จันทร์ขึ้นเป็นเจ้าเมือง พยุหะคีรี มีที่ทำการอยู่ข้างวัดพระปรางค์เหลือง ตำบลท่าน้ำอ้อยต่อมาได้ย้ายที่ทำการไปอยู่ บ้านสระเศรษฐี ตำบลน้ำทรง ตั้งที่ทำการแบบชั่วคราวมีจวนเจ้าเมือง บ้านราชการเรือนจำ (ล้อมด้วยไม้ไผ่) เจ้าเมืองคนต่อมา ชื่อ กันและ อิ่ม ต่อมามีโจรกล่มหนึ่งคุมสมัครพรรคพวก ประมาณ 40 คน เข้าทำการปล้นจวนเจ้าเมืองสถานที่ราชการ จึงได้ย้ายตัวเมืองพยุหะคีรีมา ตั้งอยู่ที่คลองหลวงพิบูลย์ เมื่อสิ้นอายุเจ้าเมืองอิ่มแล้ว เจ้าเมืองคนต่อมาชื่อ ปุ้ย ได้ย้ายตัว เมืองมาตั้งอยู่ที่บ้านท่าแร่สร้างที่ว่าการอำเภอพยุหะคีรีขึ้น ณ ตำบลพยุหะ

๑๐ หมวดหมู่ สาระท้องถิ่น 2. สภาพทาง ภูมิศาสตร์ (กายภาพและ สิ่งแวดล้อม อำเภอเมืองนครสวรรค์ ตามลักษณะภูมิศาสตร์โดยทั่วไป ส่วนใหญ่เป็นที่ราบลุ่มเหมาะแก่การเกษตร เป็นที่ราบประมาณ 3 ใน 4 ของพื้นที่ มีแม่น้ำสายสำคัญคือ แม่น้ำปิง แม่น้ำยม และแม่น้ำน่าน ไหลมารวมกันเป็น แม่น้ำเจ้าพระยา ไหลผ่านช่วงกลางของจังหวัด แม่น้ำที่กล่าวได้แบ่งพื้นที่ของจังหวัดออกเป็นด้านตะวันออกและตะวันตก สภาพภูมิประเทศอำเภอเมืองนครสวรรค์ตั้งอยู่ทางตอนกลางของจังหวัด มีอาณาเขตติดต่อกับอำเภอข้างเคียง ดังนี้ •ทิศเหนือ ติดต่อกับอำเภอบรรพตพิสัย อำเภอเก้าเลี้ยว และอำเภอชุมแสง •ทิศตะวันออก ติดต่อกับอำเภอชุมแสงและอำเภอท่าตะโก •ทิศใต้ ติดต่อกับอำเภอพยุหะคีรีและอำเภอโกรกพระ •ทิศตะวันตก ติดต่อกับอำเภอลาดยาว อำเภอเก้าเลี้ยว อำเภอเก้าเลี้ยวมีแม่น้ำปิงไหลผ่าน มีทางหลวงแผ่นดินหมายเลข 117 ตัดผ่าน เป็นที่ราบลุ่มมีแม่น้ำปิงไหลผ่านจากเหนือจดใต้ ระยะทาง 20 กิโลเมตร มีลำคลองหลายสายที่แยกจากแม่น้ำปิงเข้าไปในพื้นที่อำเภอ เช่น คลองกระเบื้อง คลองหาดเสลา คลองท่าขนมจีน นอกจากนั้นมีบึงขนาดใหญ่ เป็นแหล่งกักเก็บน้ำ เช่น บึงเพรียง บึงเขาดิน ทำให้เหมาะแก่การเพาะปลูกพืชต่างๆ เช่น ข้าว อ้อย มะลิ •ทิศเหนือ ติดต่อกับตำบลบางตาหงายและตำบลหนองกรด อำเภอบรรพตพิสัย •ทิศตะวันออก ติดต่อกับอำเภอชุมแสง •ทิศใต้ ติดต่อกับตำบลหนองกระโดน ตำบลบ้านแก่ง และตำบลบ้านมะเกลือ อำเภอเมืองนครสวรรค์ •ทิศตะวันตก ติดต่อกับตำบลบางตาหงาย และตำบลหูกวาง อำเภอบรรพตพิสัย อำเภอโกรกพระ ภูมิประเทศ สภาพพื้นที่ เป็นที่ราบลุ่ม ดินปนทราย โดยทั่วไปสามารถกักเก็บน้ำได้ มีแม่น้ำไหลผ่าน คือแม่น้ำเจ้าพระยา พื้นที่เหมาะแก่การประกอบอาชีพเกษตรกรรม ภูมิอากาศ ลักษณะภูมิอากาศ มีลักษณะ ร้อนชื้น อุณหภูมิสูงสุด 45 องศาเซลเซียส ต่ำสุด 10 องศาเซลเซียส และมักจะประสบอุทกภัยเกือบทุกปี อำเภอโกรกพระตั้งอยู่ทางตอนกลางของจังหวัด มีอาณาเขตติดต่อกับอำเภอข้างเคียง ดังนี้ • ทิศเหนือ ติดต่อกับอำเภอเมืองนครสวรรค์ • ทิศตะวันออก ติดต่อกับอำเภอพยุหะคีรี • ทิศใต้ ติดต่อกับอำเภอพยุหะคีรี และอำเภอเมืองอุทัยธานี (จังหวัดอุทัยธานี) • ทิศตะวันตก ติดต่อกับอำเภอทัพทันและอำเภอสว่างอารมณ์ (จังหวัดอุทัยธานี) อำเภอชุมแสง เป็นพื้นที่ชุมทางแม่น้ำสองสาย ได้แก่ แม่น้ำยม และแม่น้ำน่านบรรจบกันที่ตำบลเกย ไชยและไปรวมกับแม่น้ำปิงเป็นแม่น้ำเจ้าพระยาที่ตำบลปากน้ำโพ อำเภอเมืองนครสวรรค์ อำเภอชุมแสงมีอาณาเขตติดต่อกับเขตการปกครองข้างเคียงดังต่อไปนี้

๑๑ หมวดหมู่ สาระท้องถิ่น • ทิศเหนือ ติดต่อกับอำเภอโพทะเลและอำเภอบางมูลนาก (จังหวัดพิจิตร) • ทิศตะวันออก ติดต่อกับอำเภอหนองบัว • ทิศใต้ ติดต่อกับอำเภอท่าตะโกและอำเภอเมืองนครสวรรค์ • ทิศตะวันตก ติดต่อกับอำเภอเก้าเลี้ยว อำเภอพยุหะคีรี ตั้งอยู่ทางทิศใต้ของจังหวัดนครสวรรค์ ห่างจากตัวจังหวัดเป็นระยะ ทางประมาณ 20 กิโลเมตร มีพื้นที่ประมาณ 750 ตารางกิโลเมตร หรือ 358,388 ไร่ มีแม่น้ำ เจ้าพระยาไหลผ่านจากเหนือลงใต้ มีอาณาเขตติดต่อกับเขตการปกครองข้างเคียง ดังนี้ • ทิศเหนือ ติดต่อกับอำเภอเมืองนครสวรรค์ • ทิศตะวันออก ติดต่อกับอำเภอท่าตะโกและอำเภอตากฟ้า • ทิศใต้ ติดต่อกับอำเภอตาคลีและอำเภอมโนรมย์ (จังหวัดชัยนาท) • ทิศตะวันตก ติดต่อกับอำเภอเมืองอุทัยธานี (จังหวัดอุทัยธานี) และอำเภอโกรกพระ 3. อาชีพและ เศรษฐกิจ อำเภอเมืองนครสวรรค์ อาชีพที่สำคัญในอำเภอเมืองนครสวรรค์ 1. เกษตรกรรม 1.1 การเลี้ยงไก่พันธุ์ไข่ การเลี้ยงปลาดุก เลี้ยงวัว เลี้ยงแพะ เลี้ยงแกะ เลี้ยงหมู แหล่งเรียนรู้ได้แก่ ฟาร์มคุณยายกรม 1.2 การเพาะเห็ดนางฟ้า การปลูกผักปลอดสารพิษ แหล่งเรียนรู้ได้แก่ สวนพอเพียง ตามรอยเกษตรอินทรีย์ 459 1.3 การเลี้ยงปลาสวยงาม (ปลากัด) แหล่งเรียนรู้ได้แก่ บ่อปลากัดนายอนันต์ ทองใจเย็น 1.4 การเพาะปลูกอินผาลัม มะขามเทศ น้อยหน่า แหล่งเรียนรู้ได้แก่ ไร่สุมาลี 1.5 การทำสวนมะนาว แหล่งเรียนรู้ได้แก่ สวนปั้นนาค 1.6 การปลูกมะลิ แหล่งเรียนรู้ได้แก่ อ่างมะลิบ้านมะเกลือ 1.7 การเพาะเห็ดนางฟ้า แหล่งเรียนรู้ได้แก่ ศูนย์การเรียนรู้เพาะเห็ดนางฟ้า หมู่ 2 ตำบลวัดไทรย์ 1.8 การปลูกฝรั่ง แหล่งเรียนรู้ได้แก่ ชุมชนหมู่ 10 บ้านมะเกลือ 1.9 การขยายพันธุ์กล้าหญ้าแฝก แหล่งเรียนรู้ได้แก่ ชุมชนหมู่ 10 บ้านมะเกลือ 2. หัตถกรรม 2.1 การแปรรูปผลิตภัณฑ์ แหล่งเรียนรู้ได้แก่ สวนพอเพียง ตามรอยเกษตรอินทรีย์ 459 2.2 จักสานไม้ไผ่ และหวาย แหล่งเรียนรู้ได้แก่ ศูนย์ศิลปหัตถกรรมและอุตสาหกรรมพื้นบ้าน จังหวัดนครสวรรค์

๑๒ หมวดหมู่ สาระท้องถิ่น 2.3 การทำไม้กวาดทางมะพร้าว น้ำยาล้างจานและน้ำยาถูพื้น แหล่งเรียนรู้ได้แก่ ศูนย์การศึกษากลุ่มวิสาหกิจชุมชนบ้านบ่อพยอม 3. การพาณิชยกรรม หรือการค้าขาย ได้แก่ การซื้อขายหรือแลกเปลี่ยนสินค้าทั้ง ภายในและภายนอก ซึ่งได้แก่ ร้านค้าของชำ ร้านขายเสื้อผ้า ร้านขายอาหารและเครื่องดื่ม 4. ด้านการเงิน/การธนาคาร 5. อาชีพบริการ พนักงานต้อนรับ โรงแรม หอพัก และอพาร์ตเมนท์รองรับนักธุรกิจ นักศึกษา นักเดินทาง ตลอดจนผู้ใช้แรงงาน 6. โคกหนองนาเกรียงไกรเหนือ มีกิจกรรมตามฐานการเรียนรู้ ดังนี้ • รู้เรื่องดิน การปลูก และการดูแลรักษา • การเก็บผลผลิต • สีจากธรรมชาติสร้างสรรค์ผลงานขนมไทยทำง่าย ทำขายก็ได้กำไรดี น้ำสมุนไพรสดชื่นเด็กๆชอบผู้ใหญ่ถูกใจ อำเภอเก้าเลี้ยว อาชีพที่สำคัญในอำเภอเก้าเลี้ยว ๑. เกษตรกรรม 1.1 ฟาร์มปูนา แหล่งเรียนรู้ได้แก่ ทวินฟาร์มปูนา บ้านเขาดิน 1.2 การปศุสัตว์ การเลี้ยววัว การเลี้ยงแพะ การเลี้ยงแกะ แหล่งเรียนรู้ได้แก่ ฟาร์มคุณยายกรม 1.3 การเพาะปลูกดอกมะลิ แหล่งเรียนรู้ได้แก่ บึงหลวง (บ้านสวนกล้วย) หมู่ 5 ตำบลมหาโพธิ 1.4 การเพาะปลูกดอกรัก แหล่งเรียนรู้ได้แก่ บ้านห้วยรั้ว หมู่ 8 ตำบลหนองเต่า 1.5 การทำสวนฝรั่ง แหล่งเรียนรู้ได้แก่ สวนฝรั่งแจ่มไทย ตำบลเขาดิน ๒. ค้าขาย 3. หัตถกรรม เครื่องปั้นดินเผา แหล่งเรียนรู้ได้แก่ กลุ่มเครื่องปั้นดินเผาบ้านมอญ การร้อยพวงมาลัยดอกมะลิ แหล่งเรียนรู้ได้แก่ อ่างมะลิคุณปราณี พรมสอน อ่างมะลิของ ชาวชุมชนหมู่บ้านแหลมยาง 4. ผลิตภัณฑ์แปรรูป 4.1 ทอพรมเช็ดเท้า 4.2 ทำปุ๋ยอินทรีย์ ปุ๋ยหมักชีวภาพ 4.3 ผลไม้แปรรูป 4.4 ทำน้ำยาเอนกประสงค์

๑๓ หมวดหมู่ สาระท้องถิ่น อำเภอโกรกพระ อาชีพที่สำคัญในอำเภอโกรกพระ 1. เกษตรกรรม 1.1 การทำนา 1.2 การทำสวนผัก ผลไม้ ได้แก่ กระท้อน กล้วยไข่ กล้วยหอม การทำสวนมะนาว แหล่งเรียนรู้ได้แก่ สวนมะนาวเกษตรพอเพียง การเพาะเห็ดนางฟ้า แหล่งเรียนรู้ได้แก่ กลุ่มอาชีพเพาะเห็ดนางฟ้า หมู่ 4 บ้านศาลาแดง การเพาะปลูกผักสลัด ผักพื้นบ้าน แหล่งเรียนรู้ได้แก่ กลุ่มกสิกรรมไร้สารพิษเทศบาลตำบลบางประมุง สวนพฤกษศาสตร์ภูมิพัฒน์และ แปลงปลูกผักกางมุ้ง 1.3โรงสีข้าวชุมชน เป็นแหล่งเรียนรู้ในการศึกษาการเพาะปลูกข้าวและการนำข้าว มาสีข้าวสารเพื่อไว้บริโภคและขายสร้างรายได้ให้แก่ชาวบ้านในชุมชน 2. ค้าขาย 3. หัตถกรรม 3.1 การทำขนมเครป การทำขนมแซนด์วิช การทำถุงผ้าลดโลกร้อน แหล่งเรียนรู้ได้แก่ กศน.ตำบลนากลาง 3.2 การทำขนมจีน แหล่งเรียนรู้ได้แก่ ร้านขนมจีนโบราณครูเป้า 3.3 การทำข้าวแช่ แหล่งเรียนรู้ได้แก่ ชุมชนบางมะฝ่อ 4. การทำอาหารแปรรูป อาทิ ข้าวต้มมัด ขนมกล้วย ข้าวเกรียบพืช น้ำจากผักและผลไม้ แหล่งเรียนรู้ได้แก่ ฐานการเรียนรู้การแปรรูปอาหาร คุณน้ำทิพย์ เพชรรัตน์ อำเภอชุมแสง อาชีพที่สำคัญในอำเภอชุมแสง 1. เกษตรกรรม 1.1 การปลูกผักไฮโดรโปรนิกส์ แหล่งเรียนรู้ได้แก่ ภูตะวันฟาร์ม 1.2 การปลูกผัก เลี้ยงสัตว์ ประกอบด้วย ปลา เป็ด ไก่ กบ แหล่งเรียนรู้ได้แก่ ศูนย์การเรียนรู้เศรษฐกิจพอเพียง ของผู้ใหญ่พิชัย บุญโชติ 1.3 การทำนาบัว แหล่งเรียนรู้ได้แก่ นาบัวลุงเวียน ชุมชนทับกฤช 1.4 การทำไร่ข้าวโพด แหล่งเรียนรู้ได้แก่ ไร่ข้าวโพดของเกษตรกรใน ชุมชนทับกฤช 1.5 อาชีพทำนาข้าว 1.6 ปลูกผลไม้ประกอบด้วย ฝรั่ง กล้วย หม่อน อ้อย น้อยหน่า ข้าว และ การแปรรูปผลิตภัณฑ์ เช่น น้ำอ้อย น้ำข้าวโพด 1.7 ปลูกดอกรัก และร้อยพวงมาลัย

๑๔ หมวดหมู่ สาระท้องถิ่น 2. ค้าขาย 3. หัตถกรรม 3.1 การทำน้ำตาล การทำน้ำตาลสด การทำน้ำตาลปึก แหล่งเรียนรู้ได้แก่ หมู่ 4 ตำบลเกยไชย แหล่งเรียนรู้ปราชญ์ชาวบ้าน “การทำน้ำตาลสด” 3.2 แปรรูปผลิตภัณฑ์ ได้แก่ น้ำอ้อย น้ำข้าวโพด แหล่งเรียนรู้ได้แก่ ศูนย์การเรียนรู้เศรษฐกิจพอเพียง ของผู้ใหญ่พิชัย บุญโชติ 3.3 การทำขนมเค้ก แหล่งเรียนรู้ได้แก่ ร้าน “บ้านขนมเค้ก” การทำไข่เค็ม แหล่งเรียนรู้ได้แก่ บ้านเลขที่ 3/1 หมู่ 3 ตำบลพันลาน 4. การประมง เลี้ยงปลา อำเภอพยุหะคีรี อาชีพที่สำคัญในอำเภอพยุหะคีรี 1. เกษตรกรรม การเลี้ยงปลา แหล่งเรียนรู้ได้แก่ วัดเขาสามยอด ทำนา ปลูกข้าว แหล่งเรียนรู้ได้แก่แปลงนาเพาะกล้าป้าบุญยัง 2. ค้าขาย พระพุทธรูป และแหล่งรวมวัตถุมงคล 3. หัตถกรรม 3.1 แชมพูสมุนไพรดอกอัญชัน “ศรัณยา” แหล่งเรียนรู้ได้แก่สถาบันการเรียนรู้เพื่อ ชุมชน หมู่ 9 บ้านหัวงิ้ว 3.2 ทำไม้กวาดทางมะพร้าว แหล่งเรียนรู้ได้แก่ กลุ่มไม้กวาดทางมะพร้าว หมู่ 12 บ้านสาย 6 พัฒนา 3.3 อัตลักษณ์ประเพณีท้องถิ่น คณะสงฆ์มีความเข้มแข็ง 3.4 อุตสาหกรรมในชุมชน ( ผลิตปลาร้า /ขนมเปี๊ย ) 3.5 วิสาหกิจชุมชน(ร้านก๋วยเตี๋ยวลิ้นวัวเฮียตี๋น้อยเนินมะกอก ) 4. โบราณสถาน โบราณวัตถุ อำเภอเมืองนครสวรรค์ - วัดนครสวรรค์ (วัดหัวเมือง) ตั้งอยู่ที่ถนนสวรรค์วิถี เป็นที่ประดิษฐานพระผู้ให้อภัยยิ่ง หรือพระหันหลังให้กัน อยู่หลังโบสถ์วัดนครสวรรค์ ด้านถนนเทพสิทธิชัย หันหน้าไปทางทิศ ตะวันออกองค์หนึ่ง อีกองค์หนึ่งหันหน้าไปทางทิศตะวันตก เป็นพระพุทธรูปเก่าแก่ มีประวัติ ว่า พม่าเคยยกทัพมาถึงเมืองนครสวรรค์ และได้สร้างพระพุทธรูปไว้เป็นอนุสรณ์ - วัดวรนาถบรรพต (วัดกบ) เป็นวัดเก่าแก่ของนครสวรรค์ ตั้งอยู่บนยอดเขา และเชิงเขากบ สร้างขึ้นเมื่อ พ.ศ. ๑๙๖๒ สมัยสุโขทัยเป็นราชธานี ผู้สร้าง คือ พญาบาลเมือง สร้างเพื่ออุทิศ แด่พญารามผู้น้อง ช่วงหนึ่งวัดเคยถูกทิ้งร้างปกคลุมด้วยป่าไผ่ และต้นไม้ วันหนึ่งหลวงพ่อทอง ได้ธุดงค์มาจากจังหวัดอุตรดิตถ์ - วัดคีรีวงศ์ มหาเจดีย์พระจุฬามณีเจดีย์ ตั้งอยู่บนเขาในเขตตัวเมืองนครสวรรค์ ภายใน บริเวณวัดประกอบด้วย พระอุโบสถ สมเด็จพระพุทธโคดมจำลอง ศาลาพุทธานุภาพ วิหาร

๑๕ หมวดหมู่ สาระท้องถิ่น หลวงพ่อโต และพระจุฬามณีเจดีย์ ซึ่งนับว่าเป็นปูชนียสถานสำคัญอีกแห่งหนึ่งของจังหวัด สักการะพระจุฬามณี องค์มหาเจดีย์อันศักดิ์สิทธิ์คู่บ้านคู่เมืองนครสวรรค์ - วัดจอมคีรีนาคพรต (วัดเขา) อยู่บนยอดเขาบวชนาค ระหว่างเชิงสะพานเดชาติวงศ์และ ค่ายจิรประวัติ ตำบลนครสวรรค์ออก วัดโบราณที่มีอายุยาวนานและเต็มไปด้วยโบราณสถาน สำคัญต่าง ๆ มากมาย วัดแห่งนี้มีชื่อเรียกว่าวัดลั่นทมบ้าง วัดเขาบ้าง วัดเขานครสวรรค์บ้าง ครั้นในสมัยรัชกาลที่ 5 มีพระพุทธรูปปางมารวิชัยสมัยทวารวดี มีพระพักตร์คล้าย พระพุทธรูปศิลปะเชียงแสน - สิ่งศักดิ์สิทธิ์อื่น ๆ อาทิเช่น รูปหล่อพระอัครสาวกทั้งคู่ที่สร้าง ขึ้นในสมัยทวาราวดี ยักษ์หน้าตาดุร้ายที่พระแท่น คอยอารักขาพระพุทธเจ้าอยู่ข้างละ 3 ตน ซึ่งเป็นของเก่าโบราณสมัยเดียวกัน มณฑปครอบรอยพระพุทธบาท กว้าง 4 วา ยาว 4 วา มีหลังคายอดเป็นพระเจดีย์ เป็นที่ประดิษฐานพระพุทธบาทจำลอง 4 รอย พระเจดีย์ซึ่งมีอยู่ หลายองค์ แต่มีองค์หนึ่งเป็นเจดีย์โบราณและมีขนาดใหญ่ ระฆังโบราณ ที่คาดว่าน่าจะสร้าง ในสมัยรัชกาลที่ 5 หรือรัชกาลที่ 6 สำหรับตีบอกเวลา - วัดศรีสวรรค์สังฆาราม (วัดถือน้ำ) ตั้งอยู่ที่ตำบลนครสวรรค์ ออกห่างจากตัวเมือง 4 กิโลเมตร ไปตามถนนพหลโยธิน (นครสวรรค์-กรุงเทพฯ ) เข้าไปทางค่ายจิรประวัติ เป็นวัด เก่าแก่ทางประวัติศาสตร์ ซึ่งเป็นสถานที่สำหรับข้าราชการกระทำพิธีถือน้ำพิพัฒน์สัตยา โดย มีใบหอก ใบพาย มีดดาบสมัยโบราณ พระพุทธรูปทองคำปางปฐมเทศนาและพระพุทธรูปเนื้อ เงินบรรจุอยู่ภายใน - วัดท่าพระเจริญพรต เดิมชื่อ วัดบ้านมะเกลือ ตรงตามชื่อของหมู่บ้าน เริ่มสร้างวัดเมื่อ พ.ศ. 1943 ในรัชสมัยของ พระรามราชาธิราช (พ.ศ. 1938-1952) ซึ่งตรงกับสมัยสุโขทัย ตอนปลาย ติดต่อกับสมัยกรุงศรีอยุธยาตอนต้น และถูกทิ้งร้างจนบริเวณโดยรอบกลายเป็นป่า รกชัฏ จนถึงพ.ศ. 2465 จึงได้รับการบูรณะ ภายในวัดพบเศษเครื่องถ้วย ชาม สมัยสุโขทัย หลายชิ้น หลักฐานทางโบราณคดี ประเภทอื่นที่ยังคงเหลือในปัจจุบัน คือ ลวดลายปูนปั้นที่ ประดับที่อุโบสถ เป็นศิลปกรรมแบบอยุธยาตอนปลายตั้งแต่หลังรัชกาลของพระเจ้าปราสาท ทองเป็นต้น มา (ราวปี พ.ศ. 2172-2310) - วัดเกาะหงส์ สร้างโดยชุมชนเชื้อสายมอญ เมื่อ พ.ศ. 2300 เดิมมีนามว่า วัดเกาะ เปลี่ยนชื่อมาเป็น "วัดเกาะหงส์" เมื่อราว พ.ศ. 2555 มีวิหารศิลปะอยุธยาตอนปลายถึง รัตนโกสินทร์ตอนต้น ภายในมีภาพจิตรกรรมฝาผนังรูปเทพชุมชนหลายองค์ วาดต่อเนื่องกัน ไปแบบงานจิตรกรรมสมัยอุยธยา มีรอยพระพุทธบาทจำลองปรากฏอยู่บนฝาผนัง มีจิตรกรรม ไทยบนสมุดข่อยภาษามอญ มีภาพประกอบและลงรักปิดทอง ศาลาการเปรียญ กว้าง 24 เมตร ยาว 28 เมตร สร้างเมื่อ พ.ศ. 2502 และกุฏิสงฆ์ จำนวน 8 หลัง นอกจากนั้นยังพบ โครงกระดูกมนุษย์ มีอายุ 2,000 ปีมาแล้ว เนื่องจากพบเครื่องใช้และเครื่องแต่งกาย เช่น ขวานฟ้า กำไรหิน เป็นต้น - วัดศรีอุทุมพร ภายในวัดมีสถาปัตยกรรมที่งดงามอีกมากมาย ทั้ง โบสถ์ลอยฟ้า เสาร้อย ต้น สิ่งก่อสร้างแต่ละอันก็จะมีความงดงาม และความอ่อนช้อย ตกแต่งด้วยเครื่องชามเบญจ รงค์ต่างๆ ไม่ว่าจะเป็น ช้อนเงินช้อนทอง หลากสีสัน และที่สำคัญยังแฝงไว้ด้วยปริศนาธรรม ต่างๆ - วัดช่องคีรีศรีสิทธิวราราม ตั้งอยู่เลขที่ ๓๖ หมู่ ๑๐ ต.ปากน้ำโพ

๑๖ หมวดหมู่ สาระท้องถิ่น อ.เมืองนครสวรรค์ จังหวัดนครสวรรค์ ก่อตั้งเมื่อ พ.ศ. ๒๔๕๐ วัดช่องคีรีศรีสิทธิวราราม ก่อนจะมีชื่อนี้มีการเรียกชื่อตามลำดับดังนี้ ระหว่างปี พ.ศ.๒๔๖๐ – ๒๔๘๐ ชื่อวัดเขาขาดหรือวัดเขาช่องลมหรือวัดบ้านเขา ส่วนใหญ่จะเรียกวัดช่องลม - ศาลหลักเมือง ตั้งอยู่ที่บริเวณเชิงเขากบ ตำบลปากน้ำโพ อำเภอเมืองนครสวรรค์ จังหวัด นครสวรรค์ อยู่ตรงข้ามกับโรงเรียนนครสวรรค์ ใกล้กับสำนักงานเทศบาลนครสวรรค์ซึ่งเริ่ม ก่อสร้างเมื่อวันที่ 16 มีนาคม พ.ศ.2516 และสร้างเสร็จเมื่อวันที่ 24 พฤศจิกายน ปี พ.ศ. 2516 โดยมี ฯพณฯ ถวิล สุนทรสารทูล เป็นประธานวางศิลาฤกษ์ เมื่อวันที่ 1 พฤษภาคม ปี พ.ศ.2516 ส่วน หลักเมือง นั้น จะสร้างด้วยไม้ราชพฤกษ์ โดยได้นำทูลเกล้าฯ ถวาย พระบาทสมเด็จพระเจ้าอยู่หัว ทรงพระสุหร่ายและทรงเจิม ณ พระตำหนักจิตรลดารโหฐาน เมื่อวันที่ 24 ธันวาคม ปีพ.ศ.2516 และได้มีพิธีการยกหลักเมืองขึ้นประดิษฐาน เมื่อวันที่ 4 มกราคม ปีพ.ศ.2517 - สะพานเดชาติวงศ์ เป็นสะพานข้ามแม่น้ำที่อยู่เหนือน้ำที่สุดของแม่น้ำเจ้าพระยา เป็น สะพานถนนของถนนพหลโยธิน บริเวณหลักกิโลเมตรที่ 340 ก่อนเข้าสู่ใจกลางเมือง นครสวรรค์ ซึ่งกรมทางหลวงได้เริ่มก่อสร้างในปี พ.ศ. 2485 และเปิดให้ใช้งานครั้งแรกในปี พ.ศ. 2493 ซึ่งชื่อของสะพานนั้นมาจากชื่อสกุลของพันตรี หม่อมหลวงกรี เดชาติวงศ์ อธิบดี กรมทางหลวงในสมัยนั้น โดยปัจจุบันสะพานแห่งนี้เป็นสะพานที่สำคัญแห่งหนึ่งของประเทศ ไทยในการเดินทางเข้าสู่จังหวัดทางภาคเหนือ และนอกจากนี้ยังเป็นจุดชมวิวแม่น้ำสองสีที่ สวยงามที่สุดอีกจุดหนึ่งด้วยทับทิม ตั้งอยู่ริมฝั่งแม่น้ำเจ้าพระยาตรงข้ามตลาดปากน้ำโพ เป็น ศาลขนาดใหญ่ที่สุดในจังหวัดนครสวรรค์ - ศาลเจ้าพ่อเทพารักษ์ เจ้าแม่ ไม่ปรากฏหลักฐานการสร้าง แต่พบจารึกภาษาจีนบนระฆัง โบราณระบุว่า นายหงเปียว แซ่พู่ แห่งหมู่บ้านเคอเจี้ยซัน อำเภอวุ้นอี้ (ปัจจุบัน คือ วุ้นซ้ง) มลฑลไหหลำ สาธารณรัฐประชาชนจีน ได้มามอบระฆังใบนี้ เมื่อปี พ.ศ. 2413 ตรงกับสมัย พระบาทสมเด็จพระจุลจอมเกล้าเจ้าอยู่หัว (รัชกาลที่ 5) เดิมศาลแห่งนี้เป็นศาลไม้ใต้ถุนสูง ตั้งอยู่ริมตลิ่งบริเวณต้นน้ำเจ้าพระยา ต่อมาตลิ่งถูกกัดเซาะพังทลายและสภาพศาลเจ้ายังทรุด โทรม ชาวบ้านและผู้มีจิตศรัทธาจึงได้ร่วมกันสร้างขึ้นใหม่เมื่อปี พ.ศ. 2452 โดยรวมเอาศาล เจ้าพ่อกวนอูที่ตั้งอยู่บริเวณใกล้เคียงมารวมไว้ด้วย ปัจจุบันตัวศาลเจ้าเป็นอาคารครึ่งไม้ครึ่ง ตึก ยกใต้ถุนสูง ภายในศาลประดิษฐานเจ้าพ่อเทพารักษ์ (ปึงเถ่ากง) ด้านขวาเป็นเทพเจ้ากวน อู ด้านซ้ายประดิษฐานเจ้าแม่ทับทิม และมีแท่นบูชาเทพยดาฟ้าดิน - สถานีรถไฟจังหวัดนครสวรรค์ เป็นสถานีรถไฟระดับ 1 อยู่ห่างจากสถานีรถไฟกรุงเทพ เป็นระยะทาง 245.78 กิโลเมตร ตั้งอยู่ตำบลหนองปลิง อำเภอเมือง จังหวัดนครสวรรค์ อำเภอเก้าเลี้ยว - วัดเก้าเลี้ยว เป็นจุดศูนย์กลางของชุมชน เป็นสถานที่ประกอบพิธีทางศาสนาของทางราชการและเป็นวัดที่ตั้งของสำนักงานเจ้าคณะอำเ ภอเก้าเลี้ยว

๑๗ หมวดหมู่ สาระท้องถิ่น - วัดพระหน่อธรณินทร์ใกล้วารินคงคาราม (วัดเขาดินใต้) เป็นวัดที่มีพระที่มีชื่อเสียงโด่งดังเป็นที่เคารพนับถือคือ พระครูพิสิษฐสมถคุณ เฮง คงฺคสุวณฺโณ (หลวงพ่อเฮง) เป็นพระปฎิบัติสมถกัมมัฎฐานและวิปัสสนากัมมัฎฐาน - วัดมหาโพธิใต้เป็นวัดเก่าแก่วัดหนึ่งในจังหวัดนครสวรรค์ และเคยเป็นวัดที่มีความเจริญ รุ่งเรืองมาแล้วในอดีต จากศาสนสถานและโบราณสถานสมัยสุโขทัยและอยุธยา ได้รับ พระราชทานวิสุงคามสีมาประมาณ พ.ศ. 2209 (อายุประมาณ 358 ปี) เป็นชุมชนที่อยู่ติด ริมแม่น้ำปิง ซึ่งเป็นเส้นทางคมนาคมทางน้ำในอดีต มีพระเกจิอาจารย์ชื่อ ดัง คือ “หลวงพ่อเฮง” เป็นที่เคารพ ศรัทธาของชุมชน เป็นศูนย์ร่วมจิตใจของคนในชุมชน - วัดหัวดงใต้พระประธานในวิหารวัดหัวดงใต้ เรียก "หลวงพ่อโต" เป็นพระพุทธรูปปูนปั้น ขนาดหน้าพระเพลากว้าง ๒.๕ เมตร“หลวงพ่อโตวัดหัวดงใต้” - อุโบสถเก่าวัดหัวดงใต้เป็นอาคารก่ออิฐถือปูนผังรูปสี่เหลี่ยมเกือบจตุรัสขนาด ๓ ห้อง กว้าง ๖.๘๐ x ๙.๘๐ เมตร หลังคาเครื่องไม้มุงกระเบื้องดินเผาไม่เคลือบ ประดับช่อฟ้า ใบระกา หางหงส์ เป็นอุโบสถที่ไม่ได้ใช้ในการทำสังฆกรรมแล้ว - วัดเขาดินเหนือ ตั้งอยู่ หมู่ ๓ ตำบลเขาดิน อำเภอเก้าเลี้ยว จังหวัดนครสวรรค์ ริมแม่น้ำปิง ฝั่งทิศตะวันตก เป็นวัดที่สวยงาม ที่ตั้งอยู่ริมแม่น้ำปิงตรงข้ามกับวัดมหาโพธิ์เหนือ เป็นวัดที่ร่มเย็น เจ้าอาวาสวัดที่เป็นที่รู้จักคือหลวงพ่อแขก - วิหารนาอีฟ ตั้งอยู่ วัดมรรครังสฤษดิ์ หรือวัดตะคร้อ อยู่ที่ บ้านหาดเสลา ต.เขาดิน อ.เก้าเลี้ยว จ.นครสวรรค์ ซึ่งเป็นที่ตั้งของวิหารนาอีฟที่มีรูปปั้นพระพุทธรูปอยู่ เมื่อเข้ามา ก็ต้องพบกับความตื่นตาที่ได้เห็นศิลปะการปั้นของเจ้าอาวาสที่ไม่เหมือนกับที่อื่น อำเภอโกรกพระ - วัดโกรกพระเหนือ สร้างขึ้นเป็นวัดนับตั้งแต่ประมาณ พ.ศ. 2304 เดิมเรียกว่า "วัดโกรกพระ" ต่อมาได้มีวัดอีกวัดหนึ่งอยู่ทางใต้เรียก "วัดโกรกพระใต้" จึงเรียกวัดนี้ว่า "วัดโกรกพระเหนือ" เพื่อไม่ให้สับสน ได้รับพระราชทานวิสุงคามสีมาครั้งหลังเมื่อวันที่ 14 พ.ย 10 - วัดบางมะฝ่อ เป็นวัดเก่าแก่สร้างสมัยกรุงศรีอยุธยาตอนปลาย จุดน่าสนใจอยู่ที่โบสถ์ มีประตูหน้าต่างรูปทวารบาล ฝาผนังด้านในเป็นภาพพุทธชาดก ในวิหารมีภาพพุทธประวัติ เป็นฝีมือช่างเก่า พระประธานปางมารวิชัยมีความแปลกตรงที่มีตาลปัตรอยู่ด้วย และในวิหาร มีรอยพระพุทธบาทที่งดงามมาก - วัดท่าซุด สร้างเป็นวัดนับตั้งแต่ประมาณ พ.ศ. 2365 จนถึงปัจจุบันก็ประมาณ 184 ปี เดิมมีนามว่า “วัดสองคลอง หรือ วัดสองดอง” ได้เปลี่ยนเป็น “ว่าท่าซุด” ในราว พ.ศ. 2480 บางคนเรียกว่า “วัดท่าสุต” ได้รับพระราชทานวิสุงคามสีมาในราว พ.ศ.2438 ทางวัดได้เปิดสอบปริยัติธรรม ในปี พ.ศ.2480 (ปัจจุบันไม่ได้สอน) อำเภอชุมแสง - วัดพระบรมธาตุ (วัดเกยไชยเหนือ) ปัจจุบันได้เปลี่ยนชื่อเป็น วัดพระบรมธาตุ ( เกยไชย ) เป็นวัดในตำบลเกยไชย อำเภอชุมแสง จังหวัดนครสวรรค์ริมฝั่งแม่น้ำยม

๑๘ หมวดหมู่ สาระท้องถิ่น บริเวณสบกัน ของแม่น้ำยมกับแม่น้ำน่าน มีเนื้อที่ 26 ไร่ 2 งาน 92 ตารางวา ได้ตั้งเป็นวัดเมื่อปี พ.ศ. 2390 และได้รับพระราชทานวิสุงคามสีมา เมื่อปี พ.ศ. 2400 วัดแห่งนี้สันนิษฐานว่า สร้างขึ้นในสมัย สุโขทัย ประมาณปี พ.ศ. 1906–1912 อย่างน้อยที่สุดซึ่งปรากฏ หลักฐานคือ พระบรมธาตุ เจดีย์ทรงระฆังคว่ำ แบบลังกาฐานแปดเหลี่ยม ไม่ทำเสาหาน และยังพบหลักฐานสำคัญอีก หนึ่งอย่าง คือใบเสมาคู่ ลายเทพนม และลายดอกไม้ที่ทำจากหินชนวน เป็นต้น เดิมวัดแห่งนี้เรียกว่า วัดพระบรมธาตุ ดังปรากฏในเอกสารตรวจการคณะสงฆ์ มณฑลฝ่ายเหนือ พ.ศ. 2457 เมื่อครั้งสมเด็จพระมหาสมณเจ้า กรมพระยาวชิรญาณวโรรส สมเด็จพระสังฆราชเจ้า เสด็จเยี่ยม วัดแห่งนี้ วัดนี้มีโบสถ์ก่อใบสีมาใช้หินสลักเป็นลายต่างๆ เช่น ลายเทพนมบ้าง ลายดอกไม้บ้าง มีเจดีย์ รูปกลมสูงราว 3 วาเศษอยู่องค์หนึ่ง ฐานแปดเหลี่ยม ซึ่งหมายเอาว่าเป็นที่บรรจุ พระบรมธาตุ ทราบว่าถึงหน้าเทศกาล ชาวบ้านประชุมนมัสการเป็นงานปี แล้วทรงประทาน ของแจกแก่พระสงฆ์ เจ้าอาวาสและราษฎรผู้มาคอยเฝ้าอยู่แล้วเสด็จกลับลงเรือพระที่นั่ง - วัดทับกฤชเหนือ ตั้งอยู่บ้านทับกฤช หมู่ที่ 4 ตำบลทับกฤช อำเภอชุมแสง นครสรรค์ สร้างขึ้นเมื่อ 5 มีนาคม พ.ศ. 2484 เดิมชื่อว่า "วัดย่านสวาย" ตั้งอยู่ทางฝั่งตะวันตก ของ แม่น้ำน่าน - โบราณสถานวัดถ้ำเนินพระปรางค์(วัดป่าพันลานใต้) ตั้งอยู่หมู่ที่ ๔ ตำบลพันลาน อำเภอชุมแสง จังหวัดนครสวรรค์อยู่ในความรับผิดชอบของสำนักงาน โบราณคดีและ พิพิธภัณฑสถานแห่งชาติที่ ๕ สุโขทัยมีสิ่งสำคัญคือวิหารก่อด้วยอิฐ ขนาดกว้าง ๑๐เมตร ยาว ๒๗ เมตร ปัจจุบันเหลือซากวิหารสูง ๑.๕๐เมตร มีเจดีย์ทรงกลมหรือทรงระฆังก่ออิฐ และ ศิลาแลง ขนาด๑๐.๖๐x ๑๐.๖๐เมตร เป็นประธานหลักของวัด ทั้งวิหารและเจดีย์ตั้งอยู่บนฐาน ก่ออิฐขนาด ๒๗x ๖๐เมตร ลักษณะวิหารและเจดีย์เป็นแบบศิลปะสุโขทัย-อยุธยา อำเภอพยุหะคีรี - เมืองโบราณโคกไม้เดน เมืองโบราณโคกไม้เดน อยู่ที่ตำบลท่าน้ำอ้อย พบซากกำแพง เนินดิน ซึ่งแสดงถึงความเป็นเมืองเก่าสมัยสุโขทัย เจ้าหน้าที่กรมศิลปากร ได้ขุดพบรูปปั้นช้าง พญาฉัททันต์ อายุกว่า 1,000 ปีเมืองโบราณโคกไม้เดนหรืออีกชื่อหนึ่งว่า เมืองบนโคกไม้เดน น่าจะเป็นเมืองโบราณสมัยทวารวดี ที่คนสมัยก่อนเรียกกันว่า "เมืองบน" ซึ่งสร้างขึ้น ในระหว่าง พุทธศตวรรษที่ 11-16 ( พ.ศ. 1000-1500) โดยมีลักษณะเป็นรูปรีคล้ายหอยสังข์ ขนาดยาว ประมาณ 250 เมตร กว้าง 600 เมตร คล้ายเมืองกำแพงนครปฐม เมืองเสมาจังหวัด นครราชสีมา และเมืองพญาแร่จังหวัดชลบุรี เมืองโบราณเมืองบนแห่งนี้มีคูน้ำ-คันดินล้อมรอบ 3 ชั้น สภาพในปัจจุบัน คูเมืองและกำแพงเมืองชั้นนอกบางส่วนถูกถนนสายเอเชีย ตัดผ่านทับไป บางตอน และบริเวณนอกเมือง ทางด้านทิศตะวันออกยังพบกลุ่มโบราณสถานซึ่งส่วนใหญ่เป็นฐานของ พระสถูปเจดีย์ และบนยอดเขาต่าง ๆ ที่สำรวจแล้วมีจำนวนถึง 16 แห่ง ซึ่งสะท้อนให้เห็นถึง ความรุ่งเรืองของพุทธศาสนาในบริเวณนี้ รวมทั้งยังมีการขุดค้นพบโบราณวัตถุต่าง ๆ อาทิ รูป

๑๙ หมวดหมู่ สาระท้องถิ่น ปั้นช้าง พญาฉัททันต์ อายุกว่า 1,000 ปี รูปปั้นต่าง ๆ ได้ถูกนำออกแสดงที่ต่างประเทศ โดย นักโบราณคดีชาวอเมริกันและออสเตรเลีย ที่เรียกกันว่า ศิลปะโบราณจากบ้านโคกไม้เดน - วัดพระปรางค์เหลือง - วัดสระทะเล - วัดเขาแก้ว 5. วัฒนธรรม ประเพณีและงาน เทศกาล อำเภอเมืองนครสวรรค์ ประเพณีและงานเทศกาล - ศิลปะการแสดงพื้นบ้าน - เต้นกำรำเคียว - รำกลองยาว - รำโทน - ลิเกนครสวรรค์ - การเต้นเอ็งกอพะบู๊ - ประเพณีแห่เจ้าพ่อเจ้าแม่ปากน้ำโพ - ประเพณีการแข่งเรือ - ประเพณีลอยกระทงสาย - ประเพณีการเลี้ยงข้าวแช่ - ประเพณีเทศกาลหุ่นโคมไฟนครสวรรค์ - ประเพณีตักบาตรเทโวโรหนะ ยอดเขากบ วรนารถบรรพต พระอารามหลวง - งานประเพณีตามรอยพระพุทธเจ้าหลวงเสด็จประพาสต้น - วัฒนธรรมไทดำบ้านแก่ง - ประเพณีแข่งเรือตะเข้ วัดท่าทอง วัฒนธรรมของคนเมืองนครสวรรค์ วัฒนธรรมทางภาษา - ภาษาของชาวไทดำ - เพลงพื้นบ้านวัดหัวถนน วรรณกรรมในท้องถิ่น - ตำนานปากน้ำโพ - ตำนานเจ้าพระยา - ตำนานโบสถ์เทวดาสร้าง วัดจอมคีรีนาคพรต วัฒนธรรมด้านอาหาร - ขนมอึ่งอ่าง บ้านแก่ง - ขนมโมจิ ศูนย์การเรียนรู้วัฒนธรรมไทดำบ้านแก่ง ประกอบไปด้วย • ความเป็นมาของชาวไทดำ ประเพณีและความเชื่อ และที่อยู่อาศัยของชาวไทดำ

๒๐ หมวดหมู่ สาระท้องถิ่น • วัฒนธรรมดนตรี ภาษา ประกอบด้วย ทำนองเพลงไทดำ และศิลปะการร่ายรำ • วัฒนธรรมการแต่งกาย ประกอบด้วย ลวดลายเอกลักษณ์ เครื่องแต่งกาย และหัตถกรรมการทอผ้า • วัฒนธรรมอาหาร ประกอบด้วย อาหารคาว และขนมอึ่งอ่าง อำเภอเก้าเลี้ยว ประเพณีและงานเทศกาล 1. แห่เจ้าพ่อเจ้าแม่เก้าเลี้ยว 2. งานประเพณีตามรอยพระพุทธเจ้าหลวงเสด็จประพาสต้น 3. งานสืบสานประเพณีไทดำ 4. คณะโขนสดเกตุคณะเครือมณี วัฒนธรรมด้านอาหาร - ข้าวฟ่างเปียก วัฒนธรรมชนชาติไทดำ (การแต่งกาย ภาษา อาหาร เครื่องใช้ในชีวิตประจำวัน) คณะโขนสดเกตุคณะเครือมณี อำเภอโกรกพระ ประเพณีและงานเทศกาล - ประเพณีเจ้าพ่อ เจ้าแม่โกรกพระ - ประเพณีข้าวแช่บางมะฝ่อ วัฒนธรรมด้านอาหาร - ข้าวแช่บางมะฝ่อ - เขม่าทอด อำเภอชุมแสง ประเพณีและงานเทศกาล 1. ประเพณีแห่เจ้าพ่อเจ้าแม่ชุมแสง 2. ประเพณีไททรงดำ 3. เทศกาลกินปลา ต.ฆะมัง วรรณกรรมในท้องถิ่น - ตำนานด่างเกยไชย วัฒนธรรมด้านอาหาร - ผลิตภัณฑ์จากตาลโตนด

๒๑ หมวดหมู่ สาระท้องถิ่น อำเภอพยุหะคีรี ประเพณีและงานเทศกาล - ประเพณีสงกรานต์บ้านเขาทอง เป็นประเพณีของชาวตำบลเขาทอง อำเภอพยุหะคีรี ซึ่งเป็นหมู่บ้านที่มีชาวไทยเชื้อสายมอญอาศัยอยู่เป็นจำนวนมาก ในงานสงกรานต์บ้านเขาทองจะมีประเพณีการจับข้อมือสาวมีการละเล่นและการแสดงพื้นบ้า นที่หลากหลาย อาทิเช่น รำพิษฐานรำช้าเจ้าโลม เต้นกำรำเคียว เข้านางสุ่มฯลฯ เป็นต้นปัจจุบัน งานสงกรานต์บ้านเขาทองยังคงจัดสืบทอดต่อกันมาจนกลายเป็นประเพณีสำคัญของจังหวัด นครสวรรค์ - ประเพณีจับข้อมือสาว บ้านเขาทอง - ประเพณีตามรอยพระพุทธเจ้าหลวงเสด็จประพาสต้น - ประเพณีตักบาตรเทียนโพธิ์ - ประเพณีเผาข้าวหลาม - ประเพณีผีโรง - ประเพณีงานวัดเขาเพ็ญเดือน 3 วัดเขาแก้ว วรรณกรรมในท้องถิ่น - ตำนานวัดเขาแก้ว วัฒนธรรมด้านอาหาร - ข้าวหลาม - ขนมต้มญวน - ปลาร้า 6. บุคคลสำคัญ อำเภอเมืองนครสวรรค์ - หลวงพ่อจ้อย - ขุนวีวรณ์สุขวิทยา อำเภอเก้าเลี้ยว - หลวงพ่อเฮง - พระครูนิติธรรมคุณ (หลวงพ่อหน่อง) - พระครูนิติธรรมคุต (หลวงพ่อฉ่ำ) อำเภอโกรกพระ - หลวงพ่ออ่อน จันทโชโต (พระครูนิภาสธรรมคุณ) วัดบางมะฝ่อ อำเภอชุมแสง - หลวงพ่ออยู่ วัดเกยไชย หรือ พระครูนิรภัยวิเทต วัดเกยไชยเหนือ - หลวงปู่ฮ้อ วัดชุมแสง - หลวงพ่อจันทร์ - หลวงพ่อสวน วัดท่าไม้ - หลวงพ่อวัดพันลาน

๒๒ หมวดหมู่ สาระท้องถิ่น อำเภอพยุหะคีรี - หลวงพ่อเดิม พุทธสโร หรือ พระครูนิวาสธรรมขันธ์ - หลวงพ่อเทศ วัดสระทะเล 7. แหล่ง ท่องเที่ยว อำเภอเมืองนครสวรรค์ - หอชมเมือง - บึงบอระเพ็ด - พาสาน - สถานีรถไฟ - คลองญวณชวนรักษ์ - วัดคีรีวงศ์ - กองเสบียงฟาร์ม - อุทยานนกน้ำ - พิพิธภัณฑ์ค่ายจิระประวัติ ที่ ๓๑ เป็นพิพิธภัณฑ์ที่จัดแสดงสิ่งของและเรื่องราว เกี่ยวกับค่ายจิรประวัติ แบ่งเป็น ๓ ห้อง ภายในจัดแสดงข้าวของเครื่องใช้ส่วนตัวของอดีต ผู้บังคับบัญชา ประเภทเครื่องแล้วและภาชนะโลหะ เครื่องแบบทหารแบบฝึกและแบบเต็มยศ อาวุธยุทโธปกรณ์สงครามสมัยก่อน จำพวกดาบและปืน - ศูนย์วิทยาศาสตร์เพื่อการศึกษาจังหวัดนครสวรรค์ อำเภอเก้าเลี้ยว - รอยพระบาทจำลอง ที่ตั้ง ม.6 ต.เขาดิน (ตรงข้ามกันกับวัดมหาโพธิใต้) - โบสถ์เก่าแก่ ที่ตั้ง ม.3 ต.มหาโพธิ (วัดสมัยเก่า รุ่นรัชกาลที่ 5 เจ้าอาวาสสมัยนั้น คือ หลวงพ่อเฮง) - วัดพระหน่อธรณินทร์ฯ ที่ตั้ง ม.6 ต.เขาดิน - วังปลาท่าน้ำวัดมหาโพธิเหนือ ที่ตั้ง ม.5 ต.มหาโพธิ - วังปลาหน้าวัดเก้าเลี้ยว (สมัยแต่ก่อนนั้น ปัจจุบันเป็นเขื่อนซีเมนต์ เต็มด้านหน้าวัด ยาวตลอดแนวถึงตลาดสด ยามเย็นก็น่าชม) ที่ตั้งม.1 ต.เก้าเลี้ยว - ตลาดเจ้าค่ะ ต.เขาดิน (มีเฉพาะเสาร์ - อาทิตย์) - มหาเจดีย์พุทธชยันตี วัดเก้าเลี้ยว อ. เก้าเลี้ยว -วิหารนาอีฟ ตั้งอยู่ วัดมรรครังสฤษดิ์ หรือวัดตะคร้อ อยู่ที่ บ้านหาดเสลา ต.เขาดิน อ.เก้าเลี้ยว จ.นครสวรรค์ ซึ่งเป็นที่ตั้งของวิหารนาอีฟที่มีรูปปั้นพระพุทธรูปอยู่ เมื่อเข้ามาก็ ต้องพบกับความตื่นตาที่ได้เห็นศิลปะการปั้นของเจ้าอาวาสที่ไม่เหมือนกับที่อื่น - ศาลเจ้าพ่อเจ้าแม่เก้าเลี้ยว มีองค์เจ้าแม่สวรรค์องค์ใหญ่ที่สุดในนครสวรรค์ อำเภอโกรกพระ เขาถ้ำพระ บึงหวาย อำเภอชุมแสง วัดพระบรมธาตุ (วัดเกยไชยเหนือ)

๒๓ หมวดหมู่ สาระท้องถิ่น พิพิธภัณฑ์ ราชาจระเข้ยักษ์ “พญาด่างเกยไชย” พิพิธภัณฑ์ต้นน้ำ ตลาดเทศบาลชุมแสง อำเภอพยุหะคีรี - เมืองโบราณโคกไม้เดน ตำบลท่าน้ำอ้อย - เสด็จประพาสต้นวัดพระปรางค์เหลือง - วัดสระทะเล - วัดเขาแก้ว 8. ภูมิปัญญาและ เทคโนโลยีท้องถิ่น อำเภอเมืองนครสวรรค์ การทำเครื่องปั้นดินเผา - ตามประวัติกล่าวว่า เมื่อประมาณ ๑๕๐ ปีมาแล้ว ได้มีชาวมอญจากอำเภอปากเกร็ด จังหวัดนนทบุรี ประมาณ ๓๐ คน ได้นำเครื่องปั้นดินเผาใส่ เรือแจวเพื่อขายตามลำน้ำเจ้าพระยาขึ้นมาเรื่อยๆ จนถึงปากน้ำโพ ต่อจากนั้นได้แจวเรือเข้าสู่ ลำน้ำปิง จนมาถึงตำบลบ้านแก่ง ได้มาพบบึงขนาดใหญ่ซึ่งมีดินเหนียวอยู่มาก ชาวมอญจึง ตัดสินใจตั้งหลักแหล่งเพื่อประกอบอาชีพการทำเครื่องปั้นดินเผามาจนถึงทุกวันนี้ เครื่องปั้นดินเผาที่นิยมทำ ได้แก่ โอ่ง อ่าง กระถางปลูกต้นไม้เป็นต้น - อ่างเก็บน้ำบางพระหลวง โซนที่ 2 แพบางพระหลวง ศึกษาอาชีพวิถีชุมชนอุทยานนกน้ำบึงบอระเพ็ด - ทวินฟาร์มปูนา บ้านเขาดิน - ศูนย์ศิลปหัตถกรรมและอุตสาหกรรมพื้นบ้าน จังหวัดนครสวรรค์ (จักสานไม้ไผ่และหวาย) - อุทยานนกน้ำบึงบอระเพ็ด - ฟาร์มแกะทหารช่าง - บึงบอระเพ็ด - ศูนย์การศึกษากลุ่มวิสาหกิจชุมชนบ้านบ่อพะยอม อำเภอเก้าเลี้ยว - การทำน้ำหมักชีวภาพไล่แมลง - การทำน้ำฝรั่ง - การแต่งกายชาวไทยทรงดำ - การทำอาหารไทยโบราณ - การปลูกพืชสมุนไพรท้องถิ่น - อโรคะยาศาล ต. เขาดิน มีนวดแผนไทย สมุนไพร จัดทำขึ้นโดย อสม.เขาดิน ได้รับการสนับสนุนจากธนาคารออมสิน รับรองโดยกระทรวงสาธารณสุข - ตลาดเจ้าค่ะ - อ่างมะลิ

๒๔ หมวดหมู่ สาระท้องถิ่น อำเภอโกรกพระ - จักสานไม้ไผ่ - แกะสลักไม้มงคล - ศูนย์วิทยาศาสตร์เพื่อการศึกษานครสวรรค์ - สวนพฤกษศาสตร์ภูมิพัฒน์และแปลงปลูกผักกางมุง - โรงสีข้าวชุมชน - สถานีพัฒนาที่ดินนครสวรรค์ อำเภอโกรกพระ จังหวัดนครสวรรค์ อำเภอชุมแสง - งานจักรสานตะกร้าจากไม้ไผ่ - การทำการเกษตรแบบพอเพียง - น้ำตาลสด น้ำตาลปึก - ศูนย์การเรียนรู้เศรษฐกิจพอเพียง ของผู้ใหญ่พิชัย บุญโชติ เกยไชย อำเภอพยุหะคีรี - การแสดงเต้นกำรำเคียว การละเล่นพื้นเมืองที่เก่าแก่แบบหนึ่งของชาวชนบทใน ภาคกลางของไทย แถบจังหวัดนครสวรรค์ ที่อำเภอพยุหะคีรี แต่เดิมประชาชนส่วนมากยึด อาชีพการทำนาเป็นหลัก และด้วยนิสัยรักสนุก ประกอบกับการเป็นคนเจ้าบทเจ้ากลอนของ ไทยด้วย จึงได้เกิดการเต้นกำรำเคียวขึ้น ซึ่งในเนื้อเพลงแต่ละตอนจะสะท้อนให้เห็นสภาพ ความเป็นอยู่ของชาวบ้านอย่าง ชัดเจน ลักษณะการรำไม่อ่อนช้อยเช่นการรำไทยทั่ว ๆ ไป จะ ถือเอาความสนุกเป็นใหญ่ จะมีทั้ง “เต้น” และ “รำ” ควบคู่กันไป ส่วนมือทั้งสองของผู้รำข้าง หนึ่งจะถือเคียว อีกข้างหนึ่งถือต้นข้าวที่เกี่ยวแล้ว จึงได้ชื่อว่า “ เต้นกำรำเคียว” - สถาบันการเรียนรู้เพื่อชุมชน หมู่ 9 บ้านหัวงิ้ว แสดงการจัดทำผลิตภัณฑ์ แชมพูสมุนไพรดอกอัญชัน “ศรัณยา” สารสกัดจากดอกอัญชัน ชะลอและบรรเทาการหลุด ร่วงของเส้นผม - กลุ่มไม้กวาด ทางมะพร้าว ม.12 การจัดทำไม้กวาดทางมะพร้าว โดยผู้มี ประสบการณ์การทำไม้กวาดทางมะพร้าวมากกว่า 30 ปี 9. สินค้า ผลิตภัณฑ์ (OTOP) อำเภอเมืองนครสวรรค์ - ขนมเปี๊ยะโมจิ การทำขนมเปี๊ยะโมจิของชาวนครสวรรค์เป็นภูมิปัญญาไทยของคนรุ่น ใหม่ที่พยายามดัดแปลงขนมของชาวญี่ปุ่นให้มีรสชาติเป็นที่ถูกใจคนไทย ถ้าเดินทางจาก กรุงเทพฯ ขึ้นสู่ภาคเหนือเมื่อมาสี่แยกเชิงสะพานเดชาติวงศ์ แล้วเลี้ยวขวาเข้าเมือง นครสวรรค์ จะเห็นร้านขนมเปี๊ยะโมจิที่มีชื่อเสียงของนครสวรรค์ตั้งอยู่สองฝั่งถนนซึ่งมีอยู่ หลายร้าน อาทิ ร้านโมจิจันทร์สุวรรณ ร้านโมจิวัฒนพร ร้านโมจิเอ็ม เอ็ม - ลูกชิ้นปลากราย ลูกชิ้นปลากราย ของชาวนครสวรรค์ ทำมาจากเนื้อปลากรายแท้ 100% เป็นรูปทรงกลมเล็กๆน่ารัก จนได้รับฉายาที่เรียกกันติดปากว่า “ลูกชิ้นหัวนม”เนื้อสัมผัสของลูกชิ้นปลากราย นุ่มเด้ง ส่วนใหญ่นำมาใส่ก๋วยเตี๋ยว และนักท่องเที่ยวสามารถหาซื้อเป็นของฝากญาติมิตรได้จากร้านโกเนี้ยว ร้านนายตี๋

๒๕ หมวดหมู่ สาระท้องถิ่น - กระยาสารท กระยาสารทเป็นขนมที่นิยมใช้รับประทานกับกล้วยไข่ ซึ่งช่วง เทศกาลสารทไทยจะเป็นช่วงที่กล้วยไข่ให้ผลผลิตมาก แต่เดิมนิยมกวนกระยาสารทเพื่อนำไป ทำบุญในเทศกาลสารทไทย และรับประทานกันในครัวเรือนเท่านั้น แต่ปัจจุบันการทำกระยา สารทสามารถทำจำหน่ายกันได้ทุกฤดูกาล เพราะสามารถเก็บไว้ได้นาน และนักท่องเที่ยว สามารถซื้อหาเป็นของฝากญาติมิตรได้เป็นอย่างดี - ข้าวเม่าทอด ทำข้าวเม่าทอด นิยมทำกันในอำเภอเมืองนครสวรรค์และอำเภอ โกรกพระ ในเทศกาลออกพรรษา ในงานปิดทองไหว้พระ และงานแข่งเรือตามวัดต่างๆ เพราะเป็นช่วงที่มีข้าวเม่าออกมาใหม่ๆ ซึ่งมีกลิ่นหอม และเป็นฤดูที่ กล้วยไข่ให้ผลผลิตพอดี อำเภอเก้าเลี้ยว - ผลฝรั่ง การปลูกฝรั่งกิมจู ของอำเภอเก้าเลี้ยว ตำบลเขาดิน เป็นผลไม้ที่ปลูกง่าย ให้ผลผลิตทั้งปีฝรั่งเป็นผลไม้ที่มีวิตามินสูง มีรสชาติเด่นๆคือ หวาน กรอบ เนื้อหนา เปลือกบาง สามารถนำมาแปรรูปเป็นน้ำฝรั่ง ฝรั่งดอง ฝรั่งหยี ฝรั่งแช่อิ่ม เป็นต้น - น้ำหมักชีวภาพไล่แมลง การทำน้ำหมักชีวภาพไล่แมลงของ อำเภอเก้าเลี้ยว เพื่อเป็นการลดต้นทุนในการปลูกฝรั่งเกษตรกรจึงนิยมทำน้ำหมักใช้เอง มีหลายสูตร เช่น สูตรผลไม้ และสูตรสมุนไพรโดย สูตรสมุนไพรใช้สะเดา บอรเพ็ด ข่า ตะไคร้ หอม ใช้ระยะเวลาในการหมัก 3 เดือน - ผลิตภัณฑ์สมุนไพร ต.เขาดิน อโรคะยาศาล ชุมชนจัดทำผลิตภัณฑ์เพื่อสุขภาพ ให้กับนักท่องเที่ยว ทำเป็นน้ำมันนวดสมุนไพรสำหรับนวดร่างกาย แก้แพ้ แก้คัน แก้แมลงกัด ต่อย น้ำมันไม่เป็นอันตรายต่อผิว เพื่อสร้างรายได้ให้กับชุมชนและครอบครัว - ร้านค้าวิถีชุมชน (ตลาดเจ้าค่ะ) - ทวินฟาร์มปูนา (การเพาะพันธุ์และแปรรูปปูนา) บ้านเขาดิน อำเภอโกรกพระ - เครื่องจักรสาน ผลิตภัณฑ์จักรสานพื้นบ้าน ผลิตภัณฑ์หัถกรรมพื้นบ้านที่เป็นงานฝีมือ ซื่งทำจากไม้ไผ่ ออกแบบเป็นตะกร้าใส่ของ และรูปทรงต่างๆมากมาย มีความสวยงามและคงทน เป็นวิสาหกิจชุมชนหัตถกรรมจักสานพื้นบ้านดงชะพลู - แกะสลักไม้มงคล ชาวตำบลยางตาลมีการประกอบอาชีพด้านภูมิปัญญาท้องถิ่น มีการส่งเสริมการแกะสลักไม้มงคลโดยนำไม้กาฝากและไม้อื่นๆ มีลักษณะสวยงามมา แกะสลักเป็นรูปสัตว์ต่างๆ และตามความสนใจของผู้เรียน ส่งออกจำหน่ายเป็นรายได้เสริม ของครอบครัว - วิสาหกิจชุมชนการเพาะเห็ดนางฟ้า - โรงสีข้าวชุมชน เป็นแหล่งเรียนรู้ในการศึกษาการเพาะปลูกข้าวและการนำข้าวมา สีข้าวสารเพื่อไว้บริโภค และขายสร้างรายได้ให้แก่ชาวบ้านในชุมชน

๒๖ หมวดหมู่ สาระท้องถิ่น อำเภอชุมแสง - น้ำตาลเกยไชย และผลิตภัณฑ์ตาล เป็นน้ำตาลสดแท้ 100% มีรสชาติหอมหวาน และมีการผลิตที่สดใหม่อยู่เสมอ เพราะเป็นวัตถุดิบที่หาได้ในท้องถิ่น นอกจากน้ำตาลสดแท้ ยังมีผลิตภัณฑ์น้ำตาลปึกตาลโตนดแท้และผลิตภัณฑ์ตาลเป็นสินค้า OTOP อำเภอพยุหะคีรี - กลุ่มแกะสลักไม้มงคล เป็นการนำไม้มงคล จากระดูกสัตว์และกะลามะพร้าวมา แกะสลัก เป็นผลิตภัณฑ์ เพื่อนำมาเป็นของฝากหรือของตกแต่งบ้าน ผลิตภัณฑ์มีให้เลือก หลากหลาย เช่น ช้างกลุ่มแกะสลัก สร้อยกระดูกสัตว์ แจกันกระดูกสัตว์ กะลาตาเดียว พวง กุญแจ เป็นต้น - กลุ่มสตรีสหกรณ์พยุหะคีรีกลุ่มสตรีสหกรณ์พยุหะคีรี เป็นการรวมกลุ่มกันของ กลุ่มแม่บ้านในตำบล เพื่อนำวัสดุธรรมชาติที่มีในท้องถิ่นมาแปรรูปเป็นผลิตภัณฑ์โคมไฟจาก กะลา กระปุกออมสินจากกะลา เพื่อสร้างรายได้ให้กับครอบครัว - ปลาร้าจ่าวิรัช ปลาร้าจ่าวิรัช ที่มีตำนานการจำหน่ายปลาร้าสืบทอดมากว่า50ปี และลูกค้าทั่วประเทศรู้ดีว่าปลาร้าจ่าวิรัชมีคุณภาพและรสชาติดีที่สุด เพราะเน้นความสะอาด และวัตถุดิบที่มีคุณภาพ ปัจจุบันไม่ได้มีการจำหน่ายเพียงปลาร้าจ่าวิรัชเพียงอย่างเดียวแต่ยังมี การจำหน่ายผลิตภัณฑ์น้ำพริกอีกหลากหลายรสชาติ โดยใช้ชื่อแบร์น “Jawirat Food” - ขนมเปี๊ยะ ขนมเปี๊ยะโบราณ สูตรดั้งเดิมของ อำเภอพยุหะคีรี แป้งบาง ไส้เยอะ อบสดใหม่จากเตาทุกวัน ไม่เหม็นหืน มีให้เลือกทั้งไส้เค็มและหวาน เช่น ไส้ถั่วกวน ไส้ฟัก ไส้ งาดำ เป็นของดีของฝากอีกหนึ่งอย่างของอำเภอพยุหะคีรี จังหวัดนครสวรรค์ - วิสาหกิจชุมชน(ร้านก๋วยเตี๋ยวลิ้นวัวเฮียตี๋น้อยเนินมะกอก ) 10. เกม กีฬา และการละเล่น พื้นบ้าน อำเภอเมือง อำเภอเก้าเลี้ยว อำเภอโกรกพระ อำเภอชุมแสง อำเภอพยุหะคีรี เกม เช่น กินวิบากลูกโป่งน้ำ ชิงธง ทายภาพวาด ปิดตาตีหม้อ เกมส์วัดใจ ฉุบต่อแถว เกมรวม เหรียญ กีฬาพื้นบ้าน เช่น วิ่งผลัดกระสอบ วิ่งเปี้ยวSuperman วิ่งสามขา ฟุตบอล 7 คน วิ่งกางเกง ตัวเดียว ตะกร้อ หมากรุก ชักเย่อ เตะปิ๊บไกล มวยไทย มวยทะเล แข่งว่าว แข่งเรือ การละเล่นพื้นบ้าน เช่น ม้าก้านกล้วย กระโดดเชือก หมากเก็บ กระโดดหนังยาง กระต่ายขา เดียว ขี่ม้าส่งเมือง ลิงชิงหลัก อีตัก ตีขอบกระด้ง โพงพาง มอญซ่อนผ้า หมาบ้า ตีไก่คน ตาล็ อกต๊อกแต๊ก ตี่จับ แย้ลงรู อีเตะ ยิงกาบบ้ง ทอยจ็อก เตย กระทะหมุน และหึ่มกาบมะพร้าว แม่งูเอ๋ย รีรีข้าวสาร เดินกะลา กาฟักไข่ เล่นซ่อนหา งูกินหาง ซ่อนแอบ

๒๗ การวิเคราะห์กรอบสาระการเรียนรู้ท้องถิ่น ตัวชี้วัด และสาระการเรียนรู้แกนกลาง ๑. กลุ่มสาระการเรียนรู้ภาษาไทย สาระที่ ๑ การอ่าน มาตรฐาน ท ๑.๑ ใช้กระบวนการอ่านสร้างความรู้และความคิดเพื่อนำไปใช้ตัดสินใจ แก้ปัญหาในการดำเนิน ชีวิต และมีนิสัยรักการอ่าน ชั้น ตัวชี้วัด สาระการเรียนรู้แกนกลาง สาระการเรียนรู้ท้องถิ่น หมวดหมู่ ป.๑ ท ๑.๑ ป.๑/๓ ตอบคำถามเกี่ยวกับ เรื่องที่อ่าน ท ๑.๑ ป.๑/๔ เล่าเรื่องย่อจากเรื่อง ที่อ่าน การอ่านจับใจความจากสื่อ ต่างๆ เช่น - นิทาน - เรื่องสั้นๆ - บทร้องเล่นและบทเพลง - เรื่องราวจากบทเรียนใน กลุ่มสาระการเรียนรู้ ภาษาไทยและกลุ่มสาระการ เรียนรู้อื่น การอ่านจับใจความจากสื่อ ต่างๆ เกี่ยวกับบุคคล สำคัญในท้องถิ่นในแต่ละ อำเภอ เช่น -หลวงพ่อจ้อย -หลวงพ่อเฮง -หลวงพ่ออ่อน -หลวงพ่ออยู่ (วัดเกยไชย) -หลวงพ่อเดิม บุคคลสำคัญ ป.๒ ท ๑.๑ ป.2/๓ ตั้งคำถามและตอบ คำถามเกี่ยวกับ เรื่องที่อ่าน ท ๑.๑ ป.2/๔ ระบุใจความสำคัญ และรายละเอียดจาก เรื่องที่อ่าน ท ๑.๑ ป.2/๕ แสดงความคิดเห็น และคาดคะเน เหตุการณ์จากเรื่องที่ อ่าน การอ่านจับใจความจากสื่อ ต่างๆ เช่น - นิทาน - เรื่องเล่าสั้น ๆ - บทเพลงและบทร้อยกรอง ง่ายๆ - เรื่องราวจากบทเรียนใน กลุ่มสาระการเรียนรู้ ภาษาไทย และกลุ่มสาระ การเรียนรู้อื่น - ข่าวและเหตุการณ์ ประจำวัน การอ่านจับใจความจากสื่อ ต่างๆเกี่ยวกับแหล่ง ท่องเที่ยวในท้องถิ่นในแต่ ละอำเภอ เช่น -บึงบอระเพ็ด -เขาถ้ำพระ -วัดพระบรมธาตุ -เสด็จประพาสต้นวัดพระ ปรางค์เหลือง แหล่งท่องเที่ยว ป.๓ ท ๑.๑ ป.3/๓ ตั้งคำถามและตอบ คำถามเชิงเหตุผล เกี่ยวกับเรื่องที่อ่าน ท ๑.๑ ป.3/๔ ลำดับเหตุการณ์และ คาดคะเนเหตุการณ์ การอ่านจับใจความจากสื่อ ต่างๆ เช่น - นิทานหรือเรื่องเกี่ยวกับ ท้องถิ่น - เรื่องเล่าสั้นๆ - บทเพลงและบทร้อยกรอง - บทเรียนในกลุ่มสาระการ เรียนรู้อื่น การอ่านจับใจความจากสื่อ ต่างๆเกี่ยวกับ ประวัติศาสตร์ในท้องถิ่น ในแต่ละอำเภอ เช่น -ประวัติศาสตร์อำเภอเมือง นครสวรรค์ -ประวัติศาสตร์ อำเภอเก้าเลี้ยว ประวัติศาสตร์

๒๘ ชั้น ตัวชี้วัด สาระการเรียนรู้แกนกลาง สาระการเรียนรู้ท้องถิ่น หมวดหมู่ จากเรื่องที่อ่านโดย ระบุเหตุผลประกอบ ท ๑.๑ ป.3/๕ สรุปความรู้และ ข้อคิดจากเรื่องที่อ่าน เพื่อนำไปใช้ใน ชีวิตประจำวัน - ข่าวและเหตุการณ์ใน ชีวิตประจำวันในท้องถิ่นและ ชุมชน -ประวัติศาสตร์ อำเภอโกรกพระ -ประวัติศาสตร์ อำเภอชุมแสง -ประวัติศาสตร์ อำเภอพยุหะคีรี ป.๔ ท ๑.๑ ป.4/๓ อ่านเรื่องสั้นๆ ตาม เวลาที่กำหนดและ ตอบคำถามจากเรื่อง ที่อ่าน ท ๑.๑ ป.4/๔ แยกข้อเท็จจริงและ ข้อคิดเห็น จากเรื่องที่อ่าน ท ๑.๑ ป.4/๕ คาดคะเนเหตุการณ์ จากเรื่องที่อ่านโดย ระบุเหตุผลประกอบ ท ๑.๑ ป.4/๖ สรุปความรู้และ ข้อคิดจากเรื่องที่อ่าน เพื่อนำไปใช้ใน ชีวิตประจำวัน การอ่านจับใจความจากสื่อ ต่างๆ เช่น - เรื่องสั้น ๆ - เรื่องเล่าจากประสบการณ์ - นิทานชาดก - บทความ - บทโฆษณา - งานเขียนประเภทโน้มน้าวใจ - ข่าวและเหตุการณ์ประจำวัน - สารคดีและบันเทิงคดี การอ่านจับใจความจาก สื่อต่างๆเกี่ยวกับ สภาพ ทางภูมิศาสตร์(กายภาพ และ สิ่งแวดล้อม) ในท้องถิ่นในแต่ละอำเภอ เช่น -สภาพทางภูมิศาสตร์ อำเภอเมืองนครสวรรค์ -สภาพทางภูมิศาสตร์ อำเภอเก้าเลี้ยว -สภาพทางภูมิศาสตร์ อำเภอโกรกพระ -สภาพทางภูมิศาสตร์ อำเภอชุมแสง -สภาพทางภูมิศาสตร์ อำเภอพยุหะคีรี สภาพทาง ภูมิศาสตร์ (กายภาพและ สิ่งแวดล้อม) ป.๕ ท ๑.๑ ป.5/๔ แยกข้อเท็จจริงและ ข้อคิดเห็นจากเรื่องที่ อ่าน ท ๑.๑ ป.5/๕ วิเคราะห์และแสดง ความคิดเห็นเกี่ยวกับ เรื่องที่อ่านเพื่อ นำไปใช้ ในการ ดำเนินชีวิต การอ่านจับใจความจากสื่อ ต่างๆ เช่น - วรรณคดีในบทเรียน - บทความ - บทโฆษณา - งานเขียนประเภทโน้มน้าวใจ - ข่าวและเหตุการณ์ประจำวัน การอ่านจับใจความจากสื่อ ต่างๆเกี่ยวกับโบราณสถาน โบราณวัตถุในท้องถิ่นใน แต่ละอำเภอ เช่น - วัดนครสวรรค์ (วัดหัว เมือง) - วัดเก้าเลี้ยว - วัดโกรกพระเหนือ - วัดพระบรมธาตุ (วัดเกย ไชยเหนือ) - เมืองโบราณโคกไม้เดน โบราณสถาน โบราณวัตถุ

๒๙ ชั้น ตัวชี้วัด สาระการเรียนรู้แกนกลาง สาระการเรียนรู้ท้องถิ่น หมวดหมู่ ป.๖ ท ๑.๑ ป.6/๓ อ่านเรื่องสั้นๆ อย่าง หลากหลาย โดยจับ เวลาแล้วถาม เกี่ยวกับเรื่องที่อ่าน ท ๑.๑ ป.6/๔ แยกข้อเท็จจริงและ ข้อคิดเห็นจากเรื่องที่ อ่าน ท ๑.๑ ป.6/๕ อธิบายการนำความรู้ และความคิด จาก เรื่องที่อ่านไป ตัดสินใจแก้ปัญหา ในการดำเนินชีวิต การอ่านจับใจความจากสื่อ ต่างๆ เช่น - เรื่องสั้น ๆ - นิทานและเพลงพื้นบ้าน - บทความ - พระบรมราโชวาท - สารคดี - เรื่องสั้น - งานเขียนประเภทโน้มน้าว - บทโฆษณา - ข่าว และเหตุการณ์สำคัญ การอ่านจับใจความจาก สื่อต่างๆ ที่พบในท้องถิ่น ในแต่ละอำเภอ ที่เกี่ยวกับ อาชีพเศรษฐกิจ เช่น -เกษตรกรรม -ค้าขาย -หัตถกรรม อาชีพและ เศรษฐกิจ ม.๑ ท ๑.๑ ม.1/๒ จับใจความสำคัญ จากเรื่องที่อ่าน ท ๑.๑ ม.1/๓ ระบุเหตุและผล และข้อเท็จจริงกับ ข้อคิดเห็นจากเรื่องที่ อ่าน ท ๑.๑ ม.1/๔ ระบุและอธิบายคำ เปรียบเทียบ และคำ ที่มีหลายความหมาย ในบริบทต่างๆ จาก การอ่าน การอ่านจับใจความจากสื่อ ต่างๆ เช่น - เรื่องเล่าจากประสบการณ์ - เรื่องสั้น - บทสนทนา - นิทานชาดก - วรรณคดีในบทเรียน - งานเขียนเชิงสร้างสรรค์ - บทความ - สารคดี - บันเทิงคดี การอ่านจับใจความจากสื่อ ต่างๆ เกี่ยวกับภูมิปัญญา และเทคโนโลยีท้องถิ่น ใน ท้องถิ่นในแต่ละอำเภอ เช่น -การทำเครื่องปั้นดินเผา -การทำน้ำฝรั่ง -จักสานไม้ไผ่ -น้ำตาลสด -การแสดงเต้นกำรำเคียว ภูมิปัญญาและ เทคโนโลยี ท้องถิ่น ม.๒ ท ๑.๑ ม.2/๒ จับใจความสำคัญ สรุปความ และ อธิบายรายละเอียด จากเรื่องที่อ่าน ท ๑.๑ ม.2/๓ การอ่านจับใจความจากสื่อ ต่างๆ เช่น - วรรณคดีในบทเรียน - บทความ - บันทึกเหตุการณ์ - บทสนทนา - บทโฆษณา การอ่านจับใจความจากสื่อ ต่างๆ เกี่ยวกับสินค้า ผลิตภัณฑ์ (OTOP) ท้องถิ่นในแต่ละอำเภอ เช่น -ขนมเปี๊ยะโมจิ -ผลิตภัณฑ์สมุนไพร สินค้าผลิตภัณฑ์ (OTOP)

๓๐ ชั้น ตัวชี้วัด สาระการเรียนรู้แกนกลาง สาระการเรียนรู้ท้องถิ่น หมวดหมู่ เขียนผังความคิดเพื่อ แสดงความเข้าใจใน บทเรียนต่างๆ ที่อ่าน ท ๑.๑ ม.2/๔ อภิปรายแสดงความ คิดเห็น และข้อ โต้แย้งเกี่ยวกับเรื่องที่ อ่าน ท ๑.๑ ม.2/๕ วิเคราะห์และจำแนก ข้อเท็จจริง ข้อมูล สนับสนุน และ ข้อคิดเห็นจาก บทความที่อ่าน - งานเขียนประเภทโน้มน้าวใจ - งานเขียนหรือบทความแสดง ข้อเท็จจริง - เรื่องราวจากบทเรียนในกลุ่ม สาระการเรียนรู้ภาษาไทย และกลุ่มสาระการเรียนรู้อื่น -เครื่องจักสาน -น้ำตาลเกยไชย และ ผลิตภัณฑ์ตาล -กลุ่มแกะสลักไม้มงคล ม.๓ ท ๑.๑ ม.3/๓ ระบุใจความสำคัญ และรายละเอียดของ ข้อมูลที่สนับสนุนจาก เรื่องที่อ่าน ท ๑.๑ ม.3/๔ อ่านเรื่องต่างๆ แล้ว เขียนกรอบแนวคิด ผังความคิด บันทึก ย่อความและรายงาน ท ๑.๑ ม.3/๕ วิเคราะห์ วิจารณ์ และประเมินเรื่อง ที่อ่านโดยใช้กลวิธี การเปรียบเทียบ เพื่อให้ผู้อ่านเข้าใจได้ ดีขึ้น การอ่านจับใจความจากสื่อ ต่างๆ เช่น - วรรณคดีในบทเรียน - ข่าวและเหตุการณ์สำคัญ - บทความ - บันเทิงคดี - สารคดี - สารคดีเชิงประวัติ - ตำนาน - งานเขียนเชิงสร้างสรรค์ - เรื่องราวจากบทเรียนในกลุ่ม สาระการเรียนรู้ภาษาไทย และกลุ่มสาระการเรียนรู้อื่น การอ่านจับใจความจากสื่อ ต่างๆ ที่พบในท้องถิ่นใน แต่ละอำเภอ ภูมิปัญญาและเทคโนโลยี ท้องถิ่น เช่น -การทำเครื่องปั้นดินเผา -การทำน้ำฝรั่ง -จักสานไม้ไผ่ -น้ำตาลสด -การแสดงเต้นกำรำเคียว สินค้าผลิตภัณฑ์ (OTOP) เช่น -ขนมเปี๊ยะโมจิ -ผลิตภัณฑ์สมุนไพร -เครื่องจักรสาน -น้ำตาลเกยไชย และ ผลิตภัณฑ์ตาล -กลุ่มแกะสลักไม้มงคล ภูมิปัญญาและ เทคโนโลยี ท้องถิ่น สินค้า ผลิตภัณฑ์ (OTOP)

๓๑ กลุ่มสาระการเรียนรู้ภาษาไทย สาระที่ ๒ การเขียน มาตรฐาน ท ๒.๑ ใช้กระบวนการเขียนเขียนสื่อสาร เขียนเรียงความ ย่อความ และเขียนเรื่องราวในรูปแบบต่างๆ เขียนรายงานข้อมูลสารสนเทศและรายงานการศึกษาค้นคว้าอย่างมีประสิทธิภาพ ชั้น ตัวชี้วัด สาระการเรียนรู้แกนกลาง สาระการเรียนรู้ท้องถิ่น หมวดหมู่ ป.๑ ท ๒.๑ ป.๑/๑ คัดลายมือตัว บรรจงเต็มบรรทัด การคัดลายมือตัวบรรจงเต็ม บรรทัดตามรูปแบบการเขียน ตัวอักษรไทย การคัดลายมือตัวบรรจง เต็มบรรทัดตามรูปแบบ การเขียนตัวอักษรไทย เกี่ยวกับบุคคลสำคัญใน ท้องถิ่นในแต่ละอำเภอ เช่น -หลวงพ่อจ้อย -หลวงพ่อเฮง -หลวงพ่ออ่อน -หลวงพ่ออยู่ (วัดเกยไชย) -หลวงพ่อเดิม บุคคลสำคัญ ป.๒ ท ๒.๑ ป.2/๑ คัดลายมือตัว บรรจงเต็มบรรทัด การคัดลายมือตัวบรรจงเต็ม บรรทัดตามรูปแบบการเขียน ตัวอักษรไทย การคัดลายมือตัวบรรจง เต็มบรรทัดตามรูปแบบ การเขียนตัวอักษรไทย เกี่ยวกับแหล่งท่องเที่ยวใน ท้องถิ่นในแต่ละอำเภอ เช่น -บึงบอระเพ็ด -เขาถ้ำพระ -วัดพระบรมธาตุ -เสด็จประพาสต้นวัดพระ ปรางค์เหลือง แหล่งท่องเที่ยว ท ๒.๑ ป.2/๓ เขียนเรื่องสั้น ๆ ตามจินตนาการ การเขียนเรื่องสั้น ๆ ตาม จินตนาการ การเขียนเรื่องสั้น ๆ ตาม จินตนาการเกี่ยวกับแหล่ง ท่องเที่ยวในท้องถิ่นในแต่ ละอำเภอ เช่น -บึงบอระเพ็ด -เขาถ้ำพระ -วัดพระบรมธาตุ -เสด็จประพาสต้น วัดพระปรางค์เหลือง แหล่งท่องเที่ยว

๓๒ ชั้น ตัวชี้วัด สาระการเรียนรู้แกนกลาง สาระการเรียนรู้ท้องถิ่น หมวดหมู่ ป.๓ ท ๒.๑ ป.3/๑ คัดลายมือตัว บรรจงเต็ม บรรทัด การคัดลายมือตัวบรรจงเต็ม บรรทัดตามรูปแบบการเขียน ตัวอักษรไทย การคัดลายมือตัวบรรจง เต็มบรรทัดตามรูปแบบ การเขียนตัวอักษรไทย เกี่ยวกับ ประวัติศาสตร์ใน ท้องถิ่นในแต่ละอำเภอ เช่น ประวัติศาสตร์ - อำเภอเมืองนครสวรรค์ - อำเภอเก้าเลี้ยว - อำเภอโกรกพระ - อำเภอชุมแสง - อำเภอพยุหะคีรี ประวัติศาสตร์ ท ๒.๑ ป.3/๒ เขียนบรรยาย เกี่ยวกับสิ่งใดสิ่ง หนึ่งได้อย่าง ชัดเจน การเขียนบรรยายเกี่ยวกับ ลักษณะของคน สัตว์ สิ่งของ สถานที่ การเขียนบรรยายเกี่ยวกับ ลักษณะของคน สัตว์ สิ่งของ สถานที่เกี่ยวกับ ประวัติศาสตร์ในท้องถิ่น ในแต่ละอำเภอ เช่น ประวัติศาสตร์ - อำเภอเมืองนครสวรรค์ - อำเภอเก้าเลี้ยว - อำเภอโกรกพระ - อำเภอชุมแสง - อำเภอพยุหะคีรี ประวัติศาสตร์ ท ๒.๑ ป.3/๕ เขียนเรื่องตาม จินตนาการ การเขียนเรื่องตามจินตนาการ จากคำ ภาพและหัวข้อที่ กำหนด การเขียนเรื่องตาม จินตนาการจากคำ ภาพ และหัวข้อที่กำหนด เกี่ยวกับประวัติศาสตร์ใน ท้องถิ่นในแต่ละอำเภอ เช่น ประวัติศาสตร์ - อำเภอเมืองนครสวรรค์ - อำเภอเก้าเลี้ยว - อำเภอโกรกพระ - อำเภอชุมแสง - อำเภอพยุหะคีรี ประวัติศาสตร์

๓๓ ชั้น ตัวชี้วัด สาระการเรียนรู้แกนกลาง สาระการเรียนรู้ท้องถิ่น หมวดหมู่ ป.๔ ท ๒.๑ ป.4/๑ คัดลายมือตัว บรรจงเต็ม บรรทัดและครึ่ง บรรทัด การคัดลายมือตัวบรรจงเต็ม บรรทัดและครึ่งบรรทัดตาม รูปแบบการเขียนตัวอักษรไทย การคัดลายมือตัวบรรจง เต็มบรรทัดและครึ่ง บรรทัดตามรูปแบบการ เขียนตัวอักษรไทยเกี่ยวกับ สภาพทางภูมิศาสตร์ (กายภาพและ สิ่งแวดล้อม)ในท้องถิ่นใน แต่ละอำเภอ เช่น สภาพทางภูมิศาสตร์ - อำเภอเมืองนครสวรรค์ - อำเภอเก้าเลี้ยว - อำเภอโกรกพระ - อำเภอชุมแสง - อำเภอพยุหะคีรี สภาพทาง ภูมิศาสตร์ (กายภาพและ สิ่งแวดล้อม) ท ๒.๑ ป.4/๒ เขียนสื่อสารโดย ใช้คำได้ถูกต้อง ชัดเจน และ เหมาะสม การเขียนสื่อสาร เช่น - คำขวัญ - คำแนะนำ การเขียนสื่อสาร เกี่ยวกับ สภาพทางภูมิศาสตร์ (กายภาพและ สิ่งแวดล้อม)ในท้องถิ่นใน แต่ละอำเภอ เช่น สภาพทางภูมิศาสตร์- อำเภอเมืองนครสวรรค์ - อำเภอเก้าเลี้ยว - อำเภอโกรกพระ - อำเภอชุมแสง - อำเภอพยุหะคีรี สภาพทาง ภูมิศาสตร์ (กายภาพและ สิ่งแวดล้อม) ท ๒.๑ ป.4/๓ เขียนแผนภาพ โครงเรื่อง และ แผนภาพความคิด เพื่อใช้พัฒนางาน เขียน การนำแผนภาพ โครงเรื่อง และแผนภาพความคิดไป พัฒนางานเขียน การนำแผนภาพ โครง เรื่อง และแผนภาพ ความคิดไปพัฒนางาน เขียน เกี่ยวกับ สภาพทาง ภูมิศาสตร์(กายภาพและ สิ่งแวดล้อม)ในท้องถิ่นใน แต่ละอำเภอ เช่น สภาพทางภูมิศาสตร์ - อำเภอเมืองนครสวรรค์ - อำเภอเก้าเลี้ยว - อำเภอโกรกพระ สภาพทาง ภูมิศาสตร์ (กายภาพและ สิ่งแวดล้อม)

๓๔ ชั้น ตัวชี้วัด สาระการเรียนรู้แกนกลาง สาระการเรียนรู้ท้องถิ่น หมวดหมู่ - อำเภอชุมแสง - อำเภอพยุหะคีรี ท ๒.๑ ป.4/๗ เขียนเรื่องตาม จินตนาการ การเขียนเรื่องตามจินตนาการ การเขียนเรื่องตาม จินตนาการเกี่ยวกับ สภาพ ทางภูมิศาสตร์(กายภาพ และ สิ่งแวดล้อม)ใน ท้องถิ่นในแต่ละอำเภอ เช่น สภาพทางภูมิศาสตร์ - อำเภอเมืองนครสวรรค์ - อำเภอเก้าเลี้ยว - อำเภอโกรกพระ - อำเภอชุมแสง - อำเภอพยุหะคีรี สภาพทาง ภูมิศาสตร์ (กายภาพและ สิ่งแวดล้อม) ป.๕ ท ๒.๑ ป.5/๑ คัดลายมือตัว บรรจงเต็ม บรรทัดและครึ่ง บรรทัด การคัดลายมือตัวบรรจงเต็ม บรรทัดและครึ่งบรรทัดตาม รูปแบบการเขียนตัวอักษรไทย การคัดลายมือตัวบรรจง เต็มบรรทัดและครึ่ง บรรทัดตามรูปแบบการ เขียนตัวอักษรไทยเกี่ยวกับ โบราณสถานโบราณวัตถุ ในท้องถิ่นในแต่ละอำเภอ เช่น - วัดนครสวรรค์ (วัดหัวเมือง) - วัดเก้าเลี้ยว - วัดโกรกพระเหนือ - วัดพระบรมธาตุ (วัดเกยไชยเหนือ) - เมืองโบราณโคกไม้เดน โบราณสถาน โบราณวัตถุ ท ๒.๑ ป.5/๒ เขียนสื่อสารโดย ใช้คำได้ถูกต้อง ชัดเจน และ เหมาะสม การเขียนสื่อสาร เช่น - คำขวัญ - คำอวยพร - คำแนะนำและ คำอธิบายแสดง ขั้นตอน การเขียนสื่อสาร เกี่ยวกับ โบราณสถานโบราณวัตถุ ในท้องถิ่นในแต่ละอำเภอ เช่น - วัดนครสวรรค์ (วัดหัวเมือง) - วัดเก้าเลี้ยว - วัดโกรกพระเหนือ โบราณสถาน โบราณวัตถุ

๓๕ ชั้น ตัวชี้วัด สาระการเรียนรู้แกนกลาง สาระการเรียนรู้ท้องถิ่น หมวดหมู่ - วัดพระบรมธาตุ (วัดเกยไชยเหนือ) - เมืองโบราณโคกไม้เดน ท ๒.๑ ป.5/๓ เขียนแผนภาพ โครงเรื่อง และ แผนภาพความคิด เพื่อใช้พัฒนางาน เขียน การนำแผนภาพ โครงเรื่อง และแผนภาพความคิดไป พัฒนางานเขียน การนำแผนภาพ โครงเรื่อง และแผนภาพความคิดไป พัฒนางานเขียนเกี่ยวกับ โบราณสถานโบราณวัตถุ ในท้องถิ่นในแต่ละอำเภอ เช่น - วัดนครสวรรค์ (วัดหัวเมือง) - วัดเก้าเลี้ยว - วัดโกรกพระเหนือ - วัดพระบรมธาตุ (วัดเกยไชยเหนือ) - เมืองโบราณโคกไม้เดน โบราณสถาน โบราณวัตถุ ท ๒.๑ ป.5/๘ เขียนเรื่องตาม จินตนาการ การเขียนเรื่องตามจินตนาการ การเขียนเรื่องตาม จินตนาการเกี่ยวกับ โบราณสถานโบราณวัตถุ ในท้องถิ่นในแต่ละอำเภอ เช่น - วัดนครสวรรค์ (วัดหัวเมือง) - วัดเก้าเลี้ยว - วัดโกรกพระเหนือ - วัดพระบรมธาตุ (วัดเกยไชยเหนือ) - เมืองโบราณโคกไม้เดน โบราณสถาน โบราณวัตถุ ป.๖ ท ๒.๑ ป.6/๑ คัดลายมือตัว บรรจงเต็ม บรรทัดและครึ่ง บรรทัด การคัดลายมือตัวบรรจงเต็ม บรรทัดและครึ่งบรรทัดตาม รูปแบบการเขียนตัวอักษรไทย การคัดลายมือตัวบรรจง เต็มบรรทัดและครึ่ง บรรทัดตามรูปแบบการ เขียนตัวอักษรไทยที่ เกี่ยวกับอาชีพและ เศรษฐกิจ ในท้องถิ่นแต่ละ อำเภอ เช่น -เกษตรกรรม อาชีพและ เศรษฐกิจ

๓๖ ชั้น ตัวชี้วัด สาระการเรียนรู้แกนกลาง สาระการเรียนรู้ท้องถิ่น หมวดหมู่ -ค้าขาย -หัตถกรรม ท ๒.๑ ป.6/๒ เขียนสื่อสารโดย ใช้คำได้ถูกต้อง ชัดเจน และ เหมาะสม การเขียนสื่อสาร เช่น - คำขวัญ - คำอวยพร - ประกาศ การเขียนสื่อสาร ที่ เกี่ยวกับอาชีพและ เศรษฐกิจ ในท้องถิ่นแต่ละ อำเภอ เช่น -เกษตรกรรม -ค้าขาย -หัตถกรรม อาชีพและ เศรษฐกิจ ท ๒.๑ ป.6/๓ เขียนแผนภาพ โครงเรื่อง และ แผนภาพความคิด เพื่อใช้พัฒนางาน เขียน การนำแผนภาพ โครงเรื่อง และแผนภาพความคิด การนำแผนภาพ โครง เรื่อง และแผนภาพ ความคิด ที่เกี่ยวกับอาชีพ และเศรษฐกิจ ในท้องถิ่น แต่ละอำเภอ เช่น -เกษตรกรรม -ค้าขาย -หัตถกรรม อาชีพและ เศรษฐกิจ ท ๒.๑ ป.6/๔ เขียนเรียงความ การเขียนเรียงความ การเขียนเรียงความที่ เกี่ยวกับอาชีพและ เศรษฐกิจ ในท้องถิ่นแต่ละ อำเภอ เช่น -เกษตรกรรม -ค้าขาย -หัตถกรรม อาชีพและ เศรษฐกิจ ท ๒.๑ ป.6/๘ เขียนเรื่องตาม จินตนาการและ สร้างสรรค์ การเขียนเรื่องตามจินตนาการ และสร้างสรรค์ การเขียนเรื่องตาม จินตนาการและสร้างสรรค์ ที่เกี่ยวกับอาชีพและ เศรษฐกิจ ในท้องถิ่นแต่ละ อำเภอ เช่น -เกษตรกรรม -ค้าขาย -หัตถกรรม อาชีพและ เศรษฐกิจ ม.๑ ท ๒.๑ ม.1/๓ เขียนบรรยาย ประสบการณ์โดย ระบุสาระสำคัญ - การบรรยายประสบการณ์ การบรรยายประสบการณ์ เกี่ยวกับภูมิปัญญาและ เทคโนโลยีท้องถิ่น ใน ภูมิปัญญาและ เทคโนโลยี ท้องถิ่น

๓๗ ชั้น ตัวชี้วัด สาระการเรียนรู้แกนกลาง สาระการเรียนรู้ท้องถิ่น หมวดหมู่ และรายละเอียด สนับสนุน ท้องถิ่นในแต่ละอำเภอ เช่น -การทำเครื่องปั้นดินเผา -การทำน้ำฝรั่ง -จักสานไม้ไผ่ -น้ำตาลสด -การแสดงเต้นกำรำเคียว ม.๒ ท ๒.๑ ม.2/๗ เขียนวิเคราะห์ วิจารณ์ และ แสดงความรู้ ความคิดเห็น หรือ โต้แย้ง ในเรื่องที่อ่าน อย่างมีเหตุผล การเขียนวิเคราะห์ วิจารณ์ และแสดงความรู้ ความ คิดเห็น หรือโต้แย้งจากสื่อ ต่างๆ เช่น - บทความ - บทเพลง - หนังสืออ่านนอกเวลา - สารคดี - บันเทิงคดี การเขียนวิเคราะห์ วิจารณ์ และแสดงความรู้ ความ คิดเห็น หรือโต้แย้งจาก สื่อต่างๆเกี่ยวกับสินค้า ผลิตภัณฑ์ (OTOP) ท้องถิ่นในแต่ละอำเภอ เช่น -ขนมเปี๊ยะโมจิ -ผลิตภัณฑ์สมุนไพร -เครื่องจักสาน -น้ำตาลเกยไชย และ ผลิตภัณฑ์ตาล -กลุ่มแกะสลักไม้มงคล สินค้าผลิตภัณฑ์ (OTOP) ม.๓ ท ๒.๑ ม.3/๒ เขียนข้อความโดย ใช้ถ้อยคำได้ ถูกต้องตามระดับ ภาษา การเขียนข้อความตาม สถานการณ์และโอกาสต่าง ๆ เช่น - คำอวยพรในโอกาสต่างๆ - คำขวัญ - คำคม - โฆษณา - คติพจน์ - สุนทรพจน์ การเขียนข้อความตาม สถานการณ์และโอกาส ต่าง ๆ ที่พบในท้องถิ่นใน แต่ละอำเภอ ภูมิปัญญาและเทคโนโลยี ท้องถิ่น เช่น -การทำเครื่องปั้นดินเผา -การทำน้ำฝรั่ง -จักสานไม้ไผ่ -น้ำตาลสด -การแสดงเต้นกำรำเคียว สินค้าผลิตภัณฑ์ (OTOP) เช่น -ขนมเปี๊ยะโมจิ -ผลิตภัณฑ์สมุนไพร -เครื่องจักสาน ภูมิปัญญาและ เทคโนโลยี ท้องถิ่น สินค้า ผลิตภัณฑ์ (OTOP)

๓๘ ชั้น ตัวชี้วัด สาระการเรียนรู้แกนกลาง สาระการเรียนรู้ท้องถิ่น หมวดหมู่ -น้ำตาลเกยไชย และ ผลิตภัณฑ์ตาล -กลุ่มแกะสลักไม้มงคล

๓๙ กลุ่มสาระการเรียนรู้ภาษาไทย สาระที่ ๓ การฟัง การดู และการพูด มาตรฐาน ท ๓.๑ สามารถเลือกฟังและดูอย่างมีวิจารณญาณ และพูดแสดงความรู้ ความคิด และความรู้สึกใน โอกาสต่างๆ อย่างมีวิจารณญาณและสร้างสรรค์ ชั้น ตัวชี้วัด สาระการเรียนรู้แกนกลาง สาระการเรียนรู้ท้องถิ่น หมวดหมู่ ป.๑ ท ๓.๑ ป.๑/๒ ตอบคำถามและ เล่าเรื่องที่ฟัง และดู ทั้งที่เป็น ความรู้และ ความบันเทิง ๓. พูดแสดง ความคิดเห็น และความรู้สึก จากเรื่องที่ฟัง และดู การจับใจความและพูด แสดงความคิดเห็น ความรู้สึก จากเรื่องที่ฟังและดู ทั้งที่เป็น ความรู้และความบันเทิง เช่น - เรื่องเล่าและสารคดีสำหรับ เด็ก - นิทาน - การ์ตูน - เรื่องขบขัน การจับใจความและพูดแสดง ความคิดเห็น ความรู้สึกจากเรื่อง ที่ฟังและดู ทั้งที่เป็นความรู้และ ความบันเทิง เกี่ยวกับบุคคล สำคัญในท้องถิ่นในแต่ละอำเภอ เช่น -หลวงพ่อจ้อย -หลวงพ่อเฮง -หลวงพ่ออ่อน -หลวงพ่ออยู่ (วัดเกยไชย) -หลวงพ่อเดิม บุคคลสำคัญ ป.๒ ท ๓.๑ ป.2/๒ เล่าเรื่องที่ฟัง และดูทั้งที่เป็น ความรู้และ ความบันเทิง ท ๓.๑ ป.2/๓ บอกสาระสำคัญ ของเรื่องที่ฟัง และดู ท ๓.๑ ป.2/๔ ตั้งคำถามและ ตอบคำถาม เกี่ยวกับเรื่องที่ ฟังและดู ท ๓.๑ ป.2/๕ พูดแสดงความ คิดเห็นและ ความรู้สึกจาก เรื่องที่ฟังและดู การจับใจความและพูด แสดงความคิดเห็น ความรู้สึก จากเรื่องที่ฟังและดู ทั้งที่เป็น ความรู้และความบันเทิง เช่น - เรื่องเล่าและสารคดีสำหรับ เด็ก - นิทาน การ์ตูน และเรื่อง ขบขัน - รายการสำหรับเด็ก - ข่าวและเหตุการณ์ ประจำวัน - เพลง การจับใจความและพูดแสดง ความคิดเห็น ความรู้สึกจากเรื่อง ที่ฟังและดู ทั้งที่เป็นความรู้และ ความบันเทิง เกี่ยวกับแหล่ง ท่องเที่ยวในท้องถิ่นในแต่ละ อำเภอ เช่น -บึงบอระเพ็ด -เขาถ้ำพระ -วัดพระบรมธาตุ -เสด็จประพาสต้นวัดพระปรางค์ เหลือง แหล่ง ท่องเที่ยว ป.๓ ท ๓.๑ ป.3/๑ เล่ารายละเอียด การจับใจความและพูด แสดงความคิดเห็นและ การจับใจความและพูดแสดง ความคิดเห็นและความรู้สึกจาก ประวัติศาสตร์

๔๐ ชั้น ตัวชี้วัด สาระการเรียนรู้แกนกลาง สาระการเรียนรู้ท้องถิ่น หมวดหมู่ เกี่ยวกับเรื่องที่ ฟังและดูทั้งที่ เป็นความรู้และ ความบันเทิง ท ๓.๑ ป.3/๒ บอกสาระสำคัญ จากการฟังและ การดู ท ๓.๑ ป.3/๓ ตั้งคำถามและ ตอบคำถาม เกี่ยวกับเรื่องที่ ฟังและดู ท ๓.๑ ป.3/๔ พูดแสดงความ คิดเห็นและ ความรู้สึกจาก เรื่องที่ฟังและดู ความรู้สึกจากเรื่องที่ฟังและดู ทั้งที่เป็นความรู้และความ บันเทิง เช่น - เรื่องเล่าและสารคดีสำหรับ เด็ก - นิทาน การ์ตูน เรื่องขบขัน - รายการสำหรับเด็ก - ข่าวและเหตุการณ์ใน ชีวิตประจำวัน - เพลง เรื่องที่ฟังและดูทั้งที่เป็นความรู้ และความบันเทิง เกี่ยวกับ ประวัติศาสตร์ในท้องถิ่นในแต่ ละอำเภอ เช่น -ประวัติศาสตร์อำเภอเมือง นครสวรรค์ -ประวัติศาสตร์อำเภอเก้าเลี้ยว -ประวัติศาสตร์อำเภอโกรกพระ -ประวัติศาสตร์อำเภอชุมแสง -ประวัติศาสตร์อำเภอพยุหะคีรี ป.๔ ท ๓.๑ ป.4/๒ พูดสรุปความ จากการฟังและ ดู การจับใจความ และการพูด แสดงความรู้ ความคิดในเรื่องที่ฟังและดู จากสื่อต่างๆ เช่น - เรื่องเล่า - บทความสั้นๆ - ข่าวและเหตุการณ์ ประจำวัน - โฆษณา - สื่ออิเล็กทรอนิกส์ - เรื่องราวจากบทเรียนกลุ่ม สาระการเรียนรู้ ภาษาไทย และกลุ่มสาระการ เรียนรู้อื่น การจับใจความ และการพูด แสดงความรู้ ความคิดในเรื่องที่ฟังและดู จากสื่อต่างๆ เกี่ยวกับ สภาพ ทางภูมิศาสตร์(กายภาพและ สิ่งแวดล้อม)ในท้องถิ่นในแต่ละ อำเภอ เช่น สภาพทางภูมิศาสตร์ - อำเภอเมืองนครสวรรค์ - อำเภอเก้าเลี้ยว - อำเภอโกรกพระ - อำเภอชุมแสง - อำเภอพยุหะคีรี สภาพทาง ภูมิศาสตร์ (กายภาพและ สิ่งแวดล้อม) ท ๓.๑ ป.4/๕ รายงานเรื่อง หรือประเด็นที่ ศึกษา ค้นคว้า การรายงาน เช่น - การพูดลำดับขั้นตอนการ ปฏิบัติงาน - การพูดลำดับเหตุการณ์ การรายงาน เกี่ยวกับ สภาพ ทางภูมิศาสตร์(กายภาพและ สิ่งแวดล้อม)ในท้องถิ่นในแต่ละ อำเภอ เช่น สภาพทาง ภูมิศาสตร์ (กายภาพและ สิ่งแวดล้อม)

๔๑ ชั้น ตัวชี้วัด สาระการเรียนรู้แกนกลาง สาระการเรียนรู้ท้องถิ่น หมวดหมู่ จากการฟัง การ ดูและการ สนทนา สภาพทางภูมิศาสตร์ - อำเภอเมืองนครสวรรค์ - อำเภอเก้าเลี้ยว - อำเภอโกรกพระ - อำเภอชุมแสง - อำเภอพยุหะคีรี ป.๕ ท ๓.๑ ป.5/๒ พูดสรุปความ จากการฟังและ ดู การจับใจความ และการพูด แสดงความรู้ ความคิดในเรื่องที่ฟังและดู จากสื่อต่างๆ เช่น - เรื่องเล่า - บทความ - ข่าวและเหตุการณ์ ประจำวัน - โฆษณา - สื่อสื่ออิเล็กทรอนิกส์ การวิเคราะห์ความ น่าเชื่อถือจากเรื่องที่ฟังและดู ในชีวิตประจำวัน การจับใจความ และการพูด แสดงความรู้ ความคิดในเรื่องที่ฟังและดู จาก สื่อต่างๆเกี่ยวกับโบราณสถาน โบราณวัตถุในท้องถิ่นในแต่ละ อำเภอ เช่น - วัดนครสวรรค์ (วัดหัวเมือง) - วัดเก้าเลี้ยว - วัดโกรกพระเหนือ - วัดพระบรมธาตุ (วัดเกยไชยเหนือ) - เมืองโบราณโคกไม้เดน โบราณสถาน โบราณวัตถุ ป.๖ ท ๓.๑ ป.6/๑ พูดแสดงความรู้ ความเข้าใจ จุดประสงค์ของ เรื่องที่ฟังและดู การพูดแสดงความรู้ความ เข้าใจในจุดประสงค์ ของเรื่องที่ฟังและดูจากสื่อ ต่างๆ ได้แก่ - สื่อสิ่งพิมพ์ - สื่ออิเล็กทรอนิกส์ การพูดแสดงความรู้ ความ เข้าใจในจุดประสงค์ของเรื่องที่ ฟังและดูจากสื่อต่างๆ ที่เกี่ยวกับ อาชีพและเศรษฐกิจ ในท้องถิ่น แต่ละอำเภอ เช่น -เกษตรกรรม -ค้าขาย -หัตถกรรม อาชีพและ เศรษฐกิจ ท ๓.๑ ป.6/๕ พูดโน้มน้าว อย่างมีเหตุผล และน่าเชื่อถือ การพูดโน้มน้าวใน สถานการณ์ต่างๆ เช่น - การเลือกตั้งกรรมการ นักเรียน - การรณรงค์ด้านต่างๆ - การโต้วาที การพูดโน้มน้าวในสถานการณ์ ต่างๆ ที่เกี่ยวกับอาชีพและ เศรษฐกิจ ในท้องถิ่นแต่ละ อำเภอ เช่น -เกษตรกรรม -ค้าขาย -หัตถกรรม อาชีพและ เศรษฐกิจ

๔๒ ชั้น ตัวชี้วัด สาระการเรียนรู้แกนกลาง สาระการเรียนรู้ท้องถิ่น หมวดหมู่ ม.๑ ท ๓.๑ ม.๑/๑ พูดสรุปใจความ สำคัญของเรื่อง ที่ฟังและดู ท ๓.๑ ม.๑/๒ เล่าเรื่องย่อจาก เรื่องที่ฟังและดู ท ๓.๑ ม.๑/3 พูดแสดง ความคิดเห็น อย่างสร้างสรรค์ เกี่ยวกับเรื่องที่ ฟังและดู ท ๓.๑ ม.๑/๔ ประเมินความ น่าเชื่อถือของ สื่อ ที่มีเนื้อหา โน้มน้าวใจ การพูดสรุปความ พูด แสดงความรู้ ความคิด อย่างสร้างสรรค์จากเรื่องที่ ฟังและดู การพูดประเมินความ น่าเชื่อถือของสื่อที่มี เนื้อหาโน้มน้าว การพูดสรุปความ พูดแสดง ความรู้ ความคิดอย่าง สร้างสรรค์จากเรื่องที่ฟังและดู การพูดประเมินความน่าเชื่อถือ ของสื่อที่มีเนื้อหาโน้มน้าว เกี่ยวกับภูมิปัญญาและ เทคโนโลยีท้องถิ่น ในท้องถิ่นใน แต่ละอำเภอ เช่น -การทำเครื่องปั้นดินเผา -การทำน้ำฝรั่ง -จักสานไม้ไผ่ -น้ำตาลสด -การแสดงเต้นกำรำเคียว ภูมิปัญญา และ เทคโนโลยี ท้องถิ่น ม.๒ ท ๓.๑ ม.2/๔ พูดในโอกาส ต่างๆ ได้ตรง ตาม วัตถุประสงค์ การพูดในโอกาสต่างๆ เช่น - การพูดอวยพร - การพูดโน้มน้าว การพูดในโอกาสต่างๆ เกี่ยวกับ สินค้าผลิตภัณฑ์ (OTOP) ท้องถิ่นในแต่ละอำเภอ เช่น -ขนมเปี๊ยะโมจิ -ผลิตภัณฑ์สมุนไพร -เครื่องจักสาน -น้ำตาลเกยไชย และผลิตภัณฑ์ตาล -กลุ่มแกะสลักไม้มงคล สินค้า ผลิตภัณฑ์ (OTOP) ม.๓ ท ๓.๑ ม.3/๒ วิเคราะห์และ วิจารณ์เรื่องที่ ฟังและดู เพื่อนำ ข้อคิดมา ประยุกต์ใช้ใน การดำเนินชีวิต การพูดวิเคราะห์วิจารณ์จาก เรื่องที่ฟังและดู การพูดวิเคราะห์วิจารณ์จาก เรื่องที่ฟังและดู ที่พบในท้องถิ่น ในแต่ละอำเภอ ภูมิปัญญาและเทคโนโลยีท้องถิ่น เช่น -การทำเครื่องปั้นดินเผา -การทำน้ำฝรั่ง -จักสานไม้ไผ่ -น้ำตาลสด ภูมิปัญญา และ เทคโนโลยี ท้องถิ่น สินค้า ผลิตภัณฑ์ (OTOP)

๔๓ ชั้น ตัวชี้วัด สาระการเรียนรู้แกนกลาง สาระการเรียนรู้ท้องถิ่น หมวดหมู่ -การแสดงเต้นกำรำเคียว สินค้าผลิตภัณฑ์ (OTOP) เช่น -ขนมเปี๊ยะโมจิ -ผลิตภัณฑ์สมุนไพร -เครื่องจักสาน -น้ำตาลเกยไชย และผลิตภัณฑ์ ตาล -กลุ่มแกะสลักไม้มงคล

๔๔ กลุ่มสาระการเรียนรู้ภาษาไทย สาระที่ ๔ หลักการใช้ภาษาไทยมาตรฐาน มาตรฐาน ท ๔.๑ เข้าใจธรรมชาติของภาษาและหลักภาษาไทย การเปลี่ยนแปลงของภาษาและพลังของภาษา ภูมิ ปัญญาทางภาษา และรักษาภาษาไทยไว้เป็นสมบัติของชาติ ชั้น ตัวชี้วัด สาระการเรียนรู้แกนกลาง สาระการเรียนรู้ท้องถิ่น หมวดหมู่ ป.1 ท ๔.๑ ป.1/๑ บอกและเขียน พยัญชนะ สระ วรรณยุกต์และเลข ไทย • พยัญชนะ สระ และ วรรณยุกต์ • เลขไทย การบอกและเขียนพยัญชนะ สระ วรรณยุกต์และเลขไทย เกี่ยวกับเรื่องบุคคลสำคัญใน ท้องถิ่นในแต่ละอำเภอ เช่น -หลวงพ่อจ้อย -หลวงพ่อเฮง -หลวงพ่ออ่อน -หลวงพ่ออยู่ (วัดเกยไชย) -หลวงพ่อเดิม บุคคลสำคัญ ท ๔.๑ ป.1/๒ เขียนสะกดคำและ บอกความหมาย ของคำ •การสะกดคำ การแจกลูก และการอ่านเป็นคำ •มาตราตัวสะกดที่ตรงตาม มาตราและไม่ตรงตาม มาตรา • การผันคำ • ความหมายของคำ การสะกดคำ การแจกลูก และ การอ่านเป็นคำ มาตรา ตัวสะกดที่ตรงตามมาตราและ ไม่ตรงตาม มาตรา การผันคำ ความหมายของคำเกี่ยวกับเรื่อง บุคคลสำคัญในท้องถิ่นในแต่ละ อำเภอ เช่น -หลวงพ่อจ้อย -หลวงพ่อเฮง -หลวงพ่ออ่อน -หลวงพ่ออยู่ (วัดเกยไชย) -หลวงพ่อเดิม บุคคลสำคัญ ป.2 ท ๔.๑ ป.2/๑ บอกและเขียน พยัญชนะ สระ วรรณยุกต์และเลข ไทย • พยัญชนะ สระ และ วรรณยุกต์ • เลขไทย การเกี่ยวกับแหล่งท่องเที่ยวใน ท้องถิ่นในแต่ละอำเภอ เช่น -บึงบอระเพ็ด -เขาถ้ำพระ -วัดพระบรมธาตุ -เสด็จประพาสต้นวัดพระ ปรางค์เหลือง แหล่ง ท่องเที่ยว ท ๔.๑ ป.2/๒ เขียนสะกดคำและ บอกความหมาย ของคำ • การสะกดคำ การแจกลูก และการอ่านเป็นคำ การเขียนสะกดคำและบอก ความหมาย ของคำเกี่ยวกับแหล่งท่องเที่ยว ในท้องถิ่นในแต่ละอำเภอ เช่น แหล่ง ท่องเที่ยว

๔๕ ชั้น ตัวชี้วัด สาระการเรียนรู้แกนกลาง สาระการเรียนรู้ท้องถิ่น หมวดหมู่ • มาตราตัวสะกดที่ตรงตาม มาตราและไม่ตรงตาม มาตรา • การผันอักษรกลาง อักษร สูง และอักษรต่ำ • คำที่มีตัวการันต์ • คำที่มีพยัญชนะควบกล้ำ • คำที่มีอักษรนำ • คำที่มีความหมายตรงข้าม กัน • คำที่มีรร • ความหมายของคำ -บึงบอระเพ็ด -เขาถ้ำพระ -วัดพระบรมธาตุ -เสด็จประพาสต้นวัดพระ ปรางค์เหลือง ท ๔.๑ ป.2/๔ บอกลักษณะคำ คล้องจอง • คำคล้องจอง การบอกลักษณะคำคล้องจอง เกี่ยวกับแหล่งท่องเที่ยวใน ท้องถิ่นในแต่ละอำเภอ เช่น -บึงบอระเพ็ด -เขาถ้ำพระ -วัดพระบรมธาตุ -เสด็จประพาสต้นวัดพระ ปรางค์เหลือง แหล่ง ท่องเที่ยว ป.3 ท ๔.๑ ป.3/๑ เขียนสะกดคำและ บอกความหมาย ของคำ การสะกดคำ การแจกลูก และการอ่านเป็นคำ • มาตราตัวสะกดที่ตรงตาม มาตราและไม่ตรงตาม มาตรา • การผันอักษรกลาง อักษร สูง และอักษรต่ำ • คำที่มีพยัญชนะควบกล้ำ • คำที่มีอักษรนำ • คำที่ประวิสรรชนีย์และคำ ที่ไม่ประวิสรรชนีย์ • คำที่มีฤ ฤา • คำที่ใช้บัน บรร • คำที่ใช้รร • คำที่มีตัวการันต์ • ความหมายของคำ การเขียนสะกดคำและบอก ความหมาย ของคำเกี่ยวกับ ประวัติศาสตร์ ในท้องถิ่นในแต่ละอำเภอ เช่น -ประวัติศาสตร์อำเภอเมือง นครสวรรค์ -ประวัติศาสตร์อำเภอเก้าเลี้ยว -ประวัติศาสตร์อำเภอโกรกพระ -ประวัติศาสตร์อำเภอชุมแสง -ประวัติศาสตร์อำเภอพยุหะคีรี ประวัติศาสตร์

๔๖ ชั้น ตัวชี้วัด สาระการเรียนรู้แกนกลาง สาระการเรียนรู้ท้องถิ่น หมวดหมู่ ท ๔.๑ ป.3/๓ ระบุชนิดและหน้าที่ ของคำในประโยค • ชนิดของคำได้แก่ - คำนาม - คำสรรพนาม - คำกริยา การระบุชนิดและหน้าที่ของคำ ในประโยคเกี่ยวกับ ประวัติศาสตร์ในท้องถิ่นในแต่ ละอำเภอ เช่น -ประวัติศาสตร์อำเภอเมือง นครสวรรค์ -ประวัติศาสตร์อำเภอเก้าเลี้ยว -ประวัติศาสตร์อำเภอโกรกพระ -ประวัติศาสตร์อำเภอชุมแสง -ประวัติศาสตร์อำเภอพยุหะคีรี ประวัติศาสตร์ ท ๔.๑ ป.3/๕ แต่งประโยคง่ายๆ • การแต่งประโยคเพื่อการ สื่อสาร ได้แก่ - ประโยคบอกเล่า - ประโยคปฏิเสธ - ประโยคคำถาม - ประโยคขอร้อง - ประโยคคำสั่ง การแต่งประโยคเพื่อการสื่อสาร เกี่ยวกับ ประวัติศาสตร์ใน ท้องถิ่นในแต่ละอำเภอ เช่น -ประวัติศาสตร์อำเภอเมือง นครสวรรค์ -ประวัติศาสตร์อำเภอเก้าเลี้ยว -ประวัติศาสตร์อำเภอโกรกพระ -ประวัติศาสตร์อำเภอชุมแสง -ประวัติศาสตร์อำเภอพยุหะคีรี ประวัติศาสตร์ ท ๔.๑ ป.3/๖ แต่งคำคล้องจอง และคำขวัญ • คำคล้องจอง • คำขวัญ การแต่งคำคล้องจองและคำ ขวัญเกี่ยวกับ ประวัติศาสตร์ใน ท้องถิ่นในแต่ละอำเภอ เช่น -ประวัติศาสตร์อำเภอเมือง นครสวรรค์ -ประวัติศาสตร์อำเภอเก้าเลี้ยว -ประวัติศาสตร์อำเภอโกรกพระ -ประวัติศาสตร์อำเภอชุมแสง -ประวัติศาสตร์อำเภอพยุหะคีรี ประวัติศาสตร์ ป.4 ท ๔.๑ ป.4/๑ สะกดคำและบอก ความหมายของคำ ในบริบทต่างๆ • คำในแม่ก กา • มาตราตัวสะกด • การผันอักษร • คำเป็นคำตาย • คำพ้อง การสะกดคำและบอก ความหมายของคำในบริบท ต่างๆเกี่ยวกับ สภาพทาง ภูมิศาสตร์(กายภาพและ สิ่งแวดล้อม)ในท้องถิ่นในแต่ละ อำเภอ เช่น สภาพทางภูมิศาสตร์ - อำเภอเมืองนครสวรรค์ สภาพทาง ภูมิศาสตร์ (กายภาพและ สิ่งแวดล้อม)