Палеонтология

ПАЛЕОНТОЛОГИЯЛЫҚ
КОЛЛЕКЦИЯ

ғылыми каталог

ПАЛЕОНТОЛОГИЧЕСКАЯ
КОЛЛЕКЦИЯ

научный каталог

PALEONTOLOGICAL
COLLECTION

scientific catalogue

PALEONTOLOJİK
KOLEKSİYON

bilimsel katalog

古生物学收藏

科学目录

1–5455

Атырау облысы УДК 902/904
тарихи-өлкетану ББК 63.4

музейі П 14
Историко-
краеведческий музей
Атырауской

области
Atyrau Local

History
Museum
Atyrau bölgesi
Yerel Tarih

Müzesi
阿特劳州历史与地

方志博物馆

ПАЛЕОНТОЛОГИЯ * PALEONTOLOGY * PALEONTOLOJİ * 古生物學 Коллекциялар каталогы музейдің Ғылыми кеңесінде талқыланып,
баспаға ұсынылды.
Палеонтологиялық коллекция. Ғылыми каталог.
П 14 Шығаруға жауапты Рашида Харипова. – Алматы: «Балауса баспасы», 2020. – 304 бет. Түрлі түсті суретті, қазақ, орыс, ағылшын,
түрік, қытай тілдерінде.
ISBN 978-601-7977-30-6

Ғылыми каталогта Атырау облысы тарихи-өлкетану музейі мен музейдің Палеонтология бөлімшесі қорларында жинақталған
палеонтологиялық жәдігерлер коллекциялары қамтылған. Олар – басаяқты ұлулар (аммониттер, белемниттер), қосжақтаулы,
бауыраяқты, қармалауышты ұлулар, губкалар, құрттар, теңіз маржандары, тікентерілілер тобының өкілдері (теңіз лалагүлдері,
теңіз кірпілерінің тасқа айналған қазба қалдықтары), ежелгі балықтардың омыртқалары, жүзбеқанаттары, құйрықтары,
акулалардың, скаттардың тістері, тасқа айналған плезиозавр мен ихтиозаврдың сүйектері мен омыртқалары, мозазаврдың тісі,
сүтқоректілер (мамонттардың, жүндес мүйізтұмсықтардың, ежелгі жабайы бұқалардың және үлкен мүйізді бұғылардың сүйектері),
тасқа айналған ағаш бөліктері.

Әрбір палеонтологиялық жәдігерлерге жан-жақты ғылыми-зерттеу жұмыстары жүргізіліп, олардың мерзімделуі, материалы,
техникасы, өлшемі, есептік белгісі және ғылыми анықтамасы жазылған.

Каталог өлкетанушыларға, биологтарға, музей, кітапхана және ғылыми-зерттеу жұмыстарымен айналасушы мамандарға,
студенттерге және көпшілік оқырманға арналған.

ISBN 978-601-7977-30-6 УДК 902/904
ББК 63.4
© Атырау облысы тарихи-өлкетану
музейі, 2020

Атырау облысы * PALEONTOLOGY * PALEONTOLOJ * 古生物學
тарихи-өлкетану
Л музейі
Историко-
Л краеведческий музей
Атырауской
области
Atyrau Local
History
Museum
Atyrau bölgesi
Yerel Tarih
Müzesi
阿特劳州历史与地
方志博物馆

ғылыми каталог
Атырау облысы тарихи-өлкетану музейінің

80 жылдығына арналады
научный каталог

Посвящается 80-летию
историко-краеведческого музея Атырауской области

The scientific catalog
is dedicated to the 80th anniversary of

Atyrau Local History Museum
Bilimsel Katalog,

Atyrau bölgesi Yerel Tarih Müzesi’nin
80. yıldönümüne adanmıştır
目录献给阿特劳州
历史和地方志博物馆80周年

3

Атырау облысы ПАЛЕОНТОЛОГИЯ * PALEONTOLOGY * PALEONTOLOJİ * 古生物學
тарихи-өлкетану

музейі
Историко-
краеведческий музей
Атырауской

области
Atyrau Local

History
Museum
Atyrau bölgesi
Yerel Tarih

Müzesi
阿特劳州历史与地

方志博物馆

4

ПАЛЕОНТОЛОГИЯ * PALEONTOLOGY * PALEONTOLOJİ * 古生物學Атырау облысы
тарихи-өлкетану
музейі
Историко-
краеведческий музей
Атырауской
области
Atyrau Local
History
Museum
Atyrau bölgesi
Yerel Tarih
Müzesi
阿特劳州历史与地
方志博物馆

5

Атырау облысы ПАЛЕОНТОЛОГИЯ * PALEONTOLOGY * PALEONTOLOJİ * 古生物學
тарихи-өлкетану

музейі
Историко-
краеведческий музей
Атырауской

области
Atyrau Local

History
Museum
Atyrau bölgesi
Yerel Tarih

Müzesi
阿特劳州历史与地

方志博物馆

6

Атырау облысы
тарихи-өлкетану
музейі
Историко-
краеведческий музей
Атырауской
области
Atyrau Local
History
Museum
Atyrau bölgesi
Yerel Tarih
Müzesi
阿特劳州历史与地
方志博物馆

П АЛҒЫ СӨЗ ПАЛЕОНТОЛОГИЯ * PALEONTOLOGY * PALEONTOLOJİ * 古生物學
алеонтология (palaios-көне, ontos-тірі организм және logos-ілім) – жойылып кеткен өсімдіктер мен
жануарларды және олардың тарихи даму заңдылықтарын зерттейтін ғылым. Қазақстанның 300-ден астам 7
аймағынан ежелгі жануарлар мен өсімдіктердің қазба қалдықтары табылған болса, 80 жылдық тарихы бар
Атырау облысы тарихи-өлкетану музейі мен музейдің Палеонтология бөлімшесі қорларында жинақталған
8000-нан астам палеонтологиялық коллекциялар біздің өлкемізде де алып жануарлар мен өсімдіктердің
тіршілік еткендігінің бірден-бір дәлелі.
Каспий теңізінің солтүстік, солтүстік-шығыс жағалауымен ұштасып, ұланғайыр жер аумағын алып
жатқан Атырау өңірі табиғи пайдалы қазбаларымен ғана емес, сонымен қатар әртүрлі қайталанбас табиғи
ландшафтарға да бай өлке. Атап айтсақ, өлкеміздің аппақ таулы бор қыраттары табиғаттың қайталанбас
керемет туындысы Құлсары қаласынан 60 км қашықтықта орналасқан Ақкерегешың қыраты мен Ақтөбе
облысымен шекаралас жатқан Ақтолағай қыраты еш жерге ұқсамайтын, ерекше, тамаша әлем.
Көкке мойнын созған ақ құздардың, яғни бор қыраттарының сұлулығы көз тартады.
Ақ таулардың тізбегі ашық күні айналасына аппақ нұр шашып тұрғандай әсер қалдырады. Ал күн
еңкейген сәтте кемпірқосақ тәрізді түрлі түске боялады. Әсіресе, көктемде, айнала дала гүлдеріне толған
шақта, бұл жердің әсемдігі көз тойғысыз...
Таулардың етегінен басқа өңірлерде кездеспейтін алуан түрлі өсімдіктерді көруге болады. Атырау
мен Ақтөбе облыстарының шекарасында орналасқан борлы үстірт бір кездері теңіздің түбі болған.
Сондықтан да дәл осы жерлерде тасқа айналған ұлулар, сегізсәулелі маржандар, теңіз кірпілері, губкалар,
медузалар, құрттар, моллюскалардың түрлері және басқа да ондаған миллион жыл бұрын тіршілік еткен
теңіз фаунасы өкілдерінің көптеген қалдықтарын табуға болады. Ежелгі акулалардың, ихтиозаврлар мен
динозаврлардың сүйектері мен тістері, бүгінгі күні табиғатқа беймәлім өсімдіктердің қалдықтары, тасқа
айналған ағаштар – жалпы, бұлардың бәрін санамалап түгендеп шығу тіпті мүмкін емес.
Сонымен қатар 1950 жылдары Махамбет, Индер аудандарында Жайық өзені жағасынан табылған
мамонт, жүндес мүйізтұмсық, үлкен мүйізді бұғының сүйек қалдықтары, 2019 жылы Индер ауданының
Жайық жағасының бойынан табылған мамонттың жілік сүйегі археологиялық зерттеу жұмыстарын
жүргізуге негіз болуда.
Бұл бір замандарда осы жерде қайнаған тіршіліктің болғандығын аңғартады. Сол кезеңде тіршілік еткен
жануарлардың тасқа айналған қазба қалдықтары Атырау облысы тарихи-өлкетану музейі мен музейдің
Палеонтология бөлімшесінің экспозициясынан орын алған.
Палеонтология музейі Қазақстандағы жер қабатының тарихи-геологиялық кезеңін, мезозой
кезеңінде тіршілік еткен жануарлар әлемін зерттейтін бірден-бір музей. Палеонтологиялық музей

Атырау облысы 2003 жылы 12 ақпанда Атырау облысы әкімшілігінің №44 бұйрығы негізінде құрылды. Ал онда
тарихи-өлкетану жинақталған жәдігерлердің бірегейлігіне, құндылығына әлемдегі көптеген музейлер қызыға
қарайды.
музейі
Историко- Палеонтология музейі Атырау облысының геологиялық өткен тарихындағы жануарлар әлемінің сан
краеведческий музей алуандығы мен байлығын айқындап, бейнелейді және басым бөлігі облысымыздың аумағында жиналған
Атырауской ежелгі жануарлардың қаңқалары мен сүйектерінен құралған, яғни экспозициялық залда хронологиялық
мөлшері 500 миллион жыл бұрын кембрий кезеңінен бастау алып, голоцен деп аталатын бүгінгі уақытқа
области дейінгі кезеңді қамтитын жәдігерлер жинақталған.
Atyrau Local
Палеонтология музейінің экспозициялық залындағы деректер өлкемізде бұдан бірнеше миллион
History жылдар бұрын тіршілік еткен жануарлар дүниесінен мағлұматтар береді. Жалпы, жер бетінде адамдар
Museum пайда болғанға дейінгі кезеңнің куәсі саналатын палеонтологиялық коллекциялардың барлығы қордағы
Atyrau bölgesi өте сирек кездесетін бірегей құндылықтарды құрайды.
Yerel Tarih
Музейдің негізгі бағыты: миллиондаған жылдар бұрын тіршілік еткен жануарлардың пайда болуы,
Müzesi олардың тасқа айналған қазба қалдықтары, ең алғашқы организмдердің (губкалар, маржандар, қосжақтаулы
阿特劳州历史与地 ұлулар, моллюскілер, аммониттер, белемниттер, теңіз кірпілері, теңіз лалагүлдері, теңіз жұлдыздары
т.б.) тіршілік ету ерекшеліктері, түрлері, жойылып кету себептері жөнінде зерттеу жұмыстарын жүргізу,
方志博物馆 көрермендерге насихаттау болса, аталған музейдің негізін қалауға себепкер болған, өлкеміздегі ең
алғашқы Палеонтология саласын зерттеуші маман, бар өмірін осы саланы зерттеуге арнаған Қазақстан
ПАЛЕОНТОЛОГИЯ * PALEONTOLOGY * PALEONTOLOJİ * 古生物學 Республикасының мәдениет қайраткері, Үздік өлкетанушы Юрий Пастуховтың еңбегі десек ешқандай
талас тудырмасы анық. Юрий Александрович палеонтологиялық зерттеу жұмыстарын 1986 жылдан бастап,
30 жылға жуық уақыт бойы өлкеміздің Ақкерегешың және Ақтолағай борлы қыраттарына экспедициялар
ұйымдастырды.

Осы уақыт аралығында көптеген ежелгі теңіз жануарларының тасқа айналған қазба қалдықтарының
құнды қоллекциясын жинақтаса, музей мамандары 2013 жылдың 23-і шілдесі мен 1-ші тамызы аралығында
Каспий өңірінің палеонтологиялық қазба қалдықтарының түрлерін зерттеу мақсатында палеонтологиялық
экспедиция ұйымдастырды. Экспедиция барысында Үстірттің батыс чинкі – Моната еңісі зерттелді.

Бұл жерде стратиграфиялық бор-палеоген бөлігі анықталып, сондай-ақ, палеоген кезеңіне жататын
перефериялық төбешіктер зерттелді. Палеонтологиялық зерттеу жұмыстарын жүргізу кезінде акуланының
тістері, акула мен балықтардың омыртқалары және тағы басқа да көптеген құндылықтар табылды.

Биылғы жылы құрылғанына 80 жыл толып отырған музей қорында жинақталған палеонтология,
өлке табиғаты салалары бойынша құндылықтарды ғылыми зерттеп, көрермендерге насихаттауда музей
мамандары Гүлшара Доғалақова, Гүлзира Жанғалиева, Айкүміс Кеңесова, Роза Бержанова, Калима
Баймұқашева, Дамира Наурызбаева, Эльмира және Эльбина Мұхамбетқалиевалардың еңбегі зор.

Бүгінгі күні өткен күндердің үнсіз айғағындай болған өсімдіктері мен жануарлары өзіміздің туған
жерімізде де тіршілік еткенін көрермендеріміз музей экспозициясынан ғана көре алатындығы сөзсіз.

Олай болса, біз өз көрермендерімізді музейде асыға күтетін боламыз.

Рашида Харипова,
ҚР Мәдениет саласының үздігі,
Атырау облысы тарихи-өлкетану музейінің басшысы

8

Атырау облысы
тарихи-өлкетану
музейі
Историко-
краеведческий музей
Атырауской
области
Atyrau Local
History
Museum
Atyrau bölgesi
Yerel Tarih
Müzesi
阿特劳州历史与地
方志博物馆

П ПРЕДИСЛОВИЕ ПАЛЕОНТОЛОГИЯ * PALEONTOLOGY * PALEONTOLOJİ * 古生物學
алеонтология (от греч. «palaios» – «древний»; «ontos» – «существо»; «logos» – «наука») –
наука о древних растениях и животных, изучающая закономерности исторического развития жизни 9
на Земле.
В историко-краеведческом музее Атырауской области, и в его палеонтологическом филиале,
содержатся около 8000 останков древних животных и растений из более чем 300 различных
регионов Казахстана, что является ярким доказательством существования на нашей земле в
далеком прошлом богатейшего мира древней флоры и фауны.
Атырауский регион, граничащий с северным и северо-восточным берегом Каспийского моря,
занимает огромную территорию и богат не только полезными ископаемыми, но и необычными
природными ландшафтами. В частности, неповторимое творение природы нашего края представляют
собой меловые горные и холмистые отложения. Например, плато Аккергешен, расположенное в 60
километрах от города Кульсары, и горная гряда Актолагай, граничащая с Актюбинской областью.
Это уникальные, сказочные пейзажи, не похожие на другие ландшафты. Высокие меловые скалы
поражают своей волшебной красотой. В солнечную погоду белоснежные горы создают впечатление,
будто все вокруг них сияет светом. А когда садится солнце, они окрашиваются в радужные цвета.
Особенно красиво здесь весной, когда кругом распускаются разнообразные растения и расцветают
степные цветы, многие из которых не встречаются в других местах. Живописность и великолепие
этих пейзажей невозможно передать словами.
Меловое плато, расположенное на границе Атырауской и Актюбинской областей, когда-то
было дном моря. Поэтому именно здесь можно найти окаменелые останки морских улиток и
ежей, восьмилучевых кораллов, губок, медуз, червей, многочисленных видов моллюсков и многих
других представителей морской фауны, живших здесь десятки миллионов лет назад. Попадаются
и костные остатки древних акул, ихтиозавров и динозавров, ископаемая растительность,
неизвестная сегодня в природе, окаменелые деревья и многое другое.
Обнаруженные в 1950-х годах на берегу реки Урал в Махамбетском и Индерском районах
множественные остатки костей мамонта, шерстистого носорога и большерогого оленя, а также
найденная в 2019 году в Индерском районе кость мамонта послужили основанием для проведения
археологических исследований.
Окаменелые останки животных и остатки ископаемых растений древности в наши дни хранятся
в экспозициях историко-краеведческого музея Атырауской области и его палеонтологическом
филиале.
Музей палеонтологии является единственным в Казахстане музеем, посвященным в основном
мезозойскому периоду. Он был создан 12 февраля 2003 года на основании приказа №44 акимата
Атырауской области. А уникальности и ценности собранных в нем экспонатов могут позавидовать
многие музеи мира.
Палеонтологический музей отражает разнообразие и изобилие фауны в геологической истории
Атырауского региона. Бóльшая часть его экспозиции состоит из скелетов и отдельных костей

Атырау облысы древних животных, найденных на территории области. В выставочном зале собраны экспонаты,
тарихи-өлкетану отражающие длительный хронологический промежуток в 500 миллионов лет – от кембрийского
периода до настоящего времени (эпоха голоцена). В целом все палеонтологические коллекции,
музейі считающиеся свидетелями периода до появления человечества на земле, составляют уникальные
Историко- ценности фонда, которые встречаются очень редко.
краеведческий музей
Атырауской Основное направление научной деятельности музея палеонтологии – проведение
исследовательских работ по выявлению видов животных, обитавших на территории нашей страны
области миллионы лет назад. Не менее важной составляющей является экскурсионно-разъяснительная
Atyrau Local работа с посетителями.

History Ни у кого не вызывают сомнения заслуги первого в нашем регионе специалиста-палеонтолога,
Museum заслуженного деятеля культуры Республики Казахстан, краеведа-энтузиаста Юрия Александровича
Atyrau bölgesi Пастухова, посвятившего свою жизнь изучению древних тайн нашего края и способствовавшего
Yerel Tarih созданию данного музея.

Müzesi Начиная с 1986 года на протяжении тридцати лет Ю. А. Пастухов организовывал экспедиции на
阿特劳州历史与地 меловые горы Актолагай и плато Аккергешен, собрав за это время богатейшие коллекции останков
многих ископаемых морских животных.
方志博物馆
Специалисты музея продолжают исследовательскую работу. Так, в июле-августе 2013 года
ПАЛЕОНТОЛОГИЯ * PALEONTOLOGY * PALEONTOLOJİ * 古生物學 была организована научная экспедиция для палеонтологических раскопок в Прикаспийском
регионе с целью поиска и изучения окаменелых останков древних морских обитателей. В ходе
этой экспедиции был исследован Западный чинк Устюрта – спуск Маната. Здесь была выявлена
стратиграфическая меловая палеогеновая часть, а также исследованы периферийные горки,
относящиеся к палеогеновому периоду. При проведении палеонтологических раскопок были
найдены позвонки и зубы акулы и многие другие ценные находки.

Следует отметить огромный вклад специалистов областного историко-краеведческого музея,
которому в этом году исполнилось 80 лет, и сотрудников его филиала – музея палеонтологии, в
изучении, научном исследовании и формировании палеонтологической коллекции, собранной в
этих музеях. Это Гульшара Догалакова, Гульзира Жангалиева, Айкумис Кенесова, Роза Бержанова,
Калима Баймукашева, Дамира Наурызбаева, Эльмира и Эльбина Мухамбеткалиевы.

Сегодня посетители наших музеев могут своими глазами увидеть редчайшие экспонаты
богатой палеонтологической коллекции ископаемых растений и животных, бывших свидетелями
древнейших времен на нашей родной земле. С радостью и нетерпением будем ждать всех, кого
интересует история жизни природы Атырау.

Рашида Харипова,
Отличник сферы культуры РК,
Руководитель историко-краеведческого музея

Атырауской области

10

P INTRODUCTION Атырау облысы
aleontology (from Greek «palaios» – «ancient»; «ontos» – «being»; «logos» – «science») is a science тарихи-өлкетану
of ancient plants and animals, studying the laws of the historical development of life on earth. музейі
Atyrau Local History Museum and its paleontological branch house about 8000 remains of ancient animals Историко-
and plants from more than 300 different regions of Kazakhstan, which is a clear proof of the existence of the краеведческий музей
richest world of ancient flora and fauna on our earth in the distant past. Атырауской
The Atyrau region, bordering the northern and northeastern coast of the Caspian Sea, occupies a области
vast territory, and is rich not only in natural minerals, but also in a variety of unique natural landscapes. In Atyrau Local
particular, the chalky mountain and hilly deposits are a unique creation of our region nature. For example, History
the Akkergeshen plateau, located 60 kilometers from the city of Kulsary, and the Aktolagay mountain Museum
range, bordering the Aktobe region. These are unique, fabulous landscapes that are not similar to other Atyrau bölgesi
landscapes. High chalk cliffs amaze with their magical beauty. In sunny weather, snow-white mountains Yerel Tarih
give the impression that everything around shines with light. When the sun goes down, they turn into Müzesi
different colors of the rainbow. It is especially beautiful here in spring, when a variety of plants bloom 阿特劳州历史与地
around and steppe flowers bloom, many of which are not found in other places. It is impossible to express 方志博物馆
the picturesqueness and splendor of these landscapes.
The chalk plateau, located on the border of Atyrau and Aktobe regions, was once the bottom of the * PALEONTOLOGY * PALEONTOLOJ * 古生物學
sea. Therefore, it is here that you can find fossilized snails and sea urchins, octocorals, sponges, jellyfish,
worms, species of molluscs and many other remains of the marine fauna that lived tens of millions of years Л
ago. There are also bone remains of ancient sharks, ichthyosaurs and dinosaurs, fossilized vegetation
unknown in nature today, fossilized trees and much more. The remains of the bones of a mammoth, Л
woolly rhinoceros, Irish elk found on the banks of the Ural River in Makhambet and Inder regions in the
1950s, the long tubular bone of a mammoth found on the banks of the Ural River in Inder region in 2019,
served as the basis for archaeological research. Fossils of animals and ancient plants are now stored in the
expositions of Atyrau Local History Museum and its sub - division – the Paleontological Museum.
The Paleontological Museum is the only Museum in Kazakhstan dedicated mainly to the Mesozoic
period. It was established on February 12, 2003 on the basis of order of Atyrau region akimat #44.
Many museums of the world can envy the uniqueness and value of the exhibits collected there. The
Paleontological Museum reflects the diversity and richness of the fauna in the geological history of Atyrau
region. Most of its exhibition consists of skeletons and bones of ancient animals found in the region.
The showroom houses exhibits that reflect a long chronological period of 500 million years, from the
Cambrian to the present time, called the Holocene. In general, all paleontological collections that witness
the period before the appearance of the mankind on earth constitute unique rare values in the fund.
The main focus of the museum is to conduct research on the appearance of animals that lived millions
of years ago. Excursion and explanatory work with visitors is also an important component.
No one doubts the merit of the first expert paleontology researcher in our region, honored worker
of culture of the Republic of Kazakhstan, local historian Yuri Alexandrovich Pastukhov, who devoted his
life to the study of the ancient secrets of our region and contributed to the creation of this Museum.
Yu.A. Pastukhov has been organizing expeditions to the chalk mountains of Akkergeshen and Aktolagay
since 1986, collecting the richest collections of the remains of many fossil marine animals. The Museum’s
specialists continue the research work. Thus, in July-August 2013, a scientific expedition was organized
for paleontological excavations in the Caspian region in order to search and study the fossils of ancient
marine life. During this expedition, the western cliff of Ustyurt was explored - the descent of the Manat. The
stratigraphic Cretaceous-Paleogene part was revealed here, as well as the peripheral hills of the Paleogene
period were studied. During paleontological excavations, shark vertebrae and teeth were found, as well
as many other valuable finds. The huge contribution of specialists of the Local History Museum, which
turned 80 this year, and employees of its branch – the Museum of Paleontology, in the study, scientific
research and formation of the paleontological collection of these museums is worth noting. These are
Gulshara Dogalakova, Gulzira Zhangaliyeva, Aikumis Kenessova, Roza Berzhanova, Kalima Baimukasheva,
Damira Nauryzbayeva, Elmira and Elbina Muhambetkaliyeva.
Today, our visitors can see the rarest exhibits of a rich paleontological collection of fossil plants and
animals that have witnessed ancient times in our native land. We will be looking forward to everyone who
is interested in the history of Atyrau nature.

Rashida Kharipova, 11
Honors student of culture of the Republic of Kazakhstan,

Head of Atyrau Local History Museum

Атырау облысы P ÖNSÖZ
тарихи-өлкетану aleontoloji (paleo ... Yunan dilinen “ontos” - canlı organizma ve “logos” - bilim), nesli tükenmekte olan bitki
ve hayvanları ve bunların tarihsel gelişim yasalarını inceleyen bir bilimdir. Kazakistan’ın 300’den fazla yerinden
музейі antik hayvan ve bitki kazılarının bulunduğu gerçeğini düşünürsek, 80 yıllık geçmişi olan Atyrau Bölgesi Yerel Tarih
Историко- Müzesi ile Müzenin Paleontoloji bölümü fonlarından toplanan 8000’den fazla paleontolojik koleksiyon, devasa
краеведческий музей bölgemizde hayvanların varlığının kanıtıdır.
Атырауской Hazar Denizi’nin kuzey, kuzeydoğu kıyılarını çevreleyen ve çok büyük bir alanı kaplayanan Atyrau bölgesi,
yalnızca doğal mineraller açısından değil, aynı zamanda çeşitli eşsiz doğal manzaralar açısından da zengindir.
области Özellikle, bölgemizin dağ tebeşirli tepelik alanları eşsiz bir doğa yaratımıdır, Kulsarı şehrinen 60 km uzaklıkta
Atyrau Local bulunan Akkergeshen yaylası ve Aktobe bölgesini çevreleyen Aktolagay sıradağları, diğer hiçbir bölgeye
benzemeyen eşsiz, harika bir dünyadır. Yüksek kar beyazı uçurumlar, yani tebeşir yamaçları güzelliği ile şaşırtıyor.
History Güneşli havalarda beyaz dağlar, etrafta her şeyin parladığı izlenimini veriyor ve güneş battığında gökkuşağının
Museum farklı renklerine dönüşür.
Atyrau bölgesi Bozkır çiçekleri açtığı zaman - özellikle ilkbaharda buraların güzelliğini kelimelerle anlatmak imkansızdır.
Yerel Tarih Dağların eteklerinin dışında diğer bölgelerde bulunmayan çeşitli bitkileri görebilirsiniz. Atyrau ve Aktobe
bölgelerinin sınırında bulunan Kretase platosu, bir zamanlar denizin dibindeydi. Bu nedenle, burada fosilleşmiş
Müzesi salyangozlar, sekiz köşeli mercanlar, deniz kestaneleri, süngerler, denizanaları, solucanlar, birçok yumuşakça türü
阿特劳州历史与地 ve on milyonlarca yıl önce yaşamış deniz faunasının temsilcilerinin diğer kalıntılarını bulabilirsiniz.
Antik köpekbalıklarının, ihtiyozavrların ve dinozorların kalıntılarını ve dişlerini, günümüzde doğanın bilmediği
方志博物馆 bitki kalıntılarını, fosilleşmiş ağaçlarının farklığı genel olarak sayılamaz.
Ayrıca, 1950’lerde Makhambet ve Inder ilçelerinde Ural Nehri kıyılarında bulunan bir mamut, yünlü gergedan,
ПАЛЕОНТОЛОГИЯ * PALEONTOLOGY * PALEONTOLOJİ * 古生物學 büyük boynuzlu geyik kemiklerinin kalıntıları, 2019’da Inder ilçesinde Ural Nehri kıyılarında bulunan bir mamutun
uzun boru şeklindeki kemiği arkeolojik araştırma çalışmaların temelini oluşturdu. Bu, eski zamanlarda bu yerlerde
yaşamın tüm hızıyla devam ettiği anlamına gelir. O dönemde yaşamış olan fosilleşmiş hayvanların fosil kalıntıları,
şimdi Atyrau bölgesindeki Yerel Tarih Müzesi’nin sergisinde ve Müzenin Paleontoloji Bölümünde tutulmaktadır.
Paleontoloji Müzesi Mezozoik döneminde Kazakistan’da yaşayan fauna çeşitliğini ve yer kabuğunun tarihi ve
jeolojik dönemini inceleyen bir müzedir. Paleontoloji müzesi, 12 Şubat 2003 tarihinde, Atyrau bölgesi Akimatının
(Belediye)44.kararınadayanılarakkurulmuştur.Müzedetoplanansergilerinbenzersizliğivedeğeridünyadakibirçok
müzeyi kıskandırabilir. Paleontoloji Müzesi, Atyrau bölgesinin jeolojik tarihindeki hayvan dünyasının çeşitliliğini ve
zenginliğini belirleyip yansıtıyor ve çoğu bölgede bulunan antik hayvanların iskelet ve kemiklerinden oluşuyor.
Kambriyen’den Holosen olarak belli olan bizim dönemizi kadar kapsayan, 500 milyon yıl önceki kronolojik hacimli
sergileri içeren sergileri müze salonunda vardır.
Paleontoloji Müzesi sergi salonundaki veriler, bölgemizde birkaç milyon yıl önce yaşayan hayvan dünyası
hakkında bilgi vermektedir. Genel olarak, insanlığın yeryüzünde ortaya çıkmasından önceki döneme tanıklık eden
tüm paleontolojik koleksiyonlar, fondaki benzersiz nadir değerleri oluşturur. Müzenin ana odağı, milyonlarca yıl önce
yaşamış hayvanların görünümleri, fosilleşmiş kazıları, ilk organizmaların yaşam özellikleri (süngerler, mercanlar, çift
kabuklu yumuşakçalar, yumuşakçalar, ammonitler, belemnitler, deniz kestaneleri, deniz zambakları, denizyıldızları
ve diğerleri) üzerine araştırma yapmaktır ve türler, ortadan kaybolma nedenleri ve ziyaretçilere açıklamaktadır.
Buna ek olarak, bölgemizdeki ilk paleontoloji uzman araştırmacısı, Kazakistan’ın büyük kültür çalışanı, hayatını
bu alanı incelemeye adamış en iyi yerel tarihçiYuri Pastukhov’un onurundan kimse şüphe duymuyor ve bu müzenin
oluşturulmasına katkıda bulunuyor.
1986’dan beri otuz yıl boyunca Yuri Alexandrovich Pastukhov, Aktolagai’nin tebeşir dağlarına ve
Akkergeshen platosuna keşif gezileri düzenledi ve bu süre zarfında birçok fosil deniz hayvanının kalıntılarının
en zengin koleksiyonlarını topladı. Müze uzmanları araştırma çalışmalarına devam ediyor. Bu nedenle,
Temmuz-Ağustos 2013’te, eski deniz yaşamının fosil kalıntılarını araştırmak ve incelemek için Hazar bölgesinde
paleontolojik kazılar için bilimsel bir keşif gezisi düzenlendi. Bu sefer sırasında, Manat’ın inişi olan Ustyurt’un
Batı uçurumu keşfedildi. Burada stratigrafik Kretase Paleojen kısmı ortaya çıkarılmış, ayrıca Paleojen dönemine
ait periferik tepeler incelenmiştir. Paleontolojik kazılarda köpekbalığı omurları ve dişleri ile daha birçok
değerli buluntu bulundu. Müze uzmanlarının - Gulşara Dogalakova, Gulzira Jangaliyeva, Aikumis Kenesova,
Roza Berjanova, Kalima Baimukaşeva, Damira Naurızbaeva, Elmira ve Elbina Mukhambetkalieva’ların bu sene 80
yıldönümü geç­ en Paleontoloji müzesindeki bilimsel çalışma ve sergilerin sergilenmesi sırasında büyük katkılarının
olduğunu söyelemek zorundayız. Bugün ziyaretçiler, anavatanımızda yaşamış en eski zamanların tanıkları olan
bitki ve hayvanların sergilerini görebilirler. Ziyaretçilerimizi müzemizde görmeyi dört gözle bekliyoruz.

Raşida Haripova,
Kazakistan Cumhuriyeti kültür alanı mükemmeli,
12 Atyrau Bölgesi Yerel Tarih Müzesi Başkanı

古 绪论 Атырау облысы
生物学是来自于希腊文（ontos, 意指活体和logos是科学）生命科学和地区科学汇合的 тарихи-өлкетану
交文科学。古生物学研究濒危动植物及其历史发展规律的科学。在哈萨克斯坦阿特劳州历史地方志 музейі
Историко-
博物馆该古生物学展厅有8000件古动物的骸骨和哈国的300多植物。这 是 曾经 在 我们 的 土地 краеведческий музей
Атырауской
上 存在 过 巨大 动物 和 古 植物 的 生动 证据。 области
Atyrau Local
阿特劳地区毗邻里海的北部、东北部海岸，领土辽阔，不仅有丰富的天然矿产，而且有各种不 History
Museum
寻常的自然景观。特别是我们地区的白垩山、丘陵地区是一种独特的自然创造。距库利萨雷市60公 Atyrau bölgesi
Yerel Tarih
里的阿克喀格森高原，以及与阿克托贝地区接壤的阿克托拉盖山崦，是一个独特、美丽的地方，与 Müzesi
阿特劳州历史与地
方志博物馆

其他景观不同。而当太阳下山时，它们被画成不同颜色的彩虹，特别是当草原上的花朵盛开的时

候，这些地方的美丽是无法用语言表达的。

你可以看到各种各样的植物，除了在山脚下，其他地区都找不到。白垩纪高原位于阿特劳和阿

克托别地区的边界，曾经是海底。因此，在这里你可以找到菊石、八放线类、海胆、海绵、水母、 * PALEONTOLOGY * PALEONTOLOJ * 古生物學

蠕虫、各种软体动物以及其他许多生活在千万年前的海洋动物代表的证言。你可以看到古代鲨鱼的

遗骸和牙齿、鱼龙和恐龙的遗骸和牙齿和今天 自然界 中 不 为人所知 的 植物 遗骸，可以发现古

代树的化石其他许多。

此外，在1950年代马哈木别特和伊呢德尔地区乌拉尔河河域发现猛犸象、毛犀、肿骨鹿的骨骼

遗骸和2019年在伊呢德尔地区乌拉尔河河域发现是猛犸象臀部骨头化石状猛犸象骨头成为考古研究

的基础。该博物馆古生物学展厅还展出了大角鹿、猛犸象、恐龙、欧洲野牛和美洲野牛遗骨化石。

古生物博物馆是一个研究哈萨克斯坦地壳历史和地质时期的机构，动物资源存在于中生代。古

动物博物馆成为于2003年2月12日根据阿特劳州的政府第44号法令。它所收藏的展品的独特性和价

值可以让世界上许多博物馆羡慕不已。

古动物博物馆古生物博物馆定义和反映了阿特劳地区地质历史上动物世界的多样性和丰富性

博物馆大部分由在该地区发现的古脊椎动物馆展出的是从事古脊椎动物学研究的几代科学家半

个多世纪以来调查采集到的各门类脊椎动物化石中的精品。展品包括自5亿多年前的坎布纪至今为

止、全面展现了史前动物自然遗存和遗迹，及其生命演化的宏伟历程在展览室。总的来说，古生物

收藏的独特稀有价值是人类在地球上出现之前地球及其代表生命的宝贵见证。

博物馆的主要活动是进行研究，以确定生活在数百万年前的动物物种。此外，博物馆活动的一

个重要组成部分是与游客一起游览和讲解工作。

毫无疑问，我们地区第一位古生物学专家研究者，哈萨克斯坦共和国著名的文化工作者，当地

最好的历史学家（Yuri Pastukhov）毕生致力于研究这一地区，为这座博物馆的建立做出了贡献。

从1986年30 年以来他组织探险队到阿克雷格什恩和阿克托拉盖的白垩山。在此期间，博物馆专

家在收集了许多珍贵的古代海洋动物化石遗骸后，于2013年7月23日至8月1日组织了一次古生物考

察队，研究里海地区的古生物发掘类型。探险侯研究了吗那特乌斯丘特。

今年是博物馆成立80周年纪念日，应该指出的是，博物馆专家的巨大贡献-Gulshara

Dogalakova，Gulzira Zhangalieva，Aikumis Kenesova，Rosa Berzhanova，Kalima

Baimukasheva，Damira Nauryzbaeva，Elmira 和 Elbina Mukhambetkaliev，在博物馆收藏的古生

物学领域的科学研究和展示展品。到今天为止游客可以看到博物馆的展览，植物和动物，它们是我

们祖国最古老时代的见证。我们期待着在我们的博物馆里见到我们的参观者。

拉西达·哈利泊娃表示,
哈萨克斯坦共和国文化产业得主,
阿特劳州历史文化博物馆负责人

Л

Л

13

Атырау облысы ПАЛЕОНТОЛОГИЯ * PALEONTOLOGY * PALEONTOLOJİ * 古生物學
тарихи-өлкетану

музейі
Историко-
краеведческий музей
Атырауской

области
Atyrau Local

History
Museum
Atyrau bölgesi
Yerel Tarih

Müzesi
阿特劳州历史与地

方志博物馆

14

Атырау облысы
тарихи-өлкетану
музейі
Историко-
краеведческий музей
Атырауской
области
Atyrau Local
History
Museum
Atyrau bölgesi
Yerel Tarih
Müzesi
阿特劳州历史与地
方志博物馆

40 БОР ТАУЛАРДЫҢ МЕКЕНІ ПАЛЕОНТОЛОГИЯ * PALEONTOLOGY * PALEONTOLOJİ * 古生物學
жылдай Каспий маңындағы бор үстірттерін зерттеумен айналыстым. Осынау экспедициялар
барысында жинаған көп олжаларымыз палеонтологиялық музейдің ашылуына негіз болды. Жалпы, Атырау 15
облысы тарихи-өлкетану музейінің палеонтологиялық филиалы Қазақстандағы мезозой кезеңіндегі жалғыз
музей болып табылады.
Сол жылдар ішінде Ақкерегешың, Ақтолағай борлы қыраттары мен Иманқара тауы, Индер үстірттеріне
бірнеше ондаған экспедициялар ұйымдастырдық. Соның нәтижесінде Мезозой дәуірінің жоғарғы бор
кезеңіндегі қазба байлықтарының бірегей коллекциялары жиналды. Сонымен қатар көптеген фотосуреттер
түсіріліп, олардың әрқайсысы борлы қыраттардың сиқырлы әлемін мейлінше аша түсті.
Жердің органикалық әлемінің даму тарихында борлы кезең ерекше маңызға ие. Бұл, ең алдымен, бор
кезеңінің соңында жануарлар дүниесінің түрлік құрамының күрт өзгеруімен сипатталады.
Сол замандарда Батыс Қазақстан аумағын тереңдігі 50–200 метрден аспайтын таяз теңіз алып жатқан.
Бор кезеңінің соңы наутилустардың тобынан басқа, барлық дерлік басаяқты ұлулардың толық жойылуымен
сәйкес келгендіктен, ежелгі теңіздердің 500 млн жыл бойы өркендеп келген соңғы өкілдерін анықтау тіпті
қызықты болды.
Бұл шырайлы өлкеге деген «махаббатым» ең алғаш былай басталған болатын. 1986 жылы балалар
туристік станциясының базасында жас геологтар үйірмесі ашылды. Сол кезде уақыт талабы мен
мүмкіндікке орай, ҚазКСР Геология министрлігі жас геологтарды дайындау жұмыстарын бастауды
міндеттеген болатын. Осындай мақсатпен ұйымдастырылған танымдық экспедициялар мен жорықтар
сәйкесінше қаржыландырылып отыратын. Негізінен бұл жұмыстарды жүзеге асыру үшін арнайы
жоспарлар түзілетін. Жоспар түзілген соң, әлбетте, оның орындалуы қатаң қадағаланады деген сөз.
Кейін алып КСРО ыдырағаннан кейін сол уақыттарда біраз жетістіктерге қол жеткізе бастаған жас
геологтар үйірмесі, әрмен қарай жас палеонтологтар үйірмесіне айналды.
Негізінен сонау ерте кезде-ақ досым, тәжірибелі турист Н.Жәңгіровтен борлы жартастың сұлулығы
туралы естігенде, тезірек сол жерлерге баруды армандайтынмын. Ақыры сол арманым орындалды. Ал
сондағы көрген көрініске тіпті қайран қалдым!
Ол кезде мен мектепте мұғалім болып жұмыс істейтінмін. Кейін көп ұзамай өз тәрбиеленушілерімді
Ақкерегешың мен Ақтолағай үстіртіне ертіп апардым. Сөйтіп, сол жерде алғашқы олжаларымызды
тапқан болатынбыз. Табылған жәдігерлер палеонтологиялық көрменің алғашқы экспонаттары ретінде
орналасып, ал кейін музейдің баға жетпес асыл қазынасына айналды. Олардың қатарында ежелгі
акулалардың тістері, скаттар мен теңіз кірпілерінің қалдықтары болды. Бір ғажабы, біздің кейбір
экспонаттарымыз әлі күнге дейін әлемдік палеонтологияға беймәлім болып отыр. Мен оларды Мәскеу,
Алматы және басқа қалалардың ғалымдары мен мамандарына да көрсеттім. Бірақ олардан мардымды
жауап ала алмадым. Бұдан біз өлкемізде қазіргі уақытқа дейін әлі анықталмаған тіршілік иелерінің
белгісіз түрлері мекендегенін байқаймыз.
Ақтолағай үстірті геологиялық тұрғыдан қарағанда, осыдан 100 млн жыл бұрын мұхиттың бір бөлігі
бола тұра, өз қабаттарымен ұлғая бастағаны қызықты. Енді міне, сол қатпар-қатпар қабаттардан талай
қызық дүниелерді табуға болады. Мен бұл жерлерден талай құнды олжалар тапқан болатынмын. Мысалы,
акуланың қаңқасы, үлкен ежелгі балықтың желбезек қақпағы, өте жақсы күйде сақталып, тасқа айналған
кішкентай қоңыз, сондай-ақ тасқа айналған бақалшақтар, теңіз кірпілері және маржандар.

Атырау облысы * PALEONTOLOGY * PALEONTOLOJ * 古生物學 Иә, теңіз түбінің фрагменттері – музейдің бүгінгі экспонаттары мыңдаған жылдар бойы теңіздің терең
тарихи-өлкетану тұңғиығында сақталған. Қабаттарда динозаврлар дәуірінде мекендеп, біздің заманымызда да тіршілігін
Л жалғастырған қосжақтаулы ұлулар бар. Экспонаттардың арасында тасқа айналған ағаштардың, ежелгі
музейі балық қаңқаларының бөлшектері де кездеседі. Міне осылайша, көп ұзамай біздің палеонтологиялық үйірме
Историко- Л базасының негізінде республиканың Кіші ғылым академиясының бөлімшесі ұйымдастырылды.
краеведческий музей
Атырауской Мен өзімнің кең байтақ туған жерімді жақсы көремін! Үйреншікті үстіртке шықсаң – көз алдыңда
жиырма километрге созылған панорама ашылады. Сол жақта, Шилісайдың артында, ұзыннан-ұзақ қыраттар
области жалғаса береді, ал оның алдында бор жартастар. Солардың арасында шахмат патшайымы – ферзя сияқты
Atyrau Local шағын тау тіпті ерекшеленеді. Біз әдетте, биік үстірттен төмен түсіп, бірнеше жыраларды кесіп өтіп барып,
брахиоподтар мен белемниттерге толы бор беткейге шығатын едік.
History
Museum Ақтолағайдың етегінде де көп олжалар баршылық: тасқа айналған теңіз кірпілері, маржандар... Оларды
Atyrau bölgesi борлы жыныстардан қазып алып, бөлектеп ажырата білу керек. Содан кейін бәрін мұқият жуып, кептіресің.
Yerel Tarih Ақкерегешың үстіртінің сол жағында Иманқара тауы жалғасып жатады. Оның шатқалында аптап ыстықтан
емін-еркін демалуға болады. Әлі есімде, Индердің маңында, Ақ Ростошь бор арқалығында, өте сирек
Müzesi кездесетін тасқа айналған микрастер теңіз кірпісінің ядросы табылған-ды.
阿特劳州历史与地
Бірақ менің ойымша, ең қызық олжа – плезиозаврдің қазба қалдықтары еді. Оны негізінде аты аңызға
方志博物馆 айналған Лох-Несс көлінің құбыжығымен пара-пар деп есептейді. Тек оны іздеп тауып, ұстап алу әлі ешкімнің
қолынан келмепті. Ал біз сол плезиозаврдің «туысының» қазба қалдықтарын таптық.
16
2004 жылы менің «Край белоснежных историй» атты кітабым жарық көрді. Сол кітапта мен өз
туған өлкемдегі саяхаттарым туралы баяндаймын. Қазақстан картасында және оған іргелес аумақтарда
динозаврлардың қазба қалдықтары мен іздері табылған орындар белгіленген. Бірақ онда Атырау
және Ақтөбе облыстарының шекарасындағы Ақтолағай тау бөктері көрсетілмеген. Палеонтологиялық
коллекция – Атырау және Ақтөбе облыстарының борлы үстірттерінде көптеген жылдар бойы
ұйымдастырылған ізденіс жұмыстарының нәтижесі. Көп қиындықтарға төзуге тура келді: аптап-ыстық
күндерді, бұршақты жаңбырларды, шатырларды ұшыратын боран, шаңды-дауылдарды басымыздан
өткердік. Есесіне еңбегіміз зая кетпеді. Соның арқасында бүгін Сіз палеогенді акулалардың тістерін,
борлы скаттарды, олардың тасқа айналған омыртқаларын, құйрықтарын, қабыршақтарын, плезиозавр
мен ихтиозаврдің сүйектері мен тістерін, құрлықтағы динозаврлардың кейбір түрлерін музейден көре
аласыз. Мұнда теңіз кірпілерінің қазба қалдықтары, тасқа айналған басаяқты ұлулардың бақалшақтары,
қосжақтаулы ұлулардың, маржандардың түрлері өте көп. Бұл өңірде сирек кездесетін тасқа айналған теңіз
шаяны да бар. 1993 жылдың күзінде алғаш рет Ақтолағай үстіртінде төрт омыртқа – мойын, кеуде және
екі құйрықты омыртқаның табылғанына қатты қуанғаным есімде, бұл динозаврдың қайсыбір түрлеріне
тиесілі еді. Ал омыртқалардың әрқайсысы жарты килограмдай болды! Сол кезде білікті мамандардан
кеңес алу үшін Алматыға бардым. Ғылым академиясындағылар біздің аймақта динозаврлардың қазба
қалдықтары табылғанына таңғалып: «Пәлі, сіздер динозаврлар мекендеген аймаққа жатқызылатын
болдыңыздар ғой!» – деп, жаңалығымызға қатты қуанған болатын.

Кейін, 1996 жылы кезекті экспедициядан – Ақтолағай үстіртінен оралған соң, мен балалармен бірге осы
жерде динозаврлардың ертеде өмір сүргендігінің бұлтартпас дәлелін әкелдім. Сөйтіп, қолда бар олжаларға
жаңалары: жілік, қабырға сүйектері және динозаврдың қабыршағының бұрын кездеспеген басқа түрі
қосылды.

Мен тапқан Бакулит фрагментін зерттеу өте қызықты болды. Бұл қазба қалдығының тасқа айналған
бақалшақтың тікелей бөлігі, онда аралық сызықтар жақсы көрінеді. Көлденең қима – сопақ. Бакулит неғұрлым
үлкен болса, оның суреті соғұрлым қиын болады. Мен ғылымға белгілі Бакулиттердің бөлім сызықтарын
өзім тапқан бөлім сызықтарымен салыстырып көрдім. Олар мүлдем ерекшеленіп тұрды. Көлденең қиманы
салыстыру кезінде айқын айырмашылықтар бірден көрінеді. Осының негізінде, табылған Бакулит – оның
жаңа түрі деген болжам жасадым.

Ақтолағай бор алабы солтүстіктен оңтүстікке қарай 70 километрге созылып, тек өзінің оңтүстік
бөлігінде 251 метр биіктікке жетеді. Бұл аппақ жартастарға алғаш рет аяқ басқан адам табиғаттың шексіз
әсемдігіне қайран қалады. Бұл жерде барлығы ерекше: беткейлердің қардай ақтығы, күннің аптап ыстығы,
бор қабырғаларының ерекше карст барельефі және ежелгі теңіз ағзаларының тасқа айналған қалдықтары...
Бұлар – аммониттер, белемниттер, маржан-склератиниялар, алуан түрлі теңіз кірпілері, қосжақтаулы
ұлулар. Осындай тасқа айналған қазба қалдықтарын негізінен біздің тұрақты лагерімізге жақын маңдағы
жоғарғы борлы аймақтардан табатынбыз. Маастрихт және кампан тау жыныстары, бор қалдықтарының ең
жоғарғы нүктесі ретінде үнемі физикалық желденуге ұшырайды, сондықтан қабаттардың негізгі бөлігі ерте
шөгінділерден, турон және сеноман қабаттарынан табылып жатады. Үстірттің оңтүстік бөлігінде төменгі
бордың аумақ бетіне шығады.

Қыраттың жоғарғы бөлігі неоген және палеогенді шөгінділерден тұрады. Ертедегі палеогендік * PALEONTOLOGY * PALEONTOLOJ * 古生物學Атырау облысы
дәуірде бұл аймақ күндізгі бетке шығарылып, эрозиялық-денудациялық процестермен өңдеулерден тарихи-өлкетану
өткен. Денудация – бұл тау жыныстарының бұзылу процесі және бұзылу өнімдерінің рельефтің төменгі Л музейі
учаскелеріне көшірілуі. Алайда, көп ұзамай палеоцен мен эоценнің төменгі және орташа эоценнің, орта Историко-
және жоғарғы эоценнің арасында олигоцендік кезең басталғанға дейін аздаған үзілістермен осында Л краеведческий музей
болған теңіз пайда болса керек. Бұл шөгінділерден омыртқалар, сүйек пен акулалардың тістері табылды. Атырауской
Көріп отырғанымыздай, сол уақытта теңіз регрессиясы трансгрессиямен ауысады. Соңғы уақытта области
шатқалдардың бірінде жоғарғы бор кампан және сантон қабаттарының шөгінділерінен омыртқалар, Atyrau Local
динозаврлардың қаңқалары мен қабыршақтары табылды. Жалпы, біздің экспедицияға дейін мұндай History
қыруар олжаларды ешкім де тапқан жоқ болатын. Қазақстан Республикасы Ғылым академиясының Museum
Зоология институтының палеонтология бөлімінде бұлар шын мәнінде динозаврлардың сүйектері Atyrau bölgesi
екендігі расталып, біздің өлке «динозаврлар мекендеген жаңа аймақ» деп жарияланды. Yerel Tarih
Müzesi
Негізінен мұнда динозаврлардікінен басқа сүйектер де сақталған. Тістері бар толық қаңқалы немесе бас 阿特劳州历史与地
сүйекті табу өте сирек құбылыс. Әдетте палеонтологтар көбінесе сүйектердің бөліктерімен, жеке тістермен 方志博物馆
қанағаттанады. Біз тапқан төрт омыртқаның үшеуі бір-бірінен екі-үш метр қашықтықта жатыр екен. Зерттеудің
бастапқы кезеңінде мен оларды плезиозаврларға жатқыздым. Олардың жанынан аяқ-қол буынының бір 17
бөлігі табылған-ды, бұлар плезиозаврдің сүйегі болуы әбден мүмкін еді. Мен бүкіл қаңқаны таба алмаймыз
деген қорытындыға келдім, өйткені құйрық бөлігі омыртқаларының бірінде ежелгі ұлулардың қабығының
іздері қалыпты. Демек, жануар суда қаза тапқан, содан кейін қаңқасы ыдырап, жеке сүйектер теңіз түбінің
бетінде ұзақ уақыт жатқан немесе теңіздің шегінуі кезінде эрозияның күшеюінен өлген жануарлардың қабаты
ашылып, денудация нәтижесінде қаңқаның бөліктері жер бетіне шашырап, теңіз көтерілген кезде олар
оның түбінде болып, ұлпалары өсті деген тұжырымға келдім. Дегенмен, омыртқалардан басқа, мұнда жер
бетіндегі бауырымен жорғалаушылардың бар екендігін дәлелдейтін динозаврлардың қабыршақтарының
фрагменттері де кездесті. Мен үш түрлі тасқа айналған қабыршақты таптым.

Әдетте біз лагерімізді құратын үстірттің бір бөлігі Шилі қыстағына жақын, салыстырмалы түрде біршама
төмен болатын. Бұл маңда эрозиялық процестердің нәтижесінде пайда болған бор қалдықтары біршама көп
еді. Көріп отырғанымыздай, еріген және жаңбыр суы үстірттің осы төменгі бөлігіне қарай ағып, оны қатты
қиратқан екен. Ағындар шайып, тасқа айналған қазба қалдықтары шатқалдың төменгі бөлігіне көшіп, сол
жерге жиналыпты. Бұл біз кездестірген қазба қалдықтарының сан алуандығын аңғартса керек-ті...

Көптеген экспедицияларды өз есебімнен ұйымдастырып, жүргізушілерді жалдайтынмын. Ал олар
әсем табиғаттың сұлулығына тәнті болып, артынан сол адамдармен қарым-қатынасымыз достыққа ұласып
жататын. Кейде тіпті олар саяхатқа қатысушылардың қатарына қуана-қуана қосылатын. Әрі әрбір жорық
өз ерекшелігімен есте қалатын еді. Болашақ зерттеушілерге қызық болар деген оймен, сол бір қызықты
сәттерден бірер естелік келтірсем.

Бірде жаңадан құрылған вахталық топпен кешке қарай Ақкерегешың үстіртіндегі бірінші тұрақ орнына
келіп жеткенбіз. Ересек балалар шатырларды құрып, кезекшілер алауды жағып, кешкі ас дайындауға кіріскен
кезде, жас палеонтологтар лагерьге жақын маңда іздестіру жұмыстарын бастап та кеткен. Бір ғажабы, бар-
жоғы жарты сағаттың ішінде, дулыға тәрізді теңіз кірпісін – эхинокористің тамаша бір үлгісін жерден қазып
алдық. Бұған қоса теңіз лаласының бөліктері, теңіз кірпілерінің инелері және тағы басқа тасқа айналған
қазбалар табылды. Бұл кеште алау жанында ұзақ отырған жоқпыз, себебі келесі күн өте маңызды еді. Біз
Қанжыға тауының солтүстік-батысындағы ауданды тексеруді жоспарладық және іздеу барысында ондағы
кең геологиялық ығысуды байқадық. Бұрын көлденең жатқан жыныстар үлкен бұрышқа түсіп, тереңдіктен
бетіне шығып кетіпті. Біз жартастардың қасынан өтіп, тасқа айналған қазбаларды іздеп, беткейлерді қарап
жүрдік. Олар сан түрлі бояуларымен бізді таңғалдырды. Түрлі-түсті саз қабаттары біртіндеп құмдармен
алмасты, ал төмендегі кең көкжиек тау жыныстарына жалғасып жатты. Бірақ өкінішке қарай, бұл жерлерден
сонау ертеде өткен бағзы заманның іздерін көре алмадық. Сондықтан екі шақырымдай беткейді шарлап
шыққан соң, вахтовкаға қайта оралдық. Бізді мұнда кезекшілеріміз әзірлеген дәмді сорпа күтіп тұрған еді.

Шынымды айтсам, біз осы беткейлерден палеонтологиялық көрме үшін жаңа экспонаттарды табуды
жоспарлаған болатынбыз. Бірақ оған жолымыз болмады. Сондықтан бұдан былай қазба қалдықтарын
іздестіру үшін мұнда келмейтін болып шештік. Сөйтіп, біз қайтадан үйреншікті тұрағымызға – Ақтолағай
үстіртіне қарай беттедік. Жол бірте-бірте төмендей берді. Бір кезде терең жыраны кесіп өттік. Көп ұзамай
қазылған құдықтың жанындағы құрылысты көрдік: үлкен отбасы еркін өмір сүре алатындай кең үй, малға
арналған қоралар бар екен. Айналасы қалың шөпке тұнып тұр. Бірақ бір байқағанымыз, мұнда көптен бері
адамдар тұрмаған сияқты. Алайда Ақтолағайдың бор қабырғалары әлі алда еді. Дегенмен де ұзақ жолдан
шаршап келе жатқандықтан, біраз тынығып алуға мүмкіндік туғанына қуандық.

2–5455

Атырау облысы ПАЛЕОНТОЛОГИЯ * PALEONTOLOGY * PALEONTOLOJİ * 古生物學 Ақтолағай үстіртіндегі жел қалыпты құбылыс. Жазғы уақытта осы ауа қозғалысының арқасында
тарихи-өлкетану зерттеулерді кідіріссіз жүргізуге болады, ал бірақ екпіндей соққан суық күзгі жел әрдайым қиындық
тудырады. Экспедицияның үшінші күні кезекшілердің таңғы асты дайындап үлгергені мұндай жақсы болар
музейі ма. Қатты жел ыдыс түбіндегі жалынды өшіріп тастаған-ды. Желдің дүлей екпіні шатырлардың бірін екіге
Историко- бөліп, басқаларын жұлып-жұлып тастады. Шатырлардан мүлдем айырылып қалмау үшін, лагерьді жинауға
краеведческий музей тура келді. Желдің қауқары жетпейтін отын мен су қоры сақталынған үлкен ыдыстарды қалдырып, біз
Атырауской лагерьден жеті шақырымдай жердегі тасқа айналған қазба қалдықтарын іздеуге кеттік.

области Үстірттің шетіндегі баспалдақтардың бірімен төмен түсіп, биік емес борлы төбешіктің айналасындағы
Atyrau Local алаңды зерттей бастадық. Бірнеше жыл бұрын біз бұл жерден бірнеше жүздей акула тістерін жинаған
болатынбыз, ал бұл жолы тіпті бай олжаға кенелдік. Жұмыстың соңына қарай олжаларымызды есептеген
History кезде, шамамен 50 миллион жыл бұрын өмір сүрген әртүрлі акулалардың 300-ге жуық тісін тауыппыз.
Museum Сонымен қатар, табылған заттардың ішінде 6-сәулелі маржанның керемет үлгілері де болды. Бірнеше бала
Atyrau bölgesi одан да төмен түсіп, 50 метрлік жартаспен аяқталатын сатыларды тексеруге кірісті. Балалар сол беткейден
Yerel Tarih маржан-склерактинияның ірі үлгісін тауып, қашау мен балғаның көмегімен оны тау жынысынан үлкен
қиындықпен бөліп алды.Тапқан олжаларымызға дән риза болып, лагерьге оралдық. Түскі асымызды іштік.
Müzesi Ендігі жерде қатты соққан жел астында зерттеулер жүргізу қиын болғандықтан, көкжиектен көрінетін
阿特劳州历史与地 әдемі бор жоталарына қарай жол жүруге шешім қабылдадық. Шилісай үстіртін кесіп өтетін алып жыралар
артта қалды. Біз тағы да Ақтолағай үстіртінің жоғарғы, тегістелген, солтүстіктен оңтүстікке қарай жүздеген
方志博物馆 шақырымға созылып жатқан бөлігіндеміз. Бір кездері мұнда әрбір 3–4 шақырым сайын шопандар өмір
сүретін, ал қазір бұл жер мүлдем адам баласы мекендемейтін сай-жыраға айналыпты.
18
Осындағы бор жоталарын мен өткен жылы екінші экспедиция кезінде алғаш рет көрген болатынмын.
Біз бұл учаскені «кірпі» деп атап кеткенбіз, өйткені қазба жұмыстары барысында теңіз кірпілерінің көп
табылғандығы соншалық, бұрын-соңды оларды мұншалықты еш жерден кездестірмеген едік. Сол кезде бор
қорғанына көтеріліп, айналама қарап қайран қалғаным бар. Қар жамылған шыршалар іспетті тізбектелген
бор жоталары ұзыннан-ұзақ созылып жатқан еді. Балалардың бірін қасыма ертіп алып, солай қарай беттедім.
Бірақ сырттай қарағанда жартастар қол созым жерде тұрғандай көрінгенімен, екі шақырымдай жүріп өткен
соң, оларға жету оңай емес екенін түсіндім. Күн ұясына батуға жақындап қалған екен. Сосын амал жоқ, кері
қайтуымызға тура келді.

Біз іздеген жол әлі де табылмады. Балалар қолдарына мұзжарғыштарын алып, жол іздей бастады.
Төмендегі төбелерге қарама-қарсы созылып терең ойпат жатты, оның ортаңғы бөлігі таяз жырамен
кесілгенді. Ал біз көлігіміз өте алатын жолды табуымыз керек еді. Вахтовка «Орал» машинамыз артта
қалған. Амалсыздан шұңқырлармен, тікенекті шөптер арасымен жүруге тура келді. Балалар шаршап,
қалжырай бастаған болатын. Сол кезде көлік жүргізушіміз біздің қасымызға келіп, лагерьге кері оралуды
ұсынды. Ақыры біз осы шешімге тоқтадық. Көлік ойпатты бойлай жүріп келеді. Алайда жаңа жол салу
туралы бастапқы ой менің басымнан кетер емес. Содан біртіндеп айналамыз тегістеле бастады да, мен
қайтадан іздестіру жұмыстарына кірістім.

Жыра енді біршама тарылып, терең шұңқырларға айнала бастады. Біз үлкен сақтықпен жүріп келеміз,
өйткені оған құлап кету қауіпі бар еді. Біраздан соң біршама тегістеу аймаққа шықтық. Алдыңғы жақтан
тереңдігі алты метр жыраның қабырғалары көріне бастады. Мен бір бүйірден шұңқырсыз тегіс аумақты
көрдім. Дереу оның екінші жағына өтіп, барлап қарасам, көлік өте алатын сияқты. Сосын машинамызға қайта
оралып, оған жол салуға болатынын айттым. Вахтовка моторын қыздырып, жайлап жол сала бастады. Міне,
келесі төбенің басына алып шығатын соңғы метр... соңғы талпыныс... Ақыры көптен күткен жартастарымыз
алдымыздан жарқ ете түсті-ау!..

Біз тезірек жаңа бағытпен, әлі зерттелмеген өлкемен жүріп өтуге асықтық. Жан-жағымызды жақсылап
барлап алу үшін, алдымен ең биік жартастарға бет бұрдық. Иә, көз алдымызда тұрған ғажайып көріністі сөзбен
жеткізу мүмкін емес еді. Аласа бор жартастары әлдекім әдейілеп қаз-қатар тізіп қойғандай-тын... Шатқалды
бойлай етекке түсіп, іздеу жұмыстарын бастап кеттік. Бірақ көп ұзамай қыраттың басқа учаскелерінен
табылған олжалар бұл жерден кездеспейтіндігі белгілі болды. Сондықтан сол маңдағы жартастарды тездете
тексеріп шығып, көлікке қайта оралуды шештік. Кенет дәл аяғымыздың астынан сұр-қоңыр түске боялған,
бес шағын жұмыртқа жатқан кішкене ойық көрінді. Қолға ұстағанымызда олар суық болды. Әрине, ерте
көктемде мұнда қандай жағдай болғанын біз қайдан білейік, еш біле алмадық...

Менің оқушыларымның бірі – Руслан деген бала әр жартасты мұқият асықпай қарап жүріп, бізден бөлініп
қалып қойыпты. Біз мұны тек вахтовкаға келгенде ғана бір-ақ білдік. Көліктің дабылын басып, айналаны
жаңғырықтыра бастадық. Үш бала дәл қасымыздағы жартасқа шығып, бар дауыстарымен оны шақыруға
кірісті. Әйтеуір абырой болғанда Руслан он бес минуттан кейін өзі келді. Ол өте көңілді еді, көздері жайнап,
тапқан заттарын бізге көрсетуге асықты.

Иә, ол өте олжалы оралған екен, әсіресе, жүрек тәрізді теңіз кірпісі-микрастерінің тамаша үлгісін тауып Атырау облысы
алғаны бәрімізді қайран қалдырды. Түн тыныш өтті. Жел, біздің шатырларымызды өткендегідей ұшырып тарихи-өлкетану
жібермей, тек жай ғана арлы-берлі тербелтіп қояды. музейі
Историко-
Келесі күні лагерьге жақын, төмен беткейлердегі тасқа айналған қазбаларды іздеуге кірістік. Кезекшілер краеведческий музей
түскі асты дайындау үшін ертерек оралуға уәде беріп, бізбен бірге баруды сұранды. Мен олардың ықыласын Атырауской
тойтарып тастағым келмегендіктен, өтініштеріне келісімімді бердім. области
Atyrau Local
Сөйтіп, біз бәріміз жолға шықтық. Бор жотасының бес метрлік аңғарын еңсеріп, үш жағынан таулармен History
қоршалған аумаққа кіргенімізде, солтүстік-батыс жақтан шөл даланың керемет көрінісі ашылды. Біздің Museum
дәл алдымызда бір-бірінен 5–8 метрлік жыралармен бөлінген бірнеше алаң жатқан еді. Балалар үлкен Atyrau bölgesi
құлшыныспен сол өңірді зерттеуге кірісіп кетті. Мен жыраға түсіп, оның керемет баурайларын көрдім. Төрт Yerel Tarih
метр өткен соң, баурайдың тереңдігінде сарғайып жатқан ерекше бір затты байқап қалдым. Пышақпен Müzesi
түрткілеп қарасам, динозаврдың сан сүйегі екен. Оны жылдамдата тау жынысынан босатып алдым. Сол- 阿特劳州历史与地
ақ екен балалардың қызығушылығы бұрынғыдан да арта түсті. Олар іздеу жұмыстарын зор ынтамен 方志博物馆
жалғастырды. Тұс-тұстан дүрс-дүрс соққылардың естілуі жиілей бастады. Бұл тасқа айналған қазбаларды
босатып алу үшін конкрецияларды бұзып жатқан балғалардың соққысы еді... Біз іздестіру барысында ПАЛЕОНТОЛОГИЯ * PALEONTOLOGY * PALEONTOLOJİ * 古生物學
тастың ішінен қосжақтаулы ұлуларды, сүйектердің бөліктерін, аммониттердің қалдықтарын, балықтардың
қабыршақтарының іздерін таптық. Ең басты олжамыз, «г» пішінді конкрецияның ішінен балықтың құйрық
бөлігінің ізі табылды. Мұндай керемет олжаға біз алғаш рет тап болған едік.

Түстен кейін біз іздеуді әрмен қарай жалғастырдық. Бұл жолы бүгінде тек Тынық мұхитының су
тоғандарында ғана жүзетін наутилустардың тұқымдасына жататын – аммониттердің бірнеше данасын
таптық, сондай-ақ тасқа айналған бірнеше теңіз кірпілерін, омыртқаларын, динозаврлардың сүйектерін
және тағы басқа көптеген қызықты жәдігерлерді олжаладық.

Кешке қарай олжаларға толған сөмкелерімізді көтеріп, лагерге әрең жеткіздік.
Егер ағымнан жарылып, ашығын айтар болсам, менің экспедициямның ең басты мақсаты – өзімнің кіші
Отаным туралы көбірек біле түсу және сол білгендерімді ізбасарларым мен жас ұрпаққа жеткізу, һәм сол
арқылы оларды туған өлкеміздің тамаша тарихы мен әсем табиғатын бағалай білуге баулу болатын.

Юрий Пастухов,
Қазақстан Республикасының мәдениет қайраткері,

палеонтолог, үздік өлкетанушы

19

Атырау облысы ПАЛЕОНТОЛОГИЯ * PALEONTOLOGY * PALEONTOLOJİ * 古生物學 О МЕСТА МЕЛОВЫХ ГОР
тарихи-өлкетану коло 40 лет я занимался исследованием меловых плато Прикаспия.
Многочисленные находки, собранные в ходе этих экспедиций, послужили основой для открытия
музейі палеонтологического музея. К слову, палеонтологический филиал Атырауского историко-краеведческого
Историко- музея, является единственным в Казахстане музеем мезозойского периода. За эти годы мною осуществлено
краеведческий музей несколько десятков экспедиций на меловые плато Аккергешен, Актолагай, гору Иманкара и на Индерское
Атырауской поднятие. Собрана уникальная коллекция ископаемых окаменелостей верхне-мелового периода
мезозойской эры. Кроме того, сделано множество фотографий, каждая из которых по-своему раскрывает
области волшебный мир меловых плато.
Atyrau Local В истории развития органического мира Земли меловой период имеет исключительное по важности
значение. Это объясняется прежде всего резким изменением видового состава животного мира в конце
History мелового периода. В то время территория Западного Казахстана была покрыта мелководным морем,
Museum глубина которого не превышала 50–200 метров.
Atyrau bölgesi Поскольку конец мелового периода совпал с полным вымиранием почти всех головоногих моллюсков,
Yerel Tarih кроме узкой группы наутилусов, было интересно выявить последних представителей этих некогда
процветавших на протяжении 500 млн лет обитателей древних морей. «Заболел» я этими краями давно и
Müzesi безнадежно. А начиналась «болезнь» так: в 1986 году на базе детской туристической станции был открыт
阿特劳州历史与地 кружок юных геологов. Тогда по велению времени и в соответствии с возможностями, Министерство
геологии КазССР просто обязало вести подготовку юных геологов, одновременно обеспечивая транспортные
方志博物馆 расходы и финансируя познавательные экспедиции и походы. Даже был разработан специальный план,
по которому определялась далнейшая работа. После распада СССР кружок юных геологов стал кружком
20 юных палеонтологов. Еще ранее я со своим другом опытным туристом Н.Джангировым, услышав как-то о
красоте меловых скал, решил выехать в эти места. От увиденного у меня дух захватило! В то время я работал
учителем и решил вывезти своих воспитанников на меловые плато Аккергешен и Актолагай, где мы и
сделали свои первые открытия. Обнаруженные находки впоследствии стали первыми экспонатами вначале
палеонтологической выставки, а позже и музея. Здесь были и зубы древних акул, и останки скатов и морских
ежей. Замечу, что некоторые экспонаты до сих пор неизвестны мировой палеонтологии. Я демонстрировал
их ученым и специалистам из Москвы, Алматы и других городов. Знатоки просто разводят руками. Выходит,
что в наших краях обитали представители тех видов, которые на данный момент, возможно, не обнаружены
где-либо ещё.
Плато Актолагай интересно с точки зрения геолога тем, что оно начало образовываться свыше 100
млн лет назад, будучи частью океана, нарастая своими слоями. Теперь в этих слоях можно найти немало
интересного. Я сделал здесь очень много ценных находок: это скелет акулы, и жаберная крышка огромной
древней рыбины, и маленький окаменевший жук, очень хорошо сохранившийся, а также окаменелые
раковины, морские ежи, кораллы. Да, фрагменты морского дна – сегодняшние экспонаты музея, многие
тысячи лет хранились под толщей дна моря. В прослойках видны как ровесники динозавров, так и наши
современники, например, двустворчатые моллюски. Есть среди экспонатов окаменелые стволы деревьев,
фрагменты скелетов древних рыб. А вскоре на базе палеонтологического кружка было организовано
отделение Малой Академии наук республики. Люблю я наши родные просторы! Встанешь на краю
плато – на двадцать с лишним километров открывается панорама. Слева, за Шийлисаем продолжается
плато, а перед ним меловые скалы. Среди них выделяется своей формой небольшой останец, похожий
на шахматную королеву – ферзя. Спустившись с плато, мы пересекаем несколько оврагов и выходим на
меловую поверхность, усыпанную брахиоподами и белемнитами. Очень много находок и у подножия
Актологая: окаменевшие морские ежи, кораллы. Их надо уметь выбивать из меловой породы. Затем
тщательно мыть и сушить. Слева от плато Аккергешен возвышается громада горы Иманкара, в ущелье
которой приятно отдохнуть от изнуряющей жары. Помню еще, как недалеко от Индера, в меловой балке
Белая Ростошь, нашли ядро окаменевшего сердцевидного морского ежа-микрастера, который очень
редок в данной местности. Но самой интересной находкой, на мой взгляд, являются останки плезиозавра.
Его напоминает так называемое чудовище озера Лох-Несс, о котором ходят легенды. Только вот найти и
поймать его еще никому не удалось. Мы же нашли останки «родственника» того плезиозавра. В 2004 году
увидела свет моя книга «Край белоснежных историй», в которой я рассказываю о своих путешествиях по
родному краю. На карте Казахстана и прилегающих к нему территорий были отмечены места, где найдены
останки или следы динозавров. Но там не было еще одной отметки, которую мы смело поставили на границе
Атырауской и Актюбинской областей в предгорьях Актологая. За многие годы любимые плато исхожены
несчитанное количество раз. Палеонтологическая коллекция – результат многих лет упорных поисков на
меловых плато Атырауской и Актюбинской областей. Многое пришлось вынести: безжалостно палящее
солнце, град величиной с перепилиное яйцо, бешеную силу ветра, сметающего палатки. Зато сегодня

вы можете увидеть зубы палеогеновых акул, меловых скатов, их окаменевшие позвонки, хвосты, чешую, ПАЛЕОНТОЛОГИЯ * PALEONTOLOGY * PALEONTOLOJİ * 古生物學Атырау облысы
кости и зубы плезиозавра, ихтиозавра и некоторых видов сухопутных динозавров. Здесь и ископаемые тарихи-өлкетану
морские ежи, и раковины вымерших головоногих. А сколько здесь видов двустворчатых моллюсков, музейі
кораллов! Есть здесь и редкий экзампляр окаменевшего морского рака. Помню, как был рад, когда осенью Историко-
1993 года впервые на плато Актолагай обнаружил четыре позвонка – шейный, грудной и два хвостовых, краеведческий музей
которые принадлежали одному из видов динозавра. А позвонки были по полкило весом каждый! Тогда Атырауской
за квалифицированной консультацией я поехал в Алматы. В Академии наук были очень удивлены тем, что области
в этом районе обнаружились останки динозавров, и назвали его «открытием нового местонахождения с Atyrau Local
динозаврами». Позже, в 1996 году, вернувшись из очередной экспедиции на меловое плато Актолагай, я History
с ребятами привез неоспоримое доказательство раннего существования сухопутных динозавров в этой Museum
местности. К уже имеющимся находкам добавились новые: берцовые и реберные кости и новый вид Atyrau bölgesi
панцирной чешуи динозавра. Yerel Tarih
Müzesi
Очень интересными оказались исследования фрагмента бакулита, найденного мной. Это ископаемое, 阿特劳州历史与地
окаменелость которого представляет собой прямую часть раковины, на которой хорошо видны 方志博物馆
перегородочные линии. Поперечное сечение – овальное. Чем старше бакулит, тем сложнее его рисунок.
На основании этого делаю вывод, что наш бакулит взрослой особи. Я сравнил перегородочные линии 21
известных науке бакулитов с перегородочными линиями найденного мною фрагмента. Они отличались.
При сравнении поперечного сечения тоже видны явные отличия. На основании этого я сделал
предположение, что найденный экземпляр – нового вида. Меловой массив Актолагай протянулся с севера
на юг на 70 километров и только в своей южной части он достигает высоты 251 метр. Непередаваемое
чувство созерцания неземной природы охватывает человека, впервые вступившего на эти белоснежные
скалы. Все необычно здесь: и ослепляющая снежная белизна склонов, и неумолимо палящее солнце,
и причудливый, непривычный карстовый барельеф меловых стенок, и окаменевшие останки древних
морских организмов.

Это аммониты, белемниты, одиночные кораллы-склерактинии, различные виды морских ежей,
двустворчатые моллюски. Эти окаменелости мы находим в основном на обнажениях верхнего мела,
вблизи от нашего постоянного лагеря. Породы маастрихтского и кампанского ярусов, как самые верхние
на меловых останцах, постоянно подвергаются физическому выветриванию, и поэтому основная часть
окаменелостей найдена в более ранних отложениях, вплоть до туронского и сеноманского ярусов. В южной
части плато выходят на поверхность обнажения нижнего мела. Верхняя часть сложена неогеновыми и
палеогеновыми отложениями. В раннепалеогеновое время эта территория была выведена на дневную
поверхность и испытала сильную обработку эрозионно-денудационными процессами. Денудация это
процесс разрушения горных пород и перенос продуктов разрушения в пониженные участки рельефа.
Однако вскоре наступает море, которое существовало здесь с небольшими перерывами между палеоценом
и эоценом, нижним и средним эоценом, средним и верхним эоценом до начала олигоценового периода.
Именно в этих отложениях были найдены позвонки, кости и зубы акул. Как видите, и в те далекие времена
регрессия моря сменялась трансгрессией.

За последнее время в одном из ущелий в отложениях кампанского и сантонского ярусов верхнего мела
были найдены позвонки, кости и чешуя динозавров. До нашей экспедиции таких находок здесь не делал
никто. В отделе палеонтологии Института зоологии Академии наук Республики Казахстан потвердили,
что это кости динозавров и что это, как я уже говорил, свидетельствует об открытии новой точки их
местонахождения. В основном от динозавров сохранились отдельные кости. Находка полного скелета или
черепа с зубами – исключительно редкая удача. Чаще всего палеонтологам приходится довольствоваться
обломками костей и отдельными зубами.

Части скелетов динозавров, которые были найдены мною, натолкнули на размышления. Из четырех
позвонков три были найдены на расстоянии двух-трех метров друг от друга. В начальный период
исследовании я отнес их, предположительно, к плезиозаврам. Рядом с ними была также найдена часть
сустава конечности, предположительно, тоже плезиозавра. Я пришел к выводу, что целого скелета нам
не найти, так как на одном из позвонков хвостовой части остались следы прижившихся на нем раковин
древних моллюсков. Следовательно, напрашивается мысль, что животное погибло в воде, затем скелет
распался, и отдельные кости долгое время лежали на поверхности дна моря. Или же во время отступления
моря усилившаяся эрозия вскрыла пласт с погибшим животным, затем в результате денудации части
скелета оказались разбросанными по дневной поверхности. И во время очередного прилива моря они
оказались на его дне и обросли ракушками. Однако, кроме позвонков, здесь же были собраны фрагменты
чешуи динозавров, которые дают нам доказательства существования здесь наземных рептилий. Я нашел
окаменевшую чешую трех разных типов. Та часть плато, где мы обычно ставим лагерь, близ зимовки Шийли,
сравнительно невысока. Рядом находится большое количество меловых останцев, образовавшихся в
результате эрозионных процессов. Как видно, талые и дождевые воды стекали в эту пониженную часть

Атырау облысы ПАЛЕОНТОЛОГИЯ * PALEONTOLOGY * PALEONTOLOJİ * 古生物學 плато и сильнее разрушали ее. Потоки вымывали, переносили окаменелости в пониженную часть ущелий
тарихи-өлкетану и откладывали там. Этим и обьясняется такое видовое разнообразие встретившихся нам окаменелостей.
Многие экспедиции я организовал за свой счет, сам нанимал водителей, которые потом становились моими
музейі друзьями и участниками дальнейших путешествий.
Историко-
краеведческий музей Вспоминая наши экспедиции...
Атырауской Новенький вахтовый «Урал» привез нас на место первой стоянки, на плато Аккергешен, уже к
вечеру. И пока старшие ребята ставили палатки, а дежурные развели костер и готовили ужин, юные
области палеонтологи, наконец-то добравшиеся до заветных меловых обнажений, сразу начали вести поиск
Atyrau Local неподалеку от лагеря. Буквально за полчаса, пока не стемнело, был выкопан отличный экземпляр
шлемовидного морского ежа – эхинокориса. Были найдены фрагменты морской лилии, иглы морских
History ежей и другие окаменелости. В этот вечер у костра долго не сидели, потому что следующий день
Museum предстоял быть непростым. Мы запланировали обследовать район северо-западнее горы Канжига, где
Atyrau bölgesi обнаружили обширное геологическое смещение. Ранее лежащие горизонтально породы вздыбились
Yerel Tarih под большим углом, вырвавшись с больших глубин на поверхность. Мы шли мимо хаотично
разбросанных скал, осматривая склоны в поисках окаменелостей. Окраска их удивляла богатством
Müzesi красок. Слои разноцветных глин сменялись песчаниками, а ниже обширным горизонтом протянулись
阿特劳州历史与地 серосодержащие породы. Но среди этого памятника буйству природы, следов былой жизни мы так
и не встретили. Поэтому, обследовав склоны километра два, мы вернулись к вахтовке, где дежурные
方志博物馆 уже приготовили замечательный борщ. Честно говоря, мы рассчитывали найти на этих обнажениях
новые экспонаты для палеонтологической выставки, но отрицательный результат – тоже результат.
22 Впредь в поисках окаменелостей никогда сюда больше не приедем. Теперь мы направились к месту
нашей традиционной стоянки на плато Актолагай. Дорога постепенно уходит все ниже и ниже. Мы
пересекаем глубокий овраг. Рядом, у колодца, стоят крепкие постройки: просторный дом, в котором
могла жить большая семья, загоны для животных. Вокруг густые заросли высокой травы. Но, как видно,
люди давно уже здесь не живут. Это одна из примет нынешнего времени. Но вот впереди забелели
изрезанные временем меловые стены Актолагая. Наконец-то долгожданный привал, где можно
отдохнуть от дорожной тряски и стряхнуть пыль.
Ветер на плато Актолагай – обычное явление. В летнее время благодаря именно этому живительному
движению воздуха можно вести исследования, но порывистый, холодный осенний ветер всегда доставляет
неприятности. Утром третьего дня экспедиции дежурные с большим трудом сумели приготовить завтрак.
Сильный ветер уносил пламя от днища посуды, и пришлось наращивать каменную обваловку костра. Его
порывы разорвали на две части одну из палаток, поломали сборную дюралевую стойку другой, нещадно
трепали остальные палатки. Чтобы их сохранить, пришлось собрать лагерь.
Оставив дрова и емкости с запасом воды, которые унести ветру было бы не под силу, мы поехали за
7 километров от лагеря на поиски окаменелостей. Спустившись ниже, на одну из ступеней края плато, мы
стали обследовать площадку вокруг невысокой меловой горки. Несколько лет назад мы собрали здесь
пару сотен зубов акул, но на этот раз улов оказался богаче. Когда после поиска посчитали наши находки, то
оказалось, что ребята нашли 300 зубов разного вида акул, возраст которых составлял около 50 миллионов
лет. Кроме того, среди находок были замечательные образцы 6-лучевых кораллов. Несколько ребят
спустились ещё ниже – обследовать ступень, заканчивающуюся 50-метровым обрывом. Из-под нависшего
мелового карниза послышался стук. Ребята нашли выглядывающий из склона крупный экземпляр
одиночного коралла – склерактинии, и с помощью стамески и молотка с большим трудом отделили его от
породы.
Довольные обилием находок мы вернулись к месту нашего лагеря. Пообедали. А так как вести
исследования под сильным порывистым ветром трудно, решили на машине найти дорогу к красивым
меловым хребтам, виднеющимся на горизонте. Остался позади гигантский овраг, пересекающий плато
Шилисай. Вахтовка с трудом преодолевает крутой подъем, и мы опять на верхней, выровненной части
плато Актолагай, протянувшейся на сотни километров с севера на юг.
Когда-то через каждые 3–4 километра здесь жили чабаны, а теперь это совершенно безлюдная
местность. Меловые хребты, к которым мы хотели найти дорогу, я впервые близко увидел во время второй
экспедиции прошлого года. Мы обследовали участок меловых скал, который затем прозвали Ежовым, так
как такого скопления ископаемых морских ежей нигде ранее не встречали. Поднявшись тогда на меловой
взгорок, я был поражен открывшейся панорамой. Напоминающие занесенные снегом ряды стройных елей
на большом расстоянии протянулись меловые хребты. Взяв с собой одного из ребят, я направился туда
быстрым шагом, а иногда и бегом. Скалы, казалось, располагались близко, но, пройдя два километра, мы
поняли, что до них идти еще столько же. Солнце гoтовилось уйти за горизонт, нам пришлось возвращаться.
Но желание изучить новый, неисследованный еще участок плато не оставляло меня все это время.
Вахтовка продолжала впечатывать свой след в начинающую зарастать колею дороги, а той дороги,

которую мы искали, так и не было. Вернувшись немного назад, мы решили продолжить свою дорогу к Атырау облысы
заветным скалам. Ребята, вооружившись на всякий случай ледорубами, стали искать путь. тарихи-өлкетану
музейі
Между нами и невысокими холмами напротив протянулась вытянутая низина, средняя часть которой Историко-
была прорезана неглубоким овражком. Мы должны были найти место, где машина сможет его преодолеть. краеведческий музей
Вахтовка осталась позади маленьким муравьишкой, а удобного места для пересечения оврага так и не Атырауской
встретилось. Идти приходилась среди зарослей переплетенной, колючей травы, которая скрывала рытвины области
и ямы, встречавшиеся на пути. Ребята устали, и мечты о возможной переправе уже оставили их. Хорошо, Atyrau Local
что водитель догадался подъехать к нам. Решили возвращаться в лагерь. Машина двигалась вдоль низины, History
и меня все равно не оставляло желание проложить новую дорогу. Местность стала вроде выравниваться, и Museum
я решил опять отправиться на поиск. Коварный овраг превратился теперь в несколько узких, но глубоких Atyrau bölgesi
канавок, в которые было опасно свалиться. Выбравшись на более выровненную территорию с невысокой Yerel Tarih
травой, продолжил путь. Впереди уже начинали проглядывать стены оврага глубиной шесть метров, а Müzesi
сбоку, через всю низину, наконец, увидел ровную поверхность без рытвин. Прошел на другую сторону. 阿特劳州历史与地
Присмотрелся и понял, что, машина сможет пройти. Поднялся на один холм, на другой, осмотрел местность 方志博物馆
между холмами. Теперь можно возвращаться к машине и уже на ней прокладывать дорогу.
ПАЛЕОНТОЛОГИЯ * PALEONTOLOGY * PALEONTOLOJİ * 古生物學
Вахтовка, натружено ревя мотором, торила путь. Оставались последние метры до вершины очередного
холма, и вот, наконец, долгожданные скалы раскрыли перед нами свою неповторимую панораму. Нам
хотелось скорее пройти новым маршрутом по этому, еще неизведанному краю. Сначала мы направились к
самой высокой из скал, чтобы сверху оглядеть местность. Панорама, которая открылась перед нами, была
удивительна: насколько хватало глаз, раскинулось хаотичное скопление невысоких, причудливых меловых
скал. По ущелью мы спустились к подножию и начали поиск. Вскоре стало понятно, что таких находок,
какие были на других участках плато, уже не будет, и мы решили не углубляться на эту территорию, а идти к
машине, заодно обследуя скалы. Вдруг впереди, под нашими ногами, показалось небольшое углубление, в
котором лежали пять небольших яиц, окрашенных в серо-коричневую крапинку. На ощупь они оказались
холодными. Какая трагедия случилась здесь весной мы, конечно, не узнаем. Один из моих учеников,
Руслан, как всегда тщательно осматривал каждую скалу и отстал от нас. Мы это заметили, только подойдя к
вахтовке. Стали сигналить. Трое ребят взобрались на скалы, лежащие от нас метрах в двухстах и стали звать
его. Руслан появился только через пятнадцать минут и с гордостью стал показывать находки, среди которых
был замечательный экземпляр сердцевидного морского ежа – микрастера. Ночь прошла без приключений.
Ветру, как видно, надоело трепать наши палатки, и он напоминал о себе лишь их легким колыханием.
Следующий день мы решили посвятить поискам окаменелостей вблизи лагеря, ниже по склону. Дежурные
попросились идти с нами, пообещав заранее вернуться, чтобы успеть приготовить обед. Преодолев
пятиметровую седловину мелового хребта, мы попали на территорию, с трех сторон окруженную горами,
где только в северо-западной части открывалась нашему взору панорама пустыни. Перед нами находилось
несколько площадок, усыпанных обломками камней и разделенных 5–8-метровыми оврагами. Ребята начали
обследовать эту территорию. Я спустился в овраг, чтобы осмотреть его крутой склон. Пройдя метра четыре,
заметил необычный объект, желтеющий в углублении склона, дотянулся и, поддев ножом, освободил от
породы бедренную кость динозавра. Ребята сразу оживились и с большим усердием продолжили поиски.
Они внимательно осматривали местность. Постоянно слышался стук – это те, у кого были молотки, в поисках
окаменелостей разбивали конкреции. Мы нашли спрятанные внутри камня двустворчатые моллюски,
обломки костей, аммонитов, отпечатки чешуи рыб. Внутри конкреции, имевшей необычную Г – образную
форму, был обнаружен отпечаток хвостовой части рыбы. Такая уникальная находка была сделана впервые.
После обеда мы продолжили поиски. Нашли несколько экземпляров аммонитов – ныне вымерших предков
современных наутилусов, плавающих в толще вод Тихого океана, несколько окаменелостей правильных
морских ежей, позвонки, кости динозавров и еще много интересного.

Уже в сумерках возвращались в лагерь, с трудом неся сумки, полные драгоценных находок...
Целью моих экспедиций было не только самому узнать как можно больше о своей малой родине,
но и передать эти знания как можно большему количеству последователей, ребят, научить их любить
родной край с его замечательной историей и прекрасной природой.

Юрий Пастухов,
Деятель культуры Республики Казахстан,

палеонтолог, выдающийся краевед

23

Атырау облысы ПАЛЕОНТОЛОГИЯ * PALEONTOLOGY * PALEONTOLOJİ * 古生物學 I PLACES OF
тарихи-өлкетану THE CHALK MOUNTAINS
have been researching the chalk plateaus of the Caspian Sea region for about 40 years.
музейі
Историко- Numerous findings collected during these expeditions served as the basis for the establishment of a
краеведческий музей paleontological museum. By the way, the paleontological branch of Atyrau Local History Museum is the only
Атырауской museum of the Mesozoic period in Kazakhstan. Over the years, I had several dozen expeditions to the cretaceous
plateaus of Akkergeshen, Aktolagay, Imankara Mountain and Inder Plateau. A unique collection of fossils of the
области Late Cretaceous period of the Mesozoic era has been collected. In addition, many photographs were taken, each
Atyrau Local reveals the magical world of the chalk plateaus in its own way.

History In the history of the development of the organic world of the Earth, the Cretaceous period is of exceptional
Museum importance. This is primarily due to the sharp change in the species composition of the fauna at the end of the
Atyrau bölgesi Cretaceous period. At that time, the territory of Western Kazakhstan was covered by a shallow sea, the depth of
Yerel Tarih which did not exceed 50–200 meters.

Müzesi Since the end of the Cretaceous period coincided with the complete extinction of almost all cephalopods,
阿特劳州历史与地 except for a narrow group of nautilus, it was interesting to identify the last representatives of these inhabitants of
the ancient seas that once flourished for 500 million years.
方志博物馆
I became hopelessly «ill» with these parts long ago. And my «illness» began like this: in 1986, a club of young
24 geologists was opened at a children’s tourist station. Then, due to the time and opportunities, the Ministry of
Geology of the Kazakh SSR simply obliged to train young geologists, at the same time providing transport
costs and financing educational expeditions and hikes. Even a special plan was developed, according to which
further work was determined. After the USSR collapse, the club of young geologists became a club of young
paleontologists. Earlier my friend, an experienced tourist N.Dzhangirov, and I once heard about the beauty of the
chalk rocks, and decided to go to those places. What we saw just took our breath away! At that time I worked as a
teacher and decided to take my pupils to the chalk plateaus Akkergeshen and Aktolаgay, where we made our first
discoveries. The discovered findings later became the first exhibits of a paleontological exhibition, and later of the
museum. We found the teeth of ancient sharks, and the remains of rays and sea urchins. I should note that some
of the exhibits are still unknown to world paleontology. I showed them to scientists and specialists from Moscow,
Almaty and other cities. Experts are just at a loss. It means that in our area lived those species that at the moment
unlikely have been found anywhere else.

The Aktolagay plateau is interesting from the geologist’s point of view because it began to form over 100
million years ago, being part of the ocean, growing its layers. Now you can find a lot of interesting things in these
layers. I found a lot of valuables here: the skeleton of a shark, and operculum of a huge ancient fish, and a small
fossil beetle, very well preserved, as well as fossil shells, sea urchins, corals. The fragments of the seabed – today’s
exhibits of the museum, have been stored under the sea for thousands of years. Both dinosaurs and modern
fauna, for example, bivalve mollusks, can be found in the layers. There are fossil tree trunks and fragments
of ancient fish skeletons among the exhibits. And soon a branch of the Junior Academy of Sciences of the
republic was organized on the basis of the paleontological club. I love our native spaces! If you stand on the
edge of a plateau, you can see the panorama of more than twenty kilometers. The plateau continues on the left,
behind Shiylisay, and there are chalk rocks in front of it. A small remnant looks like a chess queen, stands out for its
shape among them. Descending from the plateau, we cross several ravines and come to the chalk surface, strewn
with brachiopods and belemnites. There are a lot of findings at the foot of Aktologay: fossil sea urchins, corals. You
must be able to knock them out of the chalk rock. Then you should wash and dry them. The Imankara Mountain
rises to the left of the Akkergeshen plateau. It is pleasant to relax from the sweltering heat in its ravine. I also
remember that not far from Inder, in the chalk ravine of Belaya Rostosh, we found the core of a fossil heart-shaped
sea urchin-microster, which is very rare in this area.

But the most interesting finding, in my opinion, is the remains of a plesiosaur. It resembles the so-called Loch
Ness monster, which is legendary. But no one has managed to find and catch it yet. We have found the remains
of a «relative» of that plesiosaur. In 2004, my book «The land of snow-white stories» was published, describing my
travels in my native land. The places where remains or traces of dinosaurs were found were marked on the map of
Kazakhstan and adjacent territories. But there was not the mark that we boldly made on the border of Atyrau and
Aktobe regions in the foothills of Aktologay. Over the years, my favorite plateaus have been visited so many times.
The paleontological collection is the result of many years of persistent searches on the chalk plateaus of Atyrau and
Aktobe regions. We have faced a lot of things: fierce flaming sun, hail as a quail egg, severe wind that swept away
the tents. But today you can see the teeth of Paleogene sharks, Cretaceous rays, their fossil vertebrae, tails, scales,

bones and teeth of a plesiosaur, ichthyosaur and some species of land dinosaurs. Here you can also find fossil sea ПАЛЕОНТОЛОГИЯ * PALEONTOLOGY * PALEONTOLOJİ * 古生物學Атырау облысы
urchins, shells of extinct cephalopods. And you can’t even imagine how many species of bivalves and corals are тарихи-өлкетану
there.There is also a rare specimen of fossil sea crayfish. I remember how happy I was when in the fall of 1993, for the музейі
first time on the Aktolagay plateau, I discovered four vertebrae – neck, chest, and two tail vertebrae that belonged Историко-
to one of the dinosaur species. And the vertebrae weighed half a kilo each! Then I went to Almaty for a competent краеведческий музей
advice. The representatives of the Academy of Sciences were very surprised that the remains of dinosaurs were Атырауской
found in this area and recognized it as «the discovery of a new location with dinosaurs.» Later, in 1996, when I области
returned from another expedition to the chalk plateau Aktolagay, my friends and I brought undeniable proof of Atyrau Local
the early existence of land dinosaurs in this area. New findings have been added to the existing ones: thigh and History
costal bones, and a new type of armor scales of a dinosaur. Museum
Atyrau bölgesi
A piece of Baculite that I found was very interesting to study. This is a fossil. It is a straight part of the shell, on Yerel Tarih
which the partition lines are clearly visible. The cross-section is oval. The older the Baculite, the more complex its Müzesi
pattern. Based on the above, I conclude that our Baculite is an adult. I compared the partition lines of the baculites 阿特劳州历史与地
known to science with the partition lines of the one I found. They were different. When comparing the cross- 方志博物馆
section, there are also apparent differences. Based on the above, I made the assumption that the found specimen
is a new species.The Aktolagay chalk massif stretches from north to south for 70 kilometers and only in its southern 25
part it reaches a height of 251 meters. A person who first stepped on these snow-white rocks has an inexpressible
feeling of contemplation of unearthly nature. Everything is unusual here: the blinding snow whiteness of the
slopes, the fierce flaming sun, the bizarre, unusual karst bas-relief of the chalk walls, and the fossils of ancient
marine organisms.

These are ammonites, belemnites, solitary Scleractinia corals, various species of sea urchins, and bivalves.
We find these fossils mostly on the outcrops of the late Cretaceous, near our standing camp. The rocks of the
Maastrikh and the Campanian, as the latest ones on the Cretaceous residual mountains, are constantly subjected
to physical efflorescence, and therefore the main part of the fossils was found in earlier sediments, up to the
Turonian and the Cenomanian. In the southern part of the plateau, the outcrops of the Early Cretaceous come
to the surface. The upper part consists of Neogene and Paleogene deposits. In the early Paleogene period, this
area was brought to the daylight surface and experienced erosion and denudation processes. Denudation is
the process of destruction of rocks and transfer of alteration product to lower terrain areas. However, soon
the sea approaches, which existed here with small interruptions between the Paleocene and the Eocene, the late
and middle Eocene, the middle and early Eocene before the beginning of the Oligocene period. It was in these
deposits that the vertebrae, bones and teeth of sharks were found. As you can see, even in those distant times, the
regression of the sea was replaced by a transgression.

In recent years, vertebrae, bones and scales of dinosaurs have been found in one of the ravines, in the deposits
of the Campanian and the Santonian of the Late Cretaceous. Before our expedition, no one had made such findings
here. The Paleontological Department of the Institute of Zoology of the Academy of Sciences of the Republic of
Kazakhstan confirmed that these are dinosaur bones and that this, as I have already said, is the discovery of a
new point of their habitat. Mostly individual dinosaurs’ bones have been preserved. Finding a complete skeleton
or skull with teeth is an exceptionally great piece of luck. Most often, paleontologists have to be content with
fragments of bones and individual teeth.

The parts of dinosaur skeletons that I found were suggestive. Of the four vertebrae, three were found at a
distance of two to three meters from each other. Initially, I attributed them, presumably, to plesiosaurs. A part
of a limb joint was also found next to them, presumably also the one of a plesiosaur. I came to the conclusion
that we cannot find the whole skeleton, since there are traces of shells of ancient mollusks that have taken root
on one of the vertebrae of the tail part. Therefore, the idea suggests itself that the animal died in the water, then
the skeleton disintegrated and individual bones have been on the surface of the sea bottom for a long time. Or,
during the recession of the sea, the intensified erosion revealed a layer with a dead animal, then, as a result of
denudation, parts of the skeleton were scattered over the daylight surface. And during the next arrival of the
sea, they were at the bottom of it and overgrown with shells. However, in addition to the vertebrae, fragments
of dinosaur scales were also collected here, which provide us with evidence of the existence of terrestrial reptiles
here. I have found fossil scales of three different types. The part of the plateau where we usually camp, near Chiyli
winter quarters, is relatively low. There are a large number of chalk residual mountains nearby formed as a result of
erosion processes. As you can see, melt and rain water flowed into this lower part of the plateau and destroyed it.
The streams washed out, carried the fossils to the lower part of the ravines and deposited them there. This explains
the diversity of fossils that we have found. I organized many expeditions at my own expense, I hired drivers, who
later became my friends and participants in further travels.

Атырау облысы ПАЛЕОНТОЛОГИЯ * PALEONTOLOGY * PALEONTOLOJİ * 古生物學 Remembering our expeditions...
тарихи-өлкетану The new camp Ural brought us to the place of the first stop, on the Akkergeshen plateau, in the evening. And
while the older guys were setting up tents, and the attendants were starting a fire and cooking dinner, the young
музейі paleontologists, who had finally reached the cherished chalk denudations, immediately began to search near the
Историко- camp. Half an hour before it got dark, an excellent specimen of the helmet-shaped sea urchin – echinocorys was
краеведческий музей found. Fragments of sea lilies, sea urchin spines, and other fossils were found. We didn’t sit around the fire for a
Атырауской long time that evening, because the next day was going to be difficult. We planned to survey the area northwest
of the Kanzhiga Mountain, where we found extensive geological displacement. Previously lying horizontally the
области rocks reared up at a high angle, escaping from great depths to the surface. We walked past chaotically scattered
Atyrau Local rocks, scanning the slopes in search of fossils. Their coloring surprised with the richness. Layers of multi-colored
clays were replaced by sandstones, and below there stretched a vast horizon of sulfur-bearing rocks. But among
History this monument to the riot of nature, we did not find traces of the past life. Therefore, having examined the slopes
Museum for two kilometers, we returned to the shift camp, where the attendants had already prepared a wonderful borscht.
Atyrau bölgesi To be honest, we expected to find new exhibits for a paleontological exhibition on these outcrops, but a negative
Yerel Tarih result is also a result. Now we will never come here again in search of fossils. Now we went to our traditional
parking place on the Aktolagay plateau. The road gradually goes lower and lower. We cross a deep ravine. Nearby,
Müzesi at the well, there are strong buildings: a spacious house, where a large family could live in, night houses. There is
阿特劳州历史与地 thick tall grass around. But, as you can see, people have not lived here for a long time. This is one of the signs of the
present time. But ahead, there appeared the white chalk walls of Aktolagay, scarred by time. Finally, a long-awaited
方志博物馆 rest stop where you can take a break from the road dust and shaking.
Wind on the Aktolagay plateau is a common phenomenon. In the summer, thanks to this life-giving air, it is
26 possible to conduct research, but the gusty, cold autumn wind always causes trouble. On the morning of the third
day of the expedition, those on duty managed to prepare breakfast with great difficulty. A strong wind carried the
flame away from the bottom of the dishes, and the stone embankment had to be built up for the fire. The wind
flows tore one of the tents into two parts, broke the prefabricated duralumin stand, mercilessly fluttered the rest
of the tents. To save them, we had to set up a camp.
Leaving firewood and containers with water, which the wind could not carry, we drove 7 kilometers from the
camp in search of fossils. As we descended to one of the steps at the edge of the plateau, we began to explore the
area around a low chalk slide. Several years ago we collected a couple of hundred shark teeth here, but this time
we have found even more. When our findings were counted after the search, it turned out that the guys found
300 teeth of different types of sharks, which are about 50 million years old. In addition, there were remarkable
specimens of hexacorals among the findings. Several guys went down even lower - to examine the step ending in
a 50-meter cliff. There was a knock from under the low-browed chalk ledge. The guys found a large specimen of a
simple coral – Scleractinia, peeping out of the slope, and with the help of a chisel and a hammer, they separated
it from the rock with great difficulty.
Satisfied with the variety of findings, we returned to our camp. We had lunch. And since it is difficult to conduct
research under a strong gusty wind, we decided to find a way to the beautiful chalk ridges visible on the horizon by
car. A giant ravine crossing the Shilisay plateau was left behind. The crew bus overcomes a steep rise with difficulty
and we are again on the upper, leveled part of the Aktolagay plateau, stretching for hundreds of kilometers from
north to south.
Once, every 3–4 kilometers there lived shepherds, but now it is completely deserted area. The chalk ridges
to which we wanted to find our way were first seen closely by me during the second expedition last year. We
examined a section of chalk rocks, which was then called the Urchin, as such a cluster of fossil sea urchins had
never been seen before. When I reached the top of the chalk hill, I was startled by the panorama. The chalk ridges
stretched for a long distance like snow-covered rows of slender firs. Taking one of the guys with me, I headed
there at a brisk pace, and sometimes at a run. The rocks seemed to be close, but after walking two kilometers, we
realized that they were still as far away. The sun was about to set, so we had to go back. But the desire to explore a
new, unexplored section of the plateau did not leave me all this time.
The crew continued to imprint its mark in the start-overgrown track on the road, and there was no the way
that we were looking for. Having returned back, we decided to make our own way to the cherished rocks. The
guys, armed with ice axes just in case, began to look for a way.
An elongated lowland stretched between us and the low hills opposite, the middle part of which was cut by
a shallow ravine. We had to find a place where the car could overcome it. The camp was left behind ans seemed a
little ant, but we didn’t find a convenient place for crossing the ravine. We had to walk through a thicket of tangled,
prickly grass that hid the potholes and holes encountered. The guys were tired and their dreams of a possible

crossing had already left them. It is good that the driver guessed to drive up to us. We decided to return to the Атырау облысы
camp. The car was driving along the lowlands, and I still wanted to build a new road. The terrain began to flatten тарихи-өлкетану
out, and I decided to go back to the search. The treacherous ravine was now a series of narrow but deep ditches музейі
into which it was dangerous to fall. When I reached a more level area with low grass, I continued my way. Ahead Историко-
I saw the walls of a ravine six meters deep, and from the side, across the entire lowland, I finally saw a flat surface краеведческий музей
without potholes. I went to the other side. The car could pass there. I climbed one hill, another, examined the area Атырауской
between the hills. Now I could go back to the car and drive there. области
Atyrau Local
The crew bus, with its engine roaring hard, tore the way. The last meters to the top of another hill and finally, History
the long-awaited rocks revealed their unique panorama. We wanted to take a new route through this still unknown Museum
region as soon as possible. First we went to the highest of the rocks to look down at the area. The panorama that Atyrau bölgesi
opened up before us was amazing: as far as the eye could see, there was a chaotic cluster of low, bizarre chalk Yerel Tarih
rocks. We went down the gorge to the bottom and started searching. Soon it became clear that we would not Müzesi
have such findings as we had on other parts of the plateau, and we decided not to go deeper into this area, and go 阿特劳州历史与地
to the car, at the same time exploring the rocks. Suddenly, ahead of us, under our feet, a small depression appeared 方志博物馆
where there were five small eggs, colored in gray-brown speckles. They were cold. We will not know what tragedy
happened here in the spring.One of my students, Ruslan, carefully examined each rock and got behind us. We ПАЛЕОНТОЛОГИЯ * PALEONTOLOGY * PALEONTOLOJİ * 古生物學
noticed this only when we came to the crew bus. We started honking. Three guys climbed on the rocks about
two hundred meters away from us, and began to call him. Ruslan appeared only fifteen minutes later and proudly
began to show the findings, including a remarkable specimen of a heart – shaped sea urchin – micraster. The
night passed without incident. The wind had evidently grown tired of ruffling our tents, and it only reminded us
of itself by slight swaying. We decided to spend the next day searching for fossils near the camp, down the hill.
The attendants asked to come with us, promising to return in advance to prepare dinner. After crossing the five-
meter saddle of the chalk ridge, we came to an area surrounded by mountains on three sides, where only in the
north-western part we could see the panorama of the desert. There were several areas in front of us, strewn with
fragments of stones and separated by 5–8-meter ravines. The guys began to explore the area. I went down into
the ravine to examine its steep slope. After walking about four meters, I noticed an unusual object, turning yellow
in the depression of the slope. Having reached it and catched it up with a knife, I freed the dinosaur’s thigh bone
from the rock. The guys immediately perked up and continued their search with passion. They scanned the area
carefully. The knocking was constantly heard. Those who had hammers, in search of fossils, smashed concretions.
We found bivalves, bone fragments, ammonites, and fish scale prints hidden inside the rock. Inside the concretion,
which had an unusual «L» shape, an imprint of the fish tail was found. This unique find was made for the first
time. After lunch, we continued our search. We found several specimens of ammonites-now extinct ancestors of
modern nautilus, floating in the Pacific ocean, several fossils of regular sea urchins, vertebrae, dinosaur bones and
many other interesting things.

It was dusk when they returned to the camp, carrying bags full of precious findings. The purpose of my
expeditions was not only to learn as much as possible about my small homeland, but also to transfer this knowledge
to as many followers as possible, children, to teach them to love their native land with its wonderful history and
beautiful nature.

Yuri Pastukhov,
Worker of culture of Kazakhstan,
paleontologist, outstanding local historian

27

Атырау облысы ПАЛЕОНТОЛОГИЯ * PALEONTOLOGY * PALEONTOLOJİ * 古生物學 Y TEBEŞİR DAĞLARININ
тарихи-өлкетану YERLERİ
aklaşık 40 yıldır Hazar Denizi bölgesindeki Kretase yaylalarını araştırıyorum.
музейі
Историко- Bu geziler sırasında toplanan çok sayıda buluntu, bir paleontoloji müzesinin açılışına temel oluşturdu. Bu
краеведческий музей arada, Atyrau Yerel Tarih Müzesi’nin paleontoloji kolu, Kazakistan’daki Mezozoik döneminin tek müzesidir. Yıllar
Атырауской boyunca, Akkergeshen, Aktolagay, Imankara Dağı ve Inder yükselişinin kretase yaylalarına birkaç düzine keşif gezisi
yaptım. Mezozoik dönemin Üst Kretase dönemine ait eşsiz bir fosil koleksiyonu toplandı. Ek olarak, her biri kendi
области yolunda tebeşir yaylalarının büyülü dünyasını ortaya çıkaran birçok fotoğraf çekildi. Dünyanın organik dünyasının
Atyrau Local gelişiminin tarihinde, Kretase dönemi istisnai bir öneme sahiptir. Bunun başlıca nedeni, Kretase döneminin
sonunda hayvan dünyasının tür kompozisyonundaki keskin değişimdir.
History
Museum O zamanlar, Batı Kazakistan toprakları, derinliği 50–200 metreyi geçmeyen sığ bir denizle kaplıydı. Kretase
Atyrau bölgesi döneminin sonu, dar bir nautilus grubu dışında neredeyse tüm kafadan bacaklıların tamamen yok olmasıyla
Yerel Tarih aynı zamana denk geldiğinden, antik denizlerin bir zamanlar 500 milyon yıl boyunca gelişen bu sakinlerinin son
temsilcilerini belirlemek ilginçti. Bir zamanlar umutsuzca bu uçlardan «hastalandım». Ve «hastalık» şöyle başladı:
Müzesi 1986’da bir çocuk turist istasyonu temelinde genç jeologlardan oluşan bir çember açıldı. Daha sonra, zaman
阿特劳州历史与地 ve fırsatların emriyle, Kazak SSR Jeoloji Bakanlığı, genç jeologları eğitmekle yükümlüdür, aynı zamanda ulaşım
masrafları sağlamakta ve eğitim seferleri ve kampanyaları finanse etmektedir. Daha fazla çalışmanın belirlendiği
方志博物馆 özel bir plan bile geliştirildi. SSCB’nin çöküşünden sonra, genç jeologlar çemberi genç paleontologlardan oluşan
bir çember haline geldi. Daha önce, ben ve arkadaşım turist N.Dzhangirov, tebeşir kayalarının güzelliğini duyar-
28 duymaz bu yerlere gitmeye karar verdik. Gördüklerimizden nefesimiz kesildi!

O zamanlar öğretmen olarak çalıştım ve öğrencilerimi ilk keşiflerimizi yaptığımız tebeşir yaylaları Akkergeshen
ve Aktolаgay’a götürmeye karar verdim. Keşfedilen buluntular daha sonra bir paleontolojik serginin başlangıcındaki
ilk sergiler ve daha sonra bir müze oldu. Orda antik köpekbalıklarının dişleri ve vatoz ve deniz kestanesi kalıntıları
vardı. Bazı sergilerin hala dünya paleontolojisi tarafından bilinmediğini unutmayın. Bunları Moskova, Almatı ve
diğer şehirlerden bilim adamlarına ve uzmanlara gösterdim. Uzmanlar basitçe omuz silkiyorlardı. Şu anda başka
hiçbir yerde bulunmayan bu türlerin bizim bölgemizde yaşadığı ortaya çıktı. Bir jeolog açısından Aktolagay platosu
ilginçtir, çünkü 100 milyon yıl önce o okyanusun bir parçası olarak katmanlarında büyümeye başlamıştı. Artık bu
katmanlarda birçok ilginç şey bulabilirsiniz. Burada pek çok değerli buluntu yaptım: bu bir köpekbalığının iskeleti
ve devasa bir eski balığın solungaç örtüsü ve çok iyi korunmuş küçük bir fosilleşmiş böcek, fosilleşmiş deniz
kabukları, deniz kestaneleri, ve mercanlar. Evet, müzenin bugünkü sergileri olan deniz dibinin parçaları, binlerce
yıldır denizin altında saklanıyorlardı. Katmanlarda hem dinozor akranları hem de çağdaşlarımız görülebilirler,
örneğin çift kabuklu yumuşakçalar.

Sergiler arasında fosilleşmiş ağaç gövdeleri, eski balık iskeletlerinin parçaları var. Ve kısa süre sonra, paleontolojik
çember temelinde, cumhuriyetin Küçük Bilimler Akademisi’nin bir şubesi düzenlendi.

Yerli alanlarımızı seviyorum! Platonun kenarında duracaksınız - yirmi kilometreden fazla bir panorama açılıyor.
Solda, Shilisai’nin arkasında plato devam ediyor ve önünde tebeşir taşları var. Bunlar arasında, satranç kraliçesine
benzeyen küçük bir aykırı, şekli ile öne çıkıyor. Platodan inerken, birkaç dağ geçidini geçip, brakiyopodlar ve
belemnitlerle kaplı tebeşir bir yüzeye çıkıyoruz.

Aktologai’yın eteklerinde birçok buluntu var: fosilleşmiş deniz kestanesi, mercanlar. Onları tebeşir taşından
çıkarabilmeleri gerekir. Ardından iyice yıkanır ve kurulanır.

Akkergeshen yaylasının solunda, bunaltıcı sıcaktan dinlenmenin keyifli olduğu vadide İmankara Dağı’nın
büyük kısmı yükselir.

Ayrıca Inder’den ne kadar uzak olmayan Belaya Rostosh’un tebeşir vadisinde, bölgede çok nadir görülen
fosilleşmiş kalp şeklinde bir deniz kestanesi mikrosterasının çekirdeğini bulduklarını da hatırlıyorum.

Ama bence en ilginç buluntu bir plesiosaurus kalıntıları. Efsanevi olan sözde Loch Ness canavarını anımsatıyor.
Ancak şimdi kimse onu bulup yakalayamadı. O plesiosaurus’un bir «akrabasının» kalıntılarını bulduk. 2004 yılında
kendi ülkemdeki seyahatlerimden bahsettiğim «Pamuk Prenses Hikayeleri Ülkesi» kitabım yayınlandı. Kazakistan ve
komşu bölgeler haritasında dinozor kalıntılarının veya izlerinin bulunduğu yerler işaretlendi. Ancak, Aktologai’nin
eteklerindeki Atyrau ve Aktobe bölgelerinin sınırına cesurca koyduğumuz bir işaret daha yoktu.

Yıllar geçtikçe, sevilen yaylalar sayısız kez ziyaret edildi.
Paleontolojik koleksiyon, Atyrau ve Aktobe bölgelerinin Kretase platolarında uzun yıllar süren ısrarlı aramaların
sonucudur. Çok katlanmak zorundaydım: Acımasızca dökülen güneş, biçilmiş bir yumurta büyüklüğünde selamlar,
çadırları süpüren rüzgarın çılgın kuvveti. Bunun için bugün Paleojen köpekbalıklarının dişlerini, Kretase ışınlarını,
fosilleşmiş omurlarını, bir plesiosaurus, ichthyosaurus ve bazı kara dinozorlarının kuyruklarını, pullarını, kemiklerini

ve dişlerini görebilirsiniz. Burada deniz kestanesi fosilleri, soyu tükenmiş kafadan bacaklıların kabukları da var. Ve * PALEONTOLOGY * PALEONTOLOJ * 古生物學Атырау облысы
birçok çift kabuklu yumuşakça ve mercan türü var. Nadir bir taşlaşmış deniz kereviti örneği de vardır. тарихи-өлкетану
Л музейі
1993 sonbaharında Aktolagay platosunda ilk kez dinozor türlerinden birine ait dört omur - servikal, torasik Историко-
ve iki kaudal - keşfettiğimde ne kadar mutlu olduğumu hatırlıyorum. Ve omurların her biri yarım kiloydu! Sonra Л краеведческий музей
nitelikli bir danışma için Almatı’ya gittim. Bilimler Akademisi, bu bölgede dinozor kalıntılarının bulunmasına çok Атырауской
şaşırdı ve bunu «dinozorlarla yeni bir yerin keşfi» olarak kabul etti. Daha sonra, 1996 yılında, Aktolagay Kretase области
platosuna yapılan başka bir keşif gezisinden döndükten sonra, adamlarım ve ben bu bölgede kara dinozorlarının Atyrau Local
erken varlığına dair inkar edilemez kanıtlar getirdik. Mevcut buluntulara yeni buluntular eklendi: tibia ve kaburga History
kemikleri ve bir dinozorun yeni bir tür zırh ölçüsü. Bulduğum Bakülit parçasının çalışmaları çok ilginçti. Bu fosil Museum
kabuğun düz bir parçasıdır ve üzerinde bölme çizgilerinin açıkça görülebildiği bir kısımdır. Kesit ovaldir. Bakülit ne Atyrau bölgesi
kadar yaşlıysa, çizimi o kadar karmaşıktır. Buna dayanarak, Bakülitimizin bir yetişkin olduğu sonucuna varıyorum. Yerel Tarih
Bakülitlerin bilim tarafından bilinen bölme çizgilerini, bulduğumun bölme çizgileri ile karşılaştırdım. Farklıydılar. Müzesi
Kesiti karşılaştırırken, net farklılıklar da vardır. Buna dayanarak, bulunan örneğin yeni bir türe ait olduğu varsayımını 阿特劳州历史与地
yaptım. Aktolagay Kretase masifi kuzeyden güneye 70 kilometre boyunca uzanır ve sadece güney kesiminde 251 方志博物馆
metre yüksekliğe ulaşır. Bu kar beyazı kayalara ilk giren bir insanı, doğaüstü bir doğanın tarif edilemez bir tefekkür
duygusu ile kucaklıyor. Burada her şey sıradışı: Yamaçların kör edici karlı beyazlığı, amansız kavurucu güneş ve 29
tebeşir duvarlarının tuhaf, alışılmadık karstik kısma ve antik deniz organizmalarının fosilleşmiş kalıntıları. Bunlar
ammonitler, belemnitler, soliter skleraktin mercanları, çeşitli deniz kestanesi türleri ve çift kabuklu yumuşakçalar.
Bu fosilleri esas olarak kalıcı kampının yakınında, Üst Kretase yüzeylerinde buluyoruz. Maastrihtiyen ve Kampaniyen
evrelerinin kayaçları, Kretase aykırılıklarının en üstleri olarak sürekli fiziksel ayrışmaya maruz kalırlar ve bu nedenle
fosillerin ana kısmı, Turoniyen ve Senomaniyen aşamalarına kadar daha önceki çökellerde bulundu. Platonun güney
kesiminde, Alt Kretase’nin mostraları yüzeye çıkar. Üst kısım Neojen ve Paleojen çökellerinden oluşmaktadır. Erken
Paleojen zamanında, bu bölge gündüz yüzeyine çıkarıldı ve erozyon-soyma süreçleri ile güçlü bir işlem gördü.
Denüdasyon, kayaların tahrip edilmesi ve tahribat ürünlerinin düşük rölyef alanlarına aktarılması işlemidir. Ancak,
Oligosen döneminin başlangıcından önce Paleojen ile Eosen, Alt ve Orta Eosen, Orta ve Üst Eosen arasında küçük
kesintilerle burada var olan deniz çok geçmeden gelir. Bu birikintilerde köpekbalıklarının omurları, kemikleri ve
dişleri bulundu. Gördüğünüz gibi, o uzak zamanlarda denizin gerilemesi yerini günaha bıraktı.

Son zamanlarda, geçitlerden birinde, Üst Kretase’nin Kampaniyen ve Santoniyen evrelerinin yataklarında,
omurlar, kemikler ve dinozor pulları bulundu. Keşif gezimizden önce burada kimse böyle bir şey bulamamıştı.
Kazakistan Cumhuriyeti Bilimler Akademisi Zooloji Enstitüsü’nün paleontoloji bölümü, bunların dinozorların
kemikleri olduğunu ve dediğim gibi bunun, bulundukları yerin yeni bir noktasının keşfi olduğunu doğruladı.
Dinozorlardan çoğunlukla izole edilmiş kemikler hayatta kaldı. Dişleri olan tam bir iskelet veya kafatası bulmak
son derece nadir bir şanstır. Çoğu zaman, paleontologlar kemik parçaları ve tek tek dişlerle yetinmek zorundadır.
Benim bulduğum dinozor iskeletlerinin parçaları spekülasyonlara yol açtı.

Dört omurdan üçü birbirinden iki ila üç metre uzaklıkta bulundu. Çalışmanın ilk döneminde onları muhtemelen
plesiosauruslara tahsis ettim. Yanlarında, muhtemelen bir plesiosaurus olan bir uzuv ekleminin bir parçası da
bulundu. Tüm iskeleti bulamadığımız sonucuna vardım, çünkü kuyruk kısmının omurlarından birinde, üzerinde
kök salmış eski yumuşakçaların kabuklarının izleri var. Bu nedenle düşünce, hayvanın suda öldüğünü, ardından
iskeletin parçalandığını ve tek tek kemiklerin uzun süre deniz dibinin yüzeyinde yattığını ileri sürüyor.Ya da denizin
geri çekilmesi sırasında yoğunlaşan erozyon, ölü bir hayvanla bir tabaka açtı, ardından soyulma sonucu iskeletin bazı
kısımları günün yüzeyine dağıldı.Ve denizin bir sonraki gelişinde, dibindeydiler ve deniz kabuklarıyla büyümüşlerdi.
Bununla birlikte, omurlardan ayrı olarak, burada bize karasal sürüngenlerin varlığına dair kanıt sağlayan dinozor
pullarının parçaları da toplanmıştır. Üç farklı tipte taşlaşmış ölçek buldum. Yaylanın genellikle kamp yaptığımız,
Shyili’nin kışlık mahallesinin yakınındaki kısmı nispeten düşük. Yakınlarda, erozyon süreçlerinin bir sonucu olarak
oluşan çok sayıda tebeşir aykırı vardır. Gördüğünüz gibi, eriyik ve yağmur suyu yaylanın bu alt kısmına aktı ve daha
çok tahrip etti. Dereler yıkandı, fosilleri vadilerin alt kısmına taşıdı ve oraya bıraktı. Bu, karşılaştığımız fosillerin böyle
bir tür çeşitliliğini açıklamaktadır. Kendi pahasına birçok keşif gezisi düzenledim, kendimi şoförler kiraladım, daha
sonra arkadaşlarım ve daha sonraki seyahatlere katılanlar oldu.

Seferlerimizi hatırlayarak ...
Rotasyon esasına göre yepyeni Ural bizi akşama doğru Akkergeshen yaylasındaki ilk durağımız olan yere
getirdi. Ve yaşlılar çadır kurarken ve görevliler ateş yakıp akşam yemeği pişirirken, nihayet aziz tebeşir çıkıntılarına
ulaşan genç paleontologlar kampın yakınında aramaya başladılar. Tam anlamıyla yarım saat içinde, hava kararıncaya
kadar, miğfer şeklindeki deniz kestanesi - ekinokorisin mükemmel bir örneği çıkarıldı. Deniz zambağı parçaları,
deniz kestanesi tüyleri ve diğer fosiller bulundu.
O akşam biz uzun süre ateşin yanında oturmadık çünkü ertesi gün zor geçecekti. Geniş bir jeolojik deplasman

Атырау облысы * PALEONTOLOGY * PALEONTOLOJ * 古生物學 bulduğumuz Kanjiga Dağı’nın kuzeybatısındaki alanı araştırmayı planladık. Önceleri yatay olarak uzanan kayalar
тарихи-өлкетану dik bir açıyla yükseldi ve büyük derinliklerinden yüzeye kaçtı. Fosil aramak için yamaçları inceleyerek düzensiz
Л dağılmış kayaların arasından geçtik. Renkleri, renklerin zenginliğiyle onları büyüledi. Çok renkli kil katmanlarının
музейі yerini kumtaşları aldı ve aşağıda geniş ufuk, kükürt içeren geniş kayalar kullanıldı. Ancak doğanın isyanına dair bu
Историко- Л anıt arasında geçmiş yaşamın izlerini bulamadık. Bu nedenle, yaklaşık iki kilometrelik yamaçları inceledikten sonra,
краеведческий музей görevli memurların zaten harika bir pancar çorbası hazırladığı vardiya kampımıza döndük. Dürüst olmak gerekirse,
Атырауской bu çıkıntılarla ilgili paleontolojik bir sergi için yeni sergiler bulmayı bekliyorduk, ancak olumsuz bir sonuç da bir
sonuçtur. Şimdi fosil arayışı içinde bir daha buraya gelmeyeceğiz.
области
Atyrau Local Şimdi geleneksel kampımızın Aktolagay yaylasındaki yerine doğru yola çıktık. Yol giderek alçalır. Derin bir
vadiyi geçiyoruz. Yakınlarda, kuyuda güçlü binalar var: büyük bir ailenin yaşayabileceği geniş bir ev, hayvanlar
History için kalemler. Çevresinde yoğun, uzun otların çalılıkları var. Ama görünüşe göre insanlar uzun zamandır burada
Museum yaşamıyorlar. Bu, şimdiki zamanın işaretlerinden biridir. Ancak ileride, Aktolagay’in zamanla kesilmiş tebeşir duvarları
Atyrau bölgesi beyaza döndü. Sonunda, yol tozundan ve sarsıntıdan bir mola verebileceğiniz uzun zamandır beklenen bir mola.
Yerel Tarih Aktolagay yaylasında rüzgar yaygın bir olaydır. Yaz aylarında, bu canlandırıcı hava hareketi sayesinde araştırmalar
yapılabilir ancak fırtınalı, soğuk sonbahar rüzgarı her zaman sorun yaratır. Seferin üçüncü günü sabahı nöbetçi
Müzesi subaylar büyük bir güçlükle kahvaltı hazırlamayı başardılar. Güçlü bir rüzgar, alevi tabakların dibinden uzaklaştırdı
阿特劳州历史与地 ve ateşin taş setinin inşa edilmesi gerekiyordu. Dürtüleri çadırlardan birini ikiye böldü, diğerinin prefabrik duralumin
standını kırdı, çadırların geri kalanını acımasızca karıştırdı. Onları kurtarmak için bir kamp kurmamız gerekiyordu.
方志博物馆 Yakacak odun ve kapları rüzgârın taşıyamayacağı su ile bırakarak, fosil aramak için kamptan 7 kilometre uzaklaştık.
Yaylanın kenarındaki basamaklardan birinde aşağıya indikten sonra, alçak bir tebeşir tepesinin etrafındaki alanı
30 incelemeye başladık. Birkaç yıl önce burada birkaç yüz köpekbalığı dişi topladık, ancak bu sefer av daha zengindi.
Aramadan sonra bulgularımızı saydıklarında, adamların yaşları yaklaşık 50 milyon yıl olan 300 farklı köpekbalığı
türü buldukları ortaya çıktı. Ayrıca buluntular arasında dikkat çekici 6 kirişli mercan örnekleri de vardı. Birkaç adam
daha da aşağıya indi - 50 metrelik bir uçurumda biten adımı incelemek için.

Sarkan tebeşir kornişin altından bir darbe geldi. Adamlar, yamaçtan dışarı bakan tek bir mercan - scleractinia’nın
büyük bir örneğini buldular ve bir keski ve bir çekiç yardımıyla, büyük bir güçlükle onu kayadan ayırdılar. Bulguların
bolluğundan memnun kaldık, kamp yerine geri döndük. Öğle yemeği yedik. Kuvvetli bir rüzgar altında araştırma
yapmak zor olduğu için, ufukta araba ile görülebilen güzel tebeşir sırtlarına giden bir yol bulmaya karar verdik.
Shilisay platosunu geçen dev bir vadinin arkasında bıraktı. Zorlu vardiya kampı dik bir yükselişin üstesinden
geliyor ve yine kuzeyden güneye yüzlerce kilometre uzanan Aktolagay platosunun üst, düzlenmiş kısmındayız. Bir
zamanlar burada her 3–4 kilometrede bir çoban yaşıyordu ve şimdi tamamen ıssız bir alandı. Yol bulmak
istediğimiz tebeşir sırtlarını ilk olarak geçen yıl ikinci seferde yakından gördüm.

O zamanlar Yezhovı olarak adlandırılan tebeşir kayalarının bir alanını inceledik, çünkü böyle bir fosil deniz
kestanesi birikimi başka hiçbir yerde görülmemişti.Tebeşir tepesine tırmandıktan sonra açılan panoramaya hayran
kaldım. Tebeşir sırtları, karla kaplı ince ladin sıralarını anımsatan büyük bir mesafeden uzanır. Adamlardan birini
yanıma alarak oraya hızlı bir şekilde ve bazen koşarak gittim. Kayalıklar yakın görünüyordu, ancak iki kilometre
yürüdükten sonra, onlara gitmek için hala aynı mesafenin olduğunu fark ettik. Güneş ufkun ötesine geçmeye
hazırlanıyordu, geri dönmek zorundaydık. Ancak platonun yeni, hala keşfedilmemiş bir bölümünü keşfetme
arzusu bunca zaman beni terk etmedi.

Vardiya ekibi, aşırı büyümeye başlayan pistte izini bırakmaya devam etti, ancak aradığımız yol mevcut
değildi. Biraz geri döndükten sonra, değerli kayalara kendi yolumuzu çizmeye karar verdik ve her ihtimale karşı
buz baltalarıyla donanmış adamlar bir yol aramaya başladılar. Karşımızdaki alçak tepelerle aramızda uzun bir ova
uzanıyordu, orta kısmı sığ bir vadi tarafından kesilmişti. Arabanın üstesinden gelebileceği bir yer bulmalıydık.
Vardiya kampı küçük bir karınca tarafından geride bırakıldı ve vadiyi geçmek için uygun bir yer yoktu. Yol boyunca
karşılaşan çukurları ve çukurları saklayan iç içe geçmiş dikenli çimenlerin arasında yürümek zorunda kaldılar.
Adamlar yorgundu ve geçiş hayalleri onları çoktan terk etmişti. Şoförün bize doğru geleceğini tahmin etmesi iyi
oldu. Kampa dönmeye karar verdik.

Araba ova boyunca sürdü ve ben hala yeni bir yol açmak istedim. Arazi düz görünüyordu ve tekrar aramaya
karar verdim. Hain uçurum artık içine düşmenin tehlikeli olduğu birkaç dar ama derin oluğa dönüştü. Alçak çimenli,
daha düz bir alana çıktıktan sonra yoluna devam etti. İleride, altı metre derinliğindeki bir uçurumun duvarları çoktan
dikizlemeye başlamıştı ve yan taraftan, tüm ova boyunca, sonunda çukursuz düz bir yüzey gördüm. Diğer tarafa
gittim. Araba geçebilirdi. Bir tepeye tırmandık, bir diğeri tepeler arasındaki alanı inceledik. Şimdi arabaya dönebilir
ve yolun üzerine sürebilirdik.

Kükreyen motor tarafından yıpranan vardiyalı işçi, yolu eziyet etti. Başka bir tepenin zirvesine giden son
metreler ve nihayet, uzun zamandır beklenen kayalar, bizden önce eşsiz panoramalarını ortaya çıkardı. Bu henüz

keşfedilmemiş topraklarda bir an önce yeni bir rota izlemek istedik. Önce bölgeyi yukarıdan görmek için kayaların Атырау облысы
en tepesine çıktık. Önümüzde açılan panorama inanılmazdı: göz alabildiğince alçak, tuhaf tebeşir taşlarından тарихи-өлкетану
oluşan kaotik bir küme vardı. Geçidin aşağısına indik ve aramaya başladık. музейі
Историко-
Çok geçmeden, platonun diğer kısımlarında bulunan bu tür buluntuların olmayacağı anlaşıldı ve bu bölgenin краеведческий музей
daha derine inmemeye, aynı zamanda kayaları inceleyerek arabaya gitmeye karar verdik. Aniden, önümüzde, Атырауской
ayaklarımızın altında, gri-kahverengi bir lekeyle boyanmış beş küçük yumurta bırakan küçük bir çöküntü belirdi. области
Dokunduğumuzda soğuktu. Elbette baharda burada ne gibi bir trajedi yaşandığını bilemeyeceğiz. Atyrau Local
History
Öğrencilerimden biri olan Ruslan, her zaman olduğu gibi her kayayı dikkatle inceledi ve bizi geride bıraktı. Museum
Bunu yalnızca vardiya istasyonuna yaklaştığımızda fark ettik. Korna çalmaya başladık. Üç adam bizden iki yüz metre Atyrau bölgesi
uzaktaki kayalara tırmandı ve onu aramaya başladı. Ruslan sadece on beş dakika sonra ortaya çıktı ve gururla, Yerel Tarih
kalp şeklindeki deniz kestanesinin harika bir örneği olan mikraster buluntuları göstermeye başladı. Gece olaysız Müzesi
geçti. Rüzgar, gördüğümüz gibi, çadırlarımızı sallamaktan yorulmuştu ve sadece hafif sallanmalarıyla kendisini 阿特劳州历史与地
hatırlatıyordu. 方志博物馆

Ertesi gün, fosil arayışını kampın yakınında, yokuşun aşağısında yapmaya karar verdik. Katılımcılar bizimle ПАЛЕОНТОЛОГИЯ * PALEONTOLOGY * PALEONTOLOJİ * 古生物學
gelmek istediler ve öğle yemeğini hazırlamak için önceden döneceklerine söz verdiler. Tebeşir sırtının beş metrelik
selesinin üstesinden geldikten sonra, kendimizi üç tarafı dağlarla çevrili bir alanda bulduk, burada sadece kuzeybatı
kesiminde bir çöl panoraması gözümüze açıldı. Önümüzde taş parçalarıyla dolu ve 5–8 metrelik vadilerle ayrılmış
birkaç platform vardı. Çocuklar bu alanı keşfetmeye başladı. Dik yokuşunu incelemek için dağ geçidine indim. Dört
metre yürüdükten sonra, alışılmadık bir nesne fark ettim, eğimin çukurunda sararmış, uzanıp bir bıçakla kanırtarak
dinozorun uyluk kemiğini kayadan kurtardım.

Adamlar hemen canlandılar ve aramalarına büyük bir gayretle devam ettiler. Bölgeyi dikkatlice incelediler.
Vuruşlar sürekli olarak duyuldu - çekiçleri olan, fosil arayanlar, betonları parçaladılar. Taşın içine gizlenmiş çift
çenetli yumuşakçalar, kemik parçaları, ammonitler, balık pullarının izleri bulduk. Alışılmadık «L» şeklinde bir şekle
sahip olan nodülün içinde, bir balık kuyruğunun izi bulundu. İlk defa böyle eşsiz bir keşif yapıldı. Öğle yemeğinden
sonra aramaya devam ettik. Pasifik Okyanusu’nun su sütununda yüzen modern nautilus’un nesli tükenmiş ataları,
normal deniz kestaneleri, omurlar, dinozor kemikleri ve çok daha ilginç birkaç fosil bulunan birkaç ammonit örneği
bulundu.

Zaten alacakaranlıkta, kıymetli buluntularla dolu çantaları taşımakta güçlük çekerek kampa döndüler ...
Gezilerin amacı sadece kendi küçük vatanım hakkında olabildiğince çok şey öğrenmek değil, aynı zamanda
bu bilgiyi olabildiğince çok takipçiye, çocuklara aktarmak, onlara harika tarihi ve güzel doğası ile anavatanlarını
sevmeyi öğretmekti.

Yuri Pastukhov,
Kazakistan’ın kültür işçisi,

paleontolog

31

Атырау облысы 在 白垩山位置
тарихи-өлкетану
40来年我一直调查在滨里海地区的白垩纪高原进行。在这些探险中收集到的大量发现物
музейі
Историко- 是古生物博物馆开馆的基础。顺便说一句，他是阿特劳历史和地方传说博物馆的古生物学分支，是哈
краеведческий музей
Атырауской 萨克斯坦唯一的中生代时期的博物馆。

области 这些年来，我已经对白垩纪阿克雷格什恩的高原、阿克托拉盖高原、伊曼卡拉山和伊呢德尔咸水
Atyrau Local
湖隆起进行了几十次探险。收藏了一批独特的中生代上白垩纪时期的化石。此外，还拍摄了许多照
History
Museum 片，每一张照片都以自己的方式揭示了白垩高原的神奇世界。
Atyrau bölgesi
Yerel Tarih 在地球有机世界的发展史上，白垩纪是非常重要的。这主要是由于白垩纪末期动物世界物种组成

Müzesi 的急剧变化。
阿特劳州历史与地
当时，哈萨克斯坦西部领土被一片浅海覆盖，水深不超过50-200米。由于白垩纪末期，几乎所有
方志博物馆
头足类动物都灭绝了，除了一小部分鹦鹉螺外，很有意思的是找出最后的代表，这些曾经繁衍了5亿
32
ПАЛЕОНТОЛОГИЯ * PALEONTOLOGY * PALEONTOLOJİ * 古生物學 年的远古海洋的居民。

我对这位置很发生兴趣，而且毫无希望。1986年，在儿童旅游据停的基础上，开辟了一个年轻地

质学家的小组。当时，时代的要求和能力，哈萨克苏维埃社会主义共和国地质部必须培养年轻的地质

学家，包括交通和认知的远征。甚至制定了具体计划，据此确定了进一步的工。苏联解体后，年轻地

质学家的小组变成了年轻古生物学家的小组。

一昨我和我的经验的游客朋友N.Dzhangirov听说了白垩岩的美丽，决定去这些地方。看的一令人

咋舌。那时候我当老师，我决定带我的学生到白垩高原叫阿克雷格什恩和阿克托洛盖，在那里我们有

了我们的第一个发现。这些发现物后来成为第一批展品，先是古生物学展览，后来成为博物馆。这里

有古代鲨鱼的牙齿，黄貂鱼和海胆的残骸。有些展览品到现在世界古生物学未知。我演示莫斯科，阿

拉木图和其他城市的科学家但是他们也不知道。在我们的地区有那些物种，目前，也许，没有发现其

他地方。

从地质学家的角度来看，阿克托拉盖高原很有趣，因为它在一亿多年前开始形成，是海洋的一部

分，在其地层中生长。现在可以在这些层中找到很多有趣的拾物 。我在这里发现了很多有价值的拾

物 ：这是一具鲨鱼的骨架，一条巨大的古代鱼类的鳃盖，一个保存得非常完好的甲虫化石，还有贝

壳、海胆、珊瑚的化石。

海底的碎片当前的博物馆的展，几千年来，它们一直被放在海床的厚度之下。在地层中，我们可

以看到同时代的恐龙和我们同时代的恐龙，例如双壳类软体动物。展品中有树干化石，古代鱼类骨骼

的碎片。一回儿在古生物学小组开了一个小科学院。

我爱我的国家！上在高原的边缘可以看二十多公里全景画展现了。在左边，在阿克托别州史理赛

村后面，高原继续延伸，在它前面有白垩岩。其中一个看起来像象棋皇后的小离群者因其外形而引人

注目。从高原下来，我们穿过几个峡谷，来到一个布满腕足类和箭石类的白垩表面。

化石海胆和珊瑚发现了在阿克托洛盖地区，这些出土文物必须能够将他们从白垩岩石上击落然后

彻底清洗并干燥。

在阿克雷格什恩高原的左边可以看到伊曼卡拉山在这里可以休息。伊呢德尔湖不远在白垩山叫

Rostysh发现了一个化石的心形海胆微型胸骨的核心，在该地区非常罕见.

但我认为，最有趣的发现是蛇颈龙的遗骸。这联想尼斯湖水怪故事。直到现在，没有人设法找到

并抓住他。 我们发现了蛇颈龙的一个“亲戚”。

在2004年出版了我的书叫《白雪土地的历史》我在书中谈到了我在家乡的旅行。在哈萨克斯坦和

邻近地区的地图上，发现恐龙遗骸或足迹的地方都有标记。但在阿克托洛盖山麓的阿特劳和阿克托别

州的边界上，我们还没有大胆地再做一个标记。

这些年来，心爱的高原被践踏了无数次。这些古生物标本是对阿特劳和阿克托别州白垩纪高原多

年持续搜寻的结果。我不得不忍受很多：无情的倾盆大雨，锯开的鸡蛋大小的冰雹，狂风吹走帐篷的

狂风。为此，今天你可以看到古近纪鲨鱼的牙齿，白垩纪的鳐鱼，它们的脊椎化石，蛇颈龙的尾巴，

鳞片，骨头和牙齿，鱼龙和一些陆地恐龙。有海胆化石和灭绝的头足类动物的壳。有多少种双壳类软

体动物和珊瑚！还有一种罕见的石化海龙虾标本。

我记得1993年秋天，我第一次在阿克托拉盖高原发现了四块椎骨颈椎骨、胸椎椎骨和两块尾骨椎

骨，它们属于恐龙物种之一。每个脊骨重了半斤，然后我去阿拉木图做了一次合格的会诊。科学院对

在这一地区发现恐龙遗骸感到非常惊讶，并承认这一点，“发现了恐龙的新地点”

后来， 在1996年，从另一支探险队回来后，我和我的朋友们带来了毋庸置疑的证据这个地区早期

存在陆地恐龙。在现有发现的基础上又增加了新的发现：一种恐龙的胫骨和肋骨以及一种新型的盔甲

鳞片。

我发现杆菊石的碎片的研究非常有趣.

杆菊石及白垩纪笔直的菊石目很多时会与直角石混淆。两者都是长管状，在石市场也同样普遍。

两个分支分别地在不同时代演化成长管状。直角石的时代比杆菊石长很多。不过，直角石的缝合线较

简单，而杆菊石的则较复杂。这种笔直菊石的生活方式仍无定论：有的古雅生物学家认为它们在水中

是垂直生活的，触须在海床中搜索食物；有的则认为它们是水平地生活在靠近海面的地方。基于此， ПАЛЕОНТОЛОГИЯ * PALEONTOLOGY * PALEONTOLOJİ * 古生物學Атырау облысы
我假设发现的标本属于新物种。 тарихи-өлкетану
музейі
阿克托洛盖白垩山纪地块从北向南延伸70公里，仅在其南部达到251米的高度。 Историко-
第一次踏上这些雪白岩石的人怀有一种无法形容的对超自然的沉思之情。这里的一切都是不寻常 краеведческий музей
的：雪白的雪白雪白的山坡，无情的烈日，白垩墙的奇特、不寻常的喀斯特浅浮雕，以及古代海洋生 Атырауской
物的化石。 области
这些是菊石，箭石，独居巩膜珊瑚，各种海胆和双壳类软体动物。我们发现这些化石主要是在上 Atyrau Local
白垩纪露头，在我们的永久营地附近。 History
马斯特里赫特阶和坎帕阶它们不断地暴露在物理风化作用下，因此大部分化石在早期沉积物中被 Museum
发现，直到吐鲁番期和塞诺曼尼亚期。在高原南部，下白垩统露头露出地表。 Atyrau bölgesi
上部为上第三纪和古近纪沉积物。在古近纪早期，该地区被带到白天的地表，经历了强烈的侵蚀 Yerel Tarih
剥蚀作用。剥蚀是岩石被破坏并将破坏产物转移到地势较低的地区的过程。 Müzesi
然而，很快就有了海，在渐新世开始之前，在古新世和始新世之间、始新世下中、上始新世之间 阿特劳州历史与地
都有少量的中断。正是在这些沉积物中发现了鲨鱼的脊椎骨、骨头和牙齿。正如你所看到的，在那些 方志博物馆
遥远的时代，海退被海侵所取代。
近年来，在其中一个峡谷，在上白垩纪坎帕尼阶和桑托阶的沉积物中，发现了恐龙的脊椎骨、骨 33
骼和鳞片。在我们探险之前，这里没有人发现过这样的东西。哈萨克斯坦共和国科学院动物研究所古
生物学部证实，这些是恐龙的骨骼，正如我所说，这是对它们位置的新发现。大部分孤立的骨骼都是
从恐龙身上保存下来的。找到一具完整的骨骼或有牙齿的头骨是非常难得的运气。大多数情况下，古
生物学家必须满足于骨头和牙齿的碎片。我发现的恐龙骨架的一部分引起了人们的猜测。
在这四块椎骨中，有三块是在相距两到三米的地方发现的。在研究的最初阶段，我大概把它们归
为蛇颈龙。他们旁边还发现了肢体关节的一部分，大概也是蛇颈龙。
我得出的结论是，我们找不到完整的骨骼，因为在尾部的一个椎骨上，有一些古代软体动物的壳
在上面生根的痕迹。因此，这种想法认为动物死在水里，然后骨骼解体，个别骨头长时间地躺在海底
表面。随着一天的剥蚀，部分动物的骨骼被剥蚀或剥蚀。在下一次到达大海的时候，它们在海底长满
了贝壳。然而，除了脊椎动物外，这里还收集到恐龙鳞片的碎片，这为我们提供了这里存在陆生爬行
动物的证据。我发现了三种不同类型的石化鳞片
我们通常露营的高原地区，靠近什伊犁的冬季住所，地势相对较低。附近有大量白垩离群值，是
侵蚀过程的结果。正如你所看到的，融化和雨水流入了高原的这个较低的部分，更多地摧毁了它。
溪水冲走，把化石带到峡谷的下部，然后把它们放在那里。这就解释了我们所遇到的化石的物种多样
性。我自费组织了许多探险活动，我自己聘请了司机，后来他们成为了我的朋友和进一步旅行的参与
者。
记得我们的探险。。。
全新的乌拉尔车在晚上把我们带到了第一站，阿克基森高原。当年长的人搭起帐篷，侍从生生起
篝火，做饭时，年轻的古生物学家，终于到达了珍贵的白垩露头，立即开始在营地附近搜寻。从字面
上讲，在半小时内，直到天黑，一个极好的头盔状海胆标本被挖出。海百合、海胆刺和其他化石的碎
片已经被发现。今天晚上，我们很久没有坐在火炉旁，因为第二天会很困难。
我们计划调查坎吉加山西北部的地区，在那里我们发现了大量的地质位移。先前水平放置的岩石
以一个陡峭的角度隆起，从很深的地方逃出地表。我们走过杂乱散落的岩石，扫视山坡寻找化石。他
们的颜色使他们惊讶于丰富的色彩。层层叠叠的多色粘土被砂岩所取代，在下面，是一片广阔的含硫
岩石。但在这座自然暴乱纪念碑中，我们没有发现前世生活的痕迹。因此，检查了大约两公里的斜坡
后，我们回到了轮班营地，那里的值班人员已经准备好了一份美味的罗宋汤。
老实说，我们希望在这些露头上发现新的展品，用于古生物学展览，但结果也是负面的。现在，
为了寻找化石，我们再也不会来这里了。现在我们前往阿克托拉盖高原的传统营地。路越来越低。我
们穿过一条深谷。在附近的井边，有一些坚固的建筑物：一个大家庭可以居住的宽敞的房子，还有饲
养动物的围栏。周围是茂密的高草丛。但是，很显然，人们已经很久没有在这里住过了。这是当今时
代的标志之一。但是在前面，阿克托拉盖的粉笔墙，被时间切割，变成了白色。最后，一个期待已久
的停车，你可以休息一下，从道路的灰尘和震动。
阿克托拉盖高原的风很常见。在夏天，由于这种赋予生命的空气运动，研究是有可能的，但狂
风，寒冷的秋风总是给麻烦。探险第三天早上，值班人员好不容易才准备好早餐。一股强风把盘子底
部的火焰带走了，他们不得不用石头筑起火堤。他的冲动把一个帐篷撕成两半，把另一个的预制硬铝
支架弄坏了，无情地弄乱了其余的帐篷。为了救他们，我们不得不集结一个营地。
留下柴火和盛满水的容器，风吹不动，我们驱车离开营地7公里，寻找化石。下山后，在高原边
缘的一个台阶上，我们开始检查一个低白垩小山周围的地区。几年前，我们在这里收集了几百颗鲨鱼
牙齿，但这次捕获的鲨鱼牙齿更丰富了。在搜索之后，他们统计了我们的发现，结果发现，这些人发
现了300颗不同种类的鲨鱼牙齿，它们的年龄约为5000万年。此外，在这些发现物中，还有引人注目
的6梁珊瑚标本。有几个人甚至下到了更低的地方，检查台阶的尽头是一个50米的悬崖。从悬挑的粉
笔飞檐下传来敲门声。他们在斜坡上发现了一个巨大的珊瑚标本——巩膜珊瑚，在凿子和锤子的帮助

3–5455

Атырау облысы 下，他们很难把它从岩石上分离出来。我们对大量的发现感到满意，回到了营地。我们吃了午饭。由
тарихи-өлкетану 于在强风下很难进行研究，我们决定找一条路，开车去地平线上可见的美丽白垩山脊。留下了一条
横穿Shilisay高原的大峡谷。我们又一次艰难地从塔拉基山向北攀登了数百公里的高原。从前，每隔
музейі 3-4公里就有牧羊人住在这里，但现在这里已经是一片荒芜的地方了。
Историко-
краеведческий музей 白垩山脊，我们想找到一条路，我第一次在去年的第二次探险中近距离看到。我们检查了一段白
Атырауской 垩岩，当时的绰号是叶兹霍夫，因为这种海胆化石的堆积在任何地方都从未见过。爬上白垩丘后，我
对眼前的全景感到惊讶。白垩山脊伸展得很远，让人想起一排排被雪覆盖的细长云杉。我带着其中一
области 个家伙，以轻快的步伐，有时还跑过去。峭壁似乎离得很近，但走了两公里，我们才意识到还有同样
Atyrau Local 的距离可以去。太阳快要飞出地平线了，我们只好回去了。但是，探索一个新的、还未被探索的高原
地区的愿望并没有离开我。
History
Museum 轮班人员继续在铁轨上留下印记，铁轨已经开始长满，但我们要找的路并不存在。回来一点后，
Atyrau bölgesi 我们决定为珍爱的岩石铺路。为了以防万一，这些人手持冰斧，开始寻找办法。一片狭长的低地延伸
Yerel Tarih 在我们和对面的低矮的山丘之间，中间被一条浅沟割断。我们得找个地方让车子克服它。倒班营地被
一只小蚂蚁落在后面，没有一个方便的地方横穿沟壑。他们不得不在相互缠绕的荆棘丛中行走，这些
Müzesi 草掩盖了沿途遇到的坑坑洼洼。那些家伙已经累了，梦想着能有一次穿越的梦想已经离开了他们。幸
阿特劳州历史与地 好司机猜到是开车过来的。我们决定回到营地。

方志博物馆 汽车沿着低地行驶，我还想修一条新路。地形似乎变得平坦了，我决定再去搜索。
这条险峻的沟壑现在已经变成了几条又窄又深的沟壑，跌入其中很危险。他走到了一个地势更平
ПАЛЕОНТОЛОГИЯ * PALEONTOLOGY * PALEONTOLOJİ * 古生物學 坦草丛低矮的地方继续前行。前面一条深达6米的沟壑已经开始露出水面，从侧面望去，穿过整个低
地，我终于看到了一个没有车辙的平坦表面。我去了另一边。没错，车可以通过。爬了一座又一座
山，检查了两座山之间的区域。现在你可以回到车上，铺路了。
到达另一座山顶的最后一米，现在终于是期待已久的岩石在我们面前展现了其独特的全景。我们

34

希望沿着这片尚未开发的土地尽快走一条新路线。 首先，我们去了最高的岩石，以便从上方查看该 Атырау облысы
区域。 在我们眼前打开的全景令人叹为观止：据肉眼所见，有一片混乱的低矮而奇异的白垩岩。 我 тарихи-өлкетану
们沿着峡谷走到脚下，开始搜寻 музейі
Историко-
很快就清楚地发现，在高原的其他地方不会有这样的发现，我们决定不更深入这片区域，而是去 краеведческий музей
开车，同时检查岩石。 突然，在我们前面的脚下，出现了一个小凹陷，其中产下五个小鸡蛋，上面 Атырауской
染有灰棕色斑点。 他们摸起来很冷。 当然，我们不会知道春天这里发生了什么悲剧。 области
Atyrau Local
我的一个学生叫如斯兰一如既往地仔细检查了每块岩石，把我们抛在了后面。 我们只有在靠近 History
变速箱时才注意到这一点。 他们开始鸣喇叭。 三个家伙爬上了离我们两百米的岩石，开始给他打电 Museum
话。 如斯兰（Ruslan）仅在十五分钟后出现，并自豪地开始展示这些发现，其中海胆奇妙的标本。 Atyrau bölgesi
Yerel Tarih
一夜过去了，毫无意外。正如你所见，风已经厌倦了我们帐篷的飘动，它只因它们轻微的摇摆而 Müzesi
想起自己。下日，我们决定沿着斜坡，在营地附近寻找化石。服务员要求和我们一起去，答应提前回 阿特劳州历史与地
来有时间准备午餐。越过了白垩山脊5米长的马鞍，我们发现自己身处一个三面环山的地区，只有在 方志博物馆
西北部，沙漠的全景才展现在我们眼前。我们面前是几个地方，散落着石块碎片，被5-8米的沟壑隔
开。他们开始探索这个地区。 ПАЛЕОНТОЛОГИЯ * PALEONTOLOGY * PALEONTOLOJİ * 古生物學

我下到峡谷里去察看它陡峭的斜坡。走了大约4米后，我注意到一个不寻常的物体，在斜坡的凹
陷处变成了黄色，我伸出手来，用刀撬开它，把恐龙的大腿骨从岩石中解救出来。这些人立刻振作起
来，以极大的热情继续搜寻。他们仔细检查了这个地区。敲击声不绝于耳——那些拿着锤子寻找化石
的人砸碎了结石。我们在石头里发现了双壳类软体动物，骨头碎片，菊石，鱼鳞印。里面发现一条鱼
尾的烙印钩头形式。午饭后我们继续搜寻。我们发现了一些菊石的标本——现在已经灭绝的现代鹦鹉
螺的祖先，漂浮在太平洋的水柱上，还有一些普通海胆、脊椎动物、恐龙骨骼的化石，更有趣的是。
黄昏时分，他们回到营地，艰难地拎着装满珍贵物品的袋子。。。

我远征的目的不仅是为了尽可能多地了解我自己的小家园，而且要把这些知识传授给尽可能多的
追随者，孩子们，教会他们热爱祖国的美好历史和美丽的自然。

尤里·帕斯托霍夫（Yuri Pastukhov）,
哈萨克斯坦功勋文化工作者，古生物学者

35

Атырау облысы ПАЛЕОНТОЛОГИЯ * PALEONTOLOGY * PALEONTOLOJİ * 古生物學
тарихи-өлкетану

музейі
Историко-
краеведческий музей
Атырауской

области
Atyrau Local

History
Museum
Atyrau bölgesi
Yerel Tarih

Müzesi
阿特劳州历史与地

方志博物馆

36

* PALEONTOLOGY * PALEONTOLOJ * 古生物學Атырау облысы
тарихи-өлкетану
Л музейі
Историко-
Л краеведческий музей
Атырауской
области
Atyrau Local
History
Museum
Atyrau bölgesi
Yerel Tarih
Müzesi
阿特劳州历史与地
方志博物馆

37

Атырау облысы ПАЛЕОНТОЛОГИЯ * PALEONTOLOGY * PALEONTOLOJİ * 古生物學
тарихи-өлкетану

музейі
Историко-
краеведческий музей
Атырауской

области
Atyrau Local

History
Museum
Atyrau bölgesi
Yerel Tarih

Müzesi
阿特劳州历史与地

方志博物馆

38

Б БАСАЯҚТЫ МОЛЛЮСКАЛАР КЛАСЫ (CEPHALOPODA) Атырау облысы
асаяқты моллюскалар – белсенді түрде тіршілік ететін жоғары сатыдағы моллюскалар. тарихи-өлкетану
Оларға қазіргі сегізаяқтар, каракатицалар, кальмарлар және өліп біткен белемниттер, музейі
аммониттер, наутилидтер жатады. Бұлар тек қана теңізде тіршілік етіп, жылдам қозғалатын Историко-
стеногалиндік жыртқыштар. краеведческий музей
Басаяқтылардың жұмсақ денесі екі жақты симметриялы, бір жазықтықта бұрала оралған Атырауской
бақалшақтың ішінде жатады. Денесі бақалшақтың ішкі қабырғасына бұлшық етпен бірігеді, области
негізінен олар бақалшаққа біртұтас жабысып жатады. Atyrau Local
Бақалшақ әктасты, екі қабатты болып келеді: сыртқысы – фарфор тәрізді, ал ішкісі – History
құлпырма інжулі. Бақалшақ ішкі жағында қалқалармен камераларға бөлінеді. Museum
Соңғы камерада жұмсақ денесі орналасады, бұл жәндік тұратын камера деп аталады. Atyrau bölgesi
Камералардың басқалары іші бос, газға (азотқа) толтырылған қуыс болады және олар – ауа Yerel Tarih
камералары деп аталады. Müzesi
Сөйтіп, басаяқтылар бақалшағы гидростатикалық аппарат тәрізді, бұл моллюскаға судың 阿特劳州历史与地
бетінде қалқуға, суға сүңгуге мүмкіндік береді. Қалқалардың тесігі арқылы сифон (дененің артқы 方志博物馆
бөлігінің өсіндісі) өтеді.
Сифон камераларды газбен қамтамасыз етеді және қысымды реттейді. Ауыз бөлігінде мүйіз ПАЛЕОНТОЛОГИЯ * PALEONTOLOGY * PALEONTOLOJİ * 古生物學
тәрізді жақтары болады. Ал кеңірдектегі үккіш қоректі ұсақтайды.
Ауыз бөлігі қармалауыштармен айнала қоршалып тұрады, олар бұлшықетті, қозғалмалы.
Қармалауыштар көмегімен жәндіктер қозғалып жүреді, жемді қармап алады және жауларынан
қорғанады.
Олардың соңғы жағында көптеген сорғыштар орналасқан. Кейбір жәндіктердің жеке
қармалауыштарында сорғыштардың саны 300-ге дейін жетеді. Басының астыңғы бөлігінде
қапшық пішінді мантия қуысы ашылады.
Осы қуыстан су едәуір күшпен сыртқа шығады да, моллюсканы артқы бөлігімен ілгері қарай
реактивті түрде итеріп жүргізеді. Жүйке жүйесі жақсы дамыған. Бас бөлігіндегі жүйке түйіндері
шеміршек капсуламен қоршалған. Мантия қуысында тыныс алу мүшелері – 2 немесе 4 желбезек
орналасады.

Г КЛАСС ГОЛОВОНОГИХ МОЛЛЮСКОВ (CEPHALOPODA) 39
оловоногие моллюски – моллюски верхних стадий активной жизнедеятельности. К ним
относятся современные осьминоги, каракатицы, кальмары и вымершие белемниты, аммониты,
наутилоиды.
Это стеногалинные хищники, которые обитают только в море и быстро передвигаются.
Мягкое тело головоногих, характеризующихся двусторонней симметрией, находится в ракушке,
свернутой в одной плоскости. Тело проникает внутримышечно к внутренней стенке раковины,
в основном они прилипают к раковине. Раковина известняковая, состоит их двух слоев: снаружи
как фарфоровая, а изнутри как перламутровая жемчужина. Внутренняя сторона раковины
разделена перегородками на камеры. В последней камере располагается мягкое тело, которое
называется камерой, где живет насекомое. Остальные камеры пустые, полые, заполненные
газом (азотом), и называются воздушными камерами.
Именно поэтому раковины головоногих как гидростатический аппарат, что позволяет
моллюску всплывать на поверхности воды и нырять в воду. Через отверстие перегородок
проходит сифон (отросток задней части тела). Сифон обеспечивает газом камеры и регулирует
давление. В ротовой части имеются рогообразные челюсти. А измельчитель в горле размельчает
пищу. Ротовая часть окружена шупальцами, они мышечные, подвижные.
С помощью щупальцев насекомые двигаются, захватывают наживку и защищаются от врагов.
На конечной части расположены многочисленные присоски.
В отдельных щупальцах некоторых насекомых количество присосок достигает 300.
В нижней части головы открывается полость мантии в форме мешка. Из этой полости вода
выводится силой наружу и реактивно толкает моллюска вперед.
Хорошо развита нервная система. Узлы нервов в части головы окружены хрящевой капсулой.
В полости мантии располагаются органы дыхания – 2 или 4 жабры.

Атырау облысы C CEPHALOPODA
тарихи-өлкетану ephalopods are mollusks of the upper stages of active life. These include modern octopuses,
cuttlefish, squid, and extinct belemnites, ammonites, and nautilids.
музейі These are stenohaline predators that live only in the sea and move quickly. The soft body of cephalopods is
Историко- characterized by two-sided symmetry, located in a shell rolled in one plane. The body penetrates intramuscularly
краеведческий музей to the inner wall of the shell, mostly they stick to the shell. The shell is limestone and consists of two layers: on
Атырауской the outside – like porcelain, and on the inside – like a pearl. The inner side of the shell is divided by partitions
into chambers. The last chamber contains a soft body called the chamber where the insect lives. The rest of the
области chambers are empty, hollow, filled with gas (nitrogen) and called air chambers.
Atyrau Local That is why the shells of cephalopods are like a hydrostatic apparatus, which allows the mollusk to float to
the surface of the water and dive into the water. A siphon (process of the back of the body) passes through the
History opening of the partitions. The siphon provides gas to the chambers and regulates the pressure. There are horn-
Museum like jaws in the mouthparts. And the chopper in the throat crushes the food. The mouthpart is surrounded by
Atyrau bölgesi tentacles, they are muscular, mobile.
Yerel Tarih With the help of tentacles, insects move, grab bait and defend themselves from enemies. Numerous
suction cups are located on the end part.
Müzesi In individual tentacles of some insects, the number of suction cup reaches up to 300. In the lower part of
阿特劳州历史与地 the head, the mantle cavity opens in the form of a bag. From this cavity, water is forced outward and reactively
pushes the mollusk from the back side forward.
方志博物馆 The nervous system is well developed. Nerve nodes in the part of the head are surrounded by a cartilage
capsule. Respiratory organs are located in the mantle cavity – 2 or 4 gills.
ПАЛЕОНТОЛОГИЯ * PALEONTOLOGY * PALEONTOLOJİ * 古生物學
K KAFADANBACAKLI YUMUŞAKÇALAR SINIFI (CEPHALOPODA)
afadan bacaklı yumuşakçalar – aktif yaşamın üst aşamalarının yumuşakçaları. Bu sınıfta modern
ahtapotlar, mürekkep balığı, kalamar ve soyu tükenmiş belemnitler, ammonitler, deniz balıkları bulunur.
Bunlar sadece denizde yaşayan ve hızlı hareket eden stenohalin avcılarıdır. İki taraflı simetri ile karakterize
olan kafadanbacaklıların yumuşak gövdesi, tek bir düzlemde yuvarlanmış bir kabukta bulunur. Gövde kas
içinden kabuğun iç duvarına nüfuz eder, esas olarak kabuğa yapışırlar. Kabuk kireçtaşıdır, iki katmandan oluşur:
dışta porselen gibi ve içte inci incisi gibi. Kabuğun iç tarafı odalara bölünmüştür.
Son oda, böceğin yaşadığı oda adı verilen yumuşak bir gövdeye sahiptir. Odaların geri kalanı boş, içi
boş, gazla (nitrojen) dolu ve hava odaları olarak adlandırılıyor. Bu nedenle kafadanbacaklıların kabukları,
yumuşakçaların su yüzeyinde yüzmesine ve suya dalmasına izin veren hidrostatik bir aparat gibidir. Septanın
açıklığından bir sifon (vücudun arka kısmı) geçer. Sifon, odalara gaz sağlar ve basıncı düzenler. Ağzın boynuz
benzeri çeneleri vardır.
Boğazdaki doğrayıcı yemeği öğütüyor. Ağız kısmı dokunaçlarla çevrilidir, kaslı ve hareketlidirler.
Dokunaçların yardımıyla böcekler hareket eder, yem yakalar ve kendilerini düşmanlardan korurlar. Sonunda
çok sayıda vantuz var.
Bazı böceklerin tek tek dokunaçlarında vantuz sayısı 300’e kadar ulaşır. Başın alt kısmında torba şeklinde
bir manto boşluğu açılır. Bu boşluktan su dışarıya doğru itilir ve yumuşakçayı tepkisel olarak arka taraftan öne
doğru iter. Sinir sistemi iyi gelişmiştir.
Başın bir kısmındaki sinir düğümleri kıkırdaklı bir kapsülle çevrilidir. Solunum organları, manto boşluğunda
bulunur - 2 veya 4 solungaç vardır.

40

软 软体动物头足纲 (CEPHALOPODA) Атырау облысы
тарихи-өлкетану
体动物门(Mollusca)头足纲(Cephalopoda)所有种类的通称，现存约650种，全部海产， музейі
Историко-
如章鱼(octopus)、乌贼(cuttlefish)、鹦鹉螺(nautilus)、枪乌贼(squid)等。 краеведческий музей
Атырауской
生物学特性 行动敏捷灵活， 利用喷射水流形成的反作用力，推动身体运动。海水从外套腔口进 области
Atyrau Local
入，然后， 漏斗肌和外套肌使闭锁突和闭锁槽迅速嵌合， 将腔口关闭， 接着， 外套收缩， 使海水 History
Museum
通过漏斗急速喷出。随着漏斗口向各个方向转动， 水流的反作用力使其具有前后左右活动的机动能 Atyrau bölgesi
Yerel Tarih
力，特别是急速后退时，逸网率较高， 对拖网的渔获效率有较大的影响。柔鱼类、枪乌贼类和乌贼 Müzesi
阿特劳州历史与地
类的外套肌肉系统发达， 喷水推进能力强; 蛸类的外套肌肉系统不发达， 喷水推进能力弱， 但常 方志博物馆

以其长腕交替着地， 移动身体， 在海底和岩礁间爬行， 或在底部水层中划行。

如此命名这类动物是因为这些动物的运动器官靠近头部。它们没有传统软 体动物的足，头足类

动物的运动器官叫做触手。大陆架中的头足类动物包括章鱼、鱿鱼和乌贼。它们都是纯肉食性动物， ПАЛЕОНТОЛОГИЯ * PALEONTOLOGY * PALEONTOLOJİ * 古生物學

利用带有吸盘的触手诱捕猎物，然后将捕获的食物送到喙状的嘴里。头足类动物的嘴十分适合咬断并

撕碎肉食。

头足类动物的特征之一是有高级的神经系统，它们的头是无脊椎动物中最大的，可以处理信息、

学习本领。头足类动物脑子里的大多数信息来自发达的眼睛。它们的触角对水中的化学物质很敏感，

可以为动物提供关于周围环境的各种信息。

头足类动物躲避食肉动物有两种办法：迷惑和伪装。许多头足类动物会喷出像烟幕弹一样的墨汁

迷惑侵犯者，从而迅速逃跑。有的头足类动物会用墨汁损害侵犯者的嗅觉，还有一些喷出的墨汁里有

生物发光物质。

头足类动物也可以改变身体的颜色，把自己混藏在各种生活环境中

41

Атырау облысы БЕЛЕМНИТ (BELEMNITIDA)
тарихи-өлкетану Мерзімделуі: мезозой эрасы
Материалы: тасқа айналған та­биғи қалдық
музейі Өлшемі: 10,5 х 1 см; 11,2 х 1,2 см; 12 х 11 см; 11,5 х 1,5 см; 10 х 1,5 см
Историко- Табылған орны: Ақкерегеш­ ың үстірті, 1997 жыл
краеведческий музей Есептікбелгісі: ПМ НҚ 0001/1–5
Атырауской
Белемнит – басаяқты моллюс­кілер класына жат­ ат­ ын, өліп біткен омыртқасыз жануарлар от­ряды.
области Тас көмір кезеңінен бастап палеогенге дейі­н теңізде тіршілік еткен. Қазбадан табылған белемниттердің
Atyrau Local қармақша иілген 5 жұп аяқтары, суда жүзуге бейімделген үлкен көзі, сіңір жақтары, қорғ­ аныш қызметін
атқаратын ерекше секреция бездері, жұмсақ денесінің ішінде 3 бөліктен тұр­­ а­т­ ын (фрагмокон, проостракум
History және ростр) ба­қалш­ ағы болған.
Museum
Atyrau bölgesi
Yerel Tarih

Müzesi
阿特劳州历史与地

方志博物馆

ПАЛЕОНТОЛОГИЯ * PALEONTOLOGY * PALEONTOLOJİ * 古生物學 БЕЛЕМНИТ (BELEMNITIDA)
Период: эра мезозой
Материал: окаменелые природные останки
Размер: 10,5 х 1 см; 11,2 х 1,2 см; 12 х 11 см; 11,5 х 1,5 см; 10 х 1,5 см
Место обнаружения: Устюрт Аккергешен, 1997 год
Учетная отметка: МП ОФ 0001/1-5

Белемнит – отряд вымерших беспозвоночных животных, относящийся к классу головоногих
моллюсков. От каменноугольного периода до палеогена обитали в море. В обнаруженных
раскопках белемнитов были 5 пар изогнутых ножек, большой глаз, приспособленный для плавания
в воде, сухожилия, специфические железы секреции, выполняющие защитную функцию, раковина,
состоящая из трех частей (фрагмокон, проостракум и ростр), внутри мягкого тела.

BELEMNITIDA
Period: Mesozoic
Material: natural fossils
Size: 10.5 x 1 cm; 11.2 x 1.2 cm; 12 x 11 cm; 11.5 x 1.5 cm; 10 x 1.5 cm
Location: Akkergeshen Ustyurt, 1997
Record: PM CE 0001/1-5

Belemnite is a group of extinct invertebrates bel­on­ging to the class of cephalopods. They lived in the sea
from the Carboniferous to the Paleogene. In the discovered excavations of belemnites there wer­e 5 pairs of
curved legs, a large eye adapted for swim­ming in water, tendons, specific secretion glands that perform a
protective function, a shell consisting of 3 parts (phragmocone, proostracum and rostrum) ins­ i­de a soft body.

BELEMNİT (BELEMNITIDA)
Dönem: Mezozoik zaman
Malzeme: fosilleşmiş doğal kalıntılar
Boyut: 10,5 х 1 cm; 11,2 х 1,2 cm; 12 х 11 cm; 11,5 х 1,5 cm; 10 х 1,5 cm
Keşif yeri: Akkergeshen Ustyurtu, 1997
Kayıt işareti: PM AF 0001/1-5

Belemnit - kafadanbacaklılar sınıfına ait bir grup soyu tükenmiş omurgasızdır. Karboniferden Paleoj­ene
kadar denizde yaşadılar. Keşfedilen belemnit kazılarında 5 çift kavisli bacak, suda yüzmeye uyarl­anmış büyük
bir göz, tendonlar, koruyucu bir işlevi yerine getiren özel salgı bezleri, yumuşak bir vücut için­de 3 parçadan
(phragmocon, proostracum ve kürs­ ü) oluşan bir kabuk vardı

箭石类 (BELEMNITIDA)

时期:中生代
材料:天然化石
尺寸: 10,5 х 1 厘米; 11,2 х 1,2 厘米; 12 х 11 厘米; 11,5 х 1,5 厘米; 10 х 1,5 厘米
发现地点: 阿克格森乌斯丘特，在1997年
注册标记:古生物学博物馆主要基金0001/1-5

箭石类动物（学名：Belemnoidea），旧作箭石下纲，是一种已经灭绝头足纲生物的分支，生活
在泥盆纪至白垩纪之间。在发现的贝伦石发掘中，有5对弯曲的腿，一只适合在水中游泳的大眼，
肌腱，起保护作用的特殊分泌腺，一个由3个部分（闭锥（软体动物的），前胸膜和喙）组成的

42 壳。

ПАЛЕОНТОЛОГИЯ * PALEONTOLOGY * PALEONTOLOJİ * 古生物學Атырау облысы
тарихи-өлкетану
музейі
Историко-
краеведческий музей
Атырауской
области
Atyrau Local
History
Museum
Atyrau bölgesi
Yerel Tarih
Müzesi
阿特劳州历史与地
方志博物馆

43

Атырау облысы БОР ЖЫНЫСЫНДАҒЫ БЕЛЕМНИТ
тарихи-өлкетану Мерзімделуі: мезозой эрасы
Материалы: тасқа айналған табиғи қалдық
музейі Өлшемі: 5 х 0,8 см
Историко- Табылған орны: Ақтолағай үстірті, 1997жыл
краеведческий музей Есептік белгісі: ПМ НҚ 318
Атырауской
Органикалық (зоогендік) бор шөгінді жынысы милл­ иондаған жыл бұрын теңіз организмдерінің
области қалдықтарынан пайда болып, тасқа айналған ірі бор жыныстарынан құралған.
Atyrau Local
Бор жынысындағы белемнит теңіз және мәрмәр жыныстарынан құралып, оның ростры борлы шөгінді
History жыныстардың қалдығында орналасқан. Ақтолағай бор тауларынан табылған.
Museum
Atyrau bölgesi
Yerel Tarih

Müzesi
阿特劳州历史与地

方志博物馆

ПАЛЕОНТОЛОГИЯ * PALEONTOLOGY * PALEONTOLOJİ * 古生物學 БЕЛЕМНИТ В МЕЛОВЫХ ПОРОДАХ
Период: эра мезозой
Материал: окаменелые природные останки
Размер: 5 х 0,8 см
Место обнар.: Устюрт Актолагай, 1997 год
Учетная отметка: МП ОФ 318

Осадочная порода органического (зоогенного) мела состоит из окаменелых крупных меловых пор­ од,
образованных миллионы лет назад из ос­танков морских организмов.

Белемнит меловой породы состоит из морских и мраморных пород и находится в остатках меловых
осадочных пород ростр. Был найден в меловых горах Актолагай.

BELEMNITE IN CHALKY ROCKS
Period: Mesozoic
Material:natural fossils
Size: 5 x 0.8 cm
Location: Aktolagay Ustyurt, 1997
Record: PM CE 318

Sedimentary rock of organic (zoogenic) chalk cons­ ists of fossil large chalk rocks formed millions of years ago
from the remains of marine organisms.

Belemnite of the chalky rock consists of marine and marble rocks and is found in the remains of the chalk­ y
sedimentary rocks of the rostrum. Aktolagay was fou­ nd in the chalk mountains.

KRETASE KAYALARDAKİ BELEMNİT
Dönem: Mezozoik zaman
Malzeme: fosilleşmiş doğal kalıntılar
Boyut: 5 х 0,8 cm
Keşif yeri: Aktolagay Ustyurtu, 1997
Kayıt işareti: PM AF 318

Organik (zoojenik) tebeşir tortul kayası, deniz org­ anizmalarının kalıntılarından milyonlarca yıl önce olu­şan
fosilleşmiş büyük tebeşir kayalarından oluşur.

Kretase Belemniti, deniz ve mermer kayalardan olu­şur ve rostranın kretase tortul kayalarının kalıntılarında
bulunur. Aktolagay’ın tebeşir dağlarında bulundu.

白垩纪箭石类

时期: 中生代
材料: 天然化石
尺寸: 5 х 0,8厘米
发现地点: 阿克格森乌斯丘特，在1997年
注册标记: 古生物学博物馆主要基金318

有机（生动物）白垩沉积岩由数百万年前海洋生物遗骸形成的大型白垩岩化石组成。
白垩纪贝伦石由海相和大理岩组成，在罗斯特拉的白垩纪沉积岩遗迹中发现。阿克托拉盖是在白
垩山脉发现的。

44

ПАЛЕОНТОЛОГИЯ * PALEONTOLOGY * PALEONTOLOJİ * 古生物學Атырау облысы
тарихи-өлкетану
музейі
Историко-
краеведческий музей
Атырауской
области
Atyrau Local
History
Museum
Atyrau bölgesi
Yerel Tarih
Müzesi
阿特劳州历史与地
方志博物馆

45

Атырау облысы АММОНИТ (AMMONOIDEA)
тарихи-өлкетану Мерзімделуі: мезозой эрасы
Материалы: тасқа айналған табиғи қалдық
музейі Өлшемі: 5,5 х 4 см; 4 х 2,3 см; 4 х 3 см
Историко- Табылған орны: Маңғыстау үстірті, 1978 жыл
краеведческий музей Есептік белгісі: АОТӨМ НҚ 2995/а, б, в
Атырауской
Аммонит – девон кезеңінде тіршілік еткен басаяқты моллюскілер класына жататын өліп біткен
области омыртқасыз жануарлар отряды. Өз атауын аммониттер ежелгі иректелген мүйізді египет құдайы
Atyrau Local Аммонның құрметіне алды. Олардың бақалшағы гетероморфты және мономорфты болып келеді.
Бақалшағы бірнеше камераға бөлінген. Аммониттердің көп бөлігі нетон тобына жатады, яғни су
History түбінде еркін қозғалады. «Аммонитос» латынша ғылыми атауын 1789 жылы француз зоологы Жан
Museum Брюгье берген. Олар динозаврлармен қатар бор палеоген дәуірінде жойылып кеткен.
Atyrau bölgesi
Yerel Tarih

Müzesi
阿特劳州历史与地

方志博物馆

ПАЛЕОНТОЛОГИЯ * PALEONTOLOGY * PALEONTOLOJİ * 古生物學 АММОНИТ (AMMONOIDEA)
Период: эра мезозой
Материал: окаменелые природные останки
Размер: 5,5 х 4 см; 4 х 2,3 см; 4 х 3 см
Место обнаружения: Устюрт Мангистау, 1978 год
Учетная отметка: ИКМАО ОФ 2995/а, б, в

Аммонит – отряд вымерших беспозвоночных животных, относящийся к классу головоногих
моллюсков, обитавших в девонский период. Свое название аммониты получили в честь древнего
египетского бога с закрученными рогами Аммона. Их раковины являются гетероморфными и
мономорфными. Раковина разделена на несколько камер. Большая часть аммонитов относится к
группе нетонов, т.е. свободно передвигаются на дне воды. Латинское научное название «аммонитос»
было дано французским зоологом Жаном Брюгье в 1789 году. Они вымерли вместе с динозаврами в
эпоху мелового палеогена.

AMMONOIDEA
Period: Mesozoic
Material: natural fossils
Size: 5.5 x 4cm; 4 x 2.3 cm; 4 x 3 cm
Location: Mangistau Ustyurt, 1978
Record: ALHM CE 2995/a, b, c

Ammonite is a group of extinct invertebrates belonging to the class of cephalopods that lived in the
Devonian period. The ammonites got their name in honor of the ancient Egyptian god with twisted horns
of Ammon. Their shells are heteromorphic and monomorphic. The shell is divided into several chambers.
Most of the ammonites belong to the group of nectons, i.e. move freely at the bottom of the water. The
Latin scientific name "Ammonitos" was given by a French zoologist Jean Bruguière in 1789. They became
extinct along with dinosaurs during the Cretaceous Paleogene.

AMMONİT (AMMONOIDEA)
Dönem: Mezozoik zaman
Malzeme: fosilleşmiş doğal kalıntılar
Boyut: 5,5 х 4 cm; 4 х 2,3 cm; 4 х 3 cm
Keşif yeri: Mangistau Ustyurtu, 1978
Kayıt işareti: ABYTM AF 2995/а, б, в

Ammonit, Devoniyen döneminde yaşamış kafadanbacaklılar sınıfına ait soyu tükenmiş bir omurgasız
grubudur. Ammonitler, adlarını eski Mısır tanrısı onuruna Ammon'un bükülmüş boynuzlarına bezendiği
için aldılar. Kabukları heteromorfik ve monomorfiktir. Kabuk birkaç bölmeye ayrılmıştır.

Ammonitlerin çoğu ağ grubuna aittir, yani suyun dibinde serbestçe hareket edebilirdi. Latince bilimsel
adı "Ammonitos", 1789'da Fransız zoolog Jean Brugier tarafından verildi. Kretase Paleojeni sırasında
dinozorlarla birlikte nesli tükendi.

46

Атырау облысы ПАЛЕОНТОЛОГИЯ * PALEONTOLOGY * PALEONTOLOJİ * 古生物學
тарихи-өлкетану
музейі
Историко-
краеведческий музей
Атырауской
области
Atyrau Local
History
Museum
Atyrau bölgesi
Yerel Tarih
Müzesi
阿特劳州历史与地
方志博物馆

菊石类 (AMMONOIDEA)
时期:中生代
材料:天然化石
尺寸:5,5 х 4 厘米; 4 х 2,3 厘米; 4 х 3 厘米
发现地点:曼格斯套乌斯丘特，在1978年
注册标记:根据阿特劳州历史方志博物馆主要基金 2995/а,б, в

菊石类是头足纲的一个目，或一个亚纲。菊石最早出现于泥盆纪初期，中生
代趋与极盛，白垩纪末期绝灭。化石见于海相泥盆系到白垩系。为有壳类型，很
多菊石食肉成性。对编制地质年代十分有用.因它的通常具有古埃及神与扭曲的
阿蒙角得名。壳以具高度弯曲和复杂的缝合线为特征，并以此与鹦鹉螺区别。
1789年，法国动物学家让·布鲁吉尔（Jean Brugier）赋予了拉丁学名“Ammonitos”。菊石的大
多数属在三叠纪末趋向绝灭，但少数属残存下来并发展，白垩纪期间演变为各种形态，以复杂的交
织缝合线为特征，称菊石

47

Атырау облысы НАУТИЛИД (NAUTILIDA)
тарихи-өлкетану Мерзімделуі: мезозой эрасы
Материалы: тасқа айналған табиғи қалдық
музейі Өлшемі: 2,5 х 2 см; 3 х 2 см; 3,9 х 2,3 см; 3 х 2,8 см; 2 х 1,8 см
Историко- Табылған орны: Ақтолағай үстірті, 1997 жыл
краеведческий музей Есептік белгісі: ПМ НҚ 040; 045; 046; 051; 055
Атырауской
Наутилид – басаяқты моллюскалар отрядына жататын омыртқасыз жануарлар. Бақалшағы
области жалпақ, шар тәрізді, бұрала оралған, сифоны тар, орталықтық, сифон түтіктері түзу, қысқа, қосқыш
Atyrau Local сақиналар цилиндр тәрізді, қалқа сызығы түзу және сәл қатпарланған. Сифон бастапқы камерада
орталықты, бірақ соңғыларында құрсақ жағына қарай ауысады. Жәндік денесі тіршілік камерасының
History ішіне тартылғанда шанақтың (бақалшақтың) сағасы сыртқы жамылғымен (капюшонмен) жабысып
Museum моллюска суға сүңгиді, ал керісінше, басы мен қармалауыштары созылып шығып жатқан жағдайда
Atyrau bölgesi ол су бетінде жүзіп жүреді. Юра дәуірінде таралған.
Yerel Tarih

Müzesi
阿特劳州历史与地

方志博物馆

ПАЛЕОНТОЛОГИЯ * PALEONTOLOGY * PALEONTOLOJİ * 古生物學 НАУТИЛИД (NAUTILIDA)
Период: эра мезозой
Материал: окаменелые природные останки
Размер: 2,5 х 2 см; 3 х 2 см; 3,9 х 2,3 см; 3 х 2,8 см; 2 х 1,8 см
Место обнаружения: Устюрт Актолагай, 1997 год
Учетная отметка: МП ОФ 040; 045; 046; 051; 055

Наутилид – беспозвоночные животные, относящиеся к отряду головоногих моллюсков. Раковина
плоская, шаровидная, крученая, сифонная узкая, центральная, сифонная трубка прямая, короткая,
соединительные кольца цилиндрические, линия перегородки прямая и слегка расслоенная. Сифон в
первичной камере центрируется, но в конце перемещается в сторону брюшной полости. Когда тело
насекомого притягивается во внутреннюю камеру обитания, устье раковины прилипает к наружному
капюшону и моллюск погружается в воду, а наоборот, при растягивании головы и щупальцев он
плавает на поверхности воды. Существовали в юрском периоде.

NAUTILIDA
Period: Mesozoic
Material: natural fossils
Size: 2.5 x 2 cm; 3 x 2cm; 3.9 x 2.3 cm; 3 x 2.8 cm; 2 x 1.8 cm
Location: Aktolagay Ustyurt, 1997
Record: PM CE 040; 045; 046; 051; 055

Nautilids are invertebrates belonging to the cephalopods. The shell is flat, spherical, twisted, siphon
narrow, central, the siphon tube is straight, short, the connecting rings are cylindrical, the partition line
is straight and slightly stratified. The siphon in the primary chamber is centered, but at the end it moves
towards the abdominal cavity. When the insect's body is attracted to the inner chamber of its habitat, the
mouth of the shell sticks to the outer hood and the mollusk is immersed in water, and on the contrary,
when the head and tentacles are stretched, it floats on the surface of the water. They existed in the
Jurassic period.

NAUTİLİD (NAUTILIDA)
Dönem: Mezozoik zaman
Malzeme: fosilleşmiş doğal kalıntılar
Boyut: 2,5 х 2 cm; 3 х 2 cm; 3,9 х 2,3 cm; 3 х 2,8 cm; 2 х 1,8 cm
Keşif yeri: Aktolagay Ustyurtu, 1997
Kayıt işareti: PM AF 040; 045; 046; 051; 055

Nautilid, kafadanbacaklıların düzenine ait omur-gasızlardır. Kabuk düz, küresel, bükülmüş, dar sifonlu,
merkezli, düz sifon borulu, kısa, silindirik bağlantı halkalı, bölme hattı düz ve hafif tabakalıdır.

Birincil bölmedeki sifon ortalanmıştır, ancak sonunda karın boşluğuna doğru döner. Böceğin gövdesi
yaşam alanının iç odasına çekildiğinde, kabuğun ağzı dış kapağa yapışır ve yumuşakça suya batırılır, ancak
tam tersine baş ve dokunaçlar gerildiğinde su yüzeyinde yüzer. Jurassic dönemde vardı.

48

Атырау облысы * PALEONTOLOGY * PALEONTOLOJ * 古生物學
тарихи-өлкетану
Л музейі
Историко-
Л краеведческий музей
Атырауской
области
Atyrau Local
History
Museum
Atyrau bölgesi
Yerel Tarih
Müzesi
阿特劳州历史与地
方志博物馆

鹦鹉螺 (NAUTILIDA)
时期:中生代
材料:天然化石
尺寸:2,5 х 2 厘米; 3 х 2 厘米; 3,9 х 2,3 厘米; 3 х 2,8 厘米; 2 х 1,8厘米
发现地点:阿克雷格什恩乌斯丘特，在1997年
注册标记:古生物学博物馆主要基金 040; 045; 046; 051; 055

鹦鹉螺（学名：Nautiloidea）：是头足纲、鹦鹉螺科的海洋软体动物的通称。鹦鹉螺有螺旋状
外壳的软体动物，是现代章鱼、乌贼类的亲戚。鹦鹉螺的贝壳很美丽，构造也颇具特色，这种石灰
质的外壳大而厚，左右对称，沿一个平面作背腹旋转，呈螺旋形。

当昆虫的身体被其栖息地的内室吸引时，贝壳的嘴粘在外罩上，软体动物浸入水中，但相反，当
头部和触角伸展时，它漂浮在水面上。存在于侏罗纪时期。

49

4–5455

Атырау облысы ПАЛЕОНТОЛОГИЯ * PALEONTOLOGY * PALEONTOLOJİ * 古生物學
тарихи-өлкетану

музейі
Историко-
краеведческий музей
Атырауской

области
Atyrau Local

History
Museum
Atyrau bölgesi
Yerel Tarih

Müzesi
阿特劳州历史与地

方志博物馆

50