Палеонтология

ПАЛЕОНТОЛОГИЯ * PALEONTOLOGY * PALEONTOLOJİ * 古生物學Атырау облысы
тарихи-өлкетану
музейі
Историко-
краеведческий музей
Атырауской
области
Atyrau Local
History
Museum
Atyrau bölgesi
Yerel Tarih
Müzesi
阿特劳州历史与地
方志博物馆

251

Атырау облысы ПАЛЕОНТОЛОГИЯ * PALEONTOLOGY * PALEONTOLOJİ * 古生物學
тарихи-өлкетану

музейі
Историко-
краеведческий музей
Атырауской

области
Atyrau Local

History
Museum
Atyrau bölgesi
Yerel Tarih

Müzesi
阿特劳州历史与地

方志博物馆

252

Ү ҮЛКЕН МҮЙІЗДІ БҰҒЫ Атырау облысы
(MEGALOCEROS GIGANTEU) тарихи-өлкетану
лкен мүйізді бұғылар –   бұғылар  тұқымдасына жататын жойылып кеткен  жануар. Дене музейі
Историко-
бітімі ірі, биіктігі 2 метрдей, мүйізі үлкен, бірнеше ұшты, күрек тәрізді жалпақ, екі мүйізінің арасы краеведческий музей
3 метрден артық болған. Бас қаңқасының, тісінің және аяғының құрылысына қарағанда, ылғалы Атырауской
мол, шабындықты жерлерді мекендеген. Плейстоценнің  екінші жартысында (шамамен 400 мың области
жыл бұрын) Еуразияның  солтүстік аймақтарында тіршілік еткен. Үлкен мүйізді бұғының қаңқа Atyrau Local
қалдықтары Ирландияның шымтезекті жерлерінен көп табылған. History
Museum
Үлкен мүйізді бұғы мамонттармен бірге тіршілік еткен жануарлар тобына жатады. Atyrau bölgesi
Yerel Tarih
Müzesi
阿特劳州历史与地
方志博物馆

Б БОЛЬШЕРОГИЙ ОЛЕНЬ * PALEONTOLOGY * PALEONTOLOJ * 古生物學
MEGALOCEROS GIGANTEU)
ольшерогий олень – вымершее животное, относящееся к семейству оленей. Телосложение

крупное, высота около 2 метров, крупный рог с несколькими концами, лопатовидный плоский,
между двумя рогами более 3 метров. По строению головных скелетов, зубов и ног он обитал во
влажных, сенокосных угодьях. Во второй половине плейстоцена (около 400 тысяч лет назад) обитал
в северных регионах Евразии. Останки скелета большерогого оленя были найдены больше всего в
торфянистых землях Ирландии.

Большерогий олень относится к группе животных, обитавших вместе с мамонтами.

T IRISH ELK
(MEGALOCEROS GIGANTEU)
he Irish elk is an extinct animal belonging to the Cervidae. The body is large, about 2 meters in

height, large horn, with several ends, spade-shaped flat, between the two horns more than 3 meters.
According to the structure of the head skeletons, teeth and legs, it lived in wet hayfields. In the second half
of the Pleistocene (about 400 thousand years ago), it lived in the Northern regions of Eurasia. The skeletal
remains of the Irish elk were found more in the peatlands of Ireland.

Irish elk belongs to a group of animals that lived together with mammoths.

B BUYUK BOYNUZLU GEYİK Л
(MEGALOCEROS GIGANTEU)
üyük boynuzlu geyik, geyik ailesine ait soyu tükenmiş bir hayvandır. Yapı büyük, yaklaşık 2 metre

yüksekliğinde, büyük bir boynuz, birkaç uçlu, kürek şeklinde düz, iki boynuz arasında 3 metreden fazla. Baş
iskeletlerinin yapısına, dişleri ve bacaklarına göre ıslak, otlaklarda yaşıyordu. Pleistosen'in ikinci yarısında
(yaklaşık 400 bin yıl önce) Avrasya'nın kuzey bölgelerinde yaşadı. Büyük boynuzlu bir geyik iskeletinin
kalıntıları, İrlanda'nın turbalıklarında daha fazla bulundu.

Büyük boynuzlu geyik, mamutlarla yaşayan hayvan grubuna aittir.

大 大角鹿 Л
MEGALOCEROS GIGANTEU)

角鹿是一种已灭绝的动物，属于鹿科。建筑物很大，高约2米，是一个大号角，有多

个末端，铲形扁平，两个角之间的距离超过3米。根据头部骨骼，牙齿和腿部的结构，他生活在潮

湿的干草地中。在更新世的后半期（大约40万年前），他住在欧亚大陆的北部地区。大角鹿骨骼的

遗骸在爱尔兰的泥炭地中发现得更多。 253

大角鹿属于与猛mm象一起生活的动物。

Атырау облысы ЕРТЕДЕГІ БҰҒЫНЫҢ МҮЙІЗІ
тарихи-өлкетану Мерзімделуі: кайнозой эрасы
Материалы: сүйек
музейі Өлшемі: мүйізінің ұзындығы 1 м, бас сүйегінің ұзындығы 52 см, шеке аралығының ұзындығы 12 см;
Историко- салмағы 12,40 кг
краеведческий музей Табылған орны: Батыс Қазақстан облысы, 1973 жыл
Атырауской Есептік белгісі: АОТӨМ НҚ 2985

области РОГА ДРЕВНЕГО ОЛЕНЯ
Atyrau Local Период: кайнозойская эра
Материал: кости
History Размер: длина рога 1 м, длина черепа 52 см, длина интервала виска 12 см; вес 12,40 кг
Museum Место обнаружения: Западно-Казахстанская область, 1973 год
Atyrau bölgesi Учетная отметка: ИКМАО ОФ 2985
Yerel Tarih
HORNS OF AN ANCIENT DEER
Müzesi Period: Cenozoic
阿特劳州历史与地 Material: bones
Size: horn length 1m, skull length 52 cm, temple interval length 12 cm; weight 12.40 kg
方志博物馆 Location: West Kazakhstan Region, 1973
Record: ALHM CE 2985
ПАЛЕОНТОЛОГИЯ * PALEONTOLOGY * PALEONTOLOJİ * 古生物學
ANTİK GEYİK BOUYNUZLARI
Dönem: Kainozoik zaman
Malzeme: kemikler
Boyut: boynuz uzunluk - 1 m, kafaraşı uznuluk - 52 cm, tapınak aralığı uzunluk -
12 cm; ağırlık - 12,40 kg
Keşif yeri: Batı Kazakistan bölgesi, 1973
Kayıt işareti: ABYTM AF 2985

大角鹿鹿角
时期：新生代
材质：骨头
大小：角长1 m，头骨长52 cm，太阳穴长12 cm；重量12.40公斤
发现地点：西哈萨克斯坦地区，1973年
注册商标：根据阿特劳州历史方志博物馆主要基金 2985

254

* PALEONTOLOGY * PALEONTOLOJ * 古生物學Атырау облысы
тарихи-өлкетану
Л музейі
Историко-
Л краеведческий музей
Атырауской
области
Atyrau Local
History
Museum
Atyrau bölgesi
Yerel Tarih
Müzesi
阿特劳州历史与地
方志博物馆

255

Атырау облысы ПАЛЕОНТОЛОГИЯ * PALEONTOLOGY * PALEONTOLOJİ * 古生物學
тарихи-өлкетану

музейі
Историко-
краеведческий музей
Атырауской

области
Atyrau Local

History
Museum
Atyrau bölgesi
Yerel Tarih

Müzesi
阿特劳州历史与地

方志博物馆

256

ЖҮНДЕС МҮЙІЗТҰМСЫҚ Атырау облысы
тарихи-өлкетану
Ж (COELODONTA ANTIQUITATIS) музейі
Историко-
краеведческий музей
үндес мүйізтұмсық – мүйізтұмсық  тұқымдасына жататын жойылып кеткен сүтқоректі Атырауской
области
жануар. Плейстоцен (бұдан 1 миллион жыл бұрын) мамонттармен бірге солтүстік аймақтарда тіршілік Atyrau Local
еткен. History
Museum
Қазақстанның  солтүстік аудандарының  төрттік кезең  шөгінділерінде жиі кездеседі. Жүндес Atyrau bölgesi
мүйізтұмсық осы кездегі тіршілік ететін мүйізтұмсықтардан ірілеу және терісін қара қоңыр, қалың Yerel Tarih
түк басқан. Маңдайы мен тұмсық сүйектерінде орналасқан екі мүйізі болған. Тұмсығындағы мүйізін Müzesi
(1 метрге таяу) қыста қарды ысырып, шөпті аршуға пайдаланған. Тұмсық сүйектері жалпақ, алдыңғы 阿特劳州历史与地
шеті төмен иіліп келген. Желкесінде өркеш тәрізді майлы төмпешігі болады. Күрек тістері болмаған, 方志博物馆
ұрт тістері ірі әрі иректері жақсы дамыған. Аяқтары қысқа, жуан келеді. Жүндес мүйізтұмсық орманды
жерлердің ашық алаңдарында тіршілік етіп, шөп, ағаш бұтақтарымен қоректенген. Шығыс Сібірдің тоң ПАЛЕОНТОЛОГИЯ * PALEONTOLOGY * PALEONTOLOJİ * 古生物學
қабаттарынан мамонттармен, Сібір жылқыларымен бірге жүндес мүйізтұмсықтың сүйектері, тіпті
қатып қалған денелері табылған.

Жүндес мүйізтұмсықтың сүйектері  Батыс Қазақстан,  Қостанай,  Шығыс Қазақстан,  Қарағанды
облыстары аумағынан да табылды.

ШЕРСТИСТЫЙ НОСОРОГ

Ш (COELODONTA ANTIQUITATIS)
ерстистый носорог – вымершее млекопитающее семейства носороговых. В плейстоцен
(1 миллион лет назад) обитал вместе с мамонтами в северных регионах.
Наиболее часто встречается в отложениях четвертичного периода в северных регионах
Казахстана. Шерстистый носорог крупнее носорогов, живущих в настоящее время, и шкурка темно-
коричневого цвета имела толстую шерсть. Были два рога, расположенные на лбу и носовых костях. Рог
на носу (около 1 метра) использовал для того, чтобы зимой очищать снег и вскрывать траву. Носовые
кости плоские, передние края изогнуты вниз. На затылке был образован, как горб его жирный бугорок.
Не имел резцовых зубов, зубы на щеках были крупными и хорошо развиты извилинами. Ноги были
короткими, толстыми. Шерстистый носорог обитал на открытых площадках лесных угодий, питался
травами, древесными ветками. В замерзших слоях Восточной Сибири вместе с мамонтами, сибирскими
лошадьми были обнаружены останки шерстистого носорога в виде даже застывшего тела.
Останки шерстистого носорога были найдены на территории Западно-Казахстанской,
Костанайской, Восточно-Казахстанской, Карагандинской областей.

WOOLY RHINOCEROS 257

W (COELODONTA ANTIQUITATIS)
oolly rhinoceros is an extinct mammal of the rhinoceros family. It lived in the Pleistocene
(1 million years ago) with mammoths in the northern regions.
It is most often found in sediments of the Quaternary period in the Northern regions of Kazakhstan.
The woolly rhinoceros is larger than the rhinoceros living today, and its skin is dark brown with a thick coat.
There were two horns located on the forehead and nasal bones. The horn on the nose (about 1 meter) was
used to clear snow and find grass in winter. The nasal bones are flat, the front edges curved downwards.
A fat bump was formed like a hump on the back of the head. It had no incisor teeth, and the teeth on
his cheeks were large and well developed in curves. The legs were short and thick. The woolly rhinoceros
lived in open areas of forest lands, fed on grasses and tree branches. The remains of a woolly rhinoceros,
even frozen bodies, were found along with mammoths and Siberian horses in the frozen layers of Eastern
Siberia.
The remains of a woolly rhinoceros were found on the territory of the West Kazakhstan, Kostanay,
East Kazakhstan, and Karaganda regions.

17–5455

Атырау облысы Y YÜNLÜ GERGEDAN (COELODONTA ANTIQUITATIS)
тарихи-өлкетану

музейі ünlü gergedan, gergedan ailesinin nesli tükenmiş bir memelidir. Pleistosen’de (1 milyon yıl önce)
Историко-
краеведческий музей kuzey bölgelerinde mamutlarla yaşıyordu.
Атырауской Çoğunlukla Kazakistan'ın kuzey bölgelerinde Kuvaterner döneminin yataklarında bulunur. Yünlü

области gergedan, günümüzde yaşayan gergedanlardan daha büyüktür ve derisi koyu kahverengi ve kalın bir
Atyrau Local kürkü vardır. Alın ve burun kemiklerinde yer alan iki boynuz vardı. Burun üzerindeki boynuz (yaklaşık 1
metre) kışın karı temizlemek ve çimleri açmak için kullanılmıştır. Burun kemikleri düz, ön kenarlar aşağı
History doğru kıvrıktır. Başın arkasında kambur gibi şişman bir yumru oluştu. Ön dişleri yoktu, yanaklarındaki
Museum dişler büyüktü ve kıvrımlarla iyi gelişmişti. Bacaklar kısa ve kalındı. Yünlü gergedan, ormanlık arazinin açık
Atyrau bölgesi alanlarında, otlarla, ağaç dallarıyla beslenirdi. Doğu Sibirya'nın donmuş katmanlarında, mamutlar, Sibirya
Yerel Tarih atları ile birlikte yünlü bir gergedanın kalıntıları, hatta donmuş bedenler keşfedildi.

Müzesi Batı Kazakistan, Kostanay, Doğu Kazakistan, Karaganda bölgelerinde yünlü bir gergedan kalıntıları
阿特劳州历史与地 bulundu.

方志博物馆

ПАЛЕОНТОЛОГИЯ * PALEONTOLOGY * PALEONTOLOJİ * 古生物學

258

羊 羊毛犀牛 (COELODONTA ANTIQUITATIS) Атырау облысы
毛犀牛是犀牛家族的绝种哺乳动物。更新世（一百万年前）与猛犸象一起生活在北部 тарихи-өлкетану
地区。 музейі
它最常见于哈萨克斯坦北部地区第四纪的矿床中。羊毛犀牛比今天生活的犀牛还要大，皮肤为 Историко-
深棕色，外皮很厚。前额和鼻骨上有两个角。鼻子上的角（约1米）用于清除积雪并在冬天打开草 краеведческий музей
地。鼻骨平坦，前缘向下弯曲。在头的后部，像隆起一样形成了一个胖肿块。他没有门牙，脸颊上 Атырауской
的牙齿很大，并且有褶皱。腿又短又粗。羊毛犀牛生活在林地空旷地区，以草，树枝为食。在西伯 области
利亚东部的冰冻层中，还有猛犸象，西伯利亚马，发现了羊毛犀牛的遗骸，甚至还有冰冻的尸体。 Atyrau Local
在西哈萨克斯坦，科斯塔奈，东哈萨克斯坦，卡拉干达地区发现了羊毛犀牛的遗骸。 History
Museum
Atyrau bölgesi
Yerel Tarih
Müzesi
阿特劳州历史与地
方志博物馆

ПАЛЕОНТОЛОГИЯ * PALEONTOLOGY * PALEONTOLOJİ * 古生物學

259

Атырау облысы МҮЙІЗТҰМСЫҚТЫҢ БАС СҮЙЕГІ
тарихи-өлкетану Мерзімделуі: кайнозой эрасы
Материалы: сүйек
музейі Өлшемі: ұзындығы 82 см; салмағы 9,40 кг
Историко- Табылған орны: Батыс Қазақстан облысы, 1978 жыл
краеведческий музей Есептік белгісі: АОТӨМ НҚ 3019
Атырауской
ЧЕРЕП НОСОРОГА
области Период: кайнозойская эра
Atyrau Local Материал: кости
Размер: длина 82 см; вес 9,40 кг
History Место обнаружения: Западно-Казахстанская область, 1978 год
Museum Учетная отметка: ИКМАО ОФ 3019
Atyrau bölgesi
Yerel Tarih RHINOCEROS SKULL
Period: Cenozoic
Müzesi Material: bones
阿特劳州历史与地 Size: length 82 cm; weight 9.40 kg
Location: West Kazakhstan Region, 1978
方志博物馆 Record: ALHM CE 3019

ПАЛЕОНТОЛОГИЯ * PALEONTOLOGY * PALEONTOLOJİ * 古生物學 GERGEDAN’IN KAFATAŞI
Dönem: Kainozoik zaman
Malzeme: kemikler
Boyut: uzunluk - 82 cm; ağırlık - 9,40 kg
Keşif yeri: Batı Kazakistan bölgesi, 1978
Kayıt işareti: ABYTM AF 3019

犀牛头骨
时期：新生代
材质：骨头
尺寸：长82厘米; 重量9.40公斤
探测地：西哈萨克斯坦地区，1978年
注册商标：根据阿特劳州历史方志博物馆主要基金 3019

260

ПАЛЕОНТОЛОГИЯ * PALEONTOLOGY * PALEONTOLOJİ * 古生物學Атырау облысы
тарихи-өлкетану
музейі
Историко-
краеведческий музей
Атырауской
области
Atyrau Local
History
Museum
Atyrau bölgesi
Yerel Tarih
Müzesi
阿特劳州历史与地
方志博物馆

261

Атырау облысы МҮЙІЗТҰМСЫҚТЫҢ БАС СҮЙЕГІ
тарихи-өлкетану Мерзімделуі: кайнозой эрасы
Материалы: сүйек
музейі Өлшемі: ұзындығы 79 см; салмағы 11 кг
Историко- Табылған орны: Индер ауданы, 1959 жыл
краеведческий музей Есептік белгісі: АОТӨМ НҚ 06
Атырауской
ЧЕРЕП НОСОРОГА
области Период: кайнозойская эра
Atyrau Local Материал: кости
Размер: длина 79 см; вес 11 кг
History Место обнаружения: Индерский район, Атырауской области, 1959 год
Museum Учетная отметка: ИКМАО ОФ 06
Atyrau bölgesi
Yerel Tarih

Müzesi
阿特劳州历史与地

方志博物馆

ПАЛЕОНТОЛОГИЯ * PALEONTOLOGY * PALEONTOLOJİ * 古生物學 RHINOCEROS SKULL
Period: Cenozoic
Material: bones
Size: length 79 cm; weight 11 kg
Location: Inder District, 1959
Record: ALHM CE 06

GERGEDAN’IN KAFATAŞI
Dönem: Kainozoik zaman
Malzeme: kemikler
Boyut: uzunluk - 79 cm; ağırlık - 11 kg
Keşif yeri: Inder ilçesi, 1959
Kayıt işareti: ABYTM AF 06

犀牛头骨
时期：新生代
材质：骨头
尺寸：长79厘米; 重量11公斤
发现地点：Indersky区，1959年
注册商标：根据阿特劳州历史方志博物馆主要基金 06

262

ПАЛЕОНТОЛОГИЯ * PALEONTOLOGY * PALEONTOLOJİ * 古生物學Атырау облысы
тарихи-өлкетану
музейі
Историко-
краеведческий музей
Атырауской
области
Atyrau Local
History
Museum
Atyrau bölgesi
Yerel Tarih
Müzesi
阿特劳州历史与地
方志博物馆

263

Атырау облысы ПАЛЕОНТОЛОГИЯ * PALEONTOLOGY * PALEONTOLOJİ * 古生物學
тарихи-өлкетану

музейі
Историко-
краеведческий музей
Атырауской

области
Atyrau Local

History
Museum
Atyrau bölgesi
Yerel Tarih

Müzesi
阿特劳州历史与地

方志博物馆

264

ЕЖЕЛГІ БҰҚА Атырау облысы
тарихи-өлкетану
Е (BOS PRIMIGENIUS) музейі
желгі бұқа – антропогеннің екінші жартысынан бастап шығыс жарты шарының орман Историко-
далаларында мекендеген бұқаның жойылып кеткен түрі. Ол – өте ірі жануар, кеудесі кең, мойны краеведческий музей
күжірейген жуан, басы үлкен, сүйегі ауыр әрі берік, терісі  қалың, бөксе жағынан гөрі кеудесі жақсы Атырауской
жетілген, бұлшық еттері білеуленіп тұрған. Оның дене тұрқы 3 м, биіктігі 2 метрдей (шоқтығынан области
алғанда), салмағы 720–800 килограмдай болған. Atyrau Local
History
Museum
Atyrau bölgesi
Yerel Tarih
Müzesi
阿特劳州历史与地
方志博物馆

Д ДРЕВНИЙ БЫК ПАЛЕОНТОЛОГИЯ * PALEONTOLOGY * PALEONTOLOJİ * 古生物學
(BOS PRIMIGENIUS)
ревний бык – со второй половины антропогена вымерший вид быка, обитавшего в лесных

степях Восточного полушария. Это очень крупное животное, с широкой грудью, с толстой шеей, с
большой головой, с тяжелой и прочной костью, с толстой кожей, больше с хорошо развитой грудью,
чем со стороны нижней части туловища, с крепкими мышцами. Его тело составляло 3 метра, высота –
2 метра, вес – 720–800 килограммов.

AUROCHS

A (BOS PRIMIGENIUS)


urochs from the second half of the anthropogen is an extinct species of bull that lived in the

forest steppes of the Eastern Hemisphere. It is a very large animal, with a wide chest, a thick neck, a large
head, with heavy and strong bones, thick skin, with a more developed chest than on the side of the lower
body, with strong muscles. Its body was 3 m, height – 2 meters, weight – 720–800 kilograms.

ANTİK BOĞA

A (BOS PRIMIGENIUS)


ntik boğa - Doğu Yarımküre'nin orman bozkırlarında antropojenin ikinci yarısından yaşayan

soyu tükenmiş bir boğa türü olan. Geniş göğsü, kalın boynu, iri kafası, ağır ve güçlü kemiği, kalın derisi,
vücudun alt tarafına göre daha gelişmiş göğsü, güçlü kasları olan çok iri bir hayvandır. Vücudu 3 m, boy – 2
metre, ağırlığı – 720–800 kilogramdı.

远古牛
BOS PRIMIGENIUS)
远
古牛-来自人类活动源的后半部分，一种生活在东半球森林草原上的绝种公牛。 它是

一种非常大的动物，胸部较宽，脖子较粗，头部较大，骨头又厚又结实，皮肤较厚，胸部发达，比

下半身更强壮。 他的尸体长3 m，高2米，体重720-800公斤。

265

Атырау облысы ЕЖЕЛГІ БҰҚАНЫҢ БАС СҮЙЕГІ
тарихи-өлкетану Мерзімделуі: кайнозой эрасы
Материалы: сүйек
музейі Өлшемі: ұзындығы 97 см, мүйізінің ұзындығы 44 см, шекесінің ұзындығы 34 см; салмағы 11,80 кг
Историко- Табылған орны: Махамбет ауданы, 1959 жыл
краеведческий музей Есептік белгісі: АОТӨМ НҚ 05
Атырауской
ЧЕРЕП ДРЕВНЕГО БЫКА
области Период: кайнозойская эра
Atyrau Local Материал: кости
Размер: длина 97 см, длина рога 44 см, длина виска 34 см; вес 11,80 кг
History Место обнаружения: Махамбетский район, Атырауской области, 1959 год
Museum Учетная отметка: ИКМАО ОФ 05
Atyrau bölgesi
Yerel Tarih

Müzesi
阿特劳州历史与地

方志博物馆

ПАЛЕОНТОЛОГИЯ * PALEONTOLOGY * PALEONTOLOJİ * 古生物學 AUROCHS SKULL
Period: Cenozoic
Material: bones
Size: length 97cm, horn length 44 cm, temple length 34 cm; weight 11.80 kg
Location: Makhambet District, 1959
Record: ALHM CE 05

ANTİK BOĞA’NIN KAFATAŞI
Dönem: Kainozoik zaman
Malzeme: kemikler
Boyut: uzunluk - 97 cm, boynuz uzunluk - 44 cm, tapınak uzunluk - 34 cm; ağırlık - 11,80 kg
Keşif yeri: Makhambet ilçesi, 1959
Kayıt işareti: ABYTM AF 05

远古牛头骨
时期：新生代
材质：骨头
尺寸：长97厘米，牛角长44厘米，镜腿长34厘米;重量11.80公斤
发现地点：马克哈姆别特区，1959年
注册商标：根据阿特劳州历史方志博物馆主要基金05

266

ПАЛЕОНТОЛОГИЯ * PALEONTOLOGY * PALEONTOLOJİ * 古生物學Атырау облысы
тарихи-өлкетану
музейі
Историко-
краеведческий музей
Атырауской
области
Atyrau Local
History
Museum
Atyrau bölgesi
Yerel Tarih
Müzesi
阿特劳州历史与地
方志博物馆

267

Атырау облысы ЕРТЕДЕГІ БҰҚАНЫҢ БАС СҮЙЕГІ
тарихи-өлкетану Мерзімделуі: кайнозой эрасы
Материалы: сүйек
музейі Өлшемі: ұзындығы 120 см, мүйізінің ұзындығы 40 см, шеке аралығының ұзындығы 34 см; салмағы
Историко- 11,40 кг
краеведческий музей Табылған орны: Батыс Қазақстан облысы, 1978 жыл
Атырауской Есептік белгісі: АОТӨМ НҚ 3018

области ЧЕРЕП ДРЕВНЕГО БЫКА
Atyrau Local Период: кайнозойская эра
Материал: кости
History Размер: длина 120 см, длина рога 40 см, длина интервала виска 34 см; вес 11,40 кг
Museum Место обнаружения: Западно-Казахстанская область, 1978 год
Atyrau bölgesi Учетная отметка: ИКМАО ОФ 3018
Yerel Tarih

Müzesi
阿特劳州历史与地

方志博物馆

ПАЛЕОНТОЛОГИЯ * PALEONTOLOGY * PALEONTOLOJİ * 古生物學 AUROCHS SKULL
Period: Cenozoic
Material: bones
Size: length 120 cm, horn length 40 cm, temple interval length 34 cm; weight 11.40 kg
Location: West Kazakhstan Region, 1978
Record: ALHM CE 3018

ANTİK BOĞA’NIN KAFATAŞI
Dönem: Kainozoik zaman
Malzeme: kemikler
Boyut: uzunluk - 120 cm, boynuz uzunluk - 40 cm, tapınak uzunluk - 34 cm; ağırlık - 11,40 kg
Keşif yeri: Batı Kazakistan bölgesi, 1978
Kayıt işareti: ABYTM AF 3018

远古牛头骨
时期：新生代
材质：骨头
尺寸：长120厘米，牛角长40厘米，镜腿间距长34厘米;重量11.40公斤
探测地：西哈萨克斯坦地区，1978年
注册商标：根据阿特劳州历史方志博物馆主要基金 3018

268

ПАЛЕОНТОЛОГИЯ * PALEONTOLOGY * PALEONTOLOJİ * 古生物學Атырау облысы
тарихи-өлкетану
музейі
Историко-
краеведческий музей
Атырауской
области
Atyrau Local
History
Museum
Atyrau bölgesi
Yerel Tarih
Müzesi
阿特劳州历史与地
方志博物馆

269

Атырау облысы ЕРТЕДЕГІ БҰҚАНЫҢ БАС СҮЙЕГІ
тарихи-өлкетану Мерзімделуі: кайнозой эрасы
Материалы: сүйек
музейі Өлшемі: ұзындығы 1,19 см, мүйізінің ұзындығы 40 см, шеке аралығының ұзындығы 34 см, салмағы
Историко- 13,60 кг
краеведческий музей Табылған орны: Батыс Қазақстан облысы, 1978 жыл
Атырауской Есептік белгісі: АОТӨМ НҚ 3022

области ЧЕРЕП ДРЕВНЕГО БЫКА
Atyrau Local Период: кайнозойская эра
Материал: кости
History Размер: длина 1,19 см, длина рога 40 см, длина интервала виска 34 см; вес 13,60 кг
Museum Место обнаружения: Западно-Казахстанская область, 1978 год
Atyrau bölgesi Учетная отметка: ИКМАО ОФ 3022
Yerel Tarih
AUROCHS SKULL
Müzesi Period: Cenozoic
阿特劳州历史与地 Material: bones
Size: length 1.19 cm, horn length 40 cm, temple interval length 34 cm; weight 13.60 kg
方志博物馆 Location: West Kazakhstan Region, 1978
Record: ALHM CE 3022
ПАЛЕОНТОЛОГИЯ * PALEONTOLOGY * PALEONTOLOJİ * 古生物學
ANTİK BOĞA’NIN KAFATAŞI
Dönem: Kainozoik zaman
Malzeme: kemikler
Boyut: uzunluk - 119 cm, boynuz uzunluk - 40 cm, tapınak uzunluk - 34 cm; ağırlık - 13,60 кг
Keşif yeri: Batı Kazakistan bölgesi, 1978
Kayıt işareti: ABYTM AF 3022

远古牛头骨
时期：新生代
材质：骨头
尺寸：长1.19厘米，牛角长40厘米，镜腿间距长34厘米;重量13.60公斤
探测地：西哈萨克斯坦地区，1978年
注册商标：根据阿特劳州历史方志博物馆主要基金 3022

270

ПАЛЕОНТОЛОГИЯ * PALEONTOLOGY * PALEONTOLOJİ * 古生物學Атырау облысы
тарихи-өлкетану
музейі
Историко-
краеведческий музей
Атырауской
области
Atyrau Local
History
Museum
Atyrau bölgesi
Yerel Tarih
Müzesi
阿特劳州历史与地
方志博物馆

271

Атырау облысы ПАЛЕОНТОЛОГИЯ * PALEONTOLOGY * PALEONTOLOJİ * 古生物學
тарихи-өлкетану

музейі
Историко-
краеведческий музей
Атырауской

области
Atyrau Local

History
Museum
Atyrau bölgesi
Yerel Tarih

Müzesi
阿特劳州历史与地

方志博物馆

272

Атырау облысы
тарихи-өлкетану
музейі
Историко-
краеведческий музей
Атырауской
области
Atyrau Local
History
Museum
Atyrau bölgesi
Yerel Tarih
Müzesi
阿特劳州历史与地
方志博物馆

ПАЛЕОНТОЛОГИЯ * PALEONTOLOGY * PALEONTOLOJİ * 古生物學

273

18–5455

Атырау облысы ПАЛЕОНТОЛОГИЯ * PALEONTOLOGY * PALEONTOLOJİ * 古生物學
тарихи-өлкетану

музейі
Историко-
краеведческий музей
Атырауской

области
Atyrau Local

History
Museum
Atyrau bölgesi
Yerel Tarih

Müzesi
阿特劳州历史与地

方志博物馆

274

ӨСІМДІКТЕР КЛАСЫ ПАЛЕОНТОЛОГИЯ * PALEONTOLOGY * PALEONTOLOJİ * 古生物學Атырау облысы
тарихи-өлкетану
Ө (PLANTAE) музейі
сімдіктер – тірі организм дүниесіндегі негізгі екі топтың бірі (біріншісі – жануарлар). Историко-
Құрлықтың барлық жерінде өседі, суда да кездесетін түрлері бар. Кембрий дәуірінің орта шенінде краеведческий музей
тау түзілу әрекетінің қауырт жүруіне байланысты құрлықтың көп бөлігі су астынан босап шықты. Атырауской
Алғашқы құрлық өсімдіктері псилофиттер еді. Ордовик кезеңінде теңізде қоңыр, қызыл балдырлар, области
тұщы су жағалауларында өсетін споралы өсімдік – псилофиттер дами бастады. Өсімдік әлемінде Atyrau Local
жабық тұқымдылармен қатар гүлді өсімдіктер пайда болды. Силур кезеңінде судың азайып History
таяздануынан ең алғаш құрлыққа шыққан өсімдік – псилофиттердің құрылысы көп жасушалы Museum
жасыл балдырларға ұқсас болған, олардың нағыз жапырақтары болмаған. Олар жіңішке жіп Atyrau bölgesi
тәрізді өскіншелері арқылы топыраққа бекініп, су мен минералды тұздарды сіңірген. Өсімдіктердің Yerel Tarih
құрлыққа шығуы, эволюцияның ең негізгі күрделі өзгеріс кезеңі болды. Құрлықта тіршілікке Müzesi
бейімделу барысында ұлпалар мен мүшелер түзілді. Өсімдіктердің құрылысы күрделеніп, одан ары 阿特劳州历史与地
псилофиттер спора арқылы көбейетін жоғары сатылы өсімдіктермен алмасты. Ылғалы мол жылы 方志博物馆
климат жағдайында шаңжапырақ, қырықбуын кең қанат жайып, қарқынды дами бастады. Девонның
аяқ кезінде алып, ағаш тәрізденген шаңжапырақ пен қырықбуындардан тұратын ну ормандар құрлық 275
бетін түгелдей алып жатты. Тас көмір кезеңінің жылы және ылғалды климаты құрлық өсімдіктерінің
қаулап өсуіне қолайлы жағдай туғызды. Тас көмір ормандарының негізгі өсімдіктері – спорамен
көбейетін алып шаңжапырақтар, қырықбуындар мен плаундар болды. Олардан кейін тұқыммен
көбейетін шаңжапырақтар шықты. Пермь кезеңінде құрлықтың көлемі едәуір артып, климат одан
әрі салқындай түсті. Алып, ну ормандар экваторға қарай жылжып, шаңжапырақ тәрізділер жойыла
бастады. Олардың орнын жалаңаштұқымды өсімдіктер алды.
Мезозой дәуірінде сумен байланысы бар көптеген құрлықтық ағзалар тіршілігін жойып,
олардың орнына нағыз құрлыққа бейімделген өсімдіктер келді. Алып шаңжапырақ тәрізділер толық
дерлік жойылып, енді жер бетінде жалаңаштұқымдылар үстемдік етті. Юра дәуірінде папортниктер
мен қырықбуындар таралды. Бұл өсімдіктер эволюциясындағы ең ірі ароморфоздық өзгеріс болып
саналады. Бор кезеңдегі өсімдіктер әлеміндегі өзгерістерге: қайың, үйеңкі, терек, емен, эвкалипт, тал,
қайың т. б. жалпақ жапырақты ағаштардың пайда болуы жатады. Бор кезеңінің соңында ауа райының
суынуына байланысты су жағалауындағы өсімдіктердің таралу алқаптары азайып, жалаңаштұқымды
өсімдіктер көптеп жойылып, жабық тұқымдылар кең өріс алып, тарала бастады. Тау жоталарының
көптеп түзілуі теңізден келетін ылғалды, желді бөгеп, климат одан ары, салқындай берді. Теңіз суы
кейін шегініп, өсімдіктер қурап, азая түсті.
Кайнозой заманы – үштік кезеңнің, алғашқы жартысындағы жылы климат тропиктік және
субтропиктік флораның кең өріс алуына мүмкіндік берді. Іле-шала қайта жүрген тау түзілу әрекеті
үштік кезеңнің соңында климатты салқындатып өзгертті. Мәңгі жасыл ормандар жойылып, қыста
жапырағын түсіретін, ағаштармен алмасты.
Барлық өсімдіктердің қазба түрінде кездесетін қалдықтарын микро және макрофитке бөлуге
болады. Біріншісіне бір клеткалы балдырлардың, бактериялардың қабықтары немесе сауыттары,
сонымен қатар, жоғары сатыдағы өсімдіктердің споралары мен тозаңдары, макрофитке жоғары
сатыдағы өсімдіктердің жапырақтары, сабақтары, жемістері және басқа бөліктері жатады.
Өсімдік қалдықтары қазба қалпында екі катеогория түрінде сақталады. Біріншісінде өсімдік заты,
кейде тіпті анатомиялық құрылысы сақталады. Екінші катеогорияға өсімдіктердің таңба, қуыстар,
толтырмалар түріндегі белгілері жатады. Бірінші катеогория екі түрде байқалады: минералданусыз
және минералданған. Бірінші жағдайда өсімдік қалдығы өзінің бастапқы түрін сақтап қалады
(жасыл бөліктері жасыл түсін жоғалтады). Жемістер, тұқымдар, тозаңдар, ағаштың қатты бөліктері
сырттай аз өзгереді. Өсімдіктің мұндай бастапқы затының қалдығын фитолейма (грекше фитон –
өсімдік, лейма – қалдық) деп атайды. Фитолеймалардың жиынтығы каустобиолит (жанғыш қазба-
лар – шымтезек, лигнит) құрайды. Әдетте фитолеймалар тау жыныстарда спорлар немесе тозаң
дәндері түрінде сақталады. Әсіресе өзінің құрылысын ағаштың қатты бөліктері жақсы сақтап қалады.
Өсімдік қалдықтары, ағаш бөліктері минералданған жағдайда олар тасқа айналады.
Кейбір жағдайларда өсімдіктердің жұқа нәзік бөліктері де тасқа айналады. Жапырақтардың,
жіңішке сабақтардың, шыбықтардың, бұлардың клетка құрылысының нәзік бөлшектері сақталады.

Атырау облысы ПАЛЕОНТОЛОГИЯ * PALEONTOLOGY * PALEONTOLOJİ * 古生物學 КЛАСС РАСТЕНИЙ
тарихи-өлкетану
Р (PLANTAE)
музейі астения – одна из двух основных групп (первая – животные) в мире живого организма. Растут
Историко- по всей Земле континента, встречаются и в воде. В связи с тем, что в средние отделы кембрийского
краеведческий музей периода происходит интенсивное горообразование, большая часть континента была освобождена
Атырауской от воды. Первые растения на суше были псилофиты. В период ордовика в море развивались бурые,
красные водоросли, спорные растения – псилофиты, произрастающие на пресноводных берегах. В
области растительном мире, наряду с закрытыми семенными растениями, появились цветочные растения.
Atyrau Local В период силура в связи с уменьшением воды и мелководьем строение первого растения –
псилофитов, вышедшего на сушу, было аналогично многоклеточным зеленым водорослям,
History у которых не было листьев. Они закрепились на почве тонкими нитевидными отростками,
Museum впитывали воду и минеральные соли. Происхождение растений на суше было главным сложным
Atyrau bölgesi изменением эволюции. На суше образовались ткани и органы в процессе жизнедеятельности.
Yerel Tarih Строение растений усложнилось, а далее псилофиты обменялись растениями высокой стадии,
размножающимися спорами. В условиях теплого климата с умеренным влажным воздухом стали
Müzesi интенсивно развиваться и распространяться папоротники, хвощи. В конце девонского периода
阿特劳州历史与地 девственные леса, состоящие из больших, древовидных папоротников и хвощей, занимали всю
поверхность суши. Теплый и влажный климат каменноугольного периода создал благоприятные
方志博物馆 условия для роста растительности на суше. Основными растениями лесов каменноугольного
периода были гигантские папоротники, хвощи и плауны, которые размножаются спорой. После
276 них появились папоротники, которые размножаются семенами. В пермском периоде объем суши
значительно вырос, климат стал более прохладным. Огромные девственные леса продвинулись к
экватору, и стали исчезать папоротниковидные. Их место заняли голосеменные растения.
В мезозойский период многие континентальные организмы, связанные с водой, вымерли
и вместо них появились растения, приспособленные к настоящему континенту. Огромные
папоротниковидные были полностью уничтожены и теперь на земле доминировали голосеменные
растения. В юрский период распространились папоротники и хвощи. Это считается самым крупным
ароморфозным изменением в эволюции растений. К изменениям в растительном мире мелового
периода относятся: клен, тополь, дуб, эвкалипт, ива, береза и другие большие лиственные деревья.
В конце мелового периода в связи с ухудшением погодных условий уменьшились площади
распространения побережной растительности, значительно вымерли голосеменные растения,
широко развивались и распространялись покрытосеменные растения. Большое образование
горных хребтов препятствовало проникновению влажного ветра, приходящего со стороны моря,
и климат продолжал холодать. Морская вода отступала, растения высыхали и их становилось
меньше.
Кайнозойский период – теплый климат в первой половине третичного периода, позволил
широкому распространению тропической и субтропической флоры. Возобновляемое
горообразование изменило климат в конце третичного периода. Вечнозеленые леса были
уничтожены, они сменились деревьями, которые на зиму теряли листья.
Остатки всех растений, встречающихся в виде раскопок, можно разделить на микро- и
макрофиты. К первому относятся оболочки или панцири одноклеточных водорослей, бактерий, а
также споры и пыль растений высших стадий, к макрофиту относятся листья, стебли, плоды и другие
части растений высшей стадии.
Остатки растений хранятся в раскопках в виде двух категорий. В первом сохраняется
растительное вещество, иногда даже анатомическое строение. Ко второй категории относятся
признаки растений в виде клеймы, полостей, набивок. Первая категория наблюдается в двух видах:
неминерализованная и минерализованная. В первом случае остаток растения сохраняет свой
первоначальный вид (зеленые части теряют свой зеленый цвет). Плоды, семена, пыльца, твердые
части дерева немного меняются внешне. Остатки такого исходного вещества растения называют
фитолеймой (от греч. фитон – растение, лейма – остаток). Набор фитолейм составляет каустобиолит
(горючие ископаемые – торф, лигнит). Обычно фитолеймы хранятся в горных породах в виде споров
или пыльцы. Особенно хорошо сохраняют свое строение твердые части дерева. Остатки растений,
части дерева превращаются в окаменелости при минерализованном состоянии.
В некоторых случаях тонкие хрупкие части растений также превращаются в окаменелости.
Сохраняется тонкая часть листьев, тонких стеблей, прутьев, клеточного строения.

GROUP OF PLANTS Атырау облысы
тарихи-өлкетану
P (PLANTAE) музейі
lants are one of two main groups (the first is animals) in the world of a living organism. They grow Историко-
all over the land of the continent, and are also found in the water. Due to the intense mountain forming краеведческий музей
in the Middle Cambrian, most of the continent was freed from water. The first plants on land were Атырауской
psilophytes. During the Ordovician period, brown, red algae and spore plants - psilophytes, growing области
on freshwater shores, developed in the sea. In the plant world, along with closed seed plants, flowering Atyrau Local
plants have appeared. During the Silurian period, due to the decrease in water and shallow water, the History
structure of the first psilophyte that came to land was similar to multicellular green algae that had no Museum
leaves. They fixed on the soil with thin filamentous processes, absorbed water and mineral salts. The Atyrau bölgesi
origin of plants on land was a major complex change in evolution. Tissues and organs were formed on Yerel Tarih
land in the life process. The structure of plants became more complex, and then psilophytes exchanged Müzesi
plants of a high stage, reproducing by spores. In a warm climate with moderate humid air, ferns and 阿特劳州历史与地
horsetails began to develop and spread intensively. At the end of the Devonian period, primary forests 方志博物馆
consisting of large, tree-like ferns and horsetails occupied the entire surface of the land. The warm and
humid climate of the Carboniferous created favorable conditions for vegetation growth on land. The ПАЛЕОНТОЛОГИЯ * PALEONTOLOGY * PALEONTOLOJİ * 古生物學
main plants in the forests of the Carboniferous were giant ferns, horsetails and moss that reproduce by
spores. Ferns, which reproduce by seeds, appeared after them. In the Permian period, the volume of
land increased significantly, the climate became cooler. Huge, primary forests moved to the equator
and filicoid began to disappear. They were replaced by gymnosperms.
During the Mesozoic period, many continental organisms associated with water became extinct
and instead of them there were plants adapted to the present continent. The huge fern-like plants were
completely destroyed, and now the gymnosperms dominated the earth. Ferns and horsetails spread
during the Jurassic period. This is considered the largest aromorphosis change in plant evolution. Changes
in the flora of the Cretaceous period include: birch, maple, poplar, oak, eucalyptus, willow, birch and other
large deciduous trees. At the end of the Cretaceous period, due to worsening weather conditions, the
areas of distribution of coastal vegetation decreased, gymnosperms died out significantly, flowering
plants developed and spread widely. The large formation of mountain ranges prevented the moist wind
from coming from the sea, and the climate continued to cool. The sea water receded, the plants dried up
and there were fewer of them.
The Cenozoic period – warm climate in the first half of the Tertiary period, allowed a wide distribution
of tropical and subtropical flora. Renewable mountain formation changed the climate at the end of the
tertiary period. The evergreen forests were destroyed, replaced by trees that dropped their leaves for the
winter.
The remains of all plants found in excavations can be divided into micro- and macrophytes. The first
includes the shells of single-celled algae, bacteria, as well as spores and dust of higher-stage plants. The
macrophyte includes leaves, stems, fruits and other parts of higher-stage plants.
The remains of plants are stored in the excavations in the form of two categories. The first remains
the plant matter, sometimes even the anatomical structure. The second category includes signs of plants
in the form of brands, cavities, seals. The first category is observed in two types: non-mineralized and
mineralized. In the first case, the remains of the plant retain its original appearance (green parts lose their
green color). Fruits, seeds, pollen, and hard parts of the tree change slightly in appearance. The remains
of such an initial substance of the plant are called phytoleimma (Greek fiton – plant, leimma – residue). A
set of fitoleim forms caustobiolith (fossil fuels – peat, lignite). Usually phytoleimma is found in rocks in the
form of pores or pollen. The solid parts of the tree retain their structure especially well. Remains of plants,
parts of a tree turn into fossils in a mineralized state.
In some cases, the delicate, fragile parts of plants are also turned into fossils. A thin part of leaves, thin
stems, rods, and cellular structure is preserved.

277

Атырау облысы BİTKİ SINIFI
тарихи-өлкетану
B (PLANTAE)
музейі itkiler, canlı bir organizma dünyasındaki iki ana gruptan biridir (ilki hayvanlar). Dünya kıtasında
Историко- büyürler ve ayrıca suda da bulunurlar. Orta Kambriyen'de yoğun dağ inşasının meydana gelmesi nedeniyle
краеведческий музей kıtanın çoğu sudan kurtulmuştu. Karadaki ilk bitkiler psilofitlerdi. Ordovisyen döneminde, kahverengi,
Атырауской kırmızı algler ve tartışmalı bitkiler – tatlı su kıyılarında büyüyen psilofitler denizde gelişti. Bitki dünyasında
kapalı tohumlu bitkilerle birlikte çiçekli bitkiler ortaya çıktı. Silüriyen döneminde, su ve sığ sudaki azalmadan
области dolayı, karada çıkan ilk bitki – psilofitlerin yapısı, yaprakları olmayan çok hücreli yeşil alglere benziyordu.
Atyrau Local İnce filamentli işlemlerle toprağa demirlediler, suyu ve mineral tuzlarını emdiler. Karadaki bitkilerin kökeni,
büyük ve karmaşık bir evrimsel değişim olmuştur. Karada hayati aktivite sürecinde dokular ve organlar
History oluştu. Bitkilerin yapısı daha karmaşık hale geldi ve sonra psilofitler, sporları çoğaltan yüksek aşamalı
Museum bitkileri değiştirdiler. Ilıman nemli havaya sahip ılık bir iklimde, eğrelti otları ve atkuyrukları hızla gelişmeye
Atyrau bölgesi ve yayılmaya başladı. Devoniyen döneminin sonunda, büyük, eğrelti otları ve at kuyruğundan oluşan bakir
Yerel Tarih ormanlar tüm kara yüzeyini işgal etti. Karbonifer döneminin sıcak ve nemli iklimi, karadaki bitki örtüsünün
büyümesi için elverişli koşullar yarattı. Carboniferous ormanlarının ana bitkileri, sporlar tarafından çoğalan
Müzesi dev eğrelti otları, at kuyrukları ve yosunlardı. Onlardan sonra tohumlarla çoğalan eğrelti otları ortaya çıktı.
阿特劳州历史与地 Permiyen döneminde, arazi hacmi önemli ölçüde arttı, iklim soğudu. Büyük, bakir ormanlar ekvatora taşındı
ve eğrelti otu benzeri ormanlar yok olmaya başladı. Cimnospermler onların yerini aldı.
方志博物馆 Mezozoik dönemde, suyla ilişkili birçok kıtasal organizmanın nesli tükendi ve bunların yerine
mevcut kıtaya uyarlanmış bitkiler vardı. Devasa eğrelti otları tamamen yok edildi ve cimnastikçiler
ПАЛЕОНТОЛОГИЯ * PALEONTOLOGY * PALEONTOLOJİ * 古生物學 dünyaya hakim oldu. Jura döneminde eğrelti otları ve atkuyrukları yayıldı. Bu, bitki evrimindeki en
büyük aromorfik değişim olarak kabul edilir. Kretase döneminin florasındaki değişiklikler şunları içerir:
huş ağacı, akçaağaç, kavak, meşe, okaliptüs, söğüt, huş ağacı ve diğer büyük yaprak döken ağaçlar.
Kretase döneminin sonunda, kötüleşen hava koşulları nedeniyle, kıyı bitki örtüsünün dağılış alanı
azaldı, açık tohumlular önemli ölçüde yok oldu, kapalı tohumlular gelişti ve geniş çapta yayıldı. Dağ
sıralarının geniş oluşumu denizden nemli rüzgarın gelmesini engelledi ve iklim soğumaya devam etti.
Deniz suyu çekildi, bitkiler kurudu ve daha azı vardı.
Senozoik dönem – Tersiyer döneminin ilk yarısında sıcak iklim, yaygın tropikal ve subtropikal floraya
izin verdi. Yenilenebilir dağ yapısı, Tersiyer'in sonunda iklimi değiştirdi. Yaprak dökmeyen ormanlar yok
edildi, yerini kış için yapraklarını döken ağaçlar aldı.
Kazılarda bulunan tüm bitkilerin kalıntıları mikro ve makrofitlere ayrılabilir. Birincisi, tek hücreli alglerin,
bakterilerin kabukları veya kabuklarının yanı sıra daha yüksek aşamalı bitkilerin sporları ve tozlarını içerir;
makrofit, yaprakları, gövdeleri, meyveleri ve daha yüksek aşamadaki bitkilerin diğer kısımlarını içerir.
Kazıda bitki kalıntıları iki kategoride saklanmaktadır. Birincisinde, bitki özü korunur, hatta bazen
anatomik yapı. İkinci kategori, damga, boşluk ve dolgu şeklindeki bitki işaretlerini içerir. İlk kategori iki
tipte gözlenir: mineralli olmayan ve mineralli. İlk durumda, bitkinin geri kalanı orjinal görünümünü korur
(yeşil kısımlar yeşil rengini kaybeder). Meyveler, tohumlar, polenler, ağacın sert kısımları görünüm olarak
biraz değişir. Bu tür bir ilk bitki maddesinin kalıntılarına fitoleima denir (Yunan fiton – bitki, leima – geri
kalanı). Bir dizi fitoleim nedenseltobiyolittir (fosil yakıtlar – turba, linyit). Fitoleimler genellikle kayalarda
spor veya polen olarak depolanır. Ağacın katı kısımları yapılarını özellikle iyi korur. Bitki kalıntıları, bir
ağacın parçaları mineralize halde fosillere dönüşür.
Bazı durumlarda bitkilerin narin, kırılgan kısımları da fosil haline getirilir. Yaprakların ince bir kısmı,
ince gövdeler, çubuklar ve hücresel yapı korunur.

278

植物类 Атырау облысы
тарихи-өлкетану
植 （植物） музейі
Историко-
物是生命有机体中的两个主要类别之一（第一个是动物）。它们生长在整个地球大 краеведческий музей
Атырауской
陆，也存在于水中。由于中寒武纪的山区建筑密集，整个非洲大陆大部分地区都没有水。陆地上最 области
Atyrau Local
早的植物是鳞茎植物。在奥陶纪时期，棕色，红色藻类，有争议的植物-鳞茎植物生长在淡水海岸 History
Museum
上，在海中生长。在植物界，与封闭的种子植物一起，出现了开花植物。在志留纪时期，由于水和 Atyrau bölgesi
Yerel Tarih
浅水的减少，陆生的第一种植物鳞茎类植物的结构类似于没有叶子的多细胞绿藻。它们通过细的丝 Müzesi
阿特劳州历史与地
方志博物馆

状过程固定在土壤中，吸收水分和矿物质盐。陆地植物的起源是一个重大的复杂进化变化。在陆地

上，生命过程中形成了组织和器官。植物的结构变得更加复杂，然后鳞茎植物交换了繁殖芽孢的高

级植物。在温暖，潮湿的空气中，蕨类植物和马尾开始迅速生长并传播。在泥盆纪晚期，大片的原

始森林，树蕨和马尾占据了整个土地表面。石炭纪时期的温暖潮湿的气候为陆地植被的生长创造了 ПАЛЕОНТОЛОГИЯ * PALEONTOLOGY * PALEONTOLOJİ * 古生物學

有利条件。石炭纪森林的主要植物是巨大的蕨类，马尾和苔藓，它们通过孢子繁殖。在他们之后出

现蕨，由种子繁殖。在二叠纪时期，土地数量显着增加，气候变凉。巨大的原始森林移至赤道，蕨

类森林开始消失。裸子植物取代了它们。

在中生代，许多与水有关的大陆生物已经灭绝，取而代之的是适应当前大陆的植物。巨大的蕨

类植物被彻底摧毁，裸子植物统治了整个地球。在侏罗纪时期，蕨类植物和马尾蔓延。这被认为是

植物进化中最大的亚型变化。白垩纪时期植物区系的变化包括：桦木，枫树，杨树，橡树，桉树，

柳树，桦树和其他大型落叶乔木。在白垩纪末期，由于天气条件的恶化，沿海植被的分布面积减

少，裸子植物大量死亡，被子植物发育并广泛传播。山脉的大面积形成阻止了潮湿的风从海中散发

出来，并且气候继续降温。海水退去，植物干dried，数量减少了。

新生代-第三纪上半年的温暖气候，允许广泛的热带和亚热带植物区系。可再生的山区建筑改变

了第三纪末的气候。常绿的森林被摧毁，取而代之的是树木在冬天落叶。

在发掘中发现的所有植物的遗骸可以分为微型植物和大型植物。第一类包括高级植物的单细胞

藻类，细菌以及孢子和灰尘的壳；大型植物包括高级植物的叶，茎，果实和其他部分。

植物残骸以两种类别存储在开挖中。首先，植物被保存，有时甚至是解剖结构。第二类包括邮

票，空腔和填充物形式的植物标志。第一类有两种类型：非矿化和矿化。在第一种情况下，植物的

其余部分保持其原始外观（绿色部分失去绿色）。水果，种子，花粉，树木的硬部分在外观上略有变

化。这种初始植物物质的残留物被称为phytoleima（来自希腊fiton-植物，leima-其余部分）。一组

植物油是苛性生物石（化石燃料－泥煤，褐煤）。植物磷脂通常以孢子或花粉的形式储存在岩石中。

树的固体部分特别好地保留了其结构。剩下的植物，树木的一部分变成了矿化状态的化石。

在某些情况下，植物的脆弱脆弱部分也会变成化石。保留了叶片，茎，杆和细胞结构的一小部

分。

279

Атырау облысы ТАСҚА АЙНАЛҒАН АҒАШ БӨЛІГІ
тарихи-өлкетану Мерзімделуі: мезозой эрасы
Материалы: тасқа айналған табиғи қалдық
музейі Өлшемі: 5,5 х 4,3 см
Историко- Табылған орны: Ақкерегешың үстірті, 1996 жыл
краеведческий музей Есептік белгісі: ПМ НҚ 1791
Атырауской
ОКАМЕНЕЛЫЕ ЧАСТИ ДЕРЕВА
области Период: эра мезозой
Atyrau Local Материал: окаменелые природные останки
Размер: 5,5 х 4,3 см
History Место обнаружения: Устюрт Аккергешен, 1996 год
Museum Учетная отметка: МП ОФ 1791
Atyrau bölgesi
Yerel Tarih

Müzesi
阿特劳州历史与地

方志博物馆

ПАЛЕОНТОЛОГИЯ * PALEONTOLOGY * PALEONTOLOJİ * 古生物學 FOSSIL PARTS OF A TREE
Period: Mesozoic
Material: natural fossils
Size: 5.5 x 4.3 cm
Location: Akkergeshen Ustyurt, 1996
Record: PM CE 1791

AHŞABIN FOSİL PARÇALARI
 Dönem: Mezozoik zaman
Malzeme: fosilleşmiş doğal kalıntılar
Boyut: 5,5 х 4,3 см
Keşif yeri: Akkergeshen Ustyurtu, 1996
Kayıt işareti: PM AF 1791

植物的化石标本
时期：中生代
材料：天然化石
尺寸：5.5 x 4.3cm
发现地点：阿克格森乌斯丘特，1996年
排名：古生物学博物馆 1791

280

* PALEONTOLOGY * PALEONTOLOJ * 古生物學Атырау облысы
тарихи-өлкетану
Л музейі
Историко-
Л краеведческий музей
Атырауской
области
Atyrau Local
History
Museum
Atyrau bölgesi
Yerel Tarih
Müzesi
阿特劳州历史与地
方志博物馆

281

Атырау облысы ТАСҚА АЙНАЛҒАН АҒАШ БӨЛІКТЕРІ
тарихи-өлкетану Мерзімделуі: мезозой эрасы
Материалы: тасқа айналған табиғи қалдық
музейі Өлшемі: 20,5 х 3,5 см; 15,5 х 3 см; 13 х 4 см
Историко- Табылған орны: Ақтолағай үстірті, 1993 жыл
краеведческий музей Есептік белгісі: ПМ НҚ 169/1-3
Атырауской
ОКАМЕНЕЛЫЕ ЧАСТИ ДЕРЕВА
области Период: эра мезозой
Atyrau Local Материал: окаменелые природные останки
Размер: 20,5 х 3,5 см; 15,5 х 3 см; 13 х 4 см
History Место обнаружения: Устюрт Актолагай, 1993 год
Museum Учетная отметка: МП ОФ 169/1-3
Atyrau bölgesi
Yerel Tarih FOSSIL PARTS OF A TREE
Period: Mesozoic
Müzesi Material: natural fossils
阿特劳州历史与地 Size: 20.5 x 3.5 cm; 15.5 x 3 cm; 13 x 4 cm
Location: Aktolagay Ustyurt, 1993
方志博物馆 Record: PM CE 169/1-3

ПАЛЕОНТОЛОГИЯ * PALEONTOLOGY * PALEONTOLOJİ * 古生物學 AHŞABIN FOSİL PARÇALARI
Dönem: Mezozoik zaman
Malzeme: fosilleşmiş doğal kalıntılar
Boyut: 20,5 х 3,5 см; 15,5 х 3 см; 13 х 4 см
Keşif yeri: Aktolagay Ustyurtu, 1993
Kayıt işareti: PM AF 169/1-3

植物化石标本
时期：中生代
材料：天然化石
尺寸：20.5 x 3.5厘米 15.5 x 3厘米; 13 x 4厘米
发现地点：阿克托拉盖乌斯丘特，1993年
注册标记：古生物学博物馆主要基金 169 / 1-3

282

* PALEONTOLOGY * PALEONTOLOJ * 古生物學Атырау облысы
тарихи-өлкетану
Л музейі
Историко-
Л краеведческий музей
Атырауской
области
Atyrau Local
History
Museum
Atyrau bölgesi
Yerel Tarih
Müzesi
阿特劳州历史与地
方志博物馆

283

Атырау облысы ТАСҚА АЙНАЛҒАН АҒАШ БӨЛІГІ
тарихи-өлкетану Мерзімделуі: мезозой эрасы
Материалы: тасқа айналған табиғи қалдық
музейі Өлшемі: 6,5 х 5 см
Историко- Табылған орны: Ақтолағай үстірті, 1993 жыл
краеведческий музей Есептік белгісі: ПМ НҚ 5155
Атырауской
ОКАМЕНЕЛЫЕ ЧАСТИ ДЕРЕВА
области Период: эра мезозой
Atyrau Local Материал: окаменелые природные останки
Размер: 6,5 х 5 см
History Место обнаружения: Устюрт Актолагай, 1993 год
Museum Учетная отметка: МП ОФ 5155
Atyrau bölgesi
Yerel Tarih

Müzesi
阿特劳州历史与地

方志博物馆

ПАЛЕОНТОЛОГИЯ * PALEONTOLOGY * PALEONTOLOJİ * 古生物學 FOSSIL PARTS OF A TREE
Period: Mesozoic
Material: natural fossils
Size: 6,5 x 5 cm
Location: Aktolagay Ustyurt, 1993
Record: PM CE 5155

AHŞABIN FOSİL PARÇALARI
Dönem: Mezozoik zaman
Malzeme: fosilleşmiş doğal kalıntılar
Boyut: 6,5 х 5 см
Keşif yeri: Aktolagay Ustyurtu, 1993
Kayıt işareti: PM AF 5155

植物化石标本
时期：中生代
材料：天然化石
尺寸：6.5 x 5cm
发现地点：阿克托拉盖乌斯丘特，1993年
注册商标：古生物学博物馆主要基金 5155

284

ПАЛЕОНТОЛОГИЯ * PALEONTOLOGY * PALEONTOLOJİ * 古生物學Атырау облысы
тарихи-өлкетану
музейі
Историко-
краеведческий музей
Атырауской
области
Atyrau Local
History
Museum
Atyrau bölgesi
Yerel Tarih
Müzesi
阿特劳州历史与地
方志博物馆

285

Атырау облысы ТАСҚА АЙНАЛҒАН АҒАШ БӨЛІГІ
тарихи-өлкетану Мерзімделуі: мезозой эрасы
Материалы: тасқа айналған табиғи қалдық
музейі Өлшемі: 47,2 х 5,7 см
Историко- Табылған орны: Маңғыстау облысы, 1978 жыл
краеведческий музей Есептік белгісі: АОТӨМ НҚ 2993
Атырауской
ОКАМЕНЕЛЫЕ ЧАСТИ ДЕРЕВА
области Период: эра мезозой
Atyrau Local Материал: окаменелые природные останки
Размер: 47,2 х 5,7 см
History Место обнаружения: Мангистауская область, 1978 год
Museum Учетная отметка: ИКМАО ОФ 2993
Atyrau bölgesi
Yerel Tarih

Müzesi
阿特劳州历史与地

方志博物馆

ПАЛЕОНТОЛОГИЯ * PALEONTOLOGY * PALEONTOLOJİ * 古生物學 FOSSIL PARTS OF A TREE
Period: Mesozoic
Material: natural fossils
Size: 47,2 x 5,7 cm
Location: Mangistau region, 1978
Record : ALHM CE 2993

AHŞABIN FOSİL PARÇALARI
Dönem: Mezozoik zaman
Malzeme: fosilleşmiş doğal kalıntılar
Boyut: 47,2 х 5,7 см
Keşif yeri: Mangystau bölgesi, 1978
Kayıt işareti: ABYTM AF 2993

植物化石标本
时期：中生代
材料：天然化石
尺寸：47.2 x 5.7cm
发现地点：Mangystau地区，1978年
注册商标：根据阿特劳州历史方志博物馆主要基金 2993

286

ПАЛЕОНТОЛОГИЯ * PALEONTOLOGY * PALEONTOLOJİ * 古生物學Атырау облысы
тарихи-өлкетану
музейі
Историко-
краеведческий музей
Атырауской
области
Atyrau Local
History
Museum
Atyrau bölgesi
Yerel Tarih
Müzesi
阿特劳州历史与地
方志博物馆

287

Атырау облысы * PALEONTOLOGY * PALEONTOLOJ * 古生物學
тарихи-өлкетану
Л
музейі
Л Историко-
краеведческий музей
Атырауской

области
Atyrau Local

History
Museum
Atyrau bölgesi
Yerel Tarih

Müzesi
阿特劳州历史与地

方志博物馆

288

Ж МУЗЕЙ – ТАРИХ АЙНАСЫ ПАЛЕОНТОЛОГИЯ * PALEONTOLOGY * PALEONTOLOJİ * 古生物學Атырау облысы
ер бетіндегі тіршіліктің пайда болу тарихы осыдан миллиондаған жыл бұрын басталды. тарихи-өлкетану
«Өткенімізді білмей, болашақты болжау мүмкін емес», сондықтан да, өлкеміздің табиғатын зерттей музейі
келе, әр адамды мынадай сұрақ мазалайды: ал осыдан миллиондаған жылдар бұрын жер бетіндегі Историко-
тіршілік қандай болды екен? краеведческий музей
Міне, дәл осы сұрақтың жауабын Атырау облысы тарихи-өлкетану музейінің Палеонтология Атырауской
бөлімшесінен табасыз. Палеонтология музейі зор ғылыми маңызға ие және Қазақстанның области
палеонтологиялық ғылымын дамыту үшін бастапқы нүкте бола алады. Палеонтология музейінің Atyrau Local
басты мақсаты – қарапайым жәндіктен бастап, жоғары ұйымдасқан жаратылыстарға дейін, History
яғни ежелгі геологиялық дәуірден біздің заманымызға дейінгі Қазақстанның жануарлар әлемін Museum
жұртшылыққа кеңінен таныту. Бір кездері әлемдік мұхиттың бір бөлігі болған өлкеміздің борлы Atyrau bölgesi
қыраттарында әлі де ашылмаған көптеген құпиялар сақталған. Солардың бірі – Ақтолағай мен Yerel Tarih
Ақкерегешың бор қыраттары. Ақтолағай мен Ақкерегешың бор қыраттарында моллюскалардың, Müzesi
кірпілердің, губкалардың, сегізсәулелі маржандардың, динозаврлар мен ихтиозаврлардың тасқа 阿特劳州历史与地
айналған қазба қалдықтарын, ежелгі акулалардың, скаттардың тістерін көптеп кездестіруге болады. 方志博物馆
Иә, осынау әртүрлілікті толықтай тізімдеп шығу тіпті қиын. Біле-білсек, мұнда өмір ағысы шынымен
де бұрқ-сарқ қайнап, толассыз дамып жататын-ды...  289
Бұл жерлер әр зерттеуші үшін қызықты аймақ, ал оның жел мен судың әсерінен пайда болған
тамаша борлы пейзаждары еріксіз көз тартады. Бүгінгі таңда өлкеміздегі мезозой дәуірінде тіршілік
еткен жануарлар әлемін зерттейтін бірден-бір палеонтология музейі қызметінің негізгі бағыттары –
мәдени білім беру, экспозициялық көрме жасақтау, ғылыми зерттеу, қор сақтау, жинау, есепке алу,
ақпараттық және басқа да іс-шаралар ұйымдастыру. Сонымен қатар облысымыздың білім ордалары –
жоғары және орта арнаулы оқу орындарымен, мектептерімен тығыз байланыс орнатылып, жас
буын өкілдеріне ежелгі фауна мен флораның даму тарихы насихатталады. Музейдегі тарихи-
танымдық көрмелер, дәрістер, тақырыптық экскурсиялар, әртүрлі форматтағы жобалар, барлығы
да музейге келушілер үшін жүзеге асырылуда. Осының нәтижесінде музейге келушілердің саны
жылдан-жылға артып келеді. Көрермендердің қызығушылығын ояту үшін, миллиондаған жылдар
бұрын тіршілік еткен жануарлардың пайда болуы, олардың тасқа айналған қазба қалдықтары, ең
алғашқы организмдердің (губкалар, маржандар, қосжақтаулы ұлулар, моллюскілер, аммониттер,
белемниттер, теңіз кірпілері, теңіз лалагүлдері, теңіз жұлдыздары т. б.) тіршілік ету ерекшеліктері,
түрлері, жойылып кету себептері жөнінде зерттеу жұмыстарының нәтижесімен жақынырақ
таныстыру мақсатында мектеп оқушыларына – «Су асты әлеміне саяхат», «Динозаврлар тіршілігінің
жұмбақ әлемі», «Жер бетінде тіршіліктің пайда болуы және алғашқы тіршілік иелері», «Мезозой
дәуірінің жануарлар әлемі», «Бор дәуірінің фаунасы» тақырыптарында танымдық сабақтар өткізілсе,
ал студенттер үшін – «Тарихи геология және ежелгі жануарлар», «Палеонтология ғылымы және жер
бетінде алғаш тіршіліктің дамуы», «Минералдар коллекциясы», «Каспий өңірінің борлы қыраттары»,
«Ежелгі тіршілік еткен омыртқасыздар әлемінің даму тарихы» сияқты біршама күрделірек
тақырыптар бойынша дәрістер өткізіліп, жылжымалы көрмелер ұйымдастырылады. Музейдегі
осындай экскурсиялардың, танымдық сабақтардың тек оқушылар мен саяхатшылардың ғана емес,
сонымен қатар, әртүрлі жастағы келушілердің білім деңгейін көтеруде оқу-ағартушылық маңызы өте
зор болып отыр.
Палеонтологиялық жәдігерлердің қазба қалдықтарын зерттеп, Атырау облысы тарихи-өлкетану
музейінің палеонтология бөлімшесінің ашылуына, зоологиялық экспозиция залының құрылуына,
сондай-ақ осы каталогқа енгізілген құнды жәдігерлер топтамасының жинақталуына жерлесіміз,
өлкетанушы-палеонтолог Ю.Пастуховтың сіңірген еңбегін айрық-ша атап өткен лазым. Иә, расында
да осынау Палеонтологиялық каталогты жарыққа шығару, тек палеонтолог мамандардың ғана емес,
сонымен қатар бүкіл ұжымның атсалысуын қажет ететін аса күрделі шығармашылық еңбек. Әсіресе,
осы орайда аталмыш ғылыми каталогты шығаруға жауапты музей басшысы Р.Харипованың, этнография
және өлке табиғатын ғылыми-зерттеу секторының маманы Эльмира Мұхамбетқалиеваның, қорларды
ғылыми зерттеушілік, қамтамасыз ету бөлімінің меңгерушісі Б.Хасанованың және қорларды есепке
алу секторының маманы Э.Ибрагимованың қосқан үлестерін үлкен ризашылықпен тілге тиек еткен
болар едік. «Жалпақ жұртыңды, иісі алашыңды құрметтеу – алдымен өзің тұрған өлкенің тарихын,
табиғатын танудан, адамдарын ардақтаудан басталады!» – деп, еліміздің Тұңғыш Президенті
Н.Назарбаев атап өткендей, тарихы мен тағылымы мол Палеонтология музейі өз өлкеміздің, жалпы,
бізді қоршаған тірі табиғаттың байлығын танып білуде, зерттеуде, сонымен қатар жастардың бойына
табиғатқа деген сүйіспеншілік, сұлулық, адамгершілік, ең маңыздысы экологиялық тәрбиені сіңіруде
маңызды рөл атқаратыны сөзсіз.

Эльбина Мұхамбетқалиева,
Палеонтология музейінің маманы

19–5455

Атырау облысы И МУЗЕЙ – ЗЕРКАЛО ИСТОРИИ
тарихи-өлкетану стория возникновения жизни на Земле началась миллионы лет назад. «Не зная прошлого,
невозможно предсказать будущее», поэтому, изучая природу родного края, каждый человек
музейі задается вопросом о том, что существовало на Земле миллионы лет назад.
Историко- Ответ на этот вопрос вы найдете в отделении палеонтологии историко-краеведческого музея
краеведческий музей Атырауской области. Музей палеонтологии имеет большое научное значение и может стать
Атырауской исходной точкой для развития палеонтологической науки Казахстана.
Главная цель музея палеонтологии – популяризация животного мира Казахстана от простого
области насекомого до высокоразвитых, то есть от древней геологической эпохи до наших дней.
Atyrau Local На меловых склонах нашего края, являющихся частью Мирового океана, сохранилось множество
секретов, которые еще не раскрыты. Одна из них – меловые склоны Актолагай и Аккергешен.
History На меловых склонах Актолагай и Аккергешен можно встретить много окаменелых раскопок
Museum моллюсков, ежей, губок, восьмилучевых кораллов, динозавров и ихтиозавров, зубов древних акул,
Atyrau bölgesi скатов. Да, полностью описать это разнообразие даже сложно. Здесь поток жизни действительно
Yerel Tarih кипел и постоянно развивался...
Эти места интересны для каждого исследователя, а его великолепные меловые пейзажи,
Müzesi которые возникли под воздействием ветра и воды, невольно привлекают внимание.
阿特劳州历史与地 В настоящее время основными направлениями деятельности Музея палеонтологии по
изучению животного мира, обитавшего в эпоху мезозоя в нашем регионе, являются культурно-
方志博物馆 образовательные, экспозиционные выставки, научные исследования, фондо-хранилище, сбор,
учет, организация информационных и других мероприятий. Кроме того, налажена тесная связь
ПАЛЕОНТОЛОГИЯ * PALEONTOLOGY * PALEONTOLOJİ * 古生物學 с образовательными учреждениями области – высшими и средне-специальными учебными
заведениями, школами, для представителей молодого поколения будет освещена история развития
древней фауны и флоры. Историко-познавательные выставки, лекции, тематические экскурсии,
проекты различного формата реализуются для посетителей музея. В результате таких мероприятий
из года в год увеличивается количество посетителей музея. Для повышения интереса зрителей, с
целью более подробного ознакомления с результатами исследований по возникновению животных,
обитавших миллионы лет назад, с их окаменелыми ископаемыми остатками, особенностями
жизнедеятельности, видами, причинами исчезновения первых организмов (губок, кораллов,
двустворчатых моллюсков, аммонитов, белемнитов, морских ежей, морских лилий, морских звезд и
др.) для школьников проводятся познавательные занятия на темы: «Путешествие в подводный мир»,
«Загадочный мир динозавров», «Возникновение жизни на земле и первые существа», «Животный
мир мезозойского периода», «Фауна мелового периода», а для студентов проводятся лекции по
таким сложным темам, как «Историческая геология и древние животные», «Наука палеонтологии и
развитие первичной жизни на земле», «Коллекция минералов», «Меловые склоны Прикаспийского
региона», «История развития древнего мира беспозвоночных». Такие экскурсии, познавательные
занятия в музее имеют большое значение для повышения уровня знаний не только учащихся и
путешественников, но и посетителей разных возрастов.
Особо следует отметить вклад нашего земляка, краеведа-палеонтолога Ю.Пастухова в изучение
раскопок палеонтологических находок, в открытие палеонтологического отделения Историко-
краеведческого музея Атырауской области, в создание зала Зоологической экспозиции, а также
в комплектование коллекций ценных экспонатов, включенных в этот каталог. Да, действительно,
издание этого Палеонтологического каталога – очень сложный творческий труд, требующий
участия не только специалистов-палеонтологов, но и всего коллектива. С особой благодарностью
отмечаем вклад руководителя музея, ответственного за издание данного научного каталога,
Р.Хариповой, специалиста научно-исследовательского сектора этнографии и природы края
Эльмиры Мухамбеткалиевой, заведующего отделом научно-исследовательского и обеспечения
фондов Б.Хасановой и специалиста сектора учета фондов Э.Ибрагимовой.
Как отметил Первый президент Казахстана Нурсултан Назарбаев: «Уважение к народу
начинается, прежде всего, с познания истории, природы родного края, уважения к людям!».
Музей палеонтологии, имеющий богатую историю и традиции, несомненно, играет важную роль в
познании, исследовании богатства живой природы нашего края, в целом, окружающей нас природы,
а также в воспитании у молодежи любви к природе, красоте, нравственности, а самое главное – в
экологическом воспитании.

290 Эльбина Мухамбеткалиева,
специалист музея палеонтологии

T MUSEUM IS THE MIRROR OF HISTORY Атырау облысы
he history of life on Earth began millions of years ago. “Without knowing the past, it is impossible тарихи-өлкетану
to predict the future,” therefore, studying the nature of a native land, each person asks the question what музейі
existed on Earth millions of years ago. Историко-
You will find the answer to this question in the Paleontology Department of Atyrau Local History краеведческий музей
Museum. Атырауской
The Paleontological Museum is of great scientific importance and can become an initial point for the области
development of paleontological science in Kazakhstan. Atyrau Local
The main goal of the Paleontological Museum is to popularize the fauna of Kazakhstan from a simple History
insect to highly developed ones, that is, from the ancient geological epoch to the present day. Museum
On the chalk slopes of our land, which have long been part of the world's oceans, many secrets Atyrau bölgesi
have been preserved that have not yet been revealed. One of them is the chalk slopes of Aktolagay and Yerel Tarih
Akkergeshen. Müzesi
On the chalk slopes of Aktolagay and Akkergeshen, you can find many fossils of mollusks, urchins, 阿特劳州历史与地
sponges, octocorals, dinosaurs and ichthyosaurs, teeth of ancient sharks and rays. It is even difficult to 方志博物馆
fully describe this variety. Here the life really boiled and constantly developed... 
These places are interesting for every explorer, and its magnificent chalk landscapes, which formed * PALEONTOLOGY * PALEONTOLOJ * 古生物學
under the influence of wind and water, involuntarily attract attention.
Currently, the main activities of the Paleontological Museum to study the fauna that lived in the Л
Mesozoic era in our region are cultural, educational, exposition exhibitions, scientific research, fund
storage, collection, accounting, organization of information and other events. In addition, a close Л
relationship has been established with educational institutions of the region – higher and secondary
specialized educational institutions, schools, the history of the development of the ancient fauna and
flora will be told for representatives of the younger generation. Historical and educational exhibitions,
lectures, thematic excursions, projects of various formats are implemented for museum visitors. As a result
of such events, the number of museum visitors is increasing annually. To increase the interest of visitors,
with the aim of more detailed acquaintance with the results of studies on the appearance of animals that
lived millions of years ago, with their fossils, life features, species, reasons for the disappearance of the
first organisms (sponges, corals, bivalve molluscs, ammonites, belemnites, sea urchins, sea lilies, sea stars,
etc.) , educational classes are conducted for schoolchildre non the topics: "Journey to the underwater
world", "The mysterious world of dinosaurs", "The advent of life on earth and the first creatures", "Animal
world of the Mesozoic period", "Fauna of the Cretaceous period", and lectures are given for students
on such complex topics as "Historical geology and ancient animals", "Science of paleontology and the
development of primary life on earth", "Collection of minerals", "Chalky slopes of the Caspian region",
"History of development of the ancient world of invertebrates". Such excursions and educational classes
in the Museum are of great importance for improving the level of knowledge not only for students and
travelers, but also for visitors of different ages.
We should particularly note the contribution of our fellow countryman, local history expert-
paleontologist Yu.Pastukhov in the study of excavations of paleontological findings, in the opening of the
Paleontological Department of Atyrau Local History Museum, in the creation of the Zoological exposition
showroom, as well as in the acquisition of collections of valuable exhibits included in this catalog. Indeed,
the publication of this Paleontological catalog is a very complex creative work that requires the participation
of not only paleontologists, but also the entire team. Especially we note with gratitude the contribution
of the head of the museum responsible for the publication of this scientific catalog R.Kharipova, expert
of the research sector of ethnography and nature of the region Elmira Mukhambetkaliyeva, head of the
department for research and provision of funds B.Khassanova and expert of the sector of funds accounting
E.Ibragimova.
As the First President of Kazakhstan Nursultan Nazarbayev noted, “Respect for the people begins, first
of all, with the knowledge of history, the nature of the native land, respect for people!” The Paleontological
Museum, which has a rich history and traditions, is undoubtedly important in knowledge, research of
wealth of the wildlife in our region, in general, the environment, as well as in the education of youth in
love for nature, beauty, morality, and most importantly in environmental education.

Elbina Mukhambetkaliyeva,
Expert of the paleontological museum

291

Атырау облысы T MUSEUM IS THE MIRROR OF HISTORY
тарихи-өлкетану he history of life on Earth began millions of years ago. “Without knowing the past, it is impossible
to predict the future,” therefore, studying the nature of a native land, each person asks the question what
музейі existed on Earth millions of years ago.
Историко- You will find the answer to this question in the Paleontology Department of Atyrau Local History
краеведческий музей Museum.
Атырауской The Paleontological Museum is of great scientific importance and can become an initial point for the
development of paleontological science in Kazakhstan.
области The main goal of the Paleontological Museum is to popularize the fauna of Kazakhstan from a simple
Atyrau Local insect to highly developed ones, that is, from the ancient geological epoch to the present day.
On the chalk slopes of our land, which have long been part of the world's oceans, many secrets
History have been preserved that have not yet been revealed. One of them is the chalk slopes of Aktolagay and
Museum Akkergeshen.
Atyrau bölgesi On the chalk slopes of Aktolagay and Akkergeshen, you can find many fossils of mollusks, urchins,
Yerel Tarih sponges, octocorals, dinosaurs and ichthyosaurs, teeth of ancient sharks and rays. It is even difficult to
fully describe this variety. Here the life really boiled and constantly developed... 
Müzesi These places are interesting for every explorer, and its magnificent chalk landscapes, which formed
阿特劳州历史与地 under the influence of wind and water, involuntarily attract attention.
Currently, the main activities of the Paleontological Museum to study the fauna that lived in the
方志博物馆 Mesozoic era in our region are cultural, educational, exposition exhibitions, scientific research, fund
storage, collection, accounting, organization of information and other events. In addition, a close
ПАЛЕОНТОЛОГИЯ * PALEONTOLOGY * PALEONTOLOJİ * 古生物學 relationship has been established with educational institutions of the region – higher and secondary
specialized educational institutions, schools, the history of the development of the ancient fauna and
flora will be told for representatives of the younger generation. Historical and educational exhibitions,
lectures, thematic excursions, projects of various formats are implemented for museum visitors. As a result
of such events, the number of museum visitors is increasing annually. To increase the interest of visitors,
with the aim of more detailed acquaintance with the results of studies on the appearance of animals that
lived millions of years ago, with their fossils, life features, species, reasons for the disappearance of the
first organisms (sponges, corals, bivalve molluscs, ammonites, belemnites, sea urchins, sea lilies, sea stars,
etc.) , educational classes are conducted for schoolchildre non the topics: "Journey to the underwater
world", "The mysterious world of dinosaurs", "The advent of life on earth and the first creatures", "Animal
world of the Mesozoic period", "Fauna of the Cretaceous period", and lectures are given for students
on such complex topics as "Historical geology and ancient animals", "Science of paleontology and the
development of primary life on earth", "Collection of minerals", "Chalky slopes of the Caspian region",
"History of development of the ancient world of invertebrates". Such excursions and educational classes
in the Museum are of great importance for improving the level of knowledge not only for students and
travelers, but also for visitors of different ages.
We should particularly note the contribution of our fellow countryman, local history expert-
paleontologist Yu.Pastukhov in the study of excavations of paleontological findings, in the opening of the
Paleontological Department of Atyrau Local History Museum, in the creation of the Zoological exposition
showroom, as well as in the acquisition of collections of valuable exhibits included in this catalog. Indeed,
the publication of this Paleontological catalog is a very complex creative work that requires the participation
of not only paleontologists, but also the entire team. Especially we note with gratitude the contribution
of the head of the museum responsible for the publication of this scientific catalog R.Kharipova, expert of
the research sector of ethnography and nature of the region Elmira Mukhambetkaliyeva, head of the
department for research and provision of funds B.Khassanova and expert of the sector of funds accounting
E.Ibragimova.
As the First President of Kazakhstan Nursultan Nazarbayev noted, “Respect for the people begins, first
of all, with the knowledge of history, the nature of the native land, respect for people!” The Paleontological
Museum, which has a rich history and traditions, is undoubtedly important in knowledge, research of
wealth of the wildlife in our region, in general, the environment, as well as in the education of youth in
love for nature, beauty, morality, and most importantly in environmental education.

Elbina Mukhambetkaliyeva,
Expert of the paleontological museum

292

D MÜZE - TARİHİN AYNASIDIR Атырау облысы
тарихи-өлкетану
  музейі
ünyadaki yaşamın kökeninin tarihi milyonlarca yıl önce başladı. “Geçmişi bilmeden geleceği Историко-
краеведческий музей
tahmin etmek imkansızdır”, bu nedenle kendi ülkesinin doğasını inceleyen her insan, milyonlarca yıl önce Атырауской
Dünyada nasıl bir varoluş olduğu sorusunu sorar. области
Atyrau Local
Bu sorunun cevabını Atyrau Bölgesi Yerel Tarih Müzesi Paleontoloji Bölümü'nde bulacaksınız. History
Paleontoloji Müzesi, büyük bilimsel öneme sahiptir ve Kazakistan'da paleontoloji bi-liminin gelişmesi Museum
için bir başlangıç ​n​ oktası olabilir. Atyrau bölgesi
Paleontoloji Müzesi'nin temel amacı, Kazakistan'ın hayvan dünyasını basit bir böcekten çok gelişmiş, Yerel Tarih
yani antik jeolojik çağdan günümüze kadar yaygınlaştırmaktır. Müzesi
Uzun süredir dünya okyanuslarının bir parçası olan toprağımızın tebeşir yamaçlarında, henüz açığa 阿特劳州历史与地
çıkmamış birçok sır korunmuştur. Bunlardan biri Aktolagay ve Akkergeshen'in tebeşir yamaçlarıdır. 方志博物馆
Aktolagay ve Akkergeshen'in tebeşir yamaçlarında, yumuşakçalar, kirpi, süngerler, sekiz köşeli
mercanlar, dinozorlar ve ihtiyozorların fosilleşmiş kazılarını, eski köpekbalıklarının dişlerini, ışınları ПАЛЕОНТОЛОГИЯ * PALEONTOLOGY * PALEONTOLOJİ * 古生物學
bulabilirsiniz. Evet, bu çeşitliliği tam olarak tarif etmek bile zor. Burada hayatın akışı gerçekten kaynamış
ve sürekli gelişmiştir...
Bu yerler her kaşif için ilginçtir ve rüzgar ve suyun etkisi altında ortaya çıkan muhteşem tebeşir
manzaraları istemeden dikkat çeker.
Şu anda, Paleontoloji Müzesi'nin bölgemizde Mezozoik çağda yaşamış hayvan dünyasının incelenmesi
için ana faaliyetleri kültürel, eğitim, sergi sergileri, bilimsel araştırma, fon depolama, koleksiyon,
muhasebe, bilgi organizasyonu ve diğer etkinliklerdir. Ek olarak, bölgenin eğitim kurumları ile yakın bir
ilişki kurulmuştur – yüksek ve orta uzmanlık eğitim kurumları, okullar, genç neslin temsilcileri için antik
fauna ve floranın gelişim tarihi ele alınacaktır. Tarihi ve eğitici sergiler, konferanslar, tematik geziler,
çeşitli formatlarda projeler, hepsi müze ziyaretçileri için uygulanmaktadır. Bu tür etkinlikler sonucunda
müze ziyaretçi sayısı yıldan yıla artmaktadır. İzleyicilerin ilgisini artırmak, milyonlarca yıl önce yaşamış
hayvanların fosilleşmiş fosilleri, yaşam özellikleri, türleri, ilk organizmaların (süngerler, mercanlar, çift
kabuklu yumuşakçalar, ammonitler, belemnitler, denizler) ortadan kaybolma nedenleri ile ortaya çıkması
üzerine yapılan çalışmaların sonuçları hakkında daha detaylı bilgi sahibi olmak için okul çocukları için
kirpi, deniz zambağı, deniz yıldızları vb.), "Sualtı dünyasına yolculuk", "Dinozorların gizemli dünyası",
"Yeryüzünde yaşamın ortaya çıkışı ve ilk canlılar", "Mezozoik dönem faunası", " Kretase dönemi faunası "ve
öğrencilere" Tarihi jeoloji ve eski hayvanlar "," Paleontoloji bilimi ve yeryüzünde birincil yaşamın gelişimi
"," Minerallerin toplanması "," Hazar bölgesinin Kretase yamaçları "," Gelişim tarihi gibi karmaşık konularda
dersler verilmektedir. Omurgasızların antik dünyasından. " Bu tür geziler, müzedeki eğitim faaliyetleri,
sadece öğrencilerin ve gezginlerin değil, aynı zamanda farklı yaşlardaki ziyaretçilerin de bilgi düzeyini
artırmak için büyük önem taşımaktadır.
Özellikle kayda değer yurttaşımız, yerel tarihçi-paleontolog Y.Pastukhov'un, Atyrau Oblast Paleontoloji
Bölümü Paleontoloji Bölümü'nün açılışında, Zooloji Sergisi için bir salonun oluşturulmasında ve bu
katalogda yer alan koleksiyonların elde edilmesinde paleontolojik buluntuların kazı çalışmalarındaki
katkısı dikkat çekicidir. Evet, aslında bu Paleontoloji kataloğunun yayınlanması, sadece paleontologların
değil, tüm ekibin katılımını gerektiren çok karmaşık bir yaratıcı çalışmadır. Özellikle bu bilimsel kataloğun
yayınlanmasından sorumlu müze başkanı R.Kharipova'nın, etnografya ve bölgenin doğası araştırma
sektörü uzmanı Elmira Mukhambetkaliyeva'nın, araştırma ve fon sağlama departmanı başkanı B.Hasanova
ve fon muhasebesi sektörü uzmanı E.
Kazakistan'ın Birinci Cumhurbaşkanı Nursultan Nazarbayev'in belirttiği gibi, "İnsanlara saygı, her
şeyden önce tarih bilgisi, anavatanın doğası, insanlara saygı ile başlar!" Bölgemizin yaşayan doğası, genel
olarak çevremizdeki doğanın yanı sıra gençlerin doğayı sevmeleri için eğitimlerinde, güzelliği, ahlakı ve
en önemlisi çevre eğitiminde.
 

Elbina Mukhambetkalieva,
Paleontoloji müzesi uzmanı

293

Атырау облысы 地 博物馆-历史的镜子
тарихи-өлкетану
球生命起源的历史始于数百万年前。因此，“在不了解过去的情况下，无法预测未
музейі
Историко- 来”，因此，每个人在研究自己祖国的土地时都会问一个问题：
краеведческий музей
Атырауской 几百万年前地球上的生活是什么样的。您可以在阿特劳地区历史博物馆和当地传说的古生物学

области 系中找到此问题的答案。
Atyrau Local
古生物学博物馆具有重要的科学意义，可以成为哈萨克斯坦古生物学发展的
History
Museum 起点。
Atyrau bölgesi
Yerel Tarih 古生物学博物馆的主要目标是将哈萨克斯坦的动物世界从简单的昆虫推广到高度发达的地区，

Müzesi
阿特劳州历史与地

方志博物馆

即从古代地质时代到当今。

在长期以来一直是世界海洋一部分的我国土地的粉笔斜坡上，许多秘密尚未

得到透露。其中之一是Aktolagai和Akkergeshen的粉笔斜坡。

ПАЛЕОНТОЛОГИЯ * PALEONTOLOGY * PALEONTOLOJİ * 古生物學 在阿克托拉盖（Aktolagai）和阿克格森（Akkergeshen）的白垩斜坡上，您可以找到许多化石

积聚的软体动物，刺猬，海绵，八角珊瑚，恐龙和鱼龙，古代鲨鱼的牙齿，射线。是的，很难完全

描述这种变化。生活在这里真正沸腾

并不断发展...这些地方对每个研究人员来说都很有趣，在风和水的影响下出现的壮丽的粉笔景

观不由自主地引起了当代人的注意。

目前，古生物学博物馆研究生活在我们地区中生代时代的动物世界的主要活动是文化和教育，

博览会展览，科学研究，资金储存，收集，会计，信息组织和其他活动。此外，已经与该地区的教

育机构建立了密切的关系，包括高等和中等专业教育机构，学校。对于年轻一代的代表来说，涵盖

了古代动植物的发展历史。为博物馆参观者提供历史和教育展览，演讲，主题游览，各种形式的项

目。由于这些事件，博物馆参观者的人数逐年增加。为了增加听众的兴趣，目的是更详细地了解数

百万年前生活的动物的进化研究结果，其种类，其重要活动的奇特特征，第一生物体消失的原因，

为学童举办了有关“水下世界之旅”，“神秘世界”的教育班恐龙世界”，“地球上的生命和第一

生物的出现”，“中生代动物区系”，“白垩纪动物区系”，并为学生讲授诸如“历史地质与古代

动物”，“古生物学与发展科学”等主题地球上的原始生命”，“矿物质采集”，“里海地区白垩

纪斜坡”，“无脊椎动物古代世界的发展史”。博物馆中的此类短途旅行，教育活动对于提高学生

和旅行者以及不同年龄的

游客的知识水平至关重要。

特别值得一提的是，我们的同胞，当地历史学家-古生物学家Y.Pastukhov在研究古生物学发现

方面的贡献，阿特劳州历史和地方传说博物馆古生物学系的开幕，为动物博览会设立的展厅以及此

次收藏的珍贵藏品的贡献。是的，确实，该古生物学目录的出版是一项非常复杂的创造性工作，不

仅需要古生物学家而且还需要整个团队的参与。我们特别感激地注意到负责出版该科学目录的博物

馆负责人R.Khalipova，人种学和该地区性质的研究专家Elmira Mukhambetkaliyeva，研究和资金

提供部门负责人B.Khasanova和会计E.Ibragimova的基金专家。正如哈萨克斯坦第一任总统努尔苏

丹·纳扎尔巴耶夫（Nursultan Nazarbayev）所说：“首先，对人民的尊重始于对历史，祖国土地

的本质，对人民的尊重！”具有丰富历史和传统的古生物学博物馆无疑在知识，财富研究中起着重

要作用。一般而言，我们地区的自然生活，以及我们对周围环境的热爱，以及对自然，美，道德的

热爱，尤其是对环境教育的热爱。

叶尔毕娜 木克汗姆别卡利耶娃
古生物学博物馆专家

294

ПАЛЕОНТОЛОГИЯ * PALEONTOLOGY * PALEONTOLOJİ * 古生物學Атырау облысы
тарихи-өлкетану
музейі
Историко-
краеведческий музей
Атырауской
области
Atyrau Local
History
Museum
Atyrau bölgesi
Yerel Tarih
Müzesi
阿特劳州历史与地
方志博物馆

295

Атырау облысы
тарихи-өлкетану

музейі
Историко-
краеведческий музей
Атырауской

области
Atyrau Local

History
Museum
Atyrau bölgesi
Yerel Tarih

Müzesi
阿特劳州历史与地

方志博物馆

ПАЛЕОНТОЛОГИЯ * PALEONTOLOGY * PALEONTOLOJİ * 古生物學 ҚЫСҚАРТЫЛҒАН СӨЗДЕР

АОТӨМ – Атырау облысы тарихи-өлкетану музейі
ПМ – Палеонтология музейі
НҚ – негізгі қор

СОКРАЩЕННЫЕ СЛОВА

ИКМАО – Историко-краеведческий музей Атырауской области
МП – Музей палеонтологии
ОФ – основной фонд

Abbreviations

ALHM – Atyrau Local history museum
PM – Paleontological museum
CE – core exhibits

Kısaltılmış kelimeler

 
ABYTM - Atyrau Bölgesi Yerel Tarih Müzesi
PM - Paleontoloji Müzesi
AF - ana fon

缩略词:

ИКМАО - 根据阿特劳州历史方志博物馆
МП - 古生物学博物馆
ОФ -主要基金

296

ЕЛДІ МЕКЕНДЕР АТАУЫ Атырау облысы
тарихи-өлкетану
Ақтолағай – Атырау және Ақтөбе облыстарының шекарасында музейі
орналасқан табиғи ландшафт. Историко-
краеведческий музей
Ақкерегешың – Атырау облысы Құлсары қаласынан 60 километр Атырауской
қашықтықта орналасқан табиғи ландшафт. области
Atyrau Local
НАИМЕНОВАНИЕ НАСЕЛЕННЫХ ПУНКТОВ History
Museum
Актолагай – природный ландшафт, расположенный на границе Atyrau bölgesi
Атырауской и Актюбинской областей. Yerel Tarih
Müzesi
Аккергешен – природный ландшафт, расположенный в 60 阿特劳州历史与地
километрах от города Кульсары Атырауской области. 方志博物馆

Name of settlements ПАЛЕОНТОЛОГИЯ * PALEONTOLOGY * PALEONTOLOJİ * 古生物學

Aktolagay is a natural landscape located on the border of Atyrau and
Aktobe regions.

Akkergeshen is a natural landscape located 60 kilometers from the city
of Kulsary, Atyrau region.

Yerleşim yerlerinin adı

 
Aktolagay - Atyrau ve Aktobe bölgelerinin sınırında bulunan doğal
peyzaj.
 
Akkergeshen - Atyrau bölgesindeki Kulsary şehrinden 60 kilometre
uzaklıkta bulunan doğal peyzaj.

定居点名称

阿克托拉盖 - 自然景观, 位于阿特劳和阿克托比地区的边界
阿克喀格森 -自然景观, 距阿特劳地区库利萨雷市60公里

297

Атырау облысы ПАЙДАЛАНЫЛҒАН ӘДЕБИЕТТЕР
тарихи-өлкетану
1. Омыртқасыздар зоологиясы. К. Дәуітбаева. 2004.
музейі 2. Палеонтология және тарихи геология. Ә. Байбатша. 2011.
Историко- 3. Наугольных С. В. Я познаю мир: Палеонтология. – М., 2004.
краеведческий музей 4. Палеонтология. 2-е изд. / О. Бондаренко, И. Михайлова. – М., 2006.
Атырауской 5. Палеонтология. Том 2. / О. Бондаренко, И. Михайлова. – М., 2011.
6. Қазақ Энциклопедиясы. 7-том.
области 7. Жануартану. Қ. Қайым, Б. Мұханов, Р. Сәтімбекұлы, М. Шаймарданқызы. 1998.
Atyrau Local 8. Қазақстан. Ұлттық энцклопедия. – Алматы: «Қазақ энциклопедиясы», 1998. VI том.
9. Мамонт. – М., СПб.: Ғылыми жарияланымдардың қауымдастығы КМК, 2005. «Animal
History diversity» сериясы. Тихонов Н.  
Museum 10. Уикипедия – ашық энциклопедиясы.
Atyrau bölgesi 11. Динозаврлар. М., Энцеклопедия Росмэн, 2012.
Yerel Tarih 12. Жануарлар әлемі. Энциклопедия / Қазақ тіліне аударған Д. Әліпбаева. – Астана:
«Фолиант», 2014.
Müzesi 13. Қазақ Энциклопедиясы, 9-том
阿特劳州历史与地 14. Омыртқалылар зоологиясы. Наумов П. – Москва, 1982.
15. Карташев Н. Практикум по зоологии позвоночных. – М., 1969.
方志博物馆 16. Анисимова М., Лавровский В. Ихтиология. – М., 1991.
17. Ихтиологияның негіздері». 1-бөлім. Ә. Бәйімбет. – Алматы, 2005.
ПАЛЕОНТОЛОГИЯ * PALEONTOLOGY * PALEONTOLOJİ * 古生物學 18. Атырау облысы тарихи-өлкетану музейі мен Палеонтология бөлімшесінің ғылыми қоры.

298

МАЗМҰНЫ Атырау облысы
тарихи-өлкетану
Алғы сөз. Рашида Харипова.. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 7 музейі
Бор таулардың мекені. Юрий Пастухов. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 15 Историко-
Басаяқты моллюскалар класы. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 39 краеведческий музей
Қосжақтаулылар – бақалшақты былқылдақденелілер класы. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 53 Атырауской
Бауыраяқты ұлулар класы. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 69 области
Қармалауыштылар класы. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 83 Atyrau Local
Губкалар класы . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 95 History
Ішекқуыстылар класы. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 103 Museum
Тікентерілілер класы . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 117 Atyrau bölgesi
Құрттар класы. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 141 Yerel Tarih
Шаянтәрізділер класы . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 151 Müzesi
Балықтар класы . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 161 阿特劳州历史与地
Динозаврлар. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 197 方志博物馆
Сүтқоректілер класы . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 223
Өсімдіктер класы. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 275 ПАЛЕОНТОЛОГИЯ * PALEONTOLOGY * PALEONTOLOJİ * 古生物學
Музей – тарих айнасы. Эльбина Мұхамбетқалиева . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 290
Қысқартылған сөздер.. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 296
Елді мекендер атауы. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 297
Пайдаланылған әдебиеттер. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 298

299

Атырау облысы СОДЕРЖАНИЕ
тарихи-өлкетану
Предисловие. Рашида Харипова. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 9
музейі Места меловых гор. Юрий Пастухов. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 20
Историко- Класс головоногих моллюсков. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 39
краеведческий музей Двустворчатые – класс ракушечных мягкотелых. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 53
Атырауской Класс брюхоногих моллюсков . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 69
Класс щупальцевых. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 83
области Класс губок. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 95
Atyrau Local Класс кишечнополостных . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 104
Класс иглокожих. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 117
History Класс червей. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 141
Museum Класс ракообразных. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 151
Atyrau bölgesi Класс рыбы . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 161
Yerel Tarih Динозавры. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 197
Класс млекопитающих. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 223
Müzesi Класс растений . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 276
阿特劳州历史与地 Музей – зеркало истории. Эльбина Мухамбеткалиева. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 289
Сокращенные слова . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 296
方志博物馆 Наименование населенных пунктов. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 297
Использованная литература . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 298
ПАЛЕОНТОЛОГИЯ * PALEONTOLOGY * PALEONTOLOJİ * 古生物學

300