Жинақ

1

УДК 01
ББК 91.9 Җ 64
Ғылыми басылым
Баспаға конференцияның редакция алҗасы ҧсынған

Редакция алқасы:
Ермекова Т.Н. – филология ғылымдарының докторы, профессор;
Отарбекова Ж.К. – филология ғылымдарының кандидаты, профессор м.а.;

Нуржанова Б.Н. – PhD доктор, аға оҗытушы;
Ибраймова Л.Ҽ. – филология ғылымдарының кандидаты, профессор м.а.

Исаев оқулары: «Профессор С.М.Исаев зерттеулері және қазақ әдеби тілі мәселелері»
атты халыҗаралыҗ ғылыми-тҽжірибелік онлайн конференция материалдарының жинағы. –
Алматы, ҖазҦлтҖызПУ. 2020. – 240 бет.

Бҧл жинаҗҗа кҿрнекті ғалым, Җазаҗстан Республикасы Ҧлттыҗ Ғылым академиясының
корреспондент мҥшесі, филология ғылымдарының докторы, профессор Сейілбек
Мҧхамеджарҧлы Исаевты еске алу җҧрметіне жыл сайын ҿткізіліп тҧратын жас ғалымдардың
ғылыми маҗалалары енгізіліп отыр. Ғылыми жинаҗ студент, магистранттар мен
докторанттардың, оҗытушылардың, жалпы оҗырман җауымның пайдалануына ҧсынылады.

УДК 01 ББК 91.9 Җ 64
ISBN 978-601-7959-73-9

©Җазаҗ Ҧлттыҗ җыздар педагогикалыҗ университеті, 2020

2

Алғысӛз

Җазаҗ тіл білімінде ҿзіндік җолтаңбасымен ҿшпес із җалдырған ғалымдарымыз аз емес.
Солардың арасынан җыздар университетінің оҗытушылары мен студенттер җауымына ерекше
жаҗын тҧратыны Сейілбек Мҧхамеджарҧлы. Біз Сейілбек ағамызды җазаҗ җыздарына білім
мен тҽрбие беруді шебер ҧйымдастыра білген аҗылшы аға, ҧлағатты ҧстаз, ғалым ретінде
білеміз. Оның ғылымда җалыптасҗан ҿз мектебі бар, артында җалған ҿшпес ізі бар. Оған
академик Ҽбдуҽли Җайдардың мына сҿзі дҽлел: «Ол, біріншіден, ҿзінің зерттеу обьектісін
жҥрдім-бардым емес, тиянаҗты да терең талдап, тҽптіштей зерттейтін ғалым; екіншіден, тілдің
ҽр саласынан жҥргізген зерттеулерінің ішінде, ҽсіресе морфология проблемалары бойынша
ҿзінің айтар ойы, ҧстанған ҿзіндік концепциясы бар ғалым; ҥшіншіден, біреудің жазғанын
жалғастырып, айтҗанын маҗҧлдап, келісе салу кҿп ғалымның ҽдетінде болса, Секең кез келген
мҽселені ҿзінше тҥсініп, ҿзінше талдап-таратуды, пікір айтуды жҽне сол пікірін ҽрҗашан да
дҽлелдеп шығуға солдаттай дайын тҧратын мінезді ғалым еді».

Профессор С.М.Исаевтың шығармашылығы сан алуан. Оның ғылыми еңбектері ең
алдымен җазаҗ тілінің тарихы, җазаҗ ҽдеби тілінің мҽселелерімен тығыз байланысты. Тіліміздегі
жеке сҿздер мен грамматикалыҗ тҧлғалардың шығу, җалыптасу, даму тарихын ашуға
бағытталған зерттеулерден, алғаш рет “Җазаҗ тілінің җысҗаша этимологиялыҗ сҿздігін”
жасаудан бастап, ҽдеби тіліміздің тарихы, даму кезеңіндегі нормалану процесі, кҿне тҥркі
дҽуірімен байланысы сияҗты мҽселелерге арналған җомаҗты монографиялыҗ зерттеулер берді:
“Җазаҗ ҽдеби тілінің совет дҽуірінде дамуы” (1973), “Җазаҗ ҽдеби тілінің җалыптасып, даму
кезеңдері” (1976), “Җазаҗтың мерзімді баспасҿз тілінің дамуы”(1983), “Җазаҗ ҽдеби тілінің
тарихы” (1989,1996). Җазаҗ тілінің тарихына байланысты еңбектерде ғалым жеке сҿздердің
шығу тҿркінін, этимологиясын кҿне жҽне җазіргі тҥркі тілдерімен салыстыра җарап зерттейді.
Сондай-аҗ жеке грамматикалыҗ тҧлғалардың, синтаксистік конструкциялардың, жекелеген сҿз
таптарының, җосымшалар мен шылаулардың даму процесін айҗындайды.

Биылғы оҗулардың таҗырыбын «Профессор С.М.Исаев зерттеулері жҽне җазаҗ ҽдеби тілі
мҽселелері» деп алуымыздың ҿзіндік себебі - ғалымның алғашҗы зерттеулерінің җазаҗ ҽдеби
тілінің тарихымен ҽрі биыл 175 жылдығы аталып отырған ҧлы Абай мҧрасын зерттеуімен
байланысты болуында. Бҧл таҗырып бҥгінгі конференцияға маҗала ҧсынып отырған жастардың
назарынан тыс җалмағаны җуантады.

Ғалым җазаҗ ҽдеби тілі тарихын зерттеуге кездейсоҗ келген жоҗ. Ол җазаҗ ҽдеби тілі
тарихының хандыҗ дҽуірден басталатынын 60-жылдардың аяғы мен 70-жылдардың басында
жариялаған зерттеулерінде айтып, дҽлелдеген. Бҧл җазаҗ тіл біліміндегі соны пікір болатын,
ҿйткені кҿптеген зерттеулерде Кеңес идеологиясының ҥстемдігімен ҧлт тілдерінің җалыптасып
дамуы, соның ішінде җазаҗ ҽдеби тілінің җалыптасуы бертін, орыс тілінің ҽсерімен болды деген
теория даусыз басшылыҗҗа алынып, жҥзеге асырылып отырды. Ҽсіресе, ҽдеби тілдің
аныҗтамасы мен мҽнді сипаттары, белгілері ғалым еңбектерінде наҗты айҗындалып, ҽдеби тіл
тек жазба тіл емес, ол жазба тҥрде де, ауызша тҥрде де дамып, бҧл екеуі ҽдеби тілдің ҿмір сҥру
формалары болатындығы, сондай-аҗ ҽдеби тілдің стильдік тармаҗтарының барлығы бірдей, бір
кезеңде җалыптаса бермейтіндігі, ҽуел баста ҽдеби тіл бір ғана тілдік стильдің негізінде
җалыптасып, дами бастайтындығы айҗындалады.

Ең бастысы, җазіргі ҽдеби тілдің нормалары жҽне олардың ҽлеуметтік мҽні мен стильдік
тармаҗтары, җазаҗ ҽдеби тілінің жалпыхалыҗтыҗ сипаты, жалпыхалыҗтыҗ тілдің басҗа
тҥрлерімен (ауызекі сҿйлеу тілі, жегілікті тіл ерекшеліктері, җарапайым сҿйлеу тілі) җарым-
җатынасы сияҗты ҽдеби тілдің басты-басты мҽселелерінің басы ашылған.

Җазаҗ ҽдеби тілін дҽуірлеу мҽселесінде де, ҽрбір дҽуір, кезеңдегі ҽдеби тілдің сипатын
аныҗтауда, кҿркем сҿз шеберлерінің оны дамытудағы орнын кҿрсетуде де ғалым наҗты
жазбалар тілін талдап, жалғастыҗ сипатын ашады. Ҽсіресе, җазаҗ ҽдеби тілінің җалыптасу
арналарына, бір жағынан, бай халыҗ ауыз ҽдебиетін, екінші жағынан, кҿне тҥркі жазба
ҽдебиетін негіз етіп ала отырып, наҗты тілдік деректерді талдап береді.

3

Җазаҗ ҽдеби тілінің җалыптасып, дамуын негізгі ҥш дҽуірге бҿлудегі басты межені,
біріншіден, ҽдеби тілдің җалыптасып, ҽр тҥрлі ҽдеби жанрлар арҗылы даму ерекшеліктерімен,
екіншіден, жазба ҽдебиеттің туып, ҽдеби тілдің ҧлттыҗ сипат алуымен байланыстырса,
ҥшіншіден, оның ХХ ғасырда ерекше дамып, җоғамдыҗ җызметінің жаңа сапаға артуы, жаңа
жанрлыҗ-стильдік тармаҗтарының тууымен байланыстырады

Сонымен җатар ғалым сонау 1970 жылдары «Абайды неге җазаҗ ҽдеби тілінің негізін
салушы дейміз?» деген сҧраҗҗа аҗын шығармаларының тіліне жан-жаҗты талдау жасау арҗылы
жауап беріп җана җоймай, Абай дҽстҥрінің жалғастығын кҿрсетіп, җазаҗ поэзиясының
кҿркемдігін оҗырманға таныта білген жан еді.

Сейілбек Мҧхамеджарҧлы тіл білімінің келелі де ауҗымды мҽселелерін саналы тҥрде
салмаҗтай отырып, салиҗалы ой айтҗан ғалымдардың бірі ҽрі бірегейі еді. Ғалым тіл білімінің
җай саласына да кҿз жҥгіртіп, кҿңіл елегінен ҿткізіп, тіл табиғатының сырын тани, аша білді.
Сол тіл табиғатына негізделген ғалымның грамматикалыҗ ҧғымдар, етістік тҥбірі, нольдік
форма, септік, шырай, сан-мҿлшер категориясы, сҿзжасам, җазаҗ ҽдеби тілінің тарихы,
этимология, җолданбалы тіл білімі, т.б. туралы зерттеулері мен пікірлері тек җазаҗ тіл білімі
емес, тҥркология ғылымының дамуына җосылған зор ҥлес деп айтсаҗ артыҗ емес.

Сейілбек Мҧхамеджарҧлы ҿмірінің соңына дейін ҿзі сҥйген ғылымнан да, шҽкірт
тҽрбиесінен де җол ҥзген жоҗ. Жылдар бойы филология факультетін, җазаҗ тілі кафедрасын
басҗара жҥріп, талай шҽкірттерін ғылымға баулыды, җоғамдыҗ жҧмыстарға белсенді араласты.
10 жыл бойы институтты басҗара отырып, оны ел экономикасында орын алған җиын жағдайдан
алып шыҗты, ҧлттыҗ салт-дҽстҥр, отантану, сҧлулыҗтану, этнопедагогика секілді жаңа курстар
енгізіп, ҧлттыҗ кадр дайындауға кҿп кҿңіл бҿлді. Сҿйтіп, җазаҗ җыздарының сҥйікті ҧстазы
атанды.

Филология ғылымдарының докторы, профессор, Җазаҗстан Республикасы Ҧлттыҗ
Ғылым академиясының корреспондент мҥшесі С.Исаевтың тіл білімінің җай саласында
болмасын җаламының ізі, ҧшҗыр да толымды ойлары сайрап жатыр. «Ҿмір бізден ҿтіп кетсе,
жҧрт еңбектен ескерсін» деген ҧлағатты сҿздің бекер айтылмасы хаҗ. Ғалымның артындағы
ғылыми мҧрасы оны ешҗашан ҧмыттырмайды. Сол мҧраға ҥңілген сайын ғалым ҽр җырынан
таныла беретіні аныҗ.

Ғалымның шәкірті Ж.К.Отарбекова

4

1-СЕКЦИЯ. ТАРИХИ-МӘДЕНИ ДАМУ ҤДЕРІСІНДЕГІ ТҤРКІ ТІЛДЕРІ МЕН
ӘДЕБИЕТІ МӘСЕЛЕЛЕРІ.

М.ШАХАНОВ ДИСКУРСЫНДАҒЫ ПРЕЦЕДЕНТТІ ЕСІМДЕРДІҢ
КОГНИТИВТІК МӘНІ

Ағылман Айсана, ҖазҰлтҖызПУ студенті,
Ғылыми жетекшісі - М.Җ.Җанабeкова.
Алматы, Җазаҗстан

Җазіргі лингвистикадағы жаңа ғылыми парадигма аясында дамып келе жатҗан
антропоҿзектік бағыт җазаҗ сҿзінің шығармашылыҗ ҽлеуеті мен контекстік җолданысын да жан-
жаҗты ашып кҿрсетуге зор мҥмкіндік тудырып отыр. Яғни жеке тҧлғаның кҿркем сҿз ҽлеміндегі
ҿзіндік сҿз-җолданыстарын ҧлттыҗ таным тҧрғысынан сипаттау мен талдау маңызды болып
отыр. Ҿйткені җазіргі зерттеулерде тіл деректері адаммен, оның ойы, ҽлемді җабылдауы,
танымдыҗ җызметімен тығыз байланысты җарастырылып келеді. Соның бірі – ҿз бойына
жинаҗтаған җандай да бір образды бейнелеу ҥшін җызмет ететін, адам болмысын тануда
ерекшеленетін жалҗы есімдер – прецедентті атаулар айрыҗша орын алады. Демек, аҗын
дискурсындағы прецедентті есімдердің танымдыҗ мҽнін аныҗтау, җолданылу уҽжін саралау –
җазаҗ тіліндегі жаңа бағыттармен ҥндесе, ҥйлесім табуға тиісті зерттеу нысанының бірі болуы
керек. Бҧл – аҗын «ҽлемінің тілдік бейнесін», оның тілдік кеңістігіндегі ҧлт танымын
когнитивтік сипатта зерделеудің җаншалыҗты маңызды екендігін кҿрсетеді.

ХХ ғасырдың соңғы жылдары прецедентті есім (прецеденттік феномен, прецеденттік
мҽтін) ҧғымы тіл біліміне еніп җалыптаса бастады. Бҧл терминнің табиғатын ҽр ғалым ҽр тҥрлі
тҥсіндіріп, тҥрліше җабылдады. Айталыҗ, җазаҗ ономастикасының негізін җалаушы ғалым
Т.Жанҧзаҗов жалҗы есімдердің жалпы есімге ауысу заңдылығы тілге тҽн җҧбылыс екендігін
айта келе, кҿркем шығармаларда җолданылған жалҗы есімдер белгілі бір жиынтыҗ образды
белгілеу мҽнін білдіреді [1, 84-б] деген ой айтады, енді бір зерттеушілер оны кеңірек мҽнде
ҧғындырады.

Җазаҗ тіл білімінде прецедентті есім мҽселесін зерттеген ғалымдардан Т.Жанҧзаҗов,
Т.Җоңыров, Е. Керімбаев, Җ.Рысберген, С.Иманбердиева, т.б. зерттеушілерді атауға болады.

Жалпы тілтаным ғылымында прецедентті есімдер, оның когнитивтік мҽнін зерттеу
ісімен Ю. Караулов, В. Костомаров, Д. Гудков, И. Захарченко, В. Красный, т.б. шетелдік
ғалымдар айналысҗан. Прецедентті мҽтінді академик Ю. Караулов: «Белгілі бір тілдік тҧлға
ҥшін:

1) танымдыҗ жҽне эмоционалдыҗ тҧрғыда мҽнді болып саналатын;
2) сол тҧлғаның җоғамдыҗ ортасында бҥгіні мен ҿткенінде танымал;
3)тілдік тҧлға дискурсында җайта жаңғыртылып, айтыла берілуі мҥмкін сҿз, сҿз тіркесі
деп аныҗтайды. Бҧндай жағдайда ҽлеуметтік-психологиялыҗ сипаттағы немесе җоғамдыҗ-саяси,
тарихи мҽні бар оҗиғалар тыңдаушының санасында җайта жаңғырып, прецедент «ҽрекеті»
басталады» – деп тҧжырымдайды [2, 217-б].
Осындай теориялыҗ тҧжырымдардың негізінде мынаны тҥсінеміз: прецедентті есімдер –
еліне танымалдылығымен ерекшеленетін жалҗы есімдер, ҽлемнің ҧлттыҗ бейнесін кҿрсететін,
ҽр ҧлттың ҿзіндік таным дҥниесін, шынайы болмысын халыҗ санасында җалыптастыратын
бірден-бір маңызды җҧрал болып саналады. Олай болса, М. Шаханов шығармаларында
прецедентті есімдердің җолданылу уҽжі, маҗсаты мен мҽні неде? Ол атаулардың кҿмегімен сол
ҧлттың дҥниені тану болмысын җалай аныҗтауға болады? «Ҽлем бейнесі» жалпыға ортаҗ
болғанмен, сол ҽлемді ҽр халыҗтың җабылдау сипаты, аялыҗ білімі мен когнициялыҗ җабілеті
тҥрліше болады. Олай болса, прецедентті бірліктердің атҗаратын җызметі ҽр алуан, наҗты
адамды атау ҥшін емес, дҥниені тану ерекшеліктеріне байланысты екендігі байҗалады. Бҧл
атаулардың когнитивтік, лингвомҽдени ерекшеліктеріне талдау жасау нҽтижесінде ғана
олардың җолданылу уҽжін айҗындауға мҥмкіндік туады.

5

Зерттеу еңбектерде тіл иесіне (тілді жеткізушіге немесе тілді җабылдаушыға) кеңінен
танымал тарихи, саяси, мҽдени тҧлға есімі мен белгілі бір оҗиға кейіпкерінің кҿпке танымал
жалҗы есімдері прецедентті атау җатарында җарастырылып келеді.

Прецедентті атаулардың танымдыҗ ерекшелігін ашып кҿрсету – оларды тілдегі
мҽдениеттанымдыҗ, этномҽдени бағытпен тығыз бірлікте зерттеу арҗылы жҥзеге асады. Аҗын
тілдік тҧлғасындағы ҧлттыҗ дҥниетаным мен ҧлттыҗ мінез, ҽлеуметтік җҧбылыстар мҽні аялыҗ
(фоновое) семантика шеңберінде барынша айҗын кҿрінеді. Сол атаулар бойындағы тілден тыс
(экстралингвистикалыҗ) білімдерді М. Шаханов дискурсы негізінде ашып кҿрсету маҗсаты
кҿзделеді. Осы тҧста, тіл – ой мазмҧнын жеткізу җҧралы ғана емес, мҽдени білімдерді жинаҗтау,
аҗпарат беру, саҗтау җҧралы екендігін прецедентті есімдер мҽніне җатысты зерделеуге болады.

Ҧзаҗ жылдар бойы халыҗ санасында, ҧлт танымында саҗталып келген белгілі
тҧлғалардың есімдері осылайша прецеденттік феноменін җалыптастырып, наҗты адамды,
тҧлғаны атаудан басҗа җандай да бір ҧғымды білдіріп, сол жайында мол аҗпарат беретінін
байҗауға болады. Осы тҧрғыдан М.Шаханов поэзиясында прецедентті есім ретінде Естай
аҗынның аталғандығын кҿреміз. Ғашыҗтыҗтың символы болған, махаббаттың берік ҧстанымын
Естай аҗын деп білетін халыҗҗа махаббат җҧдіреттілігін Естай арҗылы сезіндірген аҗын
танымына куҽ боламыз.

Жалғыз җызының махаббат дертіне шалдыҗҗанын жазғыра келген анаға Естай аҗын
есімін таным нысаны етіп алады.

Естай аҗынның:
Дәл ӛзіңдей җайдан ұҗсын җайғымды ел
Ғашыҗ кӛңіл – мәңгі жасыл айдын кӛл.
Ғашыҗтыҗпен ӛткен күндер ғана ӛмір,
Ал җалғаны жай күндер –

деген жолдарын келтіреді.
...біраҗ менің баҗытым да барым да –
Җорлан берген алтын жүзік жарҗырап,
Елу бір жыл сәуле шашты җолымда...

Адам азса, ғашыҗтыҗтың жоҗтығынан азады окказионалдыҗ бірлігі арҗылы ғашыҗ
жҥректің сҥйгені ҥшін жазалы бола алмайтынын айта келе, аҗын Җорлан махаббатын, оның
мҿлдір де таза сезімін былайша жеткізеді:

Әжімді жүзі җуарып, түнеріп,
Күйеуін сыртҗа жіберіп,
Аҗпалап җозып делбесі де,
Бой жетіп җалған немересіне
Естайдың әнін салдырып,
Жанарын шоҗтай жандырып,
«Баҗыттымын, баҗыттымын» депті де,
Кӛз жұмыпты мәңгілік.
Міне, осындай сҥйіспеншілік сезім, мҽңгілік махаббат кҿріністері бейнеленген суретті
сҿздің ішкі формаларын аңғартатын сҿз ҥлгілері арҗылы аҗынның ҿзіндік тілдік ҽлемі тҥзіледі.
Мҽселен: ғашыҗ кӛңіл; җайғыны ұғу; ғашыҗ кӛңіл – айдын кӛл; ғашыҗтыҗтың азабы;
жарҗырап, сәуле шашҗан жүзік; шоҗтай жанған жанар (җандай ҽдемі сурет, жанарын
шоҗтай жандырып, Естайдың әнін салдырып...), әжімді жүзі җуарып, т.б. кҿркемдік айшыҗҗа
толы суреттеулер адамдардың ішкі жан дҥниесін тануға да мҥмкіндік береді.
Бҧл мҽнмҽтінде Җорлан есімі де – прецеденттік есім болып табылады. Жалғыз атау, бір
жалҗы есімнің ҿзі-аҗ прецедентті мҽтін бола алады, себебі бір есім арҗылы ҿте мол мағлҧмат
берілу мҥмкіндігі бар. Бір есім – бҥтін бір мҽтіннің рҿлін атҗарады, ҽрі тілдік тҧлғаның
жеткізбек идеясының ҿзегіне, негізгі ойдың бір тініне айнала алады.
Ғалымдар оҗиғалы феномендерге ҽртҥрлі дҽрежедегі маңызды җҧбылыстарды, яғни
ҽртҥрлі тҧлғалардан бастап, жалпы ҧлттыҗ немесе жалпы адамзаттыҗ җорға енетін оҗиғалар мен

6

җҧбылыстарды жатҗызады. Естай мен Җорлан оҗиғасы да ҧлттыҗ танымдағы махаббат
концептісін җҧрайды.

Аҗын шығармасындағы прецедентті есімдер җатарында Шыңғыс хан есімі де аталады.
Шыңғыс ханның җазаҗ тарихындағы айрыҗша тҧлға екендігінің бір белгісі – ол халыҗтың
когнитивтік санасында җатыгез ҽрі айлакер ретінде таңбаланған, бҧл болмысы жырда осылайша
бейнеленген.

Ұлына ызбарлана тіл җатып,
«... әлгі алыптың кеудесінде бармаҗтай,
Оҗ ӛтетін осал жері болыпты.
Даңҗ кімнің күліп тұрса басында,
Сатҗындыҗ та бұғып жүрмек җасында» – деуі тҧлғаның айлакерлігін танытса
керек. Ерлік пен туған жерге деген сҥйіспеншілікті, сонымен җатар сатҗындыҗ пен җорҗаҗтыҗты
беруде Шыңғыс хан оҗиғасын таным нысаны ретінде алады. Ҽрі мҧндай атаулар прецедентті
концептілердің бейнесі ретінде кҿрінеді. Сол себептен де прецедентті атауда жинаҗталған
аҗпарат җаламгерге оны ҿзіндік таным дҥниесіне орай бейнелеп, тың образдар жасауға
мҥмкіндік береді.
Жылан туса жыланнан,
Җыран туса җыраннан,
Таңданатын түк те жоҗ,
Біраҗ жылан җалай туды җыраннан?
Сатҗындыҗҗа җамыҗҗан Җайырханның диалогынан ҿз Отанына деген шексіз
сҥйіспеншіліктің адамы болғандығын кҿрсетеді.
М. Шаханов поэзиясында прецедентті есімдерді җолдану Отан сҥюге баулу,
сатҗындыҗтың опа бермейтінін кейінгі ҧрпаҗҗа ҧғындыру маҗсат-уҽжінен туындаған.
Аҗын поэзиясындағы Җайырхан есімі Отаны ҥшін жанын җиған, елінің болашағы ҥшін
еңіреген ер ретінде танылады.
ХХ ғасырдың екінші жартысында Махамбеттің ҽдеби образын бейнелеу жолында эпик
аҗындар кҿптеген ізденістер жасады. Ж. Молдағалиевтің «Кек», Ф. Оңғарсынованың «Алмас
җылыш», М. Неталиевтің «Арыстан еді-ау», Ҿ. Кҥмісбаевтың «Махамбет», М.Шахановтың
«Нарынҗҧм зауалы» поэмалары – осы бағыттағы ізденістердің жемістері.
Махамбетке арналған «Нарынҗҧм зауалы» поэмасы кҿлемі шағын да болса, шымыр
жазылған. Бҧл туынды поэзияда жарҗ етіп кҿрінген Махамбеттің ҿз тҧлғасы. «Махамбеттің
соңғы сҿзі» деп аталатын бірінші бҿлімде аҗын кейіпкердің ҿзін сҿйлете отырып, сол арҗылы-аҗ
оның кҿркемдік тҧлғасын жете танытады. Ал, «Ҽке ҥкімі» атты екінші бҿлім сол бірінші
бҿлімді заңды тҥрде толыҗтырып, кейіпкер тҧлғасын биіктете тҥседі. Кейіпкер сҿзі – поэманың
кҿркемдік бір компоненті дейтін болса, сол компонентті ҧштай, жетілдіре тҥсудің жаҗсы ҥлгісі
жасалған. Махамбет сияҗты ҿршіл рухты аҗынның аузына сҿз салып, оны автордың ҿз
шығармасында сҿйлетуі суреткерге оңай емес. Себебі шығармадағы кейіпкер сҿзі ҿмірде болған
Махамбет аҗынның ҿзі туралы айтҗан толғауларындағы асыл сҿздерінен кем тҥспейді. Ал
«Нарынҗҧм зауалындағы» Махамбеттің монологі оның жырларындағы ҽйгілі сҿздерімен
терезесі тең тҥскендей. Аҗын монолог арҗылы Махамбеттің ҧмытылмас кҿркем бейнесін ҽдемі
сомдаған. Поэмадағы Махамбет – ҿр, биік, аҗылды, ел дегенде ет жҥрегі елжірейтін ер азамат,
сҿздері мірдің оғындай ҿткір де мағыналы, аса мыҗты аҗын. Оның аузынан шығатын сҿздері
кейінгі ҧрпаҗҗа ҿшпес тҽлім-тҽрбие берерліктей ҿнегелі де шешен тілмен ҿрнектелген.
Мысалы:
Батырлығы жоҗ адамнан
Үлкен аҗын шыҗҗан емес ешҗашан.
...Аҗындыҗтың басты шарты –
Басты алса да шындыҗты айту емес пе?
...Кім җаншама шексіз сүйсе Отанын,
Оның тартар азабы да соншама.

7

Поэмадағы Махамбет сҿздері (батырлығы жоҗ адам; шындыҗ – үлкен аҗындыҗтың ӛлшемі;
Отанын сүюдің азабы җандай екендігін) наҗыл, мҽтел боларлыҗтай терең мағыналы сҿз
ҿрнектерімен шебер жеткізілген.

Аҗынның прецедентті атауларға жҥгінуі жеткілікті ҽсерлі жҽне дҽлелді, себебі бҧл
белгіленген аҗпарат оҗырманның оңай җабылдауына, тҥсінуіне мҥмкіндік беретіндігінен
туындайды.

Биік мҧратҗа, асыл арманға ҧмтылған барша җауымды, бҥкіл адамзатты жегі җҧрттай
іштей жеп, аяғына оралғы болушы, кейде кесапат, апат келтіруші, кесірлі, ҧнамсыз, зҧлым
кҥштер аҗын поэмасында ҿзінің сол җалпында кҿз алдыңа келеді. Аҗын ҽр дҽуір, ҽр заман
жауыздарының жиынтыҗ портрет-бейнесін жасауға ҧмтылды. Аҗынның меңзеуіндегі кҿне
заманның сҧрҗиялары, зҧлым кҥштері Дойыл, Жұдай хан, Аҗсаҗ Темір мен җазіргі җоғамның
опасыз бҧзыҗтарының арасында іштей байланыс, жаҗындыҗ бары сезіледі.

Алғыр аҗын кең байтаҗ җазаҗ даласының ҿткенін жырласын мейлі, бҥгінін жырласын
мейлі, біртҧтас ҧлт, біртҧтас мемлекет болған халыҗ пен ҿлкенің җай бҧрышындағы оҗиғаны да
ешбір алаламай, бірдей толғанып, бірдей тебіреніп, тҧтас жырлады. Оның жомарт, талантты,
ғашыҗтарды ҽнмен егілдірген Естайды, отызға жетпей Шығыс аспанында жарыҗ жҧлдыздай
жарҗыраған Шоҗанды, дҥлдҥлінен айырылып бебеу җаҗҗан Аҗанды, Нарын бойындағы бай-
манаптардың җонысын тулаҗтай җаҗҗан Исатай мен Махамбетті де тебірене жырлады.

Җалай дегенмен де, М.Шаханов жырларының астарында буырҗанған ҿмір, екшелген
кескіндер, терең ҽсер, бойлатпайтын иірімдер жатады. Аҗын белгілі бір ғасырдың белгілі бір
оҗиғаларын тек ҧлттыҗ шеңберде ғана җарамай, оны ел мен жер, жер мен кҿк, адам мен җоғам,
заман мен тарих майдай араласып кеткен жалпы ҽлемдік болмыстыҗ кеңістікте бейнелейді.
Ҽлемдік болмысты тҧтастай ҧстап тҧрған җҧпия заңдылыҗтарға ҥңіледі.

Тіршіліктің иірімі неге мұнша кӛп еді,
Арың ӛлсе, тәнің җатар ӛледі?!
Бір җасиет бар әлемде җаҗҗан жұмбаҗ җанатын,
Артыҗ кетсең, җатал җолмен
Тәубәңды еске салатын.
Әрбір оғаш җылығыңды ұмытпаған, кешпеген,
Ол табиғат заңдылығы, ғылым әлі шешпеген.
Сәл кӛңіліме желік енсе, җасиетті сол заңға
Җайшы келіп җалам ба деп сескенем...
Мҧхтар Шаханов – җара ҿлең жазирасындағы, җала берді, ҽлем поэзиясындағы ірі тҧлға.
Җаншама җазаҗтың жалынды жастары, дарынды ҧлдары аҗын жырларын кҥні бҥгінге дейін
жатҗа оҗиды.
Аҗын җолданысындағы прецедентті есімдер – бҧл ҿткеннің жҽне җазіргінің арасындағы
халыҗтың рухындағы ҿзгеше «мҽдениетаралыҗ кҿпір» іспеттес. Бҧл – тілдік тҧлғаның ҧлттыҗ
тіл мен ҧлт мҽдениетінен толыҗ аҗпаратты меңгерген тілдік мҽдени җҧзірет иесі екендігін
айғаҗтайды.
Ойымызды тҥйіндей келгенде, аҗын Мҧхтар Шахановтың кҿркемдік ҽлеміндегі прецедентті
атаулардың җолданысы «дҥниенің ҧлттыҗ бейнесін» халыҗ санасында җалыптастырған бірден-
бір таным җҧралы деп пайымдауға болады.
Пaйдaлaнылғaн әдeбиeттep:
1. Жанҧзаҗов Т. Жалпы есімдердің жалпы есімдерге, жалҗылардың жалпы есімге ауысу
заңдылыҗтары // Җазаҗ ономастикасы. – І-т. – Астана: Сервис, 2006.
2. Караулов Ю.Н. Русский язык и языковая личность. – М.: Издательство ЛКИ, 2010. – 264 с.
3. Шаханов М. Дара талғам җасіреті: Поэмалар, ҿлеңдер, балладалар, ҽндер. – Алматы: Раритет,
2007. – 264 б.
Аbstract

Motivation opens up in the article, cognitive value of application of the precedent names in the

poetry of visible poet M. Shakhanov. The precedent proper names, different the popularity in a

8

country, are formulated as one of important instruments, forming in consciousness of people the world
of cognition, veritable essence of every nation. For a reflection more actual, accumulated, used in
certain discourse that poet, the names are specified operating examples vivid to precedents of the
nation.
Keywords: precedent name, anthropogenic paradigm, language representation of the world, discourse,
cognitive unit.

ҚАЗАҚ ЖӘНЕ ӚЗБЕК ТІЛІНДЕГІ ФРАЗЕОЛОГИЗМДЕРДІҢ СЕМАНТИКАЛЫҚ
ҦҚСАСТЫҒЫ МЕН ЕРЕКШЕЛІКТЕРІ

Абдураимова Мехриназ, ҖазҰлтҖызПУ студенті,
Ғылыми жетекшісі –Б.Н.Нұржанова ҖазҰлтҖызПУ, PhD доктор

Алматы, Җазаҗстан

Җазаҗтардың ҿзбек елімен ерте замандардан бері кҿрші отырғаны, җоян-җолтыҗ араласҗаны
белгілі. Җазаҗ халҗы ҿкілдерінің жекелеген бҿлігі (Ҿзбекстан мемлекеті жеріндегі кейбір
җазаҗтар) ҿзбек халыҗтарының җҧрамына еніп, сіңіп кеткен жағдайлары да кездеседі. Бірнеше
мың жылдыҗ кҿршілестік негізіндегі мҽдени байланыстардың дҽнекерлік җызметі жҽне бар.
Сондыҗтан, маман ғалымдардың пікірі бойынша, җазаҗ жҽне ҿзбек тілдерінің кҿне дҽуіріне
җатысты мҧрағаттардағы лексикалыҗ бірліктердің тілдік табиғатын айҗындауда аталған
тілдердің даму жолындағы тҥрлі кезеңдердің ерекшеліктерін ескерген жҿн. Җазаҗ-ҿзбек
халыҗтарының этникалыҗ жҽне мҽдени жаҗындығы мен ҿзіндік ерекшеліктері олардың
фразеологизмдерінде де айҗын кҿрінеді [1,52б.]. Мысалы:

 «Жабулы җазан жабулы кҥйде җалсын», – «yo‟piq qozon yo‟piqligicha qolsin», ҥндемеу,
аузын ашпау – indamaslik, gapirmaslik.

 «Кҿрпеңе җарап кҿсіл» – «ko‟rpanga qarap oyoq uzat»мағынасы ҿз орныңды біл –

haddingni bil,
 «Кҿзім ҧшып тҧрған жоҗ» – «ko‟zim uchip turgan yo‟q» жек кҿру – yomon ku‟rish,
 «Җабағынан җар жауып» – «qovog‟idan qor yog‟ip turipti»
 Ашылану – achchig‟i chiqish сияҗты фразеологизмдер екі халыҗта да җолданылады.

Яғни, берілген тҧраҗты тіркестерде еш ҿзгеріссіз аудармасы да тура җазаҗ тіліндегідей
аударылып, мағынасы да, жазылуы да бірдей болып келеді. Бҧл екі елдің фразеологизмдерінің
мағына жағанан да, лексикалыҗ тҧрғыдан да бірдей болуы, олардың туыстас ел екендігіне тағы
да дҽлел бола алады. Кесте 1.

Қазақ тіліндегі фразеологизмдер Ӛзбек тіліндегі қолданысы

Бармағын тістеу Бармоғини тишлаш
Тырнаҗ астынан кір іздеу Тирноҗ тагидан кир җидириш
Асығы алшы тҧру Ошиғи олчи туриб
Тілімнің ҧшында тҧр Тилимнинг учида турипти
Су җылып ішіп алған Сувдек ичиб олган
Табаныңды жалтырат Туѐғингни чиҗирлат
Кҿңілінде кір жоҗ Җалбида кир йуҗ
Арасынан җыл ҿтпейді Орасидан җил утмайди
Тҿбе шашы тік болды Тепа сочи тикка булди
Ит ҿлген жер Ит улган ер
Кҿзді ашып жҧмғанша Кузни очип юмганча
Җас пен кҿз арасында Җош билан куз ораси
Даусы жер жарады Товуши ер еради

9

Екі аяғын җолына алды Икки оеғини җулига олди
Екі аяғын бір етікке тығу Икки оеғини бир этикка тиҗти
Екі кҿзі тҿрт болды Икки кузи турт булди
Жанын җоярға жер таппау Жонини җуярга жой топмади
Инемен җҧдыҗ җазғандай Игна билан җудуҗ җозгандай
Кең дҥние тар болды Кенг дуне тор булди
Кҿрпеңе җарай кесіл Курпанга җараб оеҗ узат
Җолы ашыҗ Җули очиҗ
Җырыҗ пышаҗ болу Җириҗ пичоҗ булди

Тҥркі тектес тілдердің ішінде бір-біріне ең жаҗын тілдер болғандыҗтан җазаҗ жҽне ҿзбек
тілдері ҿзінің фонетикасы, лексикасы жҽне грамматикалыҗ җҧрылысы тҧрғысынан ҿзара ҧҗсас

болумен бірге кейбір айырмашылыҗтарымен де ерекшеленіп тҧрады. Ал келесі бір тҧраҗты
тіркестер мағынасы бірдей, алайда жазылуында ерекшелігі бар. Мысалы:

Қазақ тіліндегі нҧсқасы Ӛзбек тіліндегі нҧсқасы Мағынасы
Жығылсаң, нардан жығыл Осилсанг баланд дорга осил Не де болса, шошымай,
ҥлкен іске ҧмтыл
Тҥймедейді тҥйедей етіп Пашшадан фил ясама
Жарты җҧртты бҿліп Бир майизни җириҗ бўлиб Тым асырып жіберу
жеген еган
Бҧл не деген батпан Бир балоси бўлмаса, Тығыз ынтымаҗты, тату
җҧйрыҗ, айдалада жатҗан шудгарда җуйруҗ на җилур жандар
җҧйрыҗ
Җой аузынан шҿп алмайтын Җуй оғзидан чуп олмайдиган Бҧл жерде бір җҧпия
Екі езуі екі җҧлағына жетті Оғзи җулоғига етди сыр бар

Аузына җҧм җҧйылды Оғзига талҗон солган Жуас, момын

Җуану, кҿңіл-кҥйі

кҿтеріңкі

Сҿйлей алмады,

ҥндемеді

Келтірілген мысалдарда «жығылсаң, нардан жығыл» деген тҧраҗты тіркесте нар дегені
бҧл тҿрт тҥліктің бірі җасиетті тҥйені айтҗан, ал ҿзбек тілінде келтірген тҧраҗты тіркесте дор
дегені мойынға салып асатын җалың жіпті бейнелеген. Осы жерден біз екі халыҗтың да ҿз
тҧрмыс-тіршілігінде тікелей җолданылатын заттарды айтҗанын байҗаймыз. Тҥйе малын
җазаҗтар сонау ғасырлардан бері пайдаланып келуін, сол жануарға жҥк артып, ауырын
жеңілдетіп, алыс жерлерге барып, тҥрлі сауда-саттыҗпен айналысҗанын білеміз. Ал, ҿзбектер
дор тҧрмыстыҗ затты кеңінен җолданады жҽне осы елде дор, дорбоз деп аталатын ерекше ҿнер
тҥрі бар. Яғни, биік етіп тартылған җалың арҗан ҥстінде адамдар жҥріп ҿнер кҿрсетеді. Бҧл
екеуі де осы халыҗтар тҧрмыс-тіршілігіне ҿте җажетті дҥние болған, сондыҗтан туындаған
тҧраҗты тіркестер деп айтуға болады.

Тҥймедейді тҥйедей етіп-дегені кішкентай нҽрседен ҥлкен бір жағдай тҧғызу деген
ҧғымды береді, яғни бҧл жерде җазаҗ халҗына җасиетті болған тҥйе жануары туралы айтылса,
ҿзбек тіліндегі нҧсҗасында піл мен маса туралы айтылған, бір-біріне тура келмейтін екі
жануарды сынға ала отырып бейнелеген. Алайда екі вариантта да мағынасы бірдей.

Жарты җҧртты бҿліп жеген – бҧл жерде җазаҗ халҗына сай сҥт ҿнімі җҧртты айтса, ҿзбек
халҗында кептірілген жеміс мейіз туралы айтҗан. Ҿздерінің кҥнделікті ҿмірде айналысатын
тірліктері, җазаҗ халҗында жасы ҥлкен ҽжелер җҧрт жасап кептіреді, ал ҿзбек халҗында кез
келген жемісті кептіріп, саҗтайды, җысҗа дайындайды. Ҿзбек халҗының базарларына барсаңыз
бҥкіл жемістің кептірілген тҥрі бар. Яғни, осы жерден біз екі жҧрттың да ҿздерінің салтына,
дҽстҥріне, тҧрмыс-тіршілігіне сай җалыптасҗан тҧраҗты тіркестерді байҗаймыз.

10

Фразеологизмдердің җолданылуы бҧл осы халыҗтардың басынан кешірген тҧрмысына,
олардың ҿзіндік ерекшеліктеріне, ҽдет-ғҧрпына, мінез-җҧлҗына, ҧлттыҗ җҧндылыҗтарына
байланысты.

«Тҥркі фразеологизмдерін зерттеушілердің негізгі міндеті-фразеологиялыҗ
материалдарды ҿзге тілдерде җалыптасҗан жҥйеге салып жіктеу емес, җайта бірҗатар теориялыҗ
мҽселелердің басын ашу болса керек»,- дейді ғалым Ҿ.Айтбайҧлы [2,39б.]. Осы маҗалаға
байланысты тҥркі халыҗтардың фразеологизмдерін жеке-жеке бҿліп җарастырудың орнына
оларды ортаҗ алып,бір жҥйеде мҽнін ашу керек деп ойлаймын.Сол себепті тҥп аталарымыз бір
болған халыҗтардың сҿйлеу мҽнері, сҿздік җорларында ерекшелік болғанмен ҧҗсастыҗ кҿп.
Оларды бір-біріне җарсы җоюға келмейді, керісінше заман ағымына сай бірлігін, ортаҗ
мҧраларын тағыда тығыз дамыту керек.

Тҥркі тектес халыҗтар сҿзге, сҿйлеу мҽдениетіне ерекше мҽн берген. Олардың бҧл
ерекшеліктерін олардың кҥнделікті ҿмірде кҿп җолданылатын тҧраҗты тіркестері, маҗал-
мҽтелдерінен байҗауға болады. Мысалы

Ҽр бір нҽрсенің пайда болуы, халыҗтың сол нҽрсеге мҧҗтаждығынан келіп шығады.Ал
фразеологизмдердің келіп шығуына келетін болсаҗ, олар халыҗтың ҿткен дҽуірлеріндегі, сҿз
ҿнеріне мҽн бере бастаған кезде наным-сеніміне, тҥйсік-тҥсінігіне, ой-җиялына, тыныс-
тіршілігіне, аз сҿздің аясына сыйдырып, сҿздерді ҽрі нҽрлі, ҽрі ҽрлі етіп айтуына байланысты
туындаған десек җателеспейміз.

Ежелден аралас-җҧралас ҿмір сҥріп келе жатҗан җазаҗтар мен ҿзбектердің бҧрынғы
кезден бері аудармасыз тілдесіп келгендігі аныҗ. Оның ҥстіне җазаҗ жҽне ҿзбектердің бір
мемлекет җҧрамында болуына байланысты бір-бірінің җҧрамына сіңіп кету жағдайлары да
тарихта жиі кездеседі. Осындай жағдайларға байланысты жекелеген атаулардың, сҿздердің
аталған екі тілдің бірінен біріне ауысуы мҽселесінде аҗиҗатҗа жету ҿте җиын.

Академик Ҿ. Айтбайҧлының «ҧлт болып бҿлінбей тҧрған кезде ортаҗ җолданыста болған
сҿздерді бір тілден екінші тілге ауысты деп айту җисынсыз. Асылы, тіл-тілдегі мҧндай
элементтерді ортаҗ мҧра есебінде җарастырған жҿн деп ойлаймыз» [3,358б.] – деген пікірі
җисынды кҿрінеді. Сондыҗтан җазаҗ жҽне ҿзбек тілдеріне тҽн фразеологизм җҧрамын белгілеуде
осы кезеңге жататын фразеологизмдерді ортаҗ мҧра ретінде җарастырудың җажеттігі дау
тудырмайды.

Демек, җорыта айтҗанда, ҽрбір ҧлт тілі ҿзінің җалыптасу дҽуірлеріне жеткенше ҿте кҿп
бҧрылыстарды, тарихи кезеңдерді басынан кешірген, ол ҽрбір тілдің лексикасында із
җалдырғанын кҿреміз. Җазаҗ жҽне ҿзбек тілдерінің сҿздік җҧрамына енген фразеологизм сҿздер
біртіндеп сіңісіп, екі халыҗҗа толыҗ тҥсінікті болып, ҿз сҿзіндей җалыптасып кеткен.
Пайдаланылған әдебиеттер:
1. Шавкат Рахматуллаев «Узбек тилининг изохли фразеологик луғати». Тошкент, 1978
йил
2. Айтбайҧлы Ҿ. Җазаҗ фразеологизмдері мен перифраздары. – Алматы: «Абзал-Ай»,
2013. –400б.
3. Ҿ. Айтбайҧлы «Аудармадағы фразеологиялыҗ җҧбылыс». 1975 ж.

АСПАН ШЫРАҚТАРЫН БІЛДІРЕТІН ҚАРАТПАЛАРДЫҢ АУДАРЫЛУ
ЖОЛДАРЫ

Айтбаева А. Б. – 4-курс студенті, Павлодар җ.
Ерғалиев Җ.С. – ф.ғ.к., профессор,
Ерғалиева С. Ж.– аға оҗытушы,

С.Торайғыров атындағы Павлодар мемлекеттік университеті, Павлодар җ.
Кез келген халыҗтың җолданысындағы асыл да бай җазынасы – сҿздік җоры оның
кҥнделікті тҧрмыс-тіршілігімен, җоршаған табиғи жҽне жасанды ортасымен, айналысҗан кҽсібі
жҽне шҧғылданған шаруашылығымен, тарихи жҽне мҽдени ҿмірімен етене байланысты

11

болатыны белгілі. Ол сол ҧлттың сҿздік җҧрамынан орын алып җана җоймай, басҗа бір елге
җалыптасҗан рухани мҽдениетінен мағлҧмат береді, терең мағыналы ҽрі шҧрайлы сҿз
оралымдары: тҧраҗты тіркестерін, маҗал-мҽтелдері жҽне наҗыл сҿздерін, тіпті ауызекі сҿйлеуі
жҽне жазбаша поэзиясын, прозасын таныстырады. Ҽрине, аталған халыҗ мҧрасы аударма
арҗылы жҥзеге асатыны, аудармашылар арҗылы жеткізілетіні аныҗ. Сондай сҿздердің бірі,
җазаҗ тілі лексикологиясында ҿзіндік орны бар тілдік бірлік – аспан шыраҗтарын білдіретін
җаратпа сҿздер.

Аспан ғылымының тарихы сонау ғасырлар тҥкпірінен бастау алды. Бҥгінгі таңдағы
халыҗ санасына сіңген җарапайым, ҥйреншікті ҧғымдардың аспан денелерімен ҧштасып
жатҗандығы байҗалады. Җҧлаҗҗа таныс бҧл ҧғымдар тыңдаушының жҥрегіне жылы тиіп,
тҥсініктірек болады. Мал җамы ҥшін ғасырлар бойы халҗымыз жҧлдыздардың туып-батуын,
җозғалысын баҗылап «есептеп отырғанын, пайымдағанын, болжағанын» сҿздік җолданысынан
аңғаруға болады. Яғни ежелден мал шаруашылығымен айналысып, аттың жалында, тҥйенің
җомында ҿмір сҥрген җазаҗ халҗы аспанға байланысты сҿздерді җандай да бір затҗа немесе
ҧғымға атау (Ай, Күн, Темірҗазыҗ, Шолпан, Үркер т.б.) ретінде җойған, тіпті белгілі бір адамға
сол есімді (Айым, Күнсұлу, Шолпан, Жұлдыз, Сәуле, Жарҗын т.т.) берген немесе аталған
сҿздерді (күнім, айым, жұлдызым, шырағым т.б.) еркелету, жаҗсы кҿру мағынасында
җолданып, байланысҗа тҥскен.

Аспан шыраҗтары арҗылы жасалған җаратпа сҿздер җазаҗ тілінде бейтаныс жҽне таныс
адамдарға жҥгінуде пайдаланылған. Бҧл җаратпа сҿздерді ҥлкендер, ересек адамдар жасы кіші
җатынасы бойынша балаларға, сондай-аҗ сыпайылыҗ җарым-җатынас җызметінде де җолданған.
Аталған җаратпа сҿздердің мҽні мен маңызы біреу-аҗ – җатынасҗа тҥскен адамға ерекше,
жантҥршігерлік, жылы, җҧрметпен орналасуын кҿрсету.

Җазаҗ халҗында аспан шыраҗтарын білдіретін җаратпа сҿздерге шырағым, күнім, айым,
сәулем (сәулешім), жұлдызым, жарҗыным, жарығым т.б. жатады. Ондай тілдік бірліктер
җаламгер Ғ.Мҥсіреповтің «Оянған ҿлке» романында ҧшырасады. Тҥпнҧсҗаның аудармасында
антропонимиялыҗ, яғни адамға җатысты җаратпалар җалай тҽржімаланды деген мҽселені шешу
біздің алға җойған маҗсат болып табылады. Ол Л.К.Латышев кҿрсеткен транслитерация
(транскрипция), калька, тҥсіндірмелі аударма, жобалап аудару сынды аудару жолдарының
җайсысымен жҥзеге асҗандығын айҗандауға болады [1].

Туындыда жиі кездесетін җаратпа сҿздердің бірі – шырағым. Аталған атау «шыраҗ» деген
зат есімге -ым тҽуелдік жалғауының І жағы жекеше тҥрінің кҿрсеткіші жалғануы арҗылы
жасалған. Тҽуелдік жалғау меншіктілік, иелік мағына беретіні белгілі. А.Ысҗаҗов: «Ҽдетте,
иеленуші ҥш жаҗтың біріне белгілі бір заттың меншікті екенін білдіретін грамматикалыҗ
категория тҽуелдік категориясы деп аталады», – дей келе, олар «җосымша эмоциялыҗ-
экспессивтік райды я мҽнді білдірерліктей міндет атҗарады. Мысалы, айым, күнім, әкем, кӛкем,
җұлдығым, жарығым, сәулем, җарағым, җанатым, жаным, җалҗам, шырағым, җұлыным, ботам,
әкешім, кӛкешім, сәулешім, җарашығым, җалҗашым, җұлыншағым, ботаҗаным тҽрізді формалар
тыңдаушы адамның сезіміне ҽр алуан эмоциялыҗ ыҗпал жасап, ҽрҗилы экспрессивтік ҽсер
ететіні аян», – деп ойын жинаҗтайды [2, 47-55-бб.]. Ғалым аталған сҿздер тыңдаушы адамды
жаҗын тҧту, жаҗсы кҿру райымен бірге, җҧрметтеу, еркелету сынды җатынастарды да
аңғартатынын тілге тиек етеді. Ал «Җазаҗ тілінің сҿздігінде» «шыраҗ» сҿзіне мынадай
тҥсініктеме берілген: «Шыраҗ – 1. Шығардан, шам (май шам). Үйдің терезесінен шыраҗ
кӛрінбейді (Н.Ғабдуллин). 2. Ескі. Бейіт басына барғанда ҿлген адамға арнап жағатын жарыҗ.
«Ӛлген адамға арнадыҗ» деп шыраҗ жаҗҗан (Абай). 3. Ауыс. Жеңгесінің җайындарын еркелете
айтатын сҿзі. – Шыраҗ, мынауың не? – деп жеңгесі үрке җарады (Б.Соҗпаҗбаев)» [3, 751-б.].
Демек, «шыраҗ» сҿзі жарыҗ, шам деген ҧғымда җолданылады. Ал шығармадағы «шығарым»
җаратпасы җалай тҽржімаланғандығын тҿмендегі мысалдан байҗауға болады: – Шыда,
шырағым, шыда... – деді, җасында отырған Күңше. – Ұшығым жеңіл болушы еді, җайдан
білейін, байғұс бала... Шыдайсың да... – деп, үмітсіз күрсініп, Жабайдың күпшектей болып ісіп
кеткен оң тізесіне җарады. [4, 50-б.]

12

– Потерпи, свет мой, потерпи, – уговаривала присевшая рядом Кунше. – Заговор мой
легкий, всегда помогал. Потерпи, бедный малай. Потерпи...

Кунше посмотрела на сильно опухшее колено Жабая и безнадежно вздохнула. [5, 57 с.]
– Болады, шырағым. Тек, уәде орнында болсын! [4, 193-б.]
– Пусть будет так, свет моих очей. Только уговор: сказал – не подводи. Уж
дожидайся! [5, 200 с.]
Байҗағанымыздай, кҿрсетілген мысалдарда «шырағым» реалийі Л.К.Латышевтың
ҧсынған тҽржімалау жолдарының ішінде жобалап аударуға жатады, яғни «шырағым» җаратпасы
«свет мой», «свет моих очей» сынды сҿздермен берілген. Бҧл рециенттердің туындыны оҗу
барысында сҿз мағынасын жеңіл ҽрі жылдам тҥсінуіне мҥмкіндік туғызатын жол жҽне ол
кҥнделікті халыҗ җолданысында бар тілдік бірлік болып табылады. Аудармашының аталған
тҽсілді ҧстануы, біріншіден, җалың кҿпшілік танымын ескеріле пайдаланылса, екіншіден, екі
тараптың да (аудармашы мен оҗырман) аялыҗ білімін негізге алғандыҗтан деп есептейміз;
ҥшіншіден, бҧлай берілуі мҽтін контексіне байланысты деген тҧжырым шығарамыз. Сонымен
җатар сҿз мҽнінің ҧғыныҗты ҽрі җарапайым тҧрғыда кҿпшілікке жеткізілуі, ҽрине,
аудармашының білімі мен басҗа ел мҽдениетінен хабары болуына жҽне оның осы бағытта
жҥргізілген жҧмыс тҽжірибесінің жеткілікті деңгейде жинаҗталуына тікелей байланысты.
Келесі мысалдарда «шырағым» реалийі «жаным» деген җаратпамен тҽржімаланған.
Дҽлелді болуы ҥшін туындыдан мысал келтірелік: – Не айтайын, шырағым, не айтайын... –
дегеннен басҗа Күңше де еш нәрсе айта алмады. Уәдеміз – уәде. Җұдайдың бұйрығы шығар деу
ана сорлыға да җиын еді. Тағы да бір еңкейіп, бір шалҗайып жӛнеле берген Жабайға җарай да
алған жоҗ... Ол да җарамаса да кӛріп отырғандай еді... [4, 180-б.]
– Ах, что мне делать, жаным, что сказать!
Кунше хотела бы быть верной слову. «Обещание – есть обещание. Такова воля аллаха...»
– так бы ей надо сказать. Да не смогла. Не решилась даже взглядом проводить гостя. Трудно
было смотреть ей, как уходил он, странно переступая, кланяясь на каждом шагу. [5, 186 с.]
– Шырағым, сен азыраҗ кӛрік баса тұрсаң җайтер екен? Айтбай маған җолғабыс җылар
еді, – деді Жабайға җарап. Сандыбай дыбыссыз шығып кетті. [4, 98-99-бб.]
– Жаным, что, если покачаешь мехи, а? Айтбай, иди сюда, ковать пособишь.
Сандыбай тихонько вышел из кузницы. [5, 198 с.]
Аңғарғанымыздай, бҧл жерде аудармашы калька жолына жҥгініп, «шырағым» реалийін
«жаным» деп тҽржімалаған. Алайда екі сҿздің мағынасы бір-біріне жуыҗтамайды да, сондай-аҗ
бірінің орнына екіншісін пайдалануға болмайды. «Шырағым» реалийі аспан ҧғымын білдіретін
җаратпа, ал «жаным» адамға җатысты, яғни җарым-җатынасҗа тҥсушіні жаҗын тарту, еркелету
мазмҧнында җолданылатын җаратпа җатарына жатады. Аудармашы мҧнда орыс тілінің сҿздік
җорындағы тілдік бірлікпен алмастыруды кҿздеген деуге де келмейді. Ҿйткені «жаным» сҿзі
орыс халҗының сҿздік айналымында жоҗ жҽне ол тҥркі тілінің сҿзі екендігі баршамызға аян.
Сондыҗтан біз «шырағым» сҿзінің бҧлай тҽржімалануын аудармашы тҥпнҧсҗа мазмҧнына
жуыҗтатуды негізге алғандыҗтан деп топшылаймыз. Ал «жаным» сҿзінің мҽн-мағынасын
оҗырман җауымның барлығы бірдей җазаҗ тілінің ҧлттыҗ колоритін бойына сіңіре отыра толыҗ
ҧғынды деп айта алмаймыз. Алайда ол аудармашының таңдаған жолы...
Енді бірде аудармашы «шырағым» реалийін жобалап аудару негізіне сҥйеніп, «око мое»
деп тҽржімалаған. Бҧндағы «око» сҿзі җазаҗ тілінде «җарашыҗ» деген ҧғымда җолданылған.
Алайда «шыраҗ» пен «җарашыҗ» деген тілдік бірліктер біріне-бірі мағынасына җарай
жуыҗтағанымен, «шырағым» мен «җарашығым» җаратпалары лингвомҽдени тҧрғыдан бір
семантикалыҗ топҗа жатпайды. Яғни «шырағым» – аспанға җатысты сҿз болса, «җарашығым» –
дене мҥшесі атауларының бірі болып табылады. Дҽлел ретінде туындыдан мысал келтірейік:
Намазын енді болған шығар деген деңгейге жеткізе беріп жинай салды да, Байжекең җапыл-
җұпыл етігін киіп, тымағын бастыра байлап жатып:
– Шырағым қызым, теперь бог прощай! Наулкеде баба сершайт! Абажди, потом шай
пить буйдым, – деді де далаға шығып кетті. [4, 265-б.]

13

Байжан тем временем прикинул, что, пожалуй, хватит уже молиться. Сложил коврик,
натянул сапоги, нахлобучил тымак и направился к выходу. Проходя мимо Лизы, сказал:

– Око мое, кызым! Теперь аллах, прощай. На улице штойта баба сершайт. Абажды,
сейшас шай пить будым, – Байжан старался говорить по-русски. [5, 268 с.]

Җаламгер Байжанды орыс тілінде сҿйлете отыра җазаҗ халҗының ҧлттыҗ ерекшелігін
саҗтап, «шырағым» җаратпасын «җызым» сҿзімен тіркестіріп берген. Бҧл жерде автор
кейіпкердің җарым-җатынасҗа тҥскен адамымен жылдам тіл табысҗанын аңғартыҗысы келсе,
екіншіден, контекстіден жағыну мҽнді сезуге болады.

Шығармада кездесетін аспан шыраҗтарын білдіретін келесі җаратпа тҥрі – «кҥнім»
реалийі. Тҥбірге тҽуелдік кҿрсеткіші жалғануы арҗылы жасалған «кҥнім» сҿзі аудармашы
тарапынан «солнце мое» деп жобалап аудару жолымен тҽржімаланған. Ол ең тиімді тҽсіл болып
табылады. Себебі аталған контексте басҗа жолдарды җолдануға келмейді. Дҽлел ретінде мысал
келтірелік:

– Не болды, әй, Күнзила?.. Җоя җойшы, җалҗам... Не җылатын болды... Жыламашы,
күнім!.. Бітті ме, әйтеуір?.. Назыкеш, тұра тұршы... – деседі. [4, 420-б.]

В бараке остались одни женщины. «Успокойся, щит мой!», «Не плачь, солнце мое!» –
приговаривали над детьми и тихонько расспрашивали Назыкеш и Кунзилю, на чем же
порешили их мужья – рабочие... [5, 395 с.]

Җысҗасы, жазушы Ғ.Мҥсіреповтің «Оянған ҿлке» романында ҧшырасатын аспан
шыраҗтарын білдіретін лингвомҽдени җаратпалар кҿбінесе тҽржімалаудың жобалап аудару
жҽне калька жолдарымен жҥзеге асҗан. Туындыдан транслитерация (транскрипция) жҽне
тҥсіндірмелі аударма тҽсілдерін кездестіре алмадыҗ. Сонымен җатар аталған җаратпалардың
ҿзінде тек «шырағым» реалийі бірнеше рет ҧсынылып, тҥрлі жолмен аударылған.

Пайдаланылған әдебиет:
1. Латышев, Л.К. Перевод: проблемы теории, практики и методики преподавания. – М.:
Просвещение, 1988. – 198 с.
2. Ысҗаҗов А. Җазіргі җазаҗ тілі. 2-басылымы. Филология факультеттері студенттеріне арналған
оҗулыҗ. –Алматы: Ана тілі, 1991. –384 б.
3. Җазаҗ тілінің сҿздігі (50 мыңға жуыҗ сҿз бен сҿз тіркесі җамтылған) / Жалпы ред. басҗарған
Т.Жанҧзаҗов. –Алматы: Дайк-Пресс, 1999. –776 б.
4. Мҥсірепов Ғ. Бес томдыҗ шығармалар жинағы. Том 3. –Алматы, 1974. –483 б.
5. Мусрепов Г. Пробужденный край. Книга первая. –Алма-Ата: «Жазушы», 1985. –445 с.

ATASÖZLERİMİZDE SIFAT VE SIFAT-FİİLLERİN KULLANIMI

.
CELAL AYCAN, Нийде Ӛмер Халисдемир университеті студенті, Түркия

Ғылыми жетекшісі - ф.ғ.к., җауымд. проф. С.А.Оданова, ҖазҰлтҖызПУ
Алматы, Җазаҗстан

Giriş
Atasözü ile ilgili kitaplara ya da bu kavramın açıklamasına yer veren çalıĢmalara bakıldığında
genel olarak birbirine benzer tanımların yapıldığı ve “öğüt, kalıplaĢmıĢ söz, deney ve gözlem” gibi
kavramların öne çıktığı görülür. Bu durum sözlerin çıkıĢ noktasının gerçek yaĢam olduğunu, yol
göstermeyi amaçladığını ve dilin dokusunda kendine sağlam bir yer bulduğunu gösterir.
Aksoy atasözü kavramını “Atalarımızın, uzun denemelere dayanan yargılarını genel kural,
bilgece düĢünce ya da öğüt olarak düsturlaĢtıran ve kalıplaĢmıĢ biçimleri bulunan kamuca
benimsenmiĢ özsözler.” (Aksoy, 1998: 37) olarak tanımlarken Köklügiller “Atasözleri, atalarımızın
uzun yaĢam deneylerine ve gözlemlerine dayanarak vardıkları genel yargılardır. Ya bilgece (filozofça)
bir düĢünce ya da bir öğüt, uyarı niteliğinde, kalıplaĢmıĢ sözlerdir.” (1983: 3) olarak açıklar.
AraĢtırmacıya göre bu sözler yazılı bir metne dayanmadıkları hâlde herkesçe benimsenip sevildiği için
tutunmuĢ; yüzyıllarca unutulmamıĢ ve bunun sonucu olarak da günümüze değin gelebilmiĢlerdir
(Köklügiller, 1983: 3). Anonim karakter taĢıyan, ata mirası olarak kabul gören ve toplumun yüzyıllar

14

boyunca geçirdiği denemelerden, ortak düĢünce, tutum ve davranıĢlarıyla dünya görüĢünden oluĢan ve

kısa, özlü, kalıplaĢmıĢ söz (Korkmaz, 1992: 132) olarak tanımlanan atasözü kelimesinin bir gramer

terimi olarak görülmesi ise dil ile olan yakın iliĢkisinin bir sonucudur. Aksan‟a (2005: 189) göre

atasözleri dilin zenginlikleri ve inceliklerini anlatması bakımından birer delil olmakta ve toplumun

sosyal yaĢantısı konusunda yansıtıcı bilgiler sunmaktadır:

Bilindiği gibi atasözleri, bir toplumun, yaĢamında yüzyıllar boyunca biriken deneyimlerini,

dünya görüĢünü, maddi ve manevi kültürünün kimi yönlerini o toplumun diline yansıtan özlü,

ders veren sözvarlığı ögeleridir. Dilbilimde Fr. parèmilogie adı verilen alan, dorudan doğruya

bu sözler üzerine çalıĢır. Türkçedeki atasözleri içinde öyleleri vardır ki, bir yandan bir gerçeği,

bir yaĢam deneyimini vurgulaması ve öğüt vermesi, bir yandan da bunların anlatımında güçlü bir

benzetme, somutlaĢtırmadan, nükteli, hoĢa giden yakıĢtırmalardan yararlanması bakımından

ilginçtir.1

Kültür aktarımının önemli bir unsuru olan atasözleri dilin sözvarlığını teĢkil etmektedir. Dil

açısından atasözlerin değeri zaman içindeki değiĢimlere daha fazla direnç göstermiĢ olması ve ilk

hâline en yakın ögelerden olmasıdır:

Atasözleri kalıplaĢmıĢ (kliĢe durumuna gelmiĢ) sözlerdir: Her atasözü, belli bir kalıp içinde, belli

sözcüklerle söylenmiĢ olan donmuĢ bir biçimdir. Sözcükler değiĢtirilip yerlerine –aynı anlam da olsa-

baĢka sözcükler konulamayacağı gibi sözdiziminin biçimi de bozulamaz. Kimi atasözlerin birkaç

kalıbı bulunduğunu da belirtmek gerekir. Bu kalıplardan her biri ayrı ayrı atalarsözü olarak

tanındığından değiĢikliler” donmuĢ olma” kuralına aykırı sayılamaz. Örneğin: “Denize düĢen yılana

sarılır.” sözünün “Denize düĢen yosuna sarılır.” biçimi de vardır. Ama “Denize düĢen balığa (ya da

samana) sarılır.” biçimi yoktur.2

Aksoy, kimi atasözlerin ayrı ayrı bölgelerde değiĢik biçimler aldığını ve bu farklılığın da

yukarıdaki kuralın bozulmuĢ olması anlamına gelmediğini belirtir. “Keskin sirke kabına zarardır.”

sözünün kimi bölgelerde “Keskin sirke küpüne zarar.” olarak kullanılmasını buna delil gösterir 81998:

20). Atasözlerimizin değiĢimlerden en az Ģekilde etkilenmesi dilin temel unsurlarını inceleme

konusunda önemli bir dayanak olsa da bu konuda çok da fazla araĢtırmaya rastlanılmamıĢtır. Konu ile

ilgili çalıĢmaların daha çok içerik ve anlam üzerine yoğunlaĢtığı görülmektedir. Öksüz‟ün (2014)

“Türkiye Türkçesinde ve Azerbaycan Türkçesinde “Su “Unsurlu Atasözlerinin Gramer Özellikleri”

adlı makalesi bu konuda sayılabilecek birkaç çalıĢmadan biridir. Öksüz bu çalıĢmasında (2014)

Türkçenin iki Ģivesinde su ile ilgili söylenmiĢ atasözlerinin gramer özellikleri üzerinde durarak

bunların farklı ve benzer yanlarını ortaya koymaya çalıĢmıĢtır.

Sıfat ve Sıfat-Fiil Kavramları Üzerine
Ad soyundan sözcüklerin bir bölümünü, geleneksel dilbilgisinde sıfatlar oluĢturur. Genel olarak
Türkçede ve Türkiye Türkçesinde sıfatların söz varlığı içinde önemli bir yer tuttuğu görülür (Atabay,

Kutluk ve Özel, 1976: 67). Ergin; her sıfatın bir isim olduğunu ve bu yüzden sıfat diye bir sözcüğün
bahis konusu olmadığını, ancak sıfat diye bir kullanımın olduğunu dile getirir. Ergin‟e göre sıfat bir

sözcük türü değil, bir tür kullanım Ģeklidir (2012: 273). Ayrı varlıklar değil, varlıklara bağlı kavramlar
olan sıfatlar yalın hâlde bulunurlar. Sıfat oldukları sürece de çoklu eki, iyelik ekleri almazlar

(Banguoğlu, 2007: 341). “Sıfat terimi (nomen adiecivum) ilk olarak Dıonysıos Thrax‟ın koyduğu
Yunancasından çevrilmiĢtir. Sıfatların pek çok çeĢidi geleneksel dilbilgisinde ayrı ayrı terimlerle anılır.

Bunlardan kimi ıslak, tatlı gibi, niteleme görevinde, kimi bu, Ģu, o gibi gösterme, belirtme
görevindedir.” (Aksan, 2000: 95) Dil bilgisi kitaplarında (Ergin, 2012; Gencan, 1991; Bilgin, 2002

vb.) sıfatlara yönelik olarak genellikle bu ayrımın dikkate alındığı görülmektedir. Niteleme sıfat ları

1 (Aksan, 2005:189)
2 (Aksoy, 1998: 15-19)

15

varlığın sahip olduğu çeĢitli özelliklerin (durum, renk, biçim, boyut vb.) anlatılmasına yardımcı
olurken; belirtme sıfatları da onu diğerlerinden farklı kılan belirgin özellikleri konusunda bilgi verir.3

“Sıfat-eylem ya da diğer bir ifadeyle ortaçlar ise varlıkları niteledikleri için sıfat; özne, nesne
ve tümleç olarak yan cümlecik kurdukları için de eylem gibi sayılan sözcüklere denir.” (Gencan, 1991:
195) “Sıfat -fiil sayı ve Ģahsa bağlı fiil çekimine girmeyen fakat aldığı eklerle fiilin zamanına bağlı
olarak taĢıdığı kavramı sıfatlaĢtırdığından kendisinde sıfat ve fiil niteliklerini birleĢtiren fiil Ģeklidir.”
(Korkmaz, 1992: 132) Sıfatlar nesnelerin vasıflarını gösterirken, sıfat-fiiller ise hareketlerin
özeliklerini anlatırlar (Ergin, 2013: 333). Banguoğlu‟na göre (2007: 422) bu kelimeler zaman anlatımı
taĢımaları yönünden ad-fiillerden ayrılırlar; fakat ad-fiiller gibi olumsuz ve edilgen görünüĢlerine
girebilirler. Ergin (2013: 333-338) sıfat-fiil kavramı için partisip sözcüğünü kullanır ve Türkçedeki
partisip ekleri için Ģu tasnifi yapar:

1. –an, -en: GeniĢ zaman anlamı verir: gelen, yapan, baĢla-y-an gibi.
2. –r/-ar,-er: GeniĢ zaman anlamını verir: gel-i-r, yat-ı-r, geç-er vb.
3. –mış, -miş, -muş, -müş: GeçmiĢ zaman anlamı verir: yan-mıĢ (kömür), susa-mıĢ (insan) vb.
4. -dık, -dik, -duk, -dük; -tık, -tik, -tuk, -tük: GeçmiĢ zaman anlamı verir: bil-dik, tanı-dık vb.
5. –acak, -ecek: Gelecek zaman anlamı verir: yat-acak (yer), bekle-y-eceğ-i vb.
6. –maz, -mez: GeniĢ zaman ekinin olumsuz Ģeklidir: din-mez (ağrı), tüken-mez (iĢ) vb.
7. -ası, -esi: Gelecek zaman anlamı verir. “-ecek, -acak” eki kadar iĢlek değildir. Bu ekin daha
çok hiddet ve bedduada kullanıldığı görülmektedir: yıkıl- ası, ezil-esi vb.
8. –dı, di, du, dü; tı, ti, tu, tü: GeçmiĢ zaman ekidir. ĠĢlek değildir Birkaç kelimede donup
kalmıĢ fiil çekimi durumundadır: Ģıpsev-di, külbas-tı gece kon-du vb. Bunların kalıplaĢmıĢ fiil
Ģekillerini olduğunu ve -dı di‟nin aslında partisip eki olmadığı unutulmamalıdır.
9. –meli, -malı: Gelecek zaman anlamı veren bu ek Azeri ağızlarında canlıdır: demeli söz
(denecek, diyecek söz), öğmeli güzel (övülecek güzel).
10. –daçı, -deçi:Gelecek zaman anlamı veren bu ek Eski Anadolu Türkçesi devrinde büsbütün
unutulmuĢtur: öl-deçi, gel-deçi gibi.
Dil bilgisi ile ilgili kitaplara (Korkmaz, 1992; Ergin, 2013; Gencan, 1991; Banguoğlu, 2007 vb.)
bakıldığında sıfatların genel olarak niteleme, belirtme sıfatları olarak iki gruba ayrıldığı; cümlede sıfat
olarak kullanılan (çekim eki almamıĢsa), olumsuz ve edilgen Ģekilleri bulunan sıfat
fiillerin ise eylemlere bir takım eklerin getirilmesi sonucu oluĢtuğu anlatılır. Bu eklerden “-an, -r/ -ar
ve -mez” ekleri geniĢ zaman; “-ecek, -meli ve -ası” ekleri gelecek zaman; “-mıĢ, -dik ve –di” ekleri
geçmiĢ zaman anlamı verir. “-di” ekinin birkaç kelimede donup kaldığı ve günümüzde partisip eki
olarak kullanılmadığını, –meli ekinin Azeri ağızlarında varlık gösterdiğini ve -daçı ekininin ise zaman
içinde unutulduğunu söylemek mümkündür.

3 Sıfat sözcüğünün tanımı (varlıkların özelliklerini anlatması), söz dizimi (birinci ya da ismin önündeki sözcük olması) ve yapısal özellikleri
(çekim eki almaması) üzerine bir fikir birliği olsa da sıfat türleri, sıfat ile isim tamlaması arasındaki farklar konusunda tam bir görüş
birliğinden söz etmek mümkün değildir: Demir kapı, altın saat, ipek çorap vb. ifadeler Ergin (2013: 246), Banguoğlu (2007: 345) ve
Kahraman (1996:160-161) için sıfat tamlaması iken Gencan (1991: 89) ve Hengirmen (2005: 120) için takısız isim tamlamasıdır.Banguoğlu
(2007: 351-352) işaret sıfatı olarak “bu, şu, o” sözcüklerini; Ergin (2013: 248-249) ise bunlara ilaveten ol, şol, işbu kullanımlarını örnek
gösterir. Ergin’e göre “ol” sözcüğü “o” zamirinin, “şol” ise “şu” ifadesinin eski kullanımıdır. “İşbu” ise “bu” zamirinin daha kuvvetli şeklidir.
Bilgin (2006: 226-227) kapsamı genişleterek “öte, beri, karşı, öbür, öteki, beriki” gibi ifadelerin de işaret sıfatı olduğunu dile getirir. Bilgin
ayrıca gösterme sözcüklerinin bulunma ekiyle (-de) birlikte sıfat “-ki”sini alarak gösterme işlevinde kullanıldığını belirtir. Örnek: yarınki
sınav, salondaki konuşma, sabahki kalabalık vb. Kahraman ise (1996: 75) “ki” ve deki ekleriyle türetilen, adların yerlerini, zamanlarını
belirten sözcüklerin niteleme sıfatı olduğunu savunur.Varlıkların yerini ve yönünü belirten üst, sağ, alt vb. sözcükler Atabay, Kutluk ve
Özel (1976: 101) için niteleme sıfatı olarak kabul görür. Bilgin (2006: 226) içinse yine bunlara benzer bir kullanıma sahip olan “karşı”
ifadesi işaret sıfatıdır.“Yarım, çeyrek” gibi sözcükler Banguoğlu (2007: 355) için kesir sayı sıfatıdır. Bilgin (2006: 230) “yarım” sözcüğünün
ikide birlik, “çeyrek” sözcüğünün ise dörtte birlik kesirleri karşıladığını belirterek Banguoğlu’nun düşüncesini destekler. Bu ifadeler Gencan
(1991: 93) tarafından ise asıl sayı sıfatı olarak değerlendirilir. Kahraman (1996: 82) ise bu sözcükleri kesir sayı sıfatı işlevi gören niteleme
sıfatı olarak tanımlar. Bir diğer farklılık ise “az ve çok” sözcükleri üzerinedir. Bu sıfatlar Hengirmen (2005: 132) için niteleme sıfatı, Bilgin
(2006: 235), Kahraman (1996: 79) içinse belgisiz sıfattır. Atasözleri sıfat ve sıfat türleri bakımından değerlendirilirken sıfat konusunun
yaygın kullanımı dikkate alınmıştır. Buna göre “Nasıl?” sorusuna yanıt verenler niteleme; “Hangi?” sorusuna yanıt verenler işaret sıfatı; belirsizlik anlamı veren ve nicel bir

karşılığı olmayan ifadeler belgisiz sıfat; kesirli ifadelerde karşılık bulanlar kesir sayı sıfatı; aralarında “benzerlik ve –den yapılmış” ilişkisi olan sözcükler ise takısız isim tamlaması
olarak değerlendirilmişlerdir.

16

Result

As an important element of the oral culture, as a result of the studies carried out over time,

proverbs are a treasure that sheds light on the social life of the society, language materials that help to

be known and understood. When viewed from this angle there are two important functions of

proverbs: First, culture and second language, to reflect its features. In this article, our proverbs are

used only adjectives and adjectives-elephants. In terms of analysis and the following proportions have

been reached: Qualitative adjectives (including adjective-verbs) 65.18%, number adjectives 24.46%,

undocumented adjectives 7.99%, sign adjectives 2.17% and question adjectives 0.20 wt%.

KAYNAKÇA
1. AKSAN, D. (2000). Her Yönüyle Dil (Cilt 2). Ankara: Atatürk Kültür ve Tarih Yüksek
Kurumu Türk Dil Kurumu Yayınları.
2. AKSAN, D. (2002). Anadilimizin Söz Denizinde. Ankara: Bilgi Yayınevi.
3. AKSAN, D. (2005). Türkçenin Zenginlikleri Ġncelikleri. Ankara: Bilgi Yayınevi.
4. AKSOY, Ö. A. (1998). Atasözleri Sözlüğü. Ġstanbul: Ġnkılâp Yayınevi.
5. ALTUN, M. (2004). Türk Atasözleri Üzerine Sentaktik Bir Ġnceleme. Akademik
AraĢtırmalar
6. Dergisi, (Journal of Academic Studies), Mayıs-Temmuz 2004, yıl 6, sayı 21, s.79-91.
7. ATABAY, N., KUTLUK, Ġ.ve ÖZEL, S. (1976). Sözcük Türleri (Cilt 1). Ankara: TDK
Yayınları.
8. BANGUOĞLU, T. (2007). Türkçenin Grameri. Ankara: TDK Yayınları.
9. BĠLGĠN, M. (2006). Anlamdan Anlatıma Türkçemiz. Ankara: Anı Yayıncılık.
10. ERGĠN, M. (2012). Üniversiteler Ġçin Türk Dili. Ġstanbul: Bayrak Basım/ Yayım/ Dağıtım.
11. ERGĠN, M. (2013). Türk Dil Bilgisi. Ġstanbul: Bayrak Basım/ Yayım/ Dağıtım.
12. GENCAN, T. N. (1991). Dilbilgisi. Ġstanbul: Kanaat Yayınları.
13. HENGĠRMEN, M. (2005). Türkçe Dilbilgisi. Ankara: Engin Yayın Evi.
14. KAHRAMAN, T. (1996). ÇağdaĢ Türkiye Türkçesi Dilbilgisi. Ankara: DuMat Basımevi.
15. KARAHAN, L. (2014). Türkçede Söz Dizimi. Ankara: Akçağ Yayınları.
16. KORKMAZ, Z. (1992). Gramer Terimleri Sözlüğü. Ankara: Atatürk Kültür ve Tarih
Yüksek Kurumu Türk Dil Kurumu Yayınları.
17. KÖKLÜGĠLLER, A. (1983). Açıklamalı Atasözleri Ve ÖzdeyiĢler. Ġstanbul: Kaya
Yayınları.
18. ÖKSÜZ, A. (2014). Türkiye Türkçesinde ve Azerbaycan Türkçesinde “Su” Unsurlu
Atasözlerinin
19. Gramer Özellikleri. Tarih Kültür ve Sanat AraĢtırmaları Dergisi (ISSN: 2147-0626) Vol.

3, No. 2, June 2014.
20. ÖZKAN, Ġ. (2011). Türk Atasözlerinde Yinelemeler. Turkish Studies - International

Periodical For The Languages, Literature and History of Turkish or Turkic. Volume 6/1 Winter 2011,

p. 1595-1603, TURKEY.
21. YILDIRIM, A. ve ġĠMġEK, H. (2013). Sosyal Bilimlerde Nitel AraĢtırma Yöntemleri.

Ankara: Seçkin Yayıncılık.
Тҥйін
Ҧрпаҗтан-ҧрпаҗҗа беріліп, бҥгінгі кҥнге жеткен маҗал-мҽтелдер уаҗыт ҿте келе тілдің

ҿзгеруіне ҽсер ететін жҽне оның җҧрылымдыҗ ерекшеліктерін тҥсінуге кҿмектесетін негізгі
лексика. Бҧл маҗалада маҗал-мҽтелдеріміз сын есімдер мен зат есіммен тіркескен сын есімдер
тҧрғысынан җарастырылады. Дерек Ҿмер Асым Аксойдың «Наҗыл сҿздігі» (1998) -нен алынды.
Осы шығармадағы 2667 наҗыл сҿз Тҥркияның жеке-жеке зерттелетін маңызды кҿзі болып
табылады жҽне табылған мҽліметтер де сандыҗ мҽліметтермен расталған. Талданатын маҗал-
мҽтелдердің кҿбіне сапалы сын есімдер болатындығын жҽне бҧл сын есімдердің жалпы екі
сҿзден (сын есім / зат есім) тҧратындығын кҿруге болады.

17

Тірек сӛздер: наҗыл сҿздер, сын есімдер, сын есім мен етістіктер, җҧрылымдыҗ
ерекшеліктер.

САЯСИ ЖАРНАМА МӘТІНДЕРІНІҢ ӘЛЕУМЕТТІК ЛИНГВИСТИКАЛЫҚ ӘЛЕУЕТІ

Айтҗозы Айгерім, ҖазҰлтҖызПУ,1 курс магистранты
Ғылыми жетекшісі -С.А.Асанбаева , ҖазҰлтҖызПУ,

филология ғылымдарының кандидаты, профессор м.а.,
Алматы, Җазаҗстан

Мемлекеттік тіл мҽртебесіне ие болған тілдің җоғамдыҗ җызметінің аясы ҿркен жая
кеңейіп, сҿз байлығы молайып, кҿркемдік ҿрнегі айшыҗтала бермек. Белгілі бір саланың
ҽлеуметтік, саяси, экономикалыҗ, мҽдени ҿмірімізде атҗарар җызметі җандай болса – онда
җолданылған тілдің мҽні мен маңызы да сонша.

Җазіргі җазаҗ җоғамында, җоғам нарыҗтыҗ җарым-җатынастарға кҿшкен уаҗытҗа
жарнаманың рҿлі жоғары, ол маңызды җызмет атҗарады. Ҿйткені ол – нарыҗтыҗ җарым-
җатынастардың бір җҧрамдас бҿлігі, нарыҗтыҗ җоғамның бір атрибуты. Бҧл нарыҗтыҗ җарым-
җатынастағы җоғам дамуында жарнаманың ыҗпалы ҿлшеусіз деген сҿзді білдіреді. Жарнама ісі
нарыҗтыҗ экономиканың дамуына байланысты кҥн сайын біздің ҿмірімізді кеңінен җамтып,
берік орын алуда. Жарнаманың экономикалыҗ, саяси, мҽдени ҿмірімізде алатын орны ерекше.
Ҿйткені кҿпшілік җауым халыҗ шаруашылығының, ішкі жҽне сыртҗы экономиканың ҽрҗилы
салаларындағы болып жатҗан жетістіктерден тез хабардар ететін жарнаманы җажет етеді.

Жарнама ісі нарыҗтыҗ экономиканың дамуына байланысты, жыл санап біздің ҿмірімізден
берік орын алуда. Оның экономикалыҗ, мҽдени ҿмірімізде алатын орны ерекше. Ҿйткені җауым
җоғамдыҗ ҿмірдің ҽр җилы салаларында, атап айтҗанда, ҿнеркҽсіп, сауда-саттыҗ, тҧрмыстыҗ
җызмет кҿрсету, спорт, туризм, мҽдениет пен саясат басҗа да ҿмір, салаларындағы болып
жатҗан жетістіктерден тез хабардар ететін жарнаманы җажет етеді. Осы талапҗа сай,
мемлекеттік тіл җоғамдыҗ ҿміріміздің ҽр тҥрлі салаларында җолданылу ҥстінде.

Җазіргі уаҗытта җоғам дамуындағы ҿзгерістерге байланысты жарнама (реклама, publicity)
термині җамтитын ҧғымның ауҗымы, җолдану ҿрісі кеңейді. Җазіргі кезде жарнама тілінің сҿздік
җҧрамы, ҥздіксіз баю ҥстінде. Тіліміз ішкі мҥмкіндік негізінде пайда болған сҿздермен, жаңа
атау, терминдермен, терминдік тіркестермен толыға тҥсуде.

Жарнама – тек җана экономикалыҗ җҧбылыс емес, ҽлеуметтік сипаттағы җҧбылыс,
сондыҗтан да ол ҽлеуметтік лингвистика җҧзырындағы мҽселе.

Еліміз тҽуелсіздік алып, нарыҗ экономика жолын таңдағаннан бері басҗа ҿркениетті
дамыған елдердің җатарына җосылмаҗ оймен ҿзінің ҿндіргіш кҥштерінің деңгейін ҿсіріп,
ҿнеркҽсібін дамыту жолында җажымай еңбек етуде. Міне, осындай экономиканы жаңадан
ҿркендету жолында җызмет етіп отырған жағдайда елімізде болып жатҗан тҥрлі жаңалыҗтар
мен ҿзгерістерді дер кезінде халыҗҗа жеткізіп отыратын жарнама хабарлары деп білсек, онда
бҧл саланың аяҗтануы да, дамуы да шешілуге тиісті ҿзекті мҽселелердің бірі екені айтпасаҗ та
тҥсінікті. Сондыҗтан саяси жарнамалардың җазаҗ тілінде беріліп жариялануының маңызы да
ерекше болмаҗ, ҿйткені ол җазіргі җоғамымызда жаңадан җалыптасып келе жатҗан ҽр тҥрлі
саяси ҽлеуметтік топтарды, ал наҗтылы айтсаҗ іскер мен басҗа халыҗтарды біріктіруде де орны
бҿлек, маңызы зор мҽселе деп білеміз.

Саяси жарнама Җазаҗстанда да болды. Коммунистік партияны, оның кҿсемдері мен
җайраткерлерінің жеке басын, іс-ҽрекетін мадаҗтау, ҧлылау тҧрғысында жҥргізілді. Бҧл тек җана
коммунистік идеологияны ҿмірде бекіте тҥсу ҥшін җолданылды жҽне ол тек җана мемлекеттің
есебінен болды. Демек, ол кездегі саяси жарнамада бҽсеке болмады. Партия не айтса – сол
болды. Ал енді җазіргі кездегі саяси жарнама мҥлдем басҗаша сипат алды. Бҧрын жарнама,
негізінен, орыс тілінде жарияланатын еді, содан кейін җазаҗ тіліне аударылушы еді. Ал аудару-
аудармау мҽселесі сол жарнама беруші адамдардың еркінде еді. Ал җазіргі жағдайда, аз болсын
– кҿп болсын җазаҗ тілінде пайда болып, халыҗ игіліне айналу ҥрдісі җылаң бергендей. Осы

18

жағдай Җазаҗстанда да байҗалады. Мҧның бҽрі КСРО-ның тарҗап, оның җҧрамындағы
республикалардың егемендік алып, орыстандыру саясатынан җол ҥзіп, тҽуелсіздікке җолы жетіп,
соның арҗасында Республикамыздың жергілікті халыҗтардың тҿл тілдерін дамыту мҥмкіндігіне
ие болуына тікелей байланысты. Міне, осындай тҽуелсіздік алған республиканың бірі -
Җазаҗстан, тҿл тілін дамытуға мҥмкіндік алған халыҗ - җазаҗ халҗы. Җазаҗстан ҿз
җайраткерлерін, җалаулыларын саяси тҧрғыдан мадаҗтау ісін, ҿзінің мемлекеттік тілін
дҽріптеуге мҥмкіндік алды. Бҧл іс 1986 жылғы желтоҗсан оҗиғасын бастау алды. Мысалы,
Җазаҗстан жастары (желтоҗсандағы 12 ҧлт ҿкілі җатысҗан) җазаҗ, орыс тілдерінде келімсек
“кҿсемдерге” җарсы болып, ҽр елдің ҿз кҿсемі болуын немесе жергілікті тҧрғындардың ішінен
ҿз жетекшісі болуын талап еткен еді. Жергілікті халыҗ тілі алаңдар мен кҿшелерде ҿткен
митингілердің, жарыссҿз бен айтыстардың тіліне айналып, саяси жарнамалар стилін тҥзді.

Ҽр тҥрлі халыҗ ҽдет, ғҧрып, салт-дҽстҥрлерін жаңғыртып, оларды еркін тҥрде насихаттай
бастады. Осы тҧста ҽр тҥрлі ҧлттыҗ жарнамалар кҿріне бастады. Соның айҗын бір дҽлелі,
дҥниежҥзілік мҽні бар табиғат җорғауға шаҗыратын атом бомбасын сынау сияҗты тажалдарға
җарсы бағытталған суреттер мен ҧрандар пайда бола бастады.

Соңғы жылдары Җазаҗстанда, ТМД елдерінде саяси жарнама ҽр тҥрлі партиялар мен
ҧйымдар, одаҗтар арасында бҽсекені мейлінше ҥдетуде. Мысалы, 1995 жылдың 9
желтоҗсанында Җазаҗстан Республикасы Парламент мҽжілісі депутаттығына сайлау кезінде
депутаттыҗа кандидаттары насихаттауға байланысты жарияланған саяси жарнамаларды сҿз
етуге болады. Олардың бҽрі халыҗтың кҿз алдында болды. Біраҗ осы жарнамалардың
ҽрҗайсысының сайлаушыларға ыҗпалы ҽр тҥрлі болды. Ҽрине, жарнаманың тілі мен стилі
жатыҗ ҥміткерлердің бҽрі бірдей депутат болды де айта алмаймыз, дегенмен орыс тілінде
жаҗсы сҿз сҿйлеп, жаҗсы насихатталған адамдар еркін ҿтті. Ал тек җана җазаҗ тілінде сҿйлеген,
җазаҗ тілінде насихатталған ҥміткерлер ішінде ҿткені некен-саяҗ болды.

Сондай-аҗ 2005 жылдың 4 желтоҗсанындағы Президент сайлауы барысында да җоғамдыҗ
ҧйымдар мен бҧрыннан саяси ҧйым ретінде танылған партиялардан сайлауға тҥсетін ҿкілдер
жҿнінде теледидар мен радио, баспасҿз җҧралдары арҗылы җазаҗ, орыс тілдерінде жарнамалар
берілді. Кҿшелерде, ҽрбір сайлау учаскілерінде депутаттардың ҿмірбаяны мен бағдарламалары
жазылған жарнама параҗтары (листовкалар) ілінді. Җазаҗстан Республикасының сайлау туралы
заңы бойынша, депутаттар ҿз бағдарламаларын җазаҗ, орыс тілдерінде баспасҿз, теледидар мен
радио хабарлары арҗылы беруге мҥмкіндіктер алды. Ал осы мҽселе жҿніндегі саяси
жарнамаларға келетін болсаҗ, бҧл жерде кҿптеген җиыншылыҗтар мен кедергілер болды. Соның
бірі - җазаҗ емес депуттардың җазаҗша жарнама жариялмағаны. Бҧлай етуге мҥлдем болмайды.
Сайлаушылардың тең жартысынан астамы җазаҗ депутаттары, сондыҗтан олардың
жарнамалары да мемлекеттік тілде насихатталуы керек еді. Бҧл, ҽрине, орыс тілінде немесе
басҗа тілде насихатталмасын деген сҿз емес. Жарнамалау орыс тілінде грамматикалыҗ,
стилистикалыҗ, орфографиялыҗ ережелерге сай жазылады. Біраҗ җазаҗ тіліндегі жарнамалар
тҿменгі сапада жазылды.

2011 жылғы Президент сайлауы жҽне 2012 жылғы Парламент сайлауы кампаниялары
бҧрынғы науҗандардан ҿзгеше болды. Саяси жарнаманың уаҗытпен бірге дамығандығы жҽне
отандыҗ саяси технологиялар мектебінің ілгері жылжығандығы айҗын кҿрінді.

Жалпы бейресми мҽлімет бойынша сайлау процедураларын ҧйымдастыратын бҧл
мекеме барлығы 23 бейнеролик ҽзірлеген. Еліміз ҥшін маңызды саяси оҗиғаға ҿнер жҧлдыздары
да бей-жай җарамай, «Җазаҗстан ҥшін дауыс бер» ҽншілер акциясын жастарға бағыттады.
Җазаҗстанның ҧялы байланыс компаниялары да электоратты «Ҿз таңдауыңызды жасаңыз!», –
деп сайлауға шаҗырды. Саяси жарнама барысында тың идеялардың бар екендігі байҗалды. Ел
президентіне ҥміткер «Табиғат» экологиялыҗ одағының жетекшісі М. Х. Елеусізов «Жаңа дҽуір
лидері» ҧранымен шыҗҗан эколог бҧл сайлауда «Болашаҗ бізбен», «Бізбен Болашаҗҗа» секілді
бір-біріне ҧҗсас саяси ҧрандармен шыҗты. Патриоттар партиясының кҿсемі Ғ.Е.Җасымов саяси
науҗанда «Шындыҗ пен жауапкершілік жолында» ҥндеуі негізінде жҥрген болатын. Бҧл жолы
«Менің жолым – менің халҗымның жолы», «Біз халыҗпен біргеміз» – деп ҧрандаған Ғ.Җасымов

19

саяси тҧғырнамасында еліміздің җазіргі кезеңдегі ҽлеуетті даму стратегиясының
тҧжырымдамасын ҧсынды.

Президент Н.Ҽ.Назарбаев «Болашаҗтың іргесін бірге җалаймыз!» сайлауалды
бағдарламасын ҧсынды. Елбасымыздың осы жылғы «Болашаҗтың іргесін бірге җалаймыз» атты
Җазаҗстан халҗына Жолдауындағы жеделдетілген экономикалыҗ жаңғырту мен ҽлеуметтік
жаңғырту – жаңа ҽлеуметтік саясат сайлау науҗанындағы басты идея екендігін аңғаруға болады.
Елбасы Жолдауы атауын ҥгіт-насихатта ҧран ретінде пайдаланумен җатар, «Біз Елбасыға дауыс
береміз!», «Елбасымен бірге, алға!» ҧрандары да халыҗ санасында жаҗсы жатталды. Бҧл саяси
науҧан жарнамаларында елге, ҽлемге танымал тҧлғалар, ҽртістер, ҽншілер мен спортшылар да
молынан җатыстырылды.

Бҥгінде Җазаҗстан Республикасының даму жолы айҗын. Тҽуелсіз егемен еліміз саяси
жаңғыруы еркін, азаматтыҗ җоғамы җалыптасҗан демократиялыҗ ел екендігін танытып отыр.
Кҿптеген ғалымдар жаңғыруды заманауи индустриалды җоғамнан постиндустриалды җоғамға
ҿту деп тҥсіндіріп, ҽлемдік ғылымда оны аҗпараттыҗ заман тҥсінігімен байланыстырады.
Жарнама җызметінің кез келген бағыттары аҗпаратпен тікелей байланысты болғандыҗтан оның
жаңғыру жағдайындағы орны ерекше болмаҗ. Себебі, жарнаманың кез-келгені жаңғырумен
җатар дамиды жҽне аталмыш ҧғымды җоғам мҥшелері арасында кеңінен таратуға септігін
тигізетіні сҿзсіз. Демек, «саяси жарнама сайлау науҗанында тікелей ҽсер ететін, кҥнделікті
ҽлеуметтік-саяси ҿмірде җоғам җҧндылыҗтарын мҽліметтің тҥрлі ҽдістері негізінде жанама
ыҗпал ететін аҗпарат» [1, 54б.].

Җалың кҿпшілік кҿп жағдайда жарнама ҧғымын арнайы заставкалармен басталатын
тікелей жарнамамен байланыстырады. Дегенмен, бҥгінгі таңда саяси жарнама негізгі аҗпарат
кҿзіне айналып отырғандығы шындыҗ. Бҧҗаралыҗ аҗпарат җҧралдарындағы (газет-журнал, теле-
радио, Интернет) мемлекеттік саясат туралы аҗпараттар, жаңалыҗтар, сараптамалыҗ маҗалалар
жҽне т.б. жанама тҥрде ыҗпал жасайтындығы мҽлім. Сонымен җатар, ҽлеуметтік желілердегі
жазбалардың да җоғамдыҗ-саяси ҿмірдегі рҿлі кҥннен-кҥнге артып келеді.

Осы уаҗытҗа дейін еліміздегі саяси жарнаманың җалыптасуы тҿрт кезеңге бҿліп
җарастыруға болады: 1) саяси жарнаманың җалыптасуындағы бірінші кезең – 1991–1995 жж.
шетелдік тҽжірибені кҿшірумен ерекшеленеді, БАҖ-да аҗпараттыҗ хабарлама тарататын
алғашҗы жарнамалар пайда болды. Җазаҗстан Республикасы тҽуелсіз мемлекет ретінде алғашҗы
җадамдарын жасады. Саяси жҥйедегі ҿзгерістер халыҗҗа газет-журналдардағы маҗалалар,
теледидардағы хабарлар мен суреттемелер кҿмегімен жеткізілді; 2) саяси жарнаманың
җалыптасуындағы екінші кезең 1995–1999 жылдарды җамтиды. Бҧл кезеңде саяси жарнаманың
заңнамалыҗ негізі җаланды (ҖР Конституциясы, «Сайлау туралы» Конституциялыҗ Заңы, «БАҖ
туралы» Заң җабылданды). Җазаҗстандыҗ җоғамның стратегиялыҗ жҽне тактикалыҗ дамуының
бҽсекелестігі туралы бағдарламаларды тҧрғындарға жеткізудегі аҗпараттандырудың жаңа
тҥрлері пайда бола бастады, жанама саяси жарнама җарҗынды дамыды. Елбасының «Җазаҗстан
– 2030 бағдарламасы бойынша җазаҗстандыҗтардың ҿсіп-ҿркендеуі, җауіпсіздігі жҽне ҽл-
ауҗатының артуы» жолдауы телерадио эфирлерінде беріліп, газет беттерінде жиі жарияланды,
жарнамалыҗ җалҗандарға ілінді. 3) 1999–2004 жылдарды җамтиды. Жарнамалыҗ җызметті
реттеудің негізі болып табылатын «Жарнама туралы» Заң җабылданды(Җазаҗстан
Республикасының 2003 жылғы 19 желтоҗсандағы N 508 Заңы.). Ҿткен сайлау науҗандары
жарнаманың тікелей ҽдістерінің дамуына ыҗпал етті. Җазаҗстан Республикасындағы алғаш рет
баламалы тҥрде ҿткен Президент жҽне Парламент сайлауларында саяси жарнаманың тікелей
тҥрін пайдалану җажеттілігі туындады. Екі сайлау науҗандарына Ресейдің саяси технологтары
араласты. Саяси жарнаманы жасаушылар идеясының аздығы байҗалды. Жарнама тҥсінігі
җалыптасып, заңдастырылды. 4) Тҿртінші кезең 2004 жылдан җазіргі кҥнге дейінгі уаҗытты
җамтиды. Жарнамалыҗ кеңістікті реттейтін жҽне ережелерін җалыптастыратын саяси-җҧҗыҗтыҗ
негізінің жаңару процесі жҥруде. Саяси жарнаманың мазмҧны мен тҥрлері кҿпҗырлылығымен
танылып, жанама жҽне тікелей саяси жарнаманың технологиялары җатар җызмет атҗара

20

бастады. Саяси жарнама толыҗтай җалыптасты. Сондай-аҗ саяси жарнамаларды тарату тҥрлері
мен формалары да кҿбейе бастады.

Елімізде орын алып жатҗан жаңғыру процестері Җазаҗстан Республикасының Президенті
Н. Ҽ. Назарбаевтың Җазаҗстан халҗына елдегі жағдай мен Республиканың ішкі жҽне сыртҗы
саясатының негізгі бағыттары туралы жыл сайын арнайтын жолдаулары арҗылы айҗындалады.
Жыл сайынғы жолдау халыҗ арасына саяси жарнаманың тҥрлі тҽсілдері арҗылы кең таралып,
җоғам мҥшелерінің санасында жатталуда. Бҥгінгі таңда халҗымыз «Җазаҗстан-2050»
Стратегиясындағы җҧндылыҗтар мен басты бағыттарға жету жолындағы атҗарылуы тиіс җызмет
тҥрлері саяси жарнама арҗылы аҗпарат алуда. Сондай-аҗ жастар арасында ҿткізілетін ҽртҥрлі
флеш-мобтар да саяси мҽдениеттің дамуына ерекше җырынан ыҗпал жасауда.

Жалпы саяси жарнаманың таралуы тҿртінші билік саналатын бҧҗаралыҗ аҗпарат
җҧралдарымен тығыз байланысты. Дегенмен, БАҖ, ҽсіресе кҿптеген жеке теле-радио, баспасҿз
аҗылы жарнамадан тҥсетін табысҗа сҥйенеді. Җазаҗстан Республикасы Байланыс жҽне аҗпарат
агенттігінің мҽліметінше: Җазіргі таңда Җазаҗстанда аҗпараттыҗ нарыҗтың негізгі ҽрі маңызды
элементтері җалыптасты. 2010 жылғы 25 җыркҥйектегі Җазаҗстан Республикасы Байланыс жҽне
аҗпарат министрлігі аҗпарат жҽне мҧрағат комитетінің мҽліметтеріне сҽйкес, Җазаҗстанда 2 688
БАҖ жҧмыс істейді, оның 90 %-ын газеттер (1617) жҽне журналдар (803), 9,6 %-ын
электрондыҗ БАҖ-тар (63 телеарна, 42 радиокомпания, 146 кабелді телеарна операторы жҽне 6
спутниктік тарату) жҽне 0,4 %-ын аҗпараттыҗ агенттіктер (11) җҧрайды: Соңғы жылдары
елімізде жарыҗ кҿретін газеттер мен журналдардың саны артып келеді. Еліміздің аҗпараттыҗ
кеңістігінде мемлекеттік емес баспалардың ҥлес салмағы – 67%-ды (342 журнал), ал
мемлекеттік баспалардың ҥлесі – 33 % (172) җҧрайды. Сонымен җатар, Җазаҗстан
Республикасында 64 аҗпараттыҗ агенттік тіркелген, олардың 2-уі мемлекеттік, җалғандары
жекеменшік. Соның ішінде, тек җазаҗ тілінде хабар тарататын – 2 (3%), орыс тілінде аҗпарат
тарататын – 3 (5%), җазаҗ жҽне орыс тілдерінде аҗпарат тарататын – 47 (73%), җазаҗ, орыс жҽне
басҗа тілдерде аҗпарат тарататын – 19 (13%) агенттік бар. Демек, осы аҗпарат кҿздері арҗылы
бҥгінде тікелей жҽне жанама саяси жарнама таратылып жатыр [2].

Жарнама – җоғамның жемісі. Ол тарихи-ҽлеуметтік җҧбылыс. Адам болған жерде, сауда-
саттыҗ жҥрген жерде, кез-келген бҽсекелестік жерде жарнама міндетті тҥрде болады. Жарнама
алдымен экономикамен тығыз байланысты. Айталыҗ, елімізде жҥріп жатҗан нарыҗ
эканомикасының барлыҗ жаңалыҗтарымен біз алдымен жарнама арҗылы танысамыз.
Екіншіден, жарнама мҽдени ҿміріміздің җҧрамдас бір бҿлігіне айналды. Себебі бҥкіл адамзат
җоғамындағы кҥллі мҽдени жаңалыҗтар жҿнінде алғашҗы хабарды жарнама арҗылы біліп
танысатынымыз басы ашыҗ мҽселе. Мысалы, кез-келген шығарманың ҿмірге келіп, кҿпшілікке
танымал болып, ҽрбір ҿнер адамының ерекше талантын бҥкіл ҽлемге таныстыратын тек осы
жарнама хабарлары. Ҥшіншіден, жарнама мен саясат ҿте тығыз байланысты. Себебі жарнаманы
коммерциялыҗ жҽне саяси жарнамаға бҿлгенде жарнаманың ҿзі саяси жарнамаға җажет.
Алғашҗыда сауданы җалыпҗа тҥсіруге арналып, кейін ҥлкен фирмалар мен компаниялар
арасында бҽсеке җҧралына айналған жарнама соңғы уаҗытта саяси партиялар арасында бҽсеке
кҥресінде де айҗын җолданыла бастады.

Җазаҗ тілі мемлекеттік тіл мҽртебесіне ие болумен байланысты, җоғамдыҗ җызметі аясы
кеңейіп, кҿркейе бермек. Соның айҗын бір дҽлелі – саяси жарнаманы җазаҗ тілінде жҥргізудің
ҽлеуметтік-саяси җажеттілігі [3].

Бҥгінгі таңда жарнаманы тек сауда җҧралы деп тҥсіну жеткіліксіз. Ҿйткені оның ыҗпалы
да ҿрісі де кҥннен-кҥнге кеңеюде. Җазіргі уаҗытта жарнама кез-келген тҥрі ҽрбір
җазаҗстандыҗтың кҥнделікті ҿміріне еніп отыр. Біз жарнамамен кез-келген бҧрышта, бҧҗаралыҗ
аҗпарат җҧралдарының барлығында, яғни теледидарда, радиода, кҿшеде, газетте, журналда
кездесеміз. Кейде жарнама бізге кері ҽсерін де тигізеді. Оның басты себебі жарнаманың басты
сапасының тҿмен болуы немесе оның берілген уаҗытының бізге сҽйкес, ыңғайлы болмауы.

Җазаҗ тілінде жасалған саяси жарнамалардың тілдік сипаты мен прагматикалыҗ ҽлеуеті,
оның ішінде ҽдеби тіл лексикасының җолданылуы, сондай-аҗ жарнама мҽтінінің кешенді

21

җҧрамдас бҿліктерінің (тілдік җҧралдар мен вербалды емес җҧралдар) ерекшеліктері ҥлкен
кҽсіби шеберлік пен ҽлеуметтік лингвистикалыҗ ғылыми зерттеуді җажет етеді.
Пайдаланылған әдебиеттер тізімі:
1. Иватова Л. М., Насимова Г. Ҿ., Насимов М. Ҿ. Саяси жарнама: теория жҽне тҽжірибе:
монография. – Алматы: Ценные бумаги, 2008. – 220 б. – 54 б.
2. "Җазаҗ аҗпарат агенттігі" ҧлттыҗ компаниясы" акционерлік җоғамының 2011 - 2020 жылдарға
арналған даму стратегиясын бекіту туралы. Җазаҗстан Республикасы Ҥкіметінің 2011 жылғы 21
җаңтардағы № 21 Җаулысы. Кҥші жойылды - Җазаҗстан Республикасы Ҥкіметінің 2011 жылғы 1
тамыздағы № 887 Җаулысы.
3.Асанбаева С. Мемлекеттік тілдің жарнама саласындағы социолингвистикалыҗ ҿзекті
мҽселелері: филол.ғыл.канд.дисс. -Алматы, 1999 ж.

Аbstract

This article is about political advertising, in particular, about increasing the impact of

advertising on social behavior, political relations, and also requires a deep study from the point of view

of social linguistics. The purpose of political advertising is to encourage people to participate in any

political processes, in particular, to give any authority to any representatives: in other words, to

encourage people to engage in any kind of political behavior. The article considers the development of

political advertising in the state language and its socio-linguistic features.

Keyword: Political advertising, social linguistics, state language.

ДЕРЕКТІ ЗАТ ЕСІМ СИНОНИМДЕРДІҢ СЕМАНТИКАСЫ

Ж.Е.Аманжанова,
Әл-Фараби атындағы Җаз ҰУ-дің магистранты,

Ғылыми жетекшісі – Б.Сағындыҗұлы,
Әл-Фараби атындағы ҖазҰУ профессоры,

филология ғылымдарының докторы
Алматы, Җазаҗстан

Сҿз тарихы тілдің тарихымен, тіл тарихы халыҗтың тарихымен, халыҗ тарихы җоғамның
тарихымен тығыз байланысты. Біреуін екіншісінен бҿліп алуға келмейді. Бірін айтсаң, бҽрін
байланыстырып җатар айтуды җажет етеді.Сол тҽрізді синонимдердің пайда болу тарихы
жалпы сҿздік җҧрамның даму, ҿсу тарихымен ҧштасып, араласып жатыр. Жалпы лексиканың
пайда болған жерінен синонимдер де туып, жасалған. Синонимдер җолданылу ҿрісінің
кеңдігімен, сҿйлегенде болсын, жазғанда да белгілі бір ойды тоғыз саҗҗа жҥгіртіп тілді
соншама оралымға келтіре алуымен ерекшеленеді. Десек те, сол синоним сҿздер мағынасы
жуыҗ сҿздер болғанымен, бір-бірінен семантикалыҗ немесе җолданыстыҗ жағынан
айырмашылығы болуы мҥмкін. Соның ішінде деректі зат есімнен жасалған синонимдердің се-
мантикасын талдаймыз. Ғалым Будагов та зат есім синонимдер туралы: «...в любом языке
синонимов больше всего в такой части речи, как имя при- лагательное. Синонимика имен
существительных уже менее богата» [1, 40-б].

Дҥниедегі заттарды кҿзбен кҿріп, җолмен ҧстап тануға болатын я болмайтындығына
җарай деректі-дерексіз деп бҿледі. Җазаҗ тілінде наҗтылыҗ мағына тудыратын
синонимдердің саны мейлінше кем. Мҽселен Ҽ.Болғанбаев деректі зат есім синонимдерді:
«ҥй тҧрмысындағы жҽне ауыл шаруашылыҗ ҽр тҥрлі заттардың атауы, адам мен жан-
жануарлардың ҽртҥрлі дене мҥшелері, табиғаттағы наҗтылы заттар мен ҧғымдар деп бҿледі»
[2, 290-б]. «Синонимдер мағыналыҗ аясы жағынан бір-бірінен жоғары-тҿменді, артыҗ-кем
болып ерекшеленеді, градациялыҗ жолмен бірден-бірге басҗыштап ҿзгешеленеді» [3, 62-б].

Қҧз, шың, сораң – таудың ең биік ҧшар басы [4, 364-б].
Қҧз зат. 1.Таудың адам аяғы баса алмайтын шыңы. Тік шатҗал, биік жартас. Тау
бҥркіттері ҧясын биік җҧзға, җанаттыдан басҗаның ҿресі жетпейтін жалтыр беттегі кемерге

22

салады (А.Сейдімбеков. Аҗиыҗ). Шіркін җол жетпес җҧзға ҧялаған аспан серісі аҗ иыҗтың
балапанын алғандағы җуаныштай дҥниеде җуаныш бар ма екен десеңші! (Ғ.Орманов).2.Терең

тұңғиыҗ, шыңырау. Батыр сҧңҗар бір мезетте сілкініп җалды, талпынып кҿтерілді азыраҗ,
җҧзды шолып җарады. Сҧрғылт тастан аҗҗан су мен җараңғы кҥз дамығын, сасыҗ еді иісі

(Ж.Аймауытов). Тҿменде җҧзда җҧлағанды тосып, тҥнсіз терең тҧңғиыҗ тҧр (М.Ҽуезов) [5,
258-б].

Шың зат.1.Таудың ұшар басы.
Саусаҗтарым шҥріппеге

Бір барып, бір җайтады,
Атпа деп басын

Ала бҧлтты шың шайҗады (С.Мҽуленов).
Шыңдарын Алатаудың жел жайлаған.

Желменен, желден жҥйрік аңдарменен
Җҧздардан бірге орғып, бірге ойнаған. (М.Жҧмабаев)

2.Сайдың, шатҗалдың терең табаны; җұз. Мен Арланбҿрі сендерден ҧрлап алып, осы
таудың терең шыңына тығып җойған (С.Омаров). Тҿмен җарасаҗ кҿз жетпейтін шың

(А.Тоҗмағанбетов) [6, 575-б].
Сораң зат. Шың, җұз. Тарбағатай тауы заңғар биік, сораңдары аспан меңзеген, сай-

саласы ҥлкен (С.Бегалин). [7, 279-б].
Жалпы ҥш синонимнің де беретін ортаҗ семалары – тереңдік ҽрі биіктік. Біраҗ җҧз –

җҧлама келген тік шаҗал болса, шың адам бағындыра алатындай биіктік.

1-кесте

Синоним- Ортақ Мысал Айырушы Мысал
дік қатар сема сема

Қҧз Тау бҥркіттері Таудың адам Шіркін, җол жетпес
Шың җҧзға ҧялаған аспан
ҧясын биік җҧзға, аяғы баса серісі аҗиыҗтың бала-
алмай- панын алғандағы җуа-
җанаттыдан ныштай дҥниеде җуа-
тын шыңы ныш бар ма екен
басҗа- ның ҿресі құлама десеңші!

жетпей- тін келген тік (Ғ.Орманов)
шатқал
жалтыр беттегі Җҧздың җары кемімес,

кемерге салады. Җойдың майы кемімес.
(маҗал)
(А.Сейдімбеков)
Тҿменде, җҧзда
Таудың күн җҧлағанды тосып,
түспейтін тҥнсіз терең тҧңғиыҗ
тҧр.
жағы
(М.Ҽуезов)
Терең
тұңғиық, Шыңдарын Алатау-
дың жел жайлаған,
шыңырау

Таудың ең Саусаҗтарым Сүйірлен-
биік ұшар шҥріппеге ген тау- дың

басы 23

Құз,шың
(терең,тҧң-

ғиыҗ

шыңырау) Бір барып, бір ең би- ік Жел емес, җалың
шыңы.
җайтады, җырғыз ел жайлаған.
Атпа деп басын
Желменен, желден
Ала бҧлтты шың
шайҗады. жҥйрік аңдарменен

Җҧздардан бірдей

орғып, бірге ойнаған.

(С.Мҽуленов) (М.Жҧмабаев)

Сайдың, Тҿмен җарасаҗ, кҿз
шатқал-
дың терең жетпейтін шың.
табаны. (А.Тоҗмағанбетов)

Сораң Тарбағатай тауы Ақ түсті Ҽлден уаҗытта тҥсіп
заңғар биік, со- жусаны бар, бір сораң тастың ба-

раңдары аспан сораң сына бҥркітін алып
меңзеген, сай-са- тартып жаяу шыға келеді.

ласы ҥлкен. көрінген тау. (Ш.Айманов)

(С.Бегалин)

Кемер, ернеу, кенере, шет, жиек – ҿзен, кҿл , су арналарының, тағы басҗа нҽрсенің
жағасы, жағалауы [4, 277-б].

Кемер зат. 1. Ӛзен, кӛл, су арнасының жағалауы, жиегі.
Тҿгілмей ме кемерінен асҗан су,
Ҿлтірмей ме жайылған соң кҥшті у,
Тҥн баласы тҥнеріп тҧр ҿлгелі.
Кҿзіңді сал – кҥнбатыста җанды шу (М.Жҧмабаев) [8, 590-б].
Ернеу зат. 1.Ыдыс-аяҗтардың жиегі, ауыз жаҗ шеті. Сҥт тасып, җазанның ернеуінен
асты (Б.Майлин). Кесенің ернеуіне жеткізе аҗҗҧманнан җызғылтым шай җҧйып, тҥрегеліп
тҧрған бойда іше берді (А.Жаҗсыбаев). 2. Бір нәрсенің шеті, жиегі. Кҿпірге кіреберістегі
тасжолдың ернеуінде ҽлденеше мотоцикл жайрап жатыр (Б.Момышҧлы). Екеуі шҧңҗырдың
ернеуіне таяу кеп отырды (М.Гумеров).
3.Аңғар, ӛзен-кӛлдердің жырылған ойысы.
Мына Ертіс шарапатты тҧраҗ саған,
Жағады шырҗау жҧлдыз шыраҗ соған.
Сол Ертіс ернеуінен кҥмбірлесең,
Җҧймайтын дария бар ма жыраҗ саған (Т.Айбергенов). 4. Үй, мекеме, бӛлмелерінің
терезе немесе есігінің үстінен кӛлбеу бағытта жүргізілген перде ілетін арҗау. Ернеу ілу
[9, 358-б].
Кенере зат. 1. Жиек, жаға, ернеу, кемер. Кҥресін сыртындағы кішкене җабаҗшаның
кенересіндегі жас тарлаудың жасыл сабаҗтары тарбия ҿсіп, алаҗанын жая бастаған
(С.Бегалин). Аҗылдың кенересі – аҗыл-ойдың, кҿңілдің шарыҗтап жеткен шегі. 2. Үй
җабырғасының шатырмен жанасар жеріндегі біршама шығыңҗы үстіңгі шеті. Кенере
ҽуелде җабырғаны шатырдан аҗҗан жаңбыр, җар суынан җорғау ҥшін жасалған (ҖҦЭ).
Бҧдан гҿрі шығыңҗы кенерені бетоннан, керамикалыҗ җуыс блоктардан жасайды (ҖҦЭ) [8,
608-б].
Шет зат. 1. Заттың бір жаҗ ұшы, жиегі, бұрышы.

24

Аҗсаҗал шығар бір шеттен
Малыңды ҽрі җайтар деп,
Малшыларға мен болсам еш дария җҧймайтҧғын
Кҿлшік боп җалдым шетте дара тҧнып (Т.Айбергенов).
2.Шек, шекара.
Мҧнда жоҗ кінҽ-кек деген,
Мҧнда жоҗ шет пен шек деген. (Т.Айбергенов).
3.Жаҗ, тұс.
Тҧныҗ кҿлдей толҗыған
Тоҗсан мың жҥзіп җанатын,
Ол шеті бҧл шетіне
Тҧяҗ тозып ат жҥрсе,
Җҧс җанаты талатын (Д.Бабатайҧлы).
4.Алыс, шалғай жер.
Ер жігіт шетте жҥрген ел сағынар,
Елден соң туып-ҿскен жер сағынар.
Туған жер, ҿскен халҗым орның бҿлек,
Сыйласар җырғыздан да ел табылар (К.Ҽзірбаев).
5.Сырттан келген, шетелдік.
Алатаудан еседі жел де елжіреп,
Жанымыздай шет жаҗтан келген жібек.
Мҽңгі соға береді кҿкірегімде
Алданса да Адамға сенген жҥрек (Т.Молдағалиев).
6.Дала, далалыҗ жер. Ол маңда егінсіз шет жоҗ па деп җалдым (Җазаҗ тілі) [6, 348-б].
Жиек зат. 1. Ӛзеннің, кӛлдің жағасы, жағалауы. Кҿлдің бергі жиегі җауіпті тартпа
болса да, ілгерілеген сайын аяҗты жеңіл ала бастадыҗ (Ҽ.Сҽрсенбаев).
2. Аспан мен жер сызығының кӛз ұшында җосылған жері, кӛкжиек.
Аласарған аҗ жота,
Жер жиегін кҿбелей
Жоғалды біржолата,
Теңізге батҗан кемедей (С.Мҧҗанов).
3.Тұтас нәрсенің шеті.
Кҿзҽйнекпен кҿркемделген жиегі,
Бір кітаптан – «Мҧҗтасардан» киелі.
Осындай бір сҿз оҗыды Нҽнкеше-кҥйші сҧлтан,
Тарихшы бек жиені (Ж.Жҧматаев).
4.Кӛше, жол т.б. шет жағы. Екеуміз кҿше жиегіндегі кҿлеңкемен жҥріп келеміз
(Б.Момышҧлы) 5. Кӛздің ағы мен сыртының җосылған тұсы. Кҿзінің жиектері җызарып
шыға келген ҽкесін кҿргенде, Баҗытжан да җатты кҥрсінді (Р.Райымҗҧлов). 6. Ыдыстың
ернеуіне жүргізілген сызыҗ. Ҿзімен алып бара жатҗан ҥш ҥлкен чемоданның бірінде алтын
жиекті табаҗтар, тағы сондай асыл ҥй бҧйымдары салынған (К.Тоҗаев) [10, 419-б].
Мҧндағы кенер, кемере сҿздері кҿбінде ҿзен, кҿл,судың асып-тасуы, арнасынан
толысуы деген мағынада җолданыс табады. Кемер мен кенер сҿздерінде ҥлкендік, ҧлғаю
мағыналарының бар екендігі аңғарылады, ал шет сҿзінде белгілі бір алыстыҗ мағына болса,
жиек киімнің шетімен кҿбіне җолданылады, яғни кҿйлектің жиегіне ҽдемі ҿрнек тігу керек,
т.б. Ал ернеу сҿзі - ыдыс-аяҗпен җолданылады, кесенің ернеуі.
Сонымен зат есімнен жасалған синонимдердің ҿзара семантикалыҗ
айырмашылыҗтарына арналған бҧл зерттеу тіліміздегі синоним сҿздердің мағынасын
ашуға, саралап җолдануға жҽне оларды сҿйлем ішінде орынды жҧмсап, орналастыра білуге,
мҽнерліліктің тҽсілдерін меңгеруге кҿмектеседі. Айтылар тағы бір мҽселе, синонимдердің
мағынасын реттеп, оның сан алуан заңдылыҗтарын аныҗтаумен җоса, тілдегі синонимдерді

25

жинаҗтап, синоним сҿздігінен бҿлек, синоним сҿздердің семантикалыҗ ерекшеліктерін бірге
кҿрсететін сҿздік жасап шығарудың орасан зор маңызы бар. Ҿйткені ҽрбір кемеліне келіп
дамыған ҿскелең тілдің сапасы мен салмағы, оның тҥрлі стильдік, жанрлыҗ саладағы
тҧраҗтанып җалыптасҗан сҿздік җҧрамның байлығымен ғана ҿлшенбек.
Пайдаланылған әдебиеттер:
1. Будагов P. А. Введение в науку о языке. – М., 1958.
2. Болғанбаев Ҽ. Җазаҗ тіліндегі синонимдер. – Алматы: Мектеп, 1970. – 282 б.
3. Сағындыҗҧлы Б. Җазіргі җазаҗ тілі. Лексикология. І бҿлім: Оҗу җҧралы. - 2 басылым. –
Алматы: Җазаҗ университеті, 2008. – 101 б.
4. Бизаҗов С. Синонимдер сҿздігі. – Алматы: Арыс, 2007. – 640 б.
5. Җазаҗ ҽдеби тілінің сҿздігі. – Алматы: Арыс, 2008, 9-том. Җ – Җ. – 742 б.
6. Җазаҗ ҽдеби тілінің сҿздігі. – Алматы: Арыс, 2011,15-том. Ҥ – Я. – 824 б.
7. Җазаҗ ҽдеби тілінің сҿздігі. – Алматы: Арыс, 2010,13-том. С – Т. – 750 б.
8. Җазаҗ ҽдеби тілінің сҿздігі. – Алматы: Арыс, 2007,7-том. Ж – К. – 752 б.
9. Җазаҗ ҽдеби тілінің сҿздігі. – Алматы: Арыс, 2007, 5-том. Д – Ж. – 751 б.
10. Җазаҗ ҽдеби тілінің сҿздігі. – Алматы: Арыс, 2007, 6-том. Ж – Ж. – 751 б.

Abstract

A review of works on synonyms, views of scientists, and their scientific definitions was

conducted. It was mainly a scientific and practical analysis of semantic shades, differences and

similarities of synonyms derived from nouns. The semantic difference and similarities of synonyms

helps the correct use of words in the language.

Keyword: noun, synonym, synonymous series, semantics, semantic shade, documentary noun.

КОНЦЕПТУАЛДЫ МЕТАФОРАЛАР НЕГІЗІ – АВТОРЛЫҚ МЕТАФОРАЛАР
(Маралтай Райымбекҧлы поэзиясы негізінде)

Аншаева Жұлдызай, ҖазҰлтҖызПУ,4 курс студенті
Ғылыми жетекшісі - ф.ғ.к., җауымд. проф. Шойбекова Ғ.Б., ҖазҰлтҖызПУ,

Алматы, Җазаҗстан
Кҿркемдік деңгейдің жоғары болуы – кез-келген аҗын-жазушының шығармасына
җойылатын басты тілдік талап. Ҿйткені белгілі бір туындыны кҿркем деп тану ҥшін ол шығарма
кҿркемдік талаптарға толыҗ жауап беруі тиіс. Сонымен бірге кҿркемдік талабы Р.Сыздыҗ
айтҗандай: «Ҿлең тілінің сыртҗы жылтыраҗтығы емес, кҿркемдік, ең алдымен, мазмҧн мен
җалыптың (форманың) сҽйкестігі, яғни ой мен тілдің гармониясы: аҗын идеясын білдірген
сҿздердің оҗырман сезіміне ҽсер ететін экспрессиялылығы мен эмоциялылығы» болуы керек.
Метафора (грекше metaphora – җазаҗша «ауысу») – сыртҗы не ішкі белгілеріндегі
(тҧлғасындағы, атҗаратын җызметіндегі, т.б.) ҧҗсастыҗҗа җарап, бір зат атауының басҗа бір
затҗа атау болуына байланысты сҿз мағынасының ауысуы. Ол – белгілі бір топҗа жататын
заттар мен ҧғымдардың, я болмаса җҧбылыстардың атауларының белгілі бір ҧҗсастыҗ немесе
ортаҗ сипаттарының болуына байланысты, екінші бір топҗа жататын заттар мен ҧғымдарды
немесе җҧбылыстарды сипаттау жҽне атау ҥшін җолданылатын троп немесе тіл механизмі.
Ауысу екі тҥрлі җызмет атҗарады: кҿркем сҿз тудыру жҽне заттар мен җҧбылыстардың
атауларын җайта атау.
Метафораның җолданылу сипатына җарай екі тҥрге бҿлінетіні белгілі:
1. Тілдік метафора
2. Поэтикалыҗ (сҿйлеу кезінде туындайтын мҽнмҽтіндік) метафора.
Тілдік метафора сҿзге жаңа мағына җосып, оның семантикалыҗ шеңберін кеңейтіп,
ҽрдайым ҥздіксіз дамып отырады. Тілдік метафораны жалпыхалыҗтыҗ сипатына җарай дҽстҥрлі
метафора деп те атайды.

26

Дҽстҥрлі метафоралардың мағынасы халыҗтың таным-тҥсінігі, ой-ҿрісі, тіршілігі мен
тҧрмысына байланысты. Олар мағынасы кҿпшілікке тҥсінікті, жиі җолданысҗа тҥсетін бейнелі
метафоралар. Дҽстҥрлі метафораның авторы жоҗ. Олар – маҗал-мҽтелдер тҽрізді халыҗ
җазынасы.

Зерттеуші Б.Хасанов җазаҗ тіліндегі метафораларды жасалуы жағынан морфологиялыҗ
ерекшеліктерді негізге ала отырып, жеті тҥрге бҿліп җарастырады: зат есім метафоралары, сын
есім метафоралары, етістік метафорасы, ҥстеуден болған метафоралар, еліктеуіш сҿздерден
болған метафоралар, сан есімнің метафоралы җолданылуы, есімдіктердің метафоралыҗ
җолданылуы.

Авторлыҗ метафора жҿнінде сҿз җозғағанда академик Р.Сыздыҗтың мына пікірін еске
алған маҗҧл: «Поэтикалыҗ тіл ҽрдайым метафора, эпитет, теңеу сияҗты кҿріктеу җҧралдарының
санымен (кҿптігімен), тіпті сапасымен (аса кҿріктілігімен) танылмайды, суреткердің ҿз
міндетіне алған эстетикалыҗ талаптарына сҽйкес болмысты тіл арҗылы ҽсерлі де бейнелі тҥрде
кҿрсете білуінен танылады. Ал ҽсерлілік пен бейнелілік кҿркем ҽдебиетте, оның ішінде
поэзияда ҽрҗашан образды метафора, теңеулермен берілмей, ешбір экспрессивтік бояуы жоҗ
сҿздермен немесе сҿз тіркестерімен берілуі де мҥмкін».

Метафора – кҿркем сҿздің, соның ішінде поэзияның негізгі кҿрсеткіші, ол автордың
ғаламды ҿзіндік тануының җҧралы ретінде пайдаланылады.

Авторлыҗ метафора арҗылы жазушының немесе аҗынның тілдік тҧлғасы , оның
җолданыстарының табиғаты кең кҿрінеді. Аҗын ҿзіне тҽн жеке җолданыстар арҗылы халыҗтың
ҧлттыҗ танымын сҿзбен береді. Оның жекелік сҿз мҽнерінде ҧлтҗа тҽн болмысты жинаҗтаушы
җасиет болады.

Тағы бір наҗтылап алатын тҧс, тілдік метафора мен авторлыҗ метафоралардың, сондай-
аҗ авторлыҗ метафоралардың соған ҧҗсас келетін бірліктерден ара жігін ашып алу мҽселесі.
Тілдік метафораның семантикалыҗ шеңберінің кең болатындығы мҽлім, олар жалпыхалыҗтыҗ
тілге сіңісіп, кҿптің игілігіне айналып кеткен сҿз җолданыстары. Ал авторлыҗ метафораның
жҿні бҿлек. Зерттеушілер авторлыҗ метафора жҿнінде былай деп жазады: «Жеке җолданыстағы
(индивидуалды) метафора белгілі бір аҗынның я жазушының туындысында ҿмір сҥреді. Бҧлар
сҿздікте сҿздік маҗаланың мазмҧнына ене алмайды. Белгілі контексте ғана ҧшырасатын сҿздің
келтірінді мағынасы җашанда ҽр автордың ҿзіндік ерекшелігін кҿрсетеді». «Җазаҗ тілінің
стилистикасы» оҗулығында: «Метафора біткеннің бҽрі бірдей жалпылыҗ сипатҗа алып келе
бермейді... Демек, кей сҿздің метафоралыҗ мағынасы белгілі бір стильде контекстік җана болып
келеді, яғни белгілі бір аяда ғана кҿрінеді. Мҧндай контекстік метафора кҿбінесе кҿркем
ҽдебиет стилі мен публицистикалыҗ стильде байҗалады. Ол ҽр автордың ҿзіндік сҿз җолдану
шеберлігімен баййланысты мҽселе». Д.Ҽлкебаева болса метафораны жалпы жҽне авторлыҗ
җолданыстағы метафоралар болып бҿлінетінін атап кҿрсетеді. Келтірілген тҧжырымдардан-аҗ
авторлыҗ метафораны тҥсінуде, оны атауда соншалыҗты бірізділіктің жоҗтығын аңғарамыз.
Авторлыҗ метафора бірде контекстік метафора, енді бірде индивидуалды-жекелік метафора
тҽрізді атаулармен җолданылады.

Авторлыҗ метафораға җойылатын талап, ҽрине, оның атауынан да кҿрініп тҧрғандай
автордың сҿз җолдану даралығы, ҿзіндік мҽнері метафоралыҗ җолданыста болуы җажет.Сондай-
аҗ мҧндай җолданыстардың дҽстҥрлі җолданысҗа айналу мҥмкіндігі де бар екенін есте ҧстаған
жҿн.

Авторлыҗ метфораларды кейбір зерттеушілеріміз окказионал җолданыстар деп те жҥр.
Біраҗ та екеуінің ара жігін ажыратып алған жҿн. Окказионал җолданыстарға ҿткінші, бір-аҗ рет
җолданылу сипаты тҽн, олардың дҽстҥрлі җолданыстарға айналуы екіталай. Ал авторлыҗ
метафоралардың тілдік, яғни дҽстҥрлі җолданыстарға айналуы ҽбден мҥмкін, біраҗ олардың
авторлыҗ екендігі байҗалып тҧрады, тіпті җай автордың җашан җолданғанына дейін білуге
болады.

Җазаҗ тіл білімінде авторлыҗ метафора мҽселесі ҽрдайым сҿз болып отырған.С.Е.
Кҽрібаева «С.Мҧҗанов поэзиясындағы авторлыҗ метафоралар (когнитивтік аспект)» атты

27

диссертациясын жазса, А.Д.Есҗараева «З.Шҥкіровтың поэзиялыҗ шығармаларындағы
метафоралыҗ җолданыстар» атты диссертациясында авторлыҗ метафораға кеңінен тоҗталады.
Ж.Җ.Ҿмірбекова, А.Сыбанбаеваның еңбектерінде жеке автордың җолданысында пайда болған
авторлыҗ метафоралар семантикалыҗ окказионализмдер ыңғайында сҿз болады.

Жоғарыда келтірілген метафоралыҗ жіктемеге җоса метафораларды былай топтастыруды
кҿрсетуге болады:

-Жекелік-авторлыҗ;
-Антропоморфтыҗ;
-Зооморфтыҗ;
-Генитив
-Синестезия (кинестезия).
Жекелік-авторлыҗ метафоралар – мағына ауысуындағы субъективті семалардың
басымдығымен айҗындалады: сҧм ҥміт, кҿтерем баҗыт.
Антропоморфтыҗ метафоралар – адамға тҽн җасиеттердің жан-жануарларға немесе
жансыз заттарға телінуі: кербез тау, тентек теңіз, сырлас бҧлт, т.б.
Зооморфтыҗ метафоралар – керісінше, жан-жануарларға тҽн белгілердің адамға немесе
жансыз заттарға телінуі: айғырдай кісінеген бҧлт, мешкей зауыт.
Генитив метафоралар – ілік септігі мен тҽуелді тҧлғада җолданылады: кҥйдің кілті,
җайғының дауылы.
Синестезия – тілдік метафора, сезімдік, сенсорлыҗ белгілердің семилияциялануынан
болады: улы ой, тҽтті ҿмір, җҧрғаҗ сҿз т.б.
Енді, җазіргі заман ҽдебиетінің кҿрнекті ҿкілі, поэзия тарланы Маралтай
Райымбекҧлының поэзиялыҗ шығармаларындағы авторлыҗ метафораларды талдасаҗ:
Аҗынның «Баба тҥкті шашты Ҽзіз бен Баба ата» ҿлеңінде:
Җызыл ай теріскейде жҥзіп барад,
Җызылкҿл тҥстігінде – җызыл манат.
Шашты Ҽзіз жолбарыстай ыңыранса
Җурайы җҧла тҥзді ызылдатат.
Бҧл жердегі «Җызыл ай теріскейде жҥзіп барад» деген җолданысы айдың жай ғана ҿз
ҧясына енуін суда жҥзіп, кҿз алдыңнан алыстаған адамның бейнесіне алмастырып тҧр.
«Шашты Ҽзіз жолбарыстай ыңыранса, җурайы җҧла тҥзді ызылдат» деген ҿлең жолында
«жолбарысты» Шашты Ҽзіз образын танытуда шебер җолданған. Жолбарысты аҗын бекерден
бекер алмаған. Оның аңдардың ішінде ең мыҗтысы, җасиеттісі саналатындыҗтан, ол барша
ормандағы аң атаулыға ҿзінің айбатын таныта алатын бірегей аң бейнесін җасиетті адамдар кие
тҧтҗан Шашты Ҽзіз бейнесімен ҧштастырады.
Осы ҿлеңінде:
Ғазиздің ҽзиз кҿзі жасҗа толды,
Җалың жҧрт діннен безген җасҗа болды – деген жолдар ҧшырасады. Мҧндағы «Ҽзиз кҿз»
деген тіркеске назар аударайыҗ. «Ҽзиз» сҿзінің мағынасы – батыл, кҥшті. Сонда «батыл кҿз
жасҗа толды» деу арҗылы мыҗтының да ҽлсіз тҧсы бар екенін айшыҗты сҿз тіркесі арҗылы
ҧтымды жеткізеді аҗын.
Арманы жер жҥзіне желбірету,
Хазірет Мҧхаммедтің жасыл туын – деген ҿлең жолдарында «Жасыл туын» деген сҿз
тҥркесін пайдалануда аҗын «Аҗ туын, җызыл туын» деген ҧғымдарды емес, «Жасыл ту» деп
алуының басты себебі – Пайғамбарымыз (с.ғ.с) ең сҥйікті тҥсі жасыл тҥс болғандығында деп
білеміз. Біз, кҿбінесе, «Аҗ туын желбіретіп», «Аҗ туымен аттандап» деген җолданыстарды жиі
ҧшыратамыз. Бҧл да – аҗынның сҿз җолданысының ерекшелігі.

«...Кҥн шығып Келіншектау нҧр еміп бір
Барады бар далаға гҥл ҿніп, гҥл...» деген ҿлең жолдарының алғашҗы тармағында
«Келіншектау нҧр еміп бір» деген җолданысҗа назар аударайыҗ. Автордың жаңаша җолданысын
байҗау җиын емес. «Келіншек» пен «Ана» ҧғымдары бір-біріне жаҗын. «Емшек ему» деген

28

җолданыс бар, «Нҧр ему» деген җолданысты аҗын шығармасынан кҿрдік. «Нҧр ему» деген
җолданыстың астарында жылулыҗ алу, мейірім алу, шуаҗ шашу деген ҧғыммен астарлас.

Аҗынның атаҗты «Кентавр» ҿлеңінде:
«Тарпаң тҧлғалы, кісі бейнелі,
Бабалар бҥгін тҥсіме енбейді
Солардан җалған жҥрек җой мынау –
Жҥрегім неге кісінемейді?» деген шумаҗтағы «Жҥрегім неге кісінемейді» деген сҿйлемге
назар аударайыҗ. «Жылҗы кісінейді» деген бар да, «Жҥрек кісінейді» деген җолданыс жоҗ.
Аҗын «Жҥректі кісінету» арҗылы біздің ата-бабамыздан бермен җарай тҧрмыстағы серігіміз
болып келе жатҗан тҿрт тҥліктің тҿресі жылҗының бойындағы асыл җасиеттердің җазіргі
адамдарда жоҗ болып бара жатҗандығына җынжылатындығын кҿрсеткен. Җазаҗта «Жылҗы
мінезді» деген җолданыс бар. Бҧл җолданыстың ҿзі тумысынан мыҗты, дара тҧлғаларға арналған
җолданыс. Сонда аҗын жҥрегінде ҿткенді аңсау, җазіргі кҥнге деген ҿкпе бар екендігін айҗын
аңғаруға болады.

«Ғаламат солай басталды бір сҽт,
Җҧйғытып кеттім тастарды турап» ҿлең жолдарындағы «тастарды турап» тіркесінің
мағынасын ашайыҗ. Дҽстҥрлі җолданыста тек біз тҧрмыста кездесетін «нан турау, ет турау»
деген тіркесімдермен таныспыз. Тасты турау мҥмкін емес, мҧнда аҗынның ішкі ҽлемінде аңсау,
җалау, биікке ҧмтылыс бар. Тасты адамның «нанша» турай алуы мҥмкін емес, біраҗ аҗын тарпаң
тҧлғалы ертектегі кентавр болуды армандай отырып, җазіргі адамдардың җолынан келмейтін
дҥниелерді жасай алатынына сенеді. (Кентавр тура мағынасында емес, җазіргі адамдардың
майдаланып бара жатҗанына кҥйінген аҗынның жан-айғайы).
Аҗынның «Бір җыз туралы аңыз» ҿлеңінде:
Сҿнген җызды ауыл болып кҿмгенбіз,
Ҿлген җыздың ҿліміне сенгенбіз – деген ҿлең жолдарындағы «сҿнген җыз» тіркесіне зер
салайыҗ. «сҿнген от» пен «ҿмірдің аяҗталуын» паралель җоя отырып «сҿнген җыз» атты
авторлыҗ метафоралыҗ җолданысын шебер пайдаланған. «Сҿнген от» оттың ҿмірінің
аяҗталғанын кҿрсетсе, «Сҿнген җыз» җыз баласының ҿмірінің аяҗталғанын кҿрсетіп тҧр. Жҽне
жас кезінде адамдар от сияҗты лапылдап, лаулап жанады. Жас җыздың лапылдап жанып тҧрған
шағында ҿмірден ҿтуі, лаулап жанған оттың кенет сҿнуімен астарлас.
Ҿзінің туған жері Таразға арналған «Кҿне Тараз» ҿлеңінің алғашҗы шумағында:
Ниет еткен мҧсылмандай намазға
Ниет етіп ғазал тҿктім җағазға
Ғасырлардың саусағындай нҧр шашҗан
Гаухар жҥзік Таразға деген ҿлең шумағындағы «Гаухар жҥзік Таразға» деген тіркесімде
киелі, кҿне җала Таразды тастардың асылы гаухармен алмастырады. Гаухар тас җандай җымбат
болса, Тараздың да баға жетпес байлығымыз екенін дҽлелдейді.
«Жез җоңырау сҿйлейтін кҥз келгенде
Кҥз келгенде,
Мектепке біз келгенде» - деген шумаҗтар кездесетін «Жез җоңырау» атты ҿлеңіне назар
аударсаҗ. Аҗынның «жез җоңырауды сҿйлетуі» ҿлеңнің оҗырманға ҽсерін кҥшейтіп тҧрғандай.
Жазғы демалыс бойы ҥнсіз җалған җоңыраудың җағылуын, ҧзаҗ уаҗыт бойы ҥнсіздікте болған
адамның марҗайып тіл җатуымен җатар алып бейнелегендей. Җоңыраудың җайта-җайта
сыңғырлап соғылуы – айтар сҿзі кҿп адаммен сыр шертіскеніндей.
«Адасҗаҗ» ҿлеңіндегі мына тармаҗҗа назар аударайыҗ:
«... Мен де бір маңып кеткен маралыңмын» деген тармағында аҗын ҿзін маҗсатсыз,
ойсыз жҥрген маралға теңейді. Маралға теңеуінің астарында ҿзінің есімі жатҗан секілді. Себебі
ҿлең аҗынның ҿзінің атынан баяндалған. «Адасҗан» ҧлының тҥбінде туған жерге оралаты –
ҿлеңнің тҥйіні.
«Айнамкҿз» ҿлеңінде:
«Ҿксік, ыза, ҿкініш,

29

Аңсау, сҥю...армандай,
Ҿзіңе ҿзің ҥңіліп
Мҧң басады малмандай» - деген ҿлең жолдарында аҗын «мҧң басады малмандай»
тіркесін җолданады. «Ҥсті-басы малмандай су болыпты» деген дҽстҥрлі тіркес бар екені белгілі,
алайда «малмандай мҧң басу» деген тіркесті җолдану арҗылы аҗын мҧңның ҿне бойыңды
толыҗтай жаулағанын кҿрсете білген. Жай ғана мҧң емес екендігін танытҗан.
Кҿңіл кҥй лирикасына җҧрылған «Кҥзгі палитра» ҿлеңінде:
«...Тҥндерім тҧр - сҧры җашып сҧрланып,
Гҥлдерім тҧр – җабаҗтарын тҥнерте» деген жолдарға зер салсаҗ, «Сҧры җашып
сҧрланған тҥн» жҽне «җабағын тҥнерткен гҥлдер». Табиғаттың бейнесін адамның кҿңіл кҥйі
арҗылы суреттеу арҗылы жан жағында болып жатҗан дҥниелерге табиғаттың да риза еместігін
кҿрсетеді. Аҗын жҥрегі бҧл ҿлеңде жаралы. Ол ҿмірден ҿткен достарын җоңыр кҥзде еске
алады. Җоңыр кҥз сағыныш кезі. Кҿңілсіз жанының суретін ол табиғаттың кҿңілсіз кейпімен
салғастыра отырып ҽсерлі суреттейді.
Сондай-аҗ:
«...Бҧл аҗ җайың – җайың емес, бір кезде,
Жҥрегіне жара тҥскен меңді җыз» деген ҿлең жолдарында җайыңды жҥрегіне жара
тҥскен меңді җызға алмастырады. Себебі аҗ җайыңның діңгегіндегі җара даҗтарды аҗын
жҥректегі мҧңның дағымен җатар алып җарайды. Бҧл жерде де аҗын ҿзінің ішкі жан сезімін
табиғатпен астарластырып бейнелейді.
«Җаңғыбас 1» деген ҿлеңінде:
«Бауыр, Ана, Ҽке ҿлген –
Аҗ ажалдың азығы» деген тармаҗтардағы «ажалдың азығы» тіркесіне назар аударсаҗ.
«ажалдың жетегі», «ажал аузы» деген д»стҥрлі метафоралыҗ тіркестерді білеміз. Алайда «ажал
азығы» деген аҗынның авторлыҗ метафорасынан ажалды жыртҗыш аңға теңеп тҧрғанын сезе
аламыз. Біз, адамдар тҿрт тҥлік малды ҿзімізге азыҗ етсек, ажал адамды ҿзіне азыҗ ететінін
тҥсіндіреді.
Жҽне:
«... Іші – жылан, сырты –абыз,
Тҥгі де жоҗ бітірген» деп кейбір аҗын ағаларына ренішін танытатын ҿлең жолдарында
адамның іші мен сыртын жылан мен абызға алмастыру арҗылы, улы жаратылыс иесі мен
даналыҗты җарама-җарсы җояды.
Аҗынның «Җаңғыбас 2» ҿлеңіндегі:
«Ҿн бойым ҿксік, җалтырап таңнан
Кҿңілдің сынған бҧтағы» деген жолдардағы «Кҿңілдің сынған бҧтағы» деген тіркеске
назар аударайыҗ. «Ағаштың бҧтағы» мен «Кҿңілдің бҧтағы». Адам ҿмірін (кҿңілін) ағашҗа
теңеу арҗылы, ағаштың бҧтағы сынса, ағаштың сҧлулығы, ҿмірі җаншалыҗты теріс жаҗҗа
ҿзгерсе, адамның кҿңілі бір нҽрсеге суыса немесе кҿңіліне кірбің тҥссе оның да сҧлулығы сыр
беретіні, ҿмірінің теріс жаҗҗа ҿзгеретінін айтҗысы келгендей.
«Җарағаш» ҿлеңі авторлыҗ метафораға тҧнып тҧр. Мҽселен:
«Ерініңдей ып ыстыҗ
Аспандағы Ай шала мас» - деген жолдарда «Ай шала мас» деу арҗылы аҗын ҿзінің
ғашыҗтыҗтан кешкен масаң кҥйін табиғаттың сҧлу бейнесі ай арҗылы береді. Сҧлу айдың ҿзі
шала мас кҥйге кешетіндіктен, аҗын хор җызындай сҧлуға ғашыҗ деген сҿз.
«Җҧшаҗтап тҧрып жҧлдыздарды жҧтып ем
Жасыңменен аралас» деген жолдарда «Жҧлдыздарды жҧтып ем» тіркесін пайдалану
арҗылы тҥннің тамаша келбеті Ай, Жҧлдыз ҧғымдарын ҿз сҥйіктісімен араларында болған жай
кҥйді суреттеуге орамды җолданған.
«Ғҧмыр» атты ҿлеңінде:
«Дҽл мендей боп җамыҗпа

30

Ей, кҿкірегі кҿктем бетеге» - деген жолдарды «Кҿкірегі кҿктем бетеге» тіркесінің
астарында «ҿсіп келе жатҗан жас ҧрпаҗ» деген астар жатҗандай. Себебі «кҿктем - жастыҗ»,
«бетеге – жас, кіші» деген мағынаны ашып тҧрғандай.

Аҗынның трагедиялыҗ «Җызыл ҿлең» атты ҿлеңіндегі мына шумаҗта:
«Апам сосын җара киіп җамығып,
Җара ҧлы мен шалын ойлап зарығып,
Жоҗтау айтып отырушы еді, оны да –
Җара дауыл җағып кетті, җағынып» - деген ҿлең жолдарында аҗын «җара» сҿзін символ
ретінде алады. «Җара» җайғының, җазаның символы. «Җара дауыл җағып кетті җағынып» деп
жансыз табиғат бейнесін сҧм, залым дҥниемен алмастырып, шебер суреттеп берген. Дауылды
сол мезетте адам баласына җарсы җою арҗылы, ажал себепкері ретінде танытҗан. «Дауыл»,
«ҿмір дауылы» ҧғымдары адам ҿмірінде кездесетін «җиындыҗтарды» суреттеуге аҗынға
кҿмекке келген.

Оңтҥстік Астана, еліміздің мҽдениет ошағы саналатын Алматы җаласына арнаған
«Алматы» ҿлеңінде:

«Ҧрлап кеткен сенің нҽзік назыңды
Астана деп аталатын Тҽжіңді» деп авторлыҗ метафораны молынан пайдаланған.
Алматыны нҽзік назды, тҽжінен айрылған җызбен алмастырып, ҿлеңнің ҿне бойын осы ҥлгімен
ҿрген. Ҿлеңнің тҥйіні «Алматы – җазаҗтың ардаҗты җызы» болғанын, алайда җаланың бҥгінгі
ҿзгерісін «ары тапталған җызға» теңеп, бҧрын мҽдениет пен ҿнердің ошағы болған җаланың
кҥйрегенін «Аҗындардың жесіріндей Алматы» деп тҥйіндейді. Ҿлеңде бҥгінгі кҥнгі җала
бейнесіне кҿңіл толмаушылыҗ, наразылыҗ бар. Жҽне ҿлеңде пайдаланылған ҽрбір метафоралыҗ
сҿз җолданысы автордың ҿзіне ғана тҽн, контекстік мағынаны дҽл беру ҥшін шеберлігімен
җиюластырған сҿз ҿрнегі.
Аҗынның «Жоғалту» атты ҿлеңінде:
«Кеше жҧртта җалған
Тозған жҥрек, сені іздеп» - деген ҿлең жолдарындағы «тозған жҥрек» деген җолданыс,
«талған», «җиналған» деген җолданыстардың орнына «тозған» деген сҿз җолданысын алу
арҗылы кҿркемдік беріп тҧр. Біз, «тозған киім», «тозған ҥй», «тозған дҥние» деген тҧрмыстыҗ
ҿмірімізге җатысты тіркестер җолдансаҗ, аҗын «тозған жҥрек» деп сезімнен шаршаған жҥректің
бейнесін ашҗандай.
«Сентиментальді җҧбылыс» атты ҿлеңінде:
Алған – мен
Берген – Сен едің ғой Җҧранды
Жҧмыр жер адасып барады,
Җолында Җҧраны - деген ҿлең шумағындағы «Жҧмыр жер адасып барады» деген
тармаҗҗа назар аударайыҗ. Иҽ, «адасу» җолданысын аҗын «тура жолдан тая, бағытын дҧрыс
таңдамау» деген ҧғымды ашу ҥшін алған, «жҧмыр жер адасу» мҥмкін бе? Жоҗ, «жҧмыр жер»
тіркесі арҗылы «жалпы жер бетіндегі адамдар» деген ойды ашҗысы келген. «адамдар адасып
барады» деген җолданысты кҿп естиміз, ал «Жҧмыр жер адасып барады» деу аҗынның авторлыҗ
җолданысы.
Табиғат лирикасына жазылған «Таң» ҿлеңінде:
«Бояулар баяу сырғиды
Ҧҗтырып жҧмбаҗ бір кҥйді
Кекілі кҥннің җылтиды
Кім сҥйді бҥгін, кім кҥйді?» - деген ҿлең шумағындағы аҗынның «Кекілі кҥннің
җылтиды» деген тіркеске назар аударайыҗ. Ҿзге поэзиялыҗ шығармаларда «кҥннің шапағы»,
«кҥн ҧясы» деген тіркестерді кҿрсек, аҗында жаңа «кекілі кҥннің җылтиды» деген авторлыҗ
метафоралыҗ тіркесті кҿреміз. Кҥнді кекілі җылтиған бойжетіп ҿсіп келе жатҗан җыз
баласындай суретттейді.

31

Кҿріктеу җҧралдарының ең бастысы – метафораның авторлыҗ-жекелік тҥрлері.
«Жазушының дҥниені ерекше кҿркем тҥсінуі, сезінуі, оның кҿркемдік ҽдісі міндетті тҥрде оның
шығармасында кҿрініс табатыны» сҿзсіз.

Аҗын шығармаларында табиғат пен җоршаған орта заттарының адам жанымен ҧҗсас
тҧстарын салғастыра отырып жеткізу орын алған. Жҽне ол җазаҗ ҽдебиетінде җалыптасҗан
дҽстҥрлі метафоралардан ерекше екендігін ҽрбір ҿлеңіндегі авторлыҗ метафораның
молдығынан байҗауға болады. Сонымен җатар җазіргі кезде концептуалды метафора деп танып
жҥргендеріміздің бір кездері авторы болғандығын, біраҗ жазылып җалмағандыҗтан, тек ауызша
җолданыста җалғандыҗтан, бҥгінде концептуалды метафораға айналған деуімізге толыҗ негіз
бар.
Пайдаланылған әдебиеттер тізімі:
1. Хасанов Б., Җазаҗ тілінде сҿздердің метафоралы җолданылуы - Алматы – 1966 жыл.
2. Кҽрібаева С.Е., С.Мҧҗанов поэзиясындағы авторлыҗ метафоралар (когнитивтік аспект) /
фил.ғыл.канд. дисс... Астана, 2010.
3. Райымбекҧлы М. Кентавр ҿлеңдер жинағы. – Алматы,
4. Райымбекҧлы М. Ай: ҿлеңдер мен поэма. – Алматы. – 2001.
5. Райымбекҧлы М. Асау ҿлеңдер жинағы. – Алматы. – 2014.

Abstract

The article talks about the type of trail metaphor that is used in a work of art. The features of
using the author‟s metaphor in the poems of the poet Maraltay Raimbekuly are considered.
Keywords: metaphor, linguistic metaphor, poetic metaphor, author‟s metaphor, individual author‟s,

“КЕЧА ВА КУНДУЗ” РОМАНИДА ҚЎЛЛАНГАН ОДДИЙ ФОЛЬКЛОРИЗМЛАР

А. Аҩмедова, таянч докторант
ЎзР ФА Ўзбек тили, адабиѐти ва фольклори институти
Илмий раҩбар – М.Йўлдошев, филология фанлари доктори,

“Тиллар ва адабиѐт” кафедраси профессори в.б.
Ўзбекистон давлат санъат ва маданият институти

Тошкент, Ўзбекистон.
Ҩар бир миллатнинг маънавияти унинг адабиѐтида кўринади. Халҗ оғзаки ижоди
анъаналаридан фойдаланмаган, улардан баҩра олмаган ѐзувчи топилмаса керак. Чунки, адабиѐт
халҗ оғзаки ижодидан озиҗланади. Чўлпон ҩам ўз асарларида фольклордан ижодий
фойдаланади. Асарларида маҗолу маталлар, җайроҗи иборалар, алла-ю ѐр-ѐрлар, ривояту
афсоналар, җарғишу олҗишлар, халҗона оҩанглардан фойдаланиб, асарларининг
таъсирчалигини, халҗчиллигини оширган. Шунинг учун ҩам Чўлпоннинг асарларини китобхон
севиб ўҗийди.
Ушбу ҩолатни Б.Саримсоҗов “Фольклоризм” деб атайди ва унга җуйидагича таъриф
беради: “Бирор ижодкор асарига бирор маҗсад билан киритилган фольклорга хос барча
материални фольклор деб эмас, балки фольклоризм атамаси билан юритиш лозим, чунки унга
ижодкор томонидан муайян бир “ишлов” берилган бўлади” [1, б. 39]. Олим ўзбек адабиѐтида
мавжуд фольклоризмларни структура ҩамда бадиий асар тўҗимасида бажарган функцияси
жиҩатидан икки типга ажратади: оддий фольклоризмлар ва мураккаб фольклоризмлар.
Мураккаб фольклоризмларни: а) аналитик фольклоризм; б) синтезлашган фольклоризм; в)
стилизация характеридаги фольклоризмлар кўринишида уч гуруҩга бўлади [1, б. 37-45]. Ушбу
маҗолада Чўлпон асарларида җўлланган оддий фольклоризмлар тўғрисида ўз фикрларимизни
билдирмоҗчимиз.
Олим И.Ёрматов Б.Саримсоҗов таснифини бирмунча тўлдириб, оддий
фольклоризмларнинг җўлланишига кўра икки гуруҩга ажратади: асл оддий фольклоризмлар ва
җайта ишланган оддий фольклоризмлар. Ижодкор томонидан онгли тарзда маълум ғоявий-

32

бадиий маҗсадда ҩеч җандай ўзгаришсиз айнан җўлланган фольклоризмларни асл оддий
фольклоризмлар, җайта ишланган, бироз ўзгартириш киритилган фольклоризмларни эса җайта
ишланган фольклоризмлар деб атайди [2, б. 54-58].

Кейинчалик Л.Шарипова ўз тадҗиҗотлари Б.Саримсоҗовнинг оддий фольклоризмларга
берган таърифларига эътироз билдиради. “Оғзаки нутҗҗа хос ифода ҩамда оборотлар оддий
фольклоризмлар бўлолмайди. Чунки улар нутҗҗа хос ҩодиса бўлиб, маҗол, матал каби тилда
ҩамиша тайѐр ҩолда учраса ҩам бадиий ижод маҩсули сифатида жанрий белгиларга эга эмас.
Шу маънода фольклор жанри бўлган маҗол ва матал ўзлашувига алоҩида эътибор бериш лозим”
[3, б. 34], деб таъкидлайди.

“Маҗол деб халҗнинг ижтимоий-тарихий, ҩаѐтий-маиший тажрибаси умумлашган
бадиий, образли мулоҩазалардан иборат ҩикматли сўзларга айтилади. Маҗолларнинг жанр
хусусиятлари җуйидагилардан иборат: 1) маҗолларнинг ҩажми җисҗа ва чекланган; 2) маҗоллар
мазмунан серкўлам ва чуҗур маънони ифодалайди; 3) халҗ маҗоллари шаклан шеърий ва насрий
бўлади; Аммо насрий маҗоллар ҩам шеърий мисраларни эслатади; 4) маҗолларда ҩаѐтий воҗеа-
ҩодиса ҩаҗида җатъий ҩукм ифодаланади. Бу ҩукм мусбат ѐки манфий мазмунда акс этади; 5)
маҗол шахс ҩаѐтидаги хусусий вазиятни халҗ, омма, ҩаѐт нуҗтаи назардан умумлаштиради” [4,
б. 205]. Ҩаҗиҗатдан ҩам иборалар жанрий хусусиятга эга эмас, аммо улар нутҗ бирлиги эмас,
балки тил бирлигидир. “...турғунлик тил бирликларига хос хусусият (нутҗ бирликларига эмас).
Бу бирликларни инсон тил ўрганиши жараѐнида эслаб җолади, хотирасида саҗлайди ва
коммуникация пайтида ундан фойдаланади. Худди шу хусусияти билан ибора бошҗа тил
бирликлари, яъни сўзлар билан бирлашади. Ибора тил бирлиги бўлиб, сўз каби тушунча
англатади” [5, б. 15]. Маҗоллардаги ҩаѐтий воҗеа-ҩодиса ҩаҗидаги җатъий ҩукм ифодаланса,
ибораларда сўзлар барчаси бирикиб янги кўчма маънони ифодалайди.

Маҗол ва маталлар шаклан ихчам, мазмунан кенг, образли ва яхлит, барҗарор оҩангга эга
бўлганлигидан нутҗда, айниҗса, бадиий нутҗда алоҩида җимматга моликдир [6, б. 85]. Барча
шоир ва ѐзувчилар ўз асарларида маҗоллардан унумли фойдаланганлар. Бу билан асарнинг
тилини ширадор җилган, халҗ тарихи ва маиший ҩаѐти, воҗеа-ҩодисалар ва жамиятдаги турли
шахсларнинг хулҗ атворини халҗчил, жонли тарзда очиб берган. Бу эса асарнинг кенг омма
томонидан җабул җилишини таъминлаган. Чўлпон ҩам ўз асарларида маҗоллардан унумли
фойдаланган. Уларни асл ҩолида ва ўзгартирган ҩолида җўлланган

Чўлпоннинг “Кеча ва кудуз” романи “Ҳамал келди, амал келди” [7, б. 4] маҗоли билан
бошланган. Ушбу маҗол “Маънолар махзани” китобида “Ҩамал кирди, амал кирди” тарзида
берилган ва җуйидагича изоҩланган: “Ҩамал – җуѐш йили ҩисобида йилнинг биринчи ойи
бўлиб, 22 мартдан 21 апрелгача бўлган даврни ўз ичига олади. Маълумки, бу даврда “җиш
уйҗусидан уйғонган” табиат аста-секин чирой оча бошлайди, дарахтлар куртак отиб,
ўсимликлар, ўт-ўланлар амал ола бошлайди. Мазкур маҗол билан ана шу ҩушҩол ҩодисани
ифода этганлар” [8, б. 465]. Демак, Чўлпон маҗолдаги “кирди” феълини “келди” феъли билан
ўзгартирган.

Чўлпон асарларида маҗолларни ўзгартирмасдан асл ҩолида җўллайди. Бунда дейдилар,
деган гап бор, дейди бурунгилар каби сўз бирикмаларини җўшиш орҗали изоҩ беради: – Таши
ялтироҗ, ичи җалтироҗ деган гап бор, – деди у. – Мунинг бу кулишидан җўрҗаман! Зебихон билан
мунча апоҗ-чапоҗ бўлиши бекор дейсизми? [7, б. 213]– Йўҗ, сенлар тушунмайсан, – дейди
Маматурди. – Оғзи җийшик бўлса ҳам бойнинг ўғли гапирсин” деган гап бор [7, б. 259). Фаҗат,
не чораки, у киши бериб ўрганмаганлар, олиб ўрганганлар. “Ўрганган кўнгул ўртанса җўймас”, –
дейди бурунгилар [7, б. 290].

Насрий матнларда җўлланган маҗолларнинг муҩим бадиий хусусиятларидан бири –
ўхшатиш вазифасини бажариши [9, б. 91]. Бу ўхшатишлар бир неча кўринишда намоѐн бўлади.

1. Матндаги воқелик мазмунини мақолдаги воқелик мазмунига ўхшатиш. Ушбу
матнда матнинг шаклий яхлитлигини таъминлаш маҗсадида ѐзувчи “дейди бурунгилар” сўз
бирикмасидан фойдаланган. Бунда ўхшатилувчи матн, бу ўхшатиш тизимида маҗол
етакчилик җилиб, ўхшовчи унсурни ўз мазмунига муайянлаштирувчи сифатида җабул җилади

33

[9, б. 92]. Мисол: Эшонбобо хотиржам, бир чаҗа ҳам бермайдилар. У киши, албатта,
бераман десалар-ку, җўлларидан келади: ҳар җандай катта закунчининг иштаҳасини
җондирадиган дунѐлари бор. Фаҗат не чораки, у киши бериб ўрганмаганлар, олиб
ўрганганлар. “Ўрганган кўнгул ўртанса җўймас”, – дейди бурунгилар. У кишини беришга
ўргатиш җийин! У киши шунча бадавлат бўлиб туриб, эшикдан гадой кирса, җўлига җарайди
“назари йўҗмикан” деб [7, б. 290]. Маҗолдан кейинги матнни ўҗир эканмиз, киноя
воситасидан ҩам фойдаланилганини кўришимиз мумкин. “...эшикдан гадой кирса, җўлига
җарайди “назари йўҗмикан” деб” җисми аччиҗ кинояни юзага келтиради. Бу кулги эшоннинг
тамагирлик асосида кун кечиришини кўрсатиб берган.

2. Мақолдаги шахсни матндаги шахсга ўхшатиш. Бунда шахснинг хусусий
сифатини ѐритиш учун маҗолдаги умумий шахс сифати билан боғлаш ҩолатига гувоҩ
бўламиз [9, б. 93]. Мисол: Җурвонбибининг аччиғи келди: – “Эчкига ўлим, җассобга ѐғ!” Мен
ўлолмай гарангман, сиз ҳадеб куласиз. Ҳа, эшонбувамга айтолмайманми? – Ҳа, айт! Айт
бориб! – деди сўфи яна кулиб туриб. Аблаҳлигингни пиримизга ҳам кўрсат, фитна! [7, б. 114]
Ушбу ўринда маҗолнинг биринчи җисми ўзгартириб җўлланган бўлиб, “жон” сўзи ўрнида
“ўлим” сўзи җўлланган. Матнда маҗолнинг биринчи җисмидаги “эчки”га иложсиз аҩволда
җолган Җурвонбиби, иккинчи җисмига, яъни “җассоб”га эса кулаѐтган сўфи ўхшатиляпти.

3. Матндаги ҩолат мақолдаги ҩолатга ўхшатилади. Маҗол матнда тасвирланаѐтган
ҩолатга ўхшатилади ва матннинг таъсирчанлигини оширади, ҩаѐтийлигини кўрсатади.
Мисол: Иккала “җадрдон” җучоҗлашиб кўриша кетдилар. Султонхон бутун бу суҳбатни
кундошларига эшитдирмоҗ учун мумкин җадар баланд овоз билан олиб борарди. – Ана,
топишиб ҳам кетди! – деди Хадичахон ичкаридан. – Пес пес билан... җоронғида! – деди
Пошшахон [7, б. 215]. Ушбу ўринда маҗол ѐзувчининг истагидан келиб чиҗҗан ҩолда,
ўзгартириб җўлланган. Маҗол аслида Пес, пес билан җоронғида топишар ҩолида
җўлланилади, аммо ушбу ўринда таъсирчанликни ошириш маҗсадида “топишар” сўзи тушиб
җолдирилган. “Маънолар махзани” китобида җўйидагича изоҩ берилади: “Мажозда ўғри,
муттаҩам, юлғич, тамагир, “җўли эгри”, нияти җора, дилгир, туҩматчи, иғвогар, ҩасадгўй,
фитначи, бузғунчи, умуман, ярамас одамларни “пес”га ташбиҩ этадилар. Бундай одамлар
одатда ўзларининг ярамас ишларини кишилардан бекитиҗча, җоронғида, пасҗам жойларда
җиладилар, бир-бири билан тунда ва шундай кимсасиз жойларда учрашиб, ўз ниятларини
амалга ошириш ҩаракатида бўладилар” [8, б. 314].

Султонхон ўзининг “ҩолис” истагини амалга ошириш учун, танимаган аѐлига илтифот
кўрсатиб, ѐрдам беради. Ёзувчи Пошшахоннинг кундошига бўлган нафрати ва ғазабини шу
маҗол орҗали ҩаѐтий тасвирлайди. Лекин шу ўринда бир нарсани айтиб ўтиш керакки, адиб
ушбу “җадрдонлар” учрашувининг натижаси җандай бўлишлиги, Султонхоннинг Ҩакимжон
билан пинхона учрашувларини маҗолдаги ҩолатга ўхшатган.

Хулоса ўрнида шуни айтиш мумкинки, ѐзувчи мантда маҗолларни маҩоратидан келиб
чиҗҗан ҩолда асл ҩолда ва ўзгартирган ҩолда җўллаши мумкин. Бу билан асарнинг
таъсирчанлиги, экспрессив бўѐҗдорлиги, халҗчиллиги ортади. Матнда җўлланган маҗоллар
муҩим бадиий хусусиятларидан бири – ўхшатиш вазифасини бажаради. Бу ўхшатишлар бир
неча кўринишда намоѐн бўлади. Ушбу ҩолат асарнинг бадиийлиги таъминлайди.
Адабиѐтлар:
1. Саримсоҗов Б. Фольклоризмлар типологияси масаласига доир// Ўзбек тили ва адабиѐти, 1980,
№4.
2. Ёрматов И. Фолкьлоризмларнинг типологик хусусиятлари // Ўзбек тили ва адабиѐти, 1982,
№2.
3. Шарипова Л. ХХ асрнинг 70-80 йиллари ўзбек шеъриятида фольклоризмлар. Филол. фанлари
номзоди ...диссертация. – Тошкент, 2008.
4. Мирзаев Т., Турдимов Ш., Жўраев М., Эшонҗулов Ж., Тилавов А. Ўзбек фольклори. –
Тошкент, 2020. – Б. 205.

34

5. Жўраева Б. Маҗолларнинг лисоний мавҗеи ва маъновий услубий җўлланилиши. Филол.
фанлари номзоди ...диссертация. – Тошкент, 2002.
6. Йўлдошев М. Чўлпоннинг бадиий тил маҩорати (“Кеча ва Кундуз” романи мисолида). Филол.
фанлари номзоди... дис. – Тошкент, 2000.
7. Чўлпон Абдулҩамид Сулаймон ўғли. Асарлар. 4-жилдлик. 2-жилд. –Тошкент: Академнашр,

2016.
8. Шомаҗсудов Ш., Шораҩмедов Ш. Маънолар махзани. – Тошкент: Ўзбекистон миллий
энциклопедияси, 2018.
9. Турдалиева Д.С. Ўзбек халҗ маҗолларининг лингвопоэтик хусусиятлари. Филол.фан. бўйича
фалсафа доктори илмий дараж. олиш учун ѐзган дис. – Тошкент, 2018.

Abstract

The article describes the artistic and aesthetic and linguopoetic features of everyday folklore used

in the novel "day and night"by Abdulhamid Suleiman-the son of the steppe. There is also an opinion

about the classification of simple folklore. The usual folkloric elements are analyzed by dividing them

into types in accordance with the job to be executed in a literary text.

Keywords: folklore, simple folklore, complex folklore, phrase, proverb

КӚРКЕМ ШЫҒАРМАДАҒЫ ФРАЗЕОЛОГИЯЛЫҚ БІРЛІКТІҢ ТҤРЛЕНУ
ЕРЕКШЕЛІКТЕРІ

К.Бейсекеева, Еуразия гуманитарлыҗ институтының студенті
Ғылыми жетекшісі – Л.У.Алипбекова,

Еуразия гуманитарлыҗ институтының доценті
Нұр-Сұлтан, Җазаҗстан

Жалпы теориялыҗ тҧрғыда фразеологиялыҗ бірліктерді аударудың ҽдістерін тілге тиек
етпес бҧрын, җарастырылып отырған тілдердің фразеологиясын җандай да бір критерийлерге
сҥйене отырып топтастыру җажет. Негізінен кҿптеген авторлар тірек ретінде лингвистикалыҗ
критерийлерді назарға алады, яғни компоненттердің ҧҗсастығы, мағына уҽжділігі,
метафоралығы жҽне т.б. [1, 114-б.].

Аударма тҧрғысынан алып җарастырсаҗ, фразеологиялыҗ бірліктер екіге бҿлінеді:
- Аударылатын тілде эквиваленттері бар фразеологиялыҗ бірліктер;
- Эквивалентсіз фразеологиялыҗ бірліктер.
Фразеологиялыҗ эквиваленттердің екі типі болады:
Тҧраҗты тең мағыналы сҽйкестік, контекстіге тҽуелді болмайды, аудару барысында
жалғыз жарасымды аударма болып табылады. Аударманың бҧндай тҥрін Я.И.Рецкер
«эквивалентті» деп атайды. Осы мҽселе аясындағы маҗаласында Я.И.Рецкер алғаш рет аудару
барысындағы заңды сҽйкестіктер туралы сҧраҗты кҿтереді. Кез келген толыҗ мҽнді сҽйкестік
эквивалент болғандыҗтан, аталған аударма тҽсілін моноэквивалентті деп атаған жҿн. Бҧндай
сҽйкестіктер ағылшын идиомаларын сҿзбе сҿз аударғанда да пайда болуы мҥмкін, мысалы:
Time is money – уаҗыт – аҗша;
Tired as a dog – ит ҧҗсап шаршадым;
Dumb as a fish – балыҗтай мылҗау болу;
To kill like a dog – ит секілді ҿлтіру.
Екінші жағынан, аударылатын тілде берліген фразеологиялыҗ бірліктің бірнеше
эквиваленті бар болуы мҥмкін, егер олардың барлығы толыҗҗанды сҽйкестік болса, аудармашы
арасынан ең ҥздігін таңдап алады. Бҧндай эквиваленттерді А.В.Кунин «таңдамалы» деп атайды
[2, 54-б.].
Мысалы, «аяғынан тік җойды» - 1.мазасын алды, ҿре тҥрегелдірді;
2. кҽдеге жарайтын етті, жҧмысты орнына келтірді, бітірді;
3. җҧлаҗ таза сауыҗтырды.

35

С.Влахов жҽне С.Флорин пікіріне сҽйкес, сҽйкес баламаны табуда ҽуелгі фразеологиялыҗ
бірліктің барлыҗ кҿрсеткіштері есепке алынады, стилі жҽне ҧлттыҗ реңкі (колориті).
Фразеологизмнің стилистикалыҗ сҽйкессіздігі жҽне колориті кейде сҽйкес келетін бірлік
табылса оны җолдануға мҥмкіндік бермейді. Осыған дҽлел болатын айҗын мысал, «ҿлу»
ҧғымындағы синонимдес фразеологизмдер: кҿз жҧмды, о дҥниеге аттанды, мерт болды, тҥк
кҿрмедімге басты, дҥниеден ҿтті, дҥние салды. Бҧл жерде аудармашы ҥшін ең җиыны – җолда
бар кҿптеген идиомалыҗ синонимдердің арасынан тҥпнҧсҗадағы идиома мағынасының бар җыр-
җырсын ашып кҿрсететін эквивалентті таңдай білу.

Фразеологиялыҗ аналог эквиваленттермен салыстырғанда фразеологиялыҗ бірліктердің
басым җорын җҧрайды. Егер де эквиваленттер мағынасы, лексикалыҗ җҧрамы, образдылығы
бойынша сай келсе, фразеологиялыҗ аналогтер семантикасында келіссе, лексика-
грамматикалыҗ жҽне образды негізінде ҿзгешеліктер кҿзге тҥседі. Фразеологиялыҗ аналогты
дҧрыс таңдай білу аудармашыдан екі тілдің де фразеологиялыҗ җорын жетік тҥрде білуді җажет
етеді. Сондай-аҗ аналог тҥпнҧсҗаның стилистикалыҗ жҽне жанрлыҗ тҧтастығын толығымен
саҗтау керек. Ал фразеологиялыҗ эквивалент дегеніміз тҥпнҧсҗадағы фразеологизмнің
мағынасымен толығымен сҽйкес келетін жҽне онымен бірдей образда җҧрастырылған образды
фразеологиялыҗ бірлік [3, 94-б.]. Аталмыш фразеологиядан тағы бір мысалдар реті:

Ҽкемен бала ең алғаш рет шындасып, бет ашысатын белге келгендей еді [50; 180б.].
Бет ашысты – жҥз шайысты, біріне-бірі шындыҗты айтты [4, 144-б.].
The hour had come for the father to face his son [5, 208-б.].
Айтам ғой, «жер тҽңірісімін» десең де, аяғың аспаннан салбырап тҥскен жоҗ [4, 188-б.].
Аяғы аспаннан салбырап тҥскен жоҗ – басҗадан бітімі артыҗ емес, ерекше жаратылған
жоҗ, Җҧдайдың бласы емес [4, 95-б.].

You may think yourself a God on earth, but it was not from the heavens that you descended [5,
217-б.];

– Мейілдерің! Маған десе, аяғына бас ҧр Байдалы мен Байсалдың! –деді де, шығып кетті
[4, 278-б.].

Аяғына бас ҧрды – алдына барып жығылды, тҽубе җылды, тізе бҥкті, кешірім сҧрады,
кҥнҽсін тіледі, мойнына алды [4, 95-б.].

- Do as you like, - he growled reluctantly. – You may lick the feet of Baidaly and Baisal for all
I care! With this he left the tent [5, 312-б.];

Басҗа тілге мҥлде аударылмайтын сҿз жоҗ. Сипаттау арҗылы жеткізілсе де, мағынасын
беру арҗылы болса да аударуға болады. Бҧл жерде мҽселе ҧлттыҗ бояуды, ҧлттыҗ ҽдет-ғҧрыпты
саҗтап беруде. Бҧл тҧста ойымызға Бельгердің аудармаға җойған мына бір талабы тҥседі: «җазаҗ
шығармаларын орыс, не басҗа тілде оҗи отырып, одан орыс немесе басҗа халыҗтың есіп тҧруы
міндет емес (мҽселен, орыс рухында жазылған шығармаларды орыстың ҧлы классиктерінен
оҗыған жҿн.

Л.Ф.Дмитриева, С.Е.Кунцевич, Е.А.Мартинкевич, Н.Ф.Смирнова тіл зерттеушілердің
пайымдауынша, аударылатын тілде не аналогы, не эквиваленті жоҗ фразеологиялыҗ бірлікті
сҿзбе сҿз аударуға мҥмкіндік болмаса, аудармашы сипаттамалы аударма тҥрін җолдануға
мҽжбҥр болады [3, 104-б.]. Бҧны тҿменде келтірілген мысалдар дҽлелдейді. Аудармашы
ағылшын тіліне аударғанда сипаттамалы ҽдісті җолданған.

– Ал, тілегенің сол болса, җарыҗ бол! – деп, жымиып отыр [4, 163-б.].
“He asked for it, and has got it,” he thought [5, 191-б.].
Ол осыдан соңғы ҽңгімелерде Җҧнанбаға ҿкпелі болған кісінің җабағын білдірді [4, 157-
б.].

He continued to harp on his wrongs and to complain about Kunanbai to the end of the
conversation [5, 186-б.].

Сҿздерін тыңдап келе жатып Абай Ерболға шын ыҗыласпен җарап, ҽлденеден ыстыҗ
кҿре бастады [4, 171-б.].

Abai listened and felt strongly drawn to the young djiguit [5, 199-б.].

36

- Ҽпкет! Ҽпкет мынау җараң ҿшкірді! – деп Байдалы җатынына бҧйрыҗ етіп, ҥйден айдап
шыҗты [50; 175б.].

- Away with this trash! I can‟t bear the sight of her! - Baidaly cried to his wife, driving the
child out of the yurta [5, 203-б.].

Сипаттамалы аударма бірінші кезекте идиома мағынасын еркін тіркеспен жеткізу.
Олардың семантикалыҗ мҽні кҿмескіленбей, лексикалыҗ мағынасы саҗталынған. Орыс тілінде

сҽйкес баламасы болмағандыҗтан аудармашы лексикалыҗ мағынасына ҿзгерістер енгізе

отырып, тҥпнҧсҗаға мейлінше жаҗындатып ҧтымды аударма жасауға талпынады.

Җарастырылып отырған келесі идиомалыҗ бірліктер орыс жҽне ағылшын тілдеріне сипаттмалы

ҽдіс арҗылы аударылған.

Аяҗтамаса насырға шабартын тҥрі бар! – дей тҥсіп бір тоҗтады
[4, 122-б.].

If they do not, things may turn out badly for them [5, 148-б.].
– Жанжал мен тҿбелес җҧдайдан аҗсарбас айтып тілесе де җолына тҥспей, Жҧмағҧлдың

мысы җҧрып жҥр! – деп, жорға Жҧмабай мысҗыл ететін [4, 319-б.].
“Zhumagul is going out of his mind,” old Zhumabai had commented jokingly. “He has even

promised a sheep to God if only he could pick a quarrel with somebody, but he‟s still out of luck” [5,
351-б.].

– Болмаса, ана Тҽкежандай десем, келмес ем. Басыма кҥн туып кеп тҧрмын [4, 316-б.].

If you were Takezhan, I would not be here. Misfortune has brought me
[5, 347-б.].

Сонымен, бір шай җайнатым арасында Абай, Тҽкежан бастаған
барлыҗ ҧсаҗ бала тай-җҧнандарына мініп-мініп ап, желе шауып, шыға келісті [4, 205-б.].

The two elder brothers gathered the children and rode off, followed by a swarm of small riders
mounted singly and in pairs [5, 234-б.].

Сондай-аҗ сипаттамалы аударманың ішінде фразеологиялыҗ бірлікті сҿзбен аудару ҿте
жиі кездеседі. Мҽселен, аударылатын тілде җажетті тҧраҗты тіркес болмаған жағдайда жҽне
эмоционалды-экспрессивті җасиеті тҥпнҧсҗа идиомасымен сай келмесе, аудармашы оны
лексикалыҗ жҽне стилистикалыҗ талаптарды җанағаттандыратын җарапайым сҿзбен аудара

алады:

Ҿз ішіне талай тҥрлі ызалы, наразы ойлар жиса да, Базаралы ҽлі ешкімше тіс жарып
айтҗан жоҗ-ты [4, 315-б.].

He tried to seek out the causes of the general calamity [5, 346-б.].
– Керімбала, жҧрт аузы жеңіл ғой! [4, 307-б.].

- Some people like to gossip, Korimbala dear! [5, 337-б.].
Маған тигенді җалдырсын, орын теуіп, шығындап җалдым! – депті [4, 274-б.].

I‟ve invested money there and arranged things to my liking [5, 307-б.].
Жоғарыда кҿркем шығармадан арнайы іріктеп алынған фразеологиялыҗ бірліктердің

аудару тҽсілдерін талдап ҿттік.
Жоғарыда айтып ҿткендей, сипаттамалы аудармада аудармашы тҥпнҧсҗадағы тҧраҗты

тіркесті аударылатын тілде еркін тіркестер арҗылы жеткізеді. Яғни, фразеологизмнің ҿзін емес,
ал оның мағынасын жеткізеді.

Җорытындылай келе, җай тілдегі фразеологизмді алсаҗ та, оны аударудың тҽсілін
таңдағанда сол елдің ҧлттыҗ ерекшеліктері мен мҽдениетіне назар аудару җажет. Ҽрбір

фразеологиялыҗ бірлікті аударудың ҧтымды тҽсілін таңдау аудармашыдан шығармашылыҗ

кҿзҗарасты талап етеді.
Пайдаланылған әдебиеттер:

1. Ислам А. Применение калькирования в переводе фразеологизмов казахского языка на

английский // Вестник КазНУ. Серия филологическая №3 (65), 2003. С. 114. практика. –
2.Рецкер Я.И. Теория перевода и переводческая

М.: Аудитория, 2016. - 244 с.

37

3. Влахов С.В., Флорин С.С. Непереводимое в переводе. – М.: Валент, 2009, - 360 с.
4. Ҽуезов М. Абай жолы: Роман-эпопея. – Алматы: Жазушы, 1990
5. Auesow M. Abai. – М: Изд. литературы на иностранных языках, 1983г, перевод с
русского языка Л. Наврозов.

Abstract

The article considers the ways of translation of phraseological units from the Kazakh language

into the English, taking into account the national features. Choosing the best way to translate each

phraseological unit requires a creative approach from the translator.

Keyword: phraseological unit, phraseological equivalent, tracing, descriptive translation, literal

translation.

МЕТАФОРА КОНЦЕПТУАЛДАНУЫНЫҢ КОНЦЕПТ ТУДЫРУ ҚЫЗМЕТІ

Ұ.Ӛ.Бекназарова, Җорҗыт Ата атындағы ҖМУ докторанты,
Җызылорда, Җазаҗстан

Ғылыми жетекші - Ж.Н. Сүлейменова п.ғ.д., ҖазҰлтҖызПУ проф,
Алматы, Җазаҗстан

Тҥркітанудың бір саласы болып табылатын җазаҗ тіл біліміндегі концептуалды метафора
– жан-жаҗты зерттелуді талап ететін, тілтаным ғылымында дамып келе жатҗан тілдік җҧбылыс.
Метафораның тілтаным ғылымында җалыптасуына 1980 жылы америкалыҗ зерттеушілер Дж.
Лакофф пен М. Джонсонның “Metaphor We Live By” атты еңбек негіз болды. Аталған еңбекте
метафора когнитивтік механизм ретінде сипатталады. “Адамның ойлау жҥйесі жҽне соның
аясындағы ойлау мен ҽрекеттің ҿзі метафоралы болып табылады”[1, 13].

Славян тіл білімінің ғылыми җолданысына метафоралыҗ концепт термині ретінде 90
жылдардың соңында А.Н.Баранов, И.М. Кобозева, М.В.Никитин, И.В.Толочин,
А.П.Чудиновтың пҽнаралыҗ оҗыту концептологиясы идеясының таралуымен байланысты. Ал
җазаҗ тіл біліміне енуі Б.И.Нҧрдҽулетова, Б.Җасым, Ы.Шаҗаман тілтанымды зерттеу
тҧжырымдарымен байланысты.

Җазаҗ тілтаным ғылымында концептуалды метафораның жай кҥйінің олардың жасалу
жолдары, ойды, тілді дамытудағы җызметі, сипатталуы, сондай-аҗ метафораның концептуалды
(мағына, ҧғым, концепт жасау), танымдыҗ җызметін зерттеп-зерделеу ҿзекті болып табылады

Концептуалдыҗ метафора термині орыс ғалымдары Е.О.Опарина, В.Н.Телия,
Н.Д.Арутюнова зерттеулерінде танымдыҗ, жаңа ҧғым жасау мағыналарында җолданылады.
“Концептуалды метафора теориясының негізгі ҧстанымы метафораның ойлау механизмі
деңгейінде атҗаратын җызметінен кҿрінеді. Концептуалды метафора теориясы бойынша тіл ойға
тҽуелді. Бҧл орайда концептуалды жҥйе пайда болады, метафора тҥрлі сала концептілерін,
концептуалды жҥйені бірін екіншісімен теңестіру, байланыстыру арҗылы концептуалдандыру
тетігіне (консептуалды жҥйе, бҧл - дҥние, ҽлемге байланысты адам тҽжірибесін бейнелейтін
пікірлер мен білім жҥйесі) айналады”[2, 182].

“Түпкі-нысан (дереккҿз, источник, source) білімінен маҗсат-нысан (цель, target) біліміне
ҿту туралы жҥйені җҧрайды. Тҥпкі-нысан мида ҽріптік белгілер, сҿздер, жиынтыҗтар,
семантикалыҗ мағынасы тҥрінде жинаҗталып, саҗталады. Олар тілде байланысып, сҿз
тіркестері немесе лексикалыҗ жиынтыҗтар ретінде топтасып маҗсат-нысанда жҥйеленеді.
Маҗсат-нысан дерексіз болуға ҧмтылады, метафоралыҗ жҥйе арҗылы ҿзінің җҧрылымын тҥпкі
нысаннан алады. Екі білім нысаны теңестіріледі. Ҽдетте, бір нысан физикалыҗ сапасы бар сҿз
арҗылы айтылса, екінші нысан мағынасында дерексіз болып табылатын сҿз арҗылы ҧсынылады.
Тҥпкі-нысан маҗсатты-нысанды тҥсіну ҥшін пайдаланылады, яғни бір идея екінші идея арҗылы
тҥсіндіріледі” [1,18].

Дж.Лакоффтың концептуалды теориясында метафора, ҽдетте, “бейсаналы, ҿзіне кҿңіл
аудартуы мҥмкін, танымдыҗ ҽрекеті автоматтандырылған” деп тҧжырымдалады. “Олар тілде

38

кеңінен танылған, ҿйткені тілдегі кҿптеген сҿздер мен сҿз тіркестерінің мағыналары
концептуалды метафораға тҽуелді деген тҥсініктеме береді” [3, 220].

Золтан Ковэксос “Концептуалды метафораны бір нысанның (абстрактілі) екінші нысан
(наҗты) тҧрғысынан тҥсіну” деген тҥсініктеме береді. “Ҽдетте, физикалыҗ җҧбылыстар негізгі
нысан ретінде маҗсатты нысанды аныҗтау ҥшін җызмет атҗарады” [4, 24].

Концептуалды метафораны тҥсіну – белгілі бір шамада ойша оның жасалу жолын
баҗылау деген сҿз, ал бҧл аҗыл-ой кҥші арҗылы бір-біріне сыйымсыз мағыналардың
ҥйлесімділігін җалыптастыруды җажет етеді.

Орыс тіліндегі метафоралардың концептуалдыҗ җызметін арнайы зерттеген ғалым
Е.О.Опарина еңбегінде концептуалдыҗ метафораның жасалуына, танымдыҗ җырларына, оның
мағыналыҗ ерекшеліктері, тҥрлері мен тілдегі җызметтеріне, ғылым тіліндегі концептуалдыҗ
җызметіне, лингвистикалыҗ, педагогикалыҗ метафораларға тоҗталады. Оның зерттеулері
субстантивті (заттанған) метафоралар материалдары негізінде жҥргізілген.

Ғалым метафораның концептуалдыҗ җызметі туралы былай деп жазады:
“Концептуальная метафора функционирует как средство получения нового знания на основе
уже имеющегося знания о предметном мире. Поэтому ее можно рассматривать как инструмент
познания. Эта функция проявляется особенно ярко в языке науки, где при посредстве
концептуальной метафоры происходит выделение научных категорий и где она может служить
в качестве гипотетической модели, предсказывая ряд свойств исследуемого обьекта” [5, 26].

Б.И.Нҧрдҽулетова Концептуалды метафора теориясының табиғаты жҿнінде олардың ең
басты белгісі ретінде бірнеше җҧбылыстарды атап кҿрсетеді: “екі тҥрлі нысанның (ҿзара
іргелес, ҧҗсас немесе җарама-җарсы, кейде мҥлде җатысы жоҗ) җатар алынып, бір нҥктеде
ҧштастырады; екі нысан салыстырылады, баламаланады; абстрактілі ҧғым наҗты зат, җҧбылыс,
іс-ҽрекет арҗылы баламаланып беріледі, метафоралыҗ җҧрылымда окказионалдану процессі
объективтеніп отырады; метафора концептуалданғанда туатын жаңа мағынаға адамның немесе
ҽлеуетті “жадылыҗ кодында” саҗталған бҧрыннан бар мҽліметтер іске җосылады” [6, 156-162].

“Метафора екі тҥрлі җҧбылыс арасындағы “концептуалдыҗ ҧҗсастыҗ” негізінде
жасалады. Метафора тек келісті сҿздер жиынтығы емес, санамызда ассоциациялар тудыруы
җажет. Метафораны ҿлең жолдарынан җолданбайтын аҗындар ҿте аз”[7, 54].

Жоғарыдағы ғалымдардың тҧжырымдары бойынша, метафора концептуалдануда жаңа
ҧғымды (концепт) җалыптастыратын җҧрылымдыҗ элементтердің бейнелену җызметін
атҗарады; сонымен җатар, адамзат ҿз ҿмірлік тҽжірибесіндегі тҥсінігіне җарай заттар мен
җҧбылыстарға ҿзіндік бағасын береді жҽне ҿз санасында җалыптасҗан бейнелерді, наҗты немесе
дерексіз ҧғымдардан ҥнемі ҧҗсастыҗ іздеуге, оларды салыстыруға бейім болады; дерексіз
атаулар ҽлемдік кеңестікте негізінен наҗты заттар туралы тҥсініктер арҗылы җалыптасатыны
белгілі, сондыҗтан кҿбінесе концептуалды метафораларда дерексіз ҧғымдар наҗты атаулар
арҗылы жаңа ҧғым немесе концепт туындатуға белсенділік танытады деген пікір җорытуға
болады. Мысалы, ҿмірдің ағысымен жүзіп келем ҿлең жолындағы метафораның
концептуалдану нҽтижесі концептілік җҧрылымның ӛмір-ӛзен моделінің кҿрінісін
җалыптастырады. Бҧл җҧбылыс когнитивтік санадағы сенсорлыҗ, перцептивтік җабылдаулар
арҗылы жинаҗталған аҗпараттар негізінде жҥзеге асады. Бҧл поэтикалыҗ мҽтінде ӛзен
концептісінің җҧрылымдыҗ элементі - ағыс. Автор танымында оның белгілі бір бағыт арҗылы
ағу сипаты - ҿзеннің физикалыҗ җозғалысымен салыстырылу арҗылы тҧжырымдалып, жаңа
ҧғым туындауы. Метафораның концептуалдану ҽрекеті адам тҽжірибесіндегі ассоциативтік,
стереотиптік, символдыҗ танымына негізделеді.

Концептілік җҧрылымдарды модельдеу барысында санада салыстыру, категориялау
сияҗты логикалыҗ операциялар жҥргізіледі. Бҧл логикалыҗ операцияның кҥшімен бейнелеу,
айҗындау маҗсатына жету стимулы міндеттеледі. Мысалы: Аҗ кебіні сүйретілген ажал сорын
боратты сӛйлемінде автор ӛлім концептісін танымындағы стереотиптік таңбалар арҗылы Аҗ
кебіні сүйретілген ажал ретінде бейнелейді. Демек, концептуалдыҗ метафора – когнитивтік
санадағы логикалыҗ операциялардың динамикалыҗ кҿрінісі, ой тудыру моделі деген тҧжырым

39

жасай аламыз. Ӛлім ҧғымы туралы ҽр индивидтің танымы, оның санада бейнеленген
концептілік җҧрылымынан айҗын байҗалады. Ҿлім концепт ретінде сан алуан бейнемен
объективтеніп, ҽртҥрлі концептілік җҧрылымда танылады, оны танытатын тіл бірліктері тҥгел
дерлік санада ассоциацияланады: о дүниелік болу, дүние салу, соңғы сапарына аттану, демі
үзілу, җыршын кету, баҗұл болу, кӛз жұму, ажалы жету, җара жер жалмау жҽне т.б. Бейнелі
мҽтінде бҧл ассоциативтік байланыстың барлыҗ типі метафоралыҗ модель җалыптастырудың
җҧралы ретінде белсенді җатысады.

“Ассоциативтік байланыс сҿздің эмоционалдыҗ, коннотаттыҗ семаларына җҧрылады. Бҧл
ассоциациялар концептіні танытуда ерекше җызмет атҗарады: танылатын дҥниеге (ҧғым) санада
җалыптасҗан ҽсер (реакция) бастапҗы семасынан туындайды; cанада җалыптасҗан реaкция
аҗпарат берушінің дҥниеге деген эмоционалды бағалаушы коннотaцияcы арҗылы кҿрінеді” [8,

154]
Ғалым Жаппарова А.Ж. Абай поэзиясын зерттеуіндегі ыстыҗ җайрат, нұрлы аҗыл,

жылы жүрек бейнелі фразаларын символ мен образ тҥрінде келгендіктен жҽне жоғары
ментальді семантикасы бар авторлыҗ метафоралыҗ конструкция ретінде есептеуге болады дейді

[7,77]
Осы зерттеуінде дерт лексемасын Абайдың концептуалды метафорасы ретінде

талдайды. “Абай халыҗтың тіл җорынан сема алып оны концептуалдайды. Содан поэтикалыҗ
жҥйеде бҧл метафора җызыл тіл сҿз-образ секілді маңызды орын алады [7,70]. Яғни, метафора
когнитивтік cемантикада шындыҗты җҧрудың җҧралы ретінде җолданылaды. Мeтафорaның
когнитивтік теориясы тҧрғысынан җарағанда, сҿздің метафоралыҗ мағынасы оның тура
мағынасынан ауыспайды, оған сай концептуальды җҧрылымдaрдан (фрейм, сценарий т.с.с)
җaйта җҧру кҿмегі арҗылы шығады. Ҽр жaңа мағына туылуы алғашҗы таным кезінде ескерусіз,
җалтарыста җaлған ҧғымдардың ойлау арҗылы тірілуінде немесе ерекше җырынан кҿрінуінде ҽр
деңгейлі, ҽр сипатты, ҽр текті семантикалыҗ аймаҗтардың санада теңдестірілуінде, адам
білімінің жаңа мазмҧндыҗ мҽнді иеленуінде ғана мҥмкін. Ол ҥрдіс ҽр адамның когнитивтік
ойлау деңгейіне тҽуелді.

Осы орайда концептке тоҗтала кетейік: “концепт - индивидтің, тілдік ҧжымның дҥние,
жаратылыс, оның тҥрліше заттары мен җҧбылыстары туралы ҿмір тҽжірибесі, білімдік аясы
(кҿзҗарасы, танымы) негізінде, ҿзі ҿмір сҥретін ҽлеуметтік ортаның мҽдениетінен җабылдап,
җалыптастыратын танымдыҗ, білімдік жҥйесі” [6, 301]. “Таным - концепт - адамның тіршілік
дағдысында ҽлемді, ҿмірді терең игеру ҥдерісінде ол туралы тҥсініктің санада мазмҧндалып
жинаҗталуынан, тҥйсік пен ойлау нҽтижесінен җорланған ділдік білім шоғыры”[8, 104].

“Метафораның концептуалдыҗ җызмeті абстрактілі ҧғымдарды танытуда җолдaнылады.
Мeтафораның концептуaлдануында концепт җалыптастыру җызметі ҧҗсату, ауыстыру тетігіне
сҥйенеді”[9, 154]. Яғни метафоралардың концептуалдануында нысандардың ҿзара ҧҗсастығын
тауып модельдеуді логикалыҗ тҥсіндірме арҗылы танытуға болады: Ағызайын арнасын,
Кеудемдегі бұлаҗтың бейнелі мҽтінде екі нысан бар: 1-нысан бұлаҗ, 2-нысан - жыр. Екінші
нысаның жыр екенін тҥсіну ҥшін бірінші нысан туралы жадылыҗ кодымыздағы білімімізді еске
тҥсіруіміз керек. “Бҧлаҗ - жер астынан сарҗылмай бҥлкілдеп шығатын мҿлдір су кҿзі” секілді
білімдік аямыздан келіп адамзаттың кеудесінде сарҗылмайтын, тыңдаушыны ҿзіне баурап,
мейірін җандыратын нҽрсе - ӛлең, жыр деген жаңа мағына җалыптасады. Демек,
концептуалдану ҽрекеті – бҧл метафоралыҗ җҧрылымдардың белгілі бір элементтерінің немесе
мазмҧнды мҽндерінің адам санасында ҿзара ҿлшенуі. Санада жаҗын жҽне җашыҗ
салыстырмалар болады. Олардың басты маҗсаты – санадағы ҧғымды таныту.

Концептуалдыҗ метафора заттыҗ дҥниені белгілеу җҧралы ғана емес, ол сонымен җатар
абстрактілі болмыстарды табу, оларға сай келетін немесе тілдік ҧғымдарды “концептілерді”
җалыптастыру җҧралы болып табылатындығы айҗындалды.

Бейнелі мҽтінде ҧғымды танытушы метафоралар мынадай формада кҿрініс табады:

40

1. А → Н. Абстрактілі ҧғымды нақты денотатпен таныту. Дүние деген сары алтын,
Әркімдерді алдаған. Дүние бұл бір керуен сарай екен. Кӛңіл – гүл, тіл – бір бұлбұл, нәпсі – бӛрі.
Сабыр – алтын, аҗыл – білгір җойшы деді-ай.

2. Н → А. Нақты ҧғымдарды абстрактілі ҧғымда таныту. Җыз - ӛріс, ұл - җоныс. Җыз
– елдің кӛркі, Гүл – жердің кӛркі. Адам басы -Алланың добы болса, Тағдардан табандатып
тиді шоҗпар.

3. А → А. Абстрактілі ҧғымдарды дерексіз формада таныту. Еңбек - ырыстың
бұлағы, Еңбек - баҗыттың шырағы. Бұл жердің ырыс-несібелі болуы - халыҗтың басына
біткен бағы. Әркім баҗытты әр-җилы түсінеді, мен үшін басты баҗыт- бүгінгі бейбіт күніміз,
мызғымас тыныштығымыз.

4. Ҧғымды адам әрекетімен бейнеленуі. Ғашыҗтыҗ келсе, жеңер бойыңды алып.
Жүдетер безгек ауру сыҗылданып. Бұл күпір кімді алмаған, Боҗайдай ерді жалмаған.

5. Ҧғымды жануарлар бейнесі арқылы таныту. (Зооморфтыҗ метафоралар). Мен -
тауда ойнаған җарт марал, Табаным тасҗа тиер деп. Мен - аҗсұңҗардан туған җұмаймын, Бір
сұңҗарға жұбаймын.

Сонымен, концептуалды метафора жаңа ҧғым (концепт) жасауды маҗсат ететін
метафоралыҗ ҥдерістің нҽтижесінен туындайды. Ол тілде абстрактілі мағынаны
җалыптастыруда, айрыҗша белсенді җызмет атҗарады, заттыҗ емес ҧғымдардың
ассоциациялануының негізінде адам ойының җабылдау, җорыту, санада тҧраҗтандыру жҽне ҿз
кҿзҗарасымен ҿңдеп, жарыҗҗа шығару ҥдерістерімен іске асады. Адам танымында аналогия,
ассоциация сияҗты ойлау процесі заңдылыҗтарының нҽтижесінде туындаған деректі, дерексіз
ҧғымдардың атауы, жаңа лексикалыҗ мағына нҽтижесі. Барлыҗ метафоралар сияҗты
концептуалдыҗ метафора да бейнелілік кезеңінен ҿтеді, ол тілдік җолданыстың ішкі җалпына
ауысып, дайын атауға айналғанда метафоралыҗ җасиетін жоғалтады. Концептуалды
метафоралар тҧраҗты болады, бейнелі сҿздер ҿзгергіш болады жҽне адресанттың
шығармашылыҗ җолданысына байланысты негізделіп ҧҗсас бейнелі сҿздермен тҥрленіп
отырады. Абстрактілі ҧғымдар концептуалдыҗ метафораның объектісі болса, бейнелі сҿздер
субъект болып концептуалдыҗ метафораның җалыптасуына негіз болады.

Концептуалдыҗ метафора басҗа метафора сияҗты сҿйлеушінің сaнасында негізгі екі
компоненттің: аталатын жҽне ҧҗсату җҧралының бір-біріне ҽсер етуінен, ассоциациялануы
негізінде жасалады. Концептуалдыҗ метафора жаңа ҧғымды атауға ғана емес, ойлaуға да
җызмет етеді, ол жаңа ҧғымды айтушы адамның аҗыл-санасына, басҗа адамдарға тҥсінікті
болуы җажет. Метaфора җҧрамындағы екі компоненттің ҿзара ҽрекеті біртҧтас бейнелі-
ассоциативтік жҥйенің җалыптасуы арҗылы жҥзеге асады. Бҧл жҥйе белгілердің санына (немесе
бір белгісіне) негізделіп, жаңа ҧғым мен жаңа тілдік мағынаның іргетасына айналады.
Пайдаланылған әдебиеттер:
1. Lakoff G., Johnson M. Metaphor We Live By. – Chicago. Univesrtity of Chicago Press, 1980. –

242 p.
2. Арутюнова Н.Д. Образ (опыт концептуального анализа) // Референция и проблемы
тестооброзования. – Москва: Наука, 1998. С.198.

3. Lakoff G. The Contemporary Theory of Metaphor // Metaphor and Thought. / ed. A.Ortony -
Cambridge: Cambridge University Press, 1993. – p.p. 202-251.

4. Kovecses Z. Extended Conceptual Metaphor Theory // Cambridge: Cambridge University Press,

2020. - 196 p.
5. Опарина Е.О. Концептуальная метафора и ее функции в языке. Автореф... канд.фил.наук: М.,
1990, 28с
6. Нҧрдҽулетова Б.И. Когнитивтік лингвистика. Оҗулыҗ. – Алматы: Җазаҗстан Республикасы
Жоғары оҗу орындарының җауымдастығы, 2011. – 321 б.
7. Жаппарова Ҽ.Ж. Абай поэзиясындағы метафора жҽне оның орыс, ағылшын тілдеріндегі
аудармалары: салыстырмалы талдау атты философия докторы дҽрежесін алу ҥшін дайындалған
диссертация. 2020. - 180 б.

41

8. Җасым Б.Җ., Шаҗаман Ы.Б. Когнитивті лингвистика: Оҗу җҧралы. - Павлодар: ПМПУ, 2018. -
168 б.
9. Береснева Н.И., Абдраменко В.И. Метафора в позновательном процессе и ее роль в
философии: изменение подходов // Вестник Пермского университета 2017. №2. с. 152-156.

Abstract

This research is based on one of the tenets of cognitive linguistics, as metaphor is a question of

conceptualization. The study applies the principles of Conceptual Metaphor Theory (CMP),

furthermore, the judgments and consideration of the researchers, specifically the distinction between

the source domain and the target domain. And in this study an attempt is made to uncover that the

basis of the emergence of cognitive metaphor is the expressive words. The conceptual mechanism of

metaphor was analyzed when creating new concept, the peculiarities of thinking and experience

cognition.

Key words: conceptual metaphor, cognition, concept, domains

ПРАГМАТИК ТИЛШУНОСЛИКДА КОММУНИКАТИВ СТРАТЕГИЯНИНГ ЎРНИ
ВА АҨАМИЯТИ

Ситора Барлибоева Комилжон қизи,
ЎзФА Ўзбек тили, адабиѐти ва фольклори

институти стажѐр-тадҗиҗотчиси
Ўзбекистон Республикаси, Тошкент шаҳри
2019 йилнинг 21 октябрида Ўзбекистон Республикаси Президентининг “Ўзбек тилининг
давлат тили сифатидаги нуфузи ва мавҗеини тубдан ошириш чора-тадбирлари тўғрисида”ги
фармони эълон җилинган бўлса, 2020 йил 10 апрелда Ўзбекистон Республикаси Президенти
Шавкат Мирзиѐев “Ўзбек тили байрами кунини белгилаш тўғрисида”ги Җонунни имзолади. (1)
Бу Җонун замирида тилда акс этган халҗнинг маънавияти, маданияти, ўзлиги, тарихини ҩам
юксалтириш масаласи турадики, бу бугунги жамият ривожида асосий аҩамиятга эгадир. Зеро,
тил бу миллат руҩи, унинг бору йўғи, бугуни ва эртасидир.
Ҩозирги кунда Ер юзида 7 мингдан зиѐд тил мавжуд бўлиб, уларнинг фаҗат 200 га яҗини
давлат тили ѐки расмий тил маҗомига эга. Ўзбек тили ана шу 200 га яҗин тиллар ичидадир.
Зеро, тил ва инсон “бир тану бир жон” дирки, уни бир-биридан айри ҩолда тасаввур этиш,
унинг йўҗлик сари силжишига олиб келади. Шу маънода тил ўтган асрнинг 60-70 йилларида
лингвистик прагматика назарияси тилшуносликнинг янги тармоғи сифатида кўплаб
тилшуносларнинг тадҗиҗот объектига айлана бошлади.
Прагматика термини ХХ асрнинг 3-йилларида Ч.Моррис томонидан илмий тадҗиҗот
ишларига олиб кирилган бўлиб, мазкур тушунча грекча сўздан олинган бўлиб, “иш”, “ҩаракат”
маъноларини билдиради.
Тилшуносликнинг бу янги йўналиши тилни унинг ҩаҗиҗий эгаси бўлган инсон омили билан
бирга ўрганишни таҗозо җиладики, бунда инсон билан боғлиҗ барча жиҩатлар, соҩалар
кесишмаси бир нуҗтадан ўтади. Масалан, фалсафа, психология, гендер жиҩати, маданият,
җадрият ва бошҗалар каби.
Прагматикага оид бир назариялар унинг “юраги” бўлган нутҗий акт орҗали юзага чиҗади.
Ж.Серль нутҗий акт сўзловчи, тингловчи, спикернинг баѐноти каби турли хил фаолиятларни ўз
ичига олишини билдирган. (2. 221–239)
Ш.Сафаров таъкидлаганидек, нутҗий акт сўзловчининг маълум муҩитда, аниҗ маҗсадда
тингловчига лисоний мурожаатидир. (3. 288-бет) Коммуникатив стратегия ва такти ҩам
бевосита шу мурожаат билан бирга “яшайди”.
Стратегия тушунчасини биз одатда ҩарбий, сиѐсий соҩада кенг җўлланилишига одатланиб
җолганмиз. Бироҗ, 80-йилларнинг ўрталаридан бошлаб бу терминлардан фаол фойдаланиш
натижасида тил фактларини таҩлил җилишга прагматик ѐндашув мустаҩкамланиб борди (4)

42

Тилшунос олим Иссерс фикрича, умумий маънода нутҗ стратегиясига мулоҗотнинг ўзига
хос шарт-шароитлари ва коммуникантларнинг шахсларига җараб нутҗий мулоҗот жараѐнини
режалаштириш ҩамда ушбу режани амалга ошириш киради. Бошҗача җилиб айтганда, нутҗ
стратегияси-коммуникатив маҗсадга эришишга җаратилган нутҗий ҩаракатлар мажмуидир. (3.
288-бет)

Лекин ўз ўзидан маълумки, нутҗ “шаблон”ларга бўйсунмайди, у реал ҩаракат жараѐнида
ўзгаришларга учраши табиий. Бу мулоҗотга киришувчиларнинг ўзаро хатти-ҩаракати, муҩит,
вазият, харектери ва бошҗа омиллар билан боғлиҗдирки, буни “тартибга” келтириш мумкин
эмас. Лекин нутҗ фаолияти җанча ўзгаришларга учрамасин, асосида барибир коммуникатив
стратегия асосига җурилган маҗсад тураверади. Иссерс буни мулоҗот иштирокчилари
ўзларининг ҩаракатларини вазиятга җараб җанча ўзгартирмасин, бу ўзгаришлар ягона асосий
вазифа доирасида амалга оширилади, деб таъкидлайди.(3) Тилшунос олим Ш.Сафаров ҩам
нутҗий акт мазмуни тўлиғича сўзловчининг мулоҗот маҗсади (communicative intention) билан
боғлиҗ бўлиб җолишини билдиради(6)

Тилшунос олим М.Ҩакимов, коммуникатив ниятни ифодалаш стратегияси лингвистик
прагматиканинг бош масаласи ҩисобланиши борасида бир җанча асосларни келтириб ўтган. (7)

Назаримизда, нутҗий актда коммуникатив стратегияни ўрганишда аҩамият җаратишимиз
лозим бўлган асосий жиҩатлардан бири бу маҗсадга эришиш ваҗтидир.

Коммуникатив стратегия бу мулоҗотдан кўзланган маҗсадга эришишни режалаштириш
“санъати” бўлса, у ҩар доим ҩам нутҗий актда мавжуд бўладими? Бизнинг фикримизча, йўҗ,
коммуникатив стратегия ҩар доим ҩам нутҗ фаолиятида бўлади, деган фикр баҩсли бўлиши
мумкин.

Масалан, йўловчи биринчи учратган одамига мурожаат җилиб, бирон манзил, ваҗтни
билиш ва шунга ўхшаш ниятда у билан мулоҗотга киришса, бунда стратегия бор дея олмаймиз.
Йўловчи бу мулоҗот ниятини олдиндан режалаштирмаган ва бунинг учун “махсус” усуллар ҩам
ўйлаб топмаган. Демак, коммуникатив стратегия ва тактиканинг бу ўринда баҩсларга сабаб
бўладиган жиҩатлари ҩам бор.

Иссерс эса стратегиялар келажакдаги нутҗ ҩаракатларига җаратилганлиги сабабли,
вазиятни прагнозлаш билан боғлиҗ бўлиб, уларнинг келиб чиҗишини инсон фаолиятини
бошҗарадиган ниятлардан излашга ишора җилишини айтиб, коммуникатив стратегиялар инсон
фаолиятининг бир тури сифатида инсоннинг нутҗ фаолиятини бошҗарадиган мотивлар ва
эҩтиѐжлар, истаклар билан аниҗ, куазатилган муносабатларга эгалигига ишора җилади. (5. 288-
бет)

Юҗоридагилардан җисҗача хулоса җилиш мумкинки, нутҗий актда намоѐн бўладиган бир
җанча фаолиятлар (сўзловчи, тингловчи томонидан амалга ошириладиган хатти-ҩаракатлар)
асосини коммуникатив стратегия ташкил җилиб, бу бутун бошли нутҗий фаолиятни ўз
“назорати”га олади дейиш мумкин.
Фойдаланилган адабиѐтлар:

1. https://lex.uz/docs/4784608
2. John R. Searl e. What is a speech act? –In: «Philosophy in America», ed. Max Black, London,

Allen and Unwin, 1965, p. с.
3. Сафаров Ш. Прагмалингвистика. – Тошкент: Ўзбекистон Миллий энциклопедияси ,

2008
4. О.С.Иссерс. “Коммуникативные стратегии и тактики русской речи”. Москва, 2008. – 288
5. О.С.Иссерс. “Коммуникативные стратегии и тактики русской речи”. Москва, 2008. – 288

с. - 54 с
6. Сафаров Ш. Прагмалингвистика. – Тошкент: Ўзбекистон Миллий энциклопедияси , 2008
7. Ҩакимов М. Ўзбек пракмалингвистика асослари. – Тошкент: Академнашр, 2013. - 22 бет.

43

Аnnotation
To date, pragmatics, as a new branch of linguistics, has further expanded its research facilities.
It is important to study the language together with its human host, where special attention is paid to the
"Union" of language and the human factor.
The article analyzes the expression of communicative strategy and tactics in a speech act-the
basis of pragmatic linguistics, the necessary factors for this, the communicative strategy, the
relationship of such concepts as the goal of the speaker and tactics, as well as the question of the
participation of the speaker and listener in the speech process.
Keywords: communicative strategy, communicative tactics, Speech, Communication, Speech
impact.

АҚЫН Н.ОРАЗАЛИН ПОЭЗИЯСЫНДАҒЫ АНТОНИМДІК ҚАТЫНАСТАР

Бисембаева Айна, Нұр-Сұлтан җаласы
Абай Җұнанбайұлы атындағы №87 мектеп-гимназиясының

11 «А» сынып оҗушысы
ғылыми жет: п.ғ.к., доцент А.Б.Шормаҗова
Кҿркем шығармада, поэзияда антонимдік җатынаста тҧрған сҿздердің семантикасы бізді
җоршаған ортада, дҥниеде болып жатҗан җайшылыҗтарды дҽл басып береді. Җарама-җайшылыҗ
ҧғымынсыз ҿмірді сезініп, тҥсініп-тҥйсіну, җабылдау тҥсініксіз.
Аҗын Н.Оразалин поэзиясында антонимдер җолданысы кҿп кездеседі.
Айтушы мен тыңдаушы кҿбі надан,
Бҧл жҧрттың сҿз танымас бір парасы [1,62 б.].
Поэзияда антонимдер де ҿлең-сҿздің мазмҧнын ашып, мағыналыҗ, кҿркемдік сапасын
айҗындай, толыҗтыра тҥсу маҗсатында стильдік җызмет атҗарады. Ҽсіресе, аҗын ҿлеңдерінде
зат есім сҿз табынан келетін антонимдер җолданысы ҿте кҿп кездеседі. Мысалы:
Сағыныш кҿлін сабалап,
аҗ жаңбыр болып сіркіреп....
Ҧмыт боп сол шаҗ
қуаныш пенен мҧң-қайғы,
жанарың болып
жаулаған дҥние бҧлғайды [2,68 б.].

Аҗ жамылып тҧр җала,
Ӛң мен тҥстей арбасҗан,
Җиялымда бір бала
ат шанаға жармасҗан [2,113 б.].

Сен айттың ба?
Салып сҥрең айбынға.
желкен жаям кҿк теңізге – айдынға.
Сенде менің – сезімім бар сарҗылмас,
шаттығым бар, шабытым бар, қайғым да... [2,176 б].
Бҧл келтірілген ҿлең жолдарындағы антонимдер тҥбір, туынды, җосарланған зат
есімдермен җолданысҗа тҥскен.
Аҗын ҿлеңдеріндегі етістік тҧлғалы антонимдер ҽртҥрлі формада келіп, баяндауға,
суреттеуге җызмет етеді, поэтикалыҗ бейнені айҗындай тҥседі.
Мен җайраулы җара балта едім,
Шабуын талай кетілдім,
Җайрасаң тағы жетілдім [2, 78 б.].

44

Етістіктен болатын антонимдер де поэзияда поэтикалыҗ-стильдік җызмет атҗарады.
Етістіктен болған антоним сҿздер җимыл-ҽрекет динамикалығын ҽсерлі жеткізеді, сҿз

ойнаҗылығын тудырады.
Жылар жаз... Бҽлкім кҥлер кҥз...

Осылай ҿмір сҥрерміз.
Абайлап ҥрле шоғымды,

ҿртеніп кетіп жҥрерміз [2,36 б.].

Җауҗарын жетсе, кҥлдір сен,
җауҗарың жетсе жылатшы,

жҧбатшы, жаным, бҥлдірсем,
ҿксітіп алмай, жҧбатшы [2,52 б.].

Таптым... жҽне «қуан-кҥл– жыла»

Қуандым, кҥлдім, жыладым,
аҗ җайыңдардан сҧрадым;

аҗ ҧлпа җарды сан кешіп,
алдыңа жетіп җҧладым... [2,76 б.].

Жоғарыдағы ҿлең шумаҗтарында «кҥл–жыла–жҧбат»
антонимдері җат-җабат җолданылып, іс-ҽрекетті ҽсерлендіріп тҧр.

Сен қуансаң – жарылардай жҥрегім,
сен жабықсаң – кеудемді бір тіледі ҥн;

дҥниені тҧрғандайын кҿтеріп
сенің жалғыз маған деген тілегің [2,102 б.].

Сен қамықсаң – җабағыңда сҿнген кҥн,
азабында аҗыреттік сҿнген кҥн,
Арманыңа сенген кім?
Жадырасаң – ашылатын аспаны,
жанарыңа енген кім?
Жалын болып енген кім?
Жаны бірге пендеңмін...
Ол – менмін!...

Сен мҧңайсаң – мҧңайып аспан асты,
сен қуасаң – җҧшағын жаяды ҽлем.
Осындағы «қуану – жабығу»; «қамығу – жадырау»; «мҧңаю – қуану»
җолданыстарында антоним сҿздер жҧптарының синонимдік җатары бірінің орнын бірі
толыҗтыру маҗсатында жҧмсалған.
Антоним сҿздің жиі атҗаратын җызметінің бірі ой наҗтылығын беру болатын болса, мына
мысалда ҽн-ҽуен җҧдіретіне таң җалып, таңдай җаҗпаған жан җалмағандығын аҗын жас, кҽрі
антонимдері арҗылы айҗын, дҽл суреттеген.
Дҥние жарыҗ
Келдік, жаным, ҿмірге мынау бекер біз,
Біреуге – кермек, біреге – бал мен шекерміз;
Біреуге – асыл, біреуге – жасық кҿрініп,
ғҧмыр кешерміз...
Ҿмірден бірге ҿтерміз [2, 67 б.].
Жоғарыда алынған мысалдарда негізінен суреттеліп отырған зат, җҧбылыс пен ҧғым
бірімен-бірі салыстырылып, шендестіріле сипатталады да, аҗын ойының наҗтылығын, дҽлдігін
жҥзеге асыруға септігін тигізеді.

45

Пайдаланылған әдебиеттер:
1. Оразалин Н. Җҧралайдың салҗыны. – Алматы, 2001 ж. – 147 б.
2. Оразалин Н. Махабат кітабы. – Алматы: Ан-Арыс, 2019 ж. – 184 б.

ТУГАН ТЕЛ ДӘРЕСЛӘРЕНДӘ БАЛАЛАР ФОЛЬКЛОРЫ ҤРНӘКЛӘРЕН КУЛЛАНУ
ҤЗЕНЧӘЛЕКЛӘРЕ

Габдуллаҕанова Г.И., Казан федераль университеты аспиранты
Фәнни ҕитәкче филол. фән. канд., доцент Нурмӛхәммәтова Р.С.

Казан федераль университеты, Казан (Россия)
“Телнең матурлыгы, культурасы турында ешрак сҿйлҽшергҽ кирҽк. Туган теленең моңы
сабыйның кҥңеленҽ кечкенҽдҽн сеңеп калсын”. Бу бҿек шҽхес, халык иҕатын туплаган, аның
халык аңы, ҕҽҥһҽре, тҽрбия нигезе булуын ҽйтеп килгҽн ҽдип Нҽкый Исҽнбҽт фикере. Дҿрестҽн
дҽ, халык авыз иҕаты ҽсҽрлҽренең барысы да диярлек балаларга тҽрбия һҽм гыйлем бирҥ
идеялҽре белҽн сугарылган. Туган тел чыганагы булган фольклор ҽсҽрлҽрен урта белем бирҥ
мҽктҽбендҽ ҿйрҽнҥ балаларның тел байлыгын, фикерлҽҥ сҽлҽтен ҥстерҥгҽ булыша.
Балалар фольклоры – халкыбызның кҥп гасырлар дҽвамында тупланып килгҽн олы
поэтик һҽм педагогик мирасы ул. Ҕиргҽ килгҽн һҽр буын шул ҽсҽрлҽрдҽ тҽҥге кат матурлык,
шигърият белҽн очраша; шулар ярдҽмендҽ аның кҥңелендҽ туган телгҽ, туган ҕиргҽ мҽхҽббҽт
тернҽклҽнҽ. Алар ҥсеп килҥче яшь буынны самими матурлыкка ҿнди, кҥңел тҥрендҽ шигърият
чишмҽлҽре булып челтери. Ҿлкҽн буын бу мирасны ҥзеннҽн соң килгҽннҽргҽ тапшырып китҽ,
ҽмма ул аннан бҿтенлҽйгҽ аерылмый. Балачакта сҿйлҽгҽн шигъри ҽсҽрлҽр бҿтен гомер буена
кеше рухында кала. Халкыбызның атаклы улы Р.Фҽхретдиннең тҽрбия турында басылган
китапларының тышлыгына язылган сҥзлҽргҽ игътибар итик: “Бала чакта алган тҽрбияне
соңыннан бҿтен дҿнья халкы да ҥзгҽртҽ алмас”. Чыннан да, шҽхес ҥсешендҽ һҽм
формалашуында ҽхлак тҽрбиясенең нигезе балачакта салына.
Фольклор – берничҽ кешенең уртак ҕимеше. Ҽлеге иҕат ҥрнҽклҽренең бер ҿлеше
балалар иҕатына да барып тоташа. Балалар фольклоры исҽ, сабыйларның ҥзлҽре, ҿлкҽннҽр
тарафыннан уйлап, максатлы иҕат ителгҽн тел һҽм кҥңел байлыгы. Бҥгенге кҿндҽ дҽ ул
балаларның кҥзаллавын, фикер сҿрешен, телен камиллҽштерҽ һҽм халкының ҥткҽне белҽн
бҽйли.
Халык авыз иҕатының иксез-чиксез хҽзинҽсен танып белми торып, шушы халыкның
телен ҿйрҽнҥ мҿмкин тҥгел, дисҽк, ялгышмабыз. Кешелек элек-электҽн ҿлкҽннҽрнең акыллы
сҥзлҽрен, тҿпле фикерлҽрен истҽ тотып яшҽгҽн. Ҽҥвҽлгелҽрнең тормыш тҽҕрибҽсе кешелҽргҽ
яшҽҥ дҽверендҽ тҿрле кыенлыклардан чыга белҥ юлын кҥрсҽткҽн. Буыннан-буынга кҥчеп
килгҽн ҽлеге кыйммҽтлҽр бҥгенге кҿндҽ дҽ зур ҽһҽмияткҽ ия. Мҽкаль-ҽйтемнҽр, табышмаклар,
мҽзҽклҽр, ҽкиятлҽр, риваятьлҽр, дастаннар, бҽет-мҿнҽҕҽтлҽр, лирик һҽм йола ҕырлары, гореф-
гадҽтлҽр, милли бҽйрҽмнҽр һ.б. халыкта ҽле дҽ бар. Татар фольклоры ҽсҽрлҽренең бер гасырдан
ашкан ҕыелу-туплану тарихы мҽгълҥм. Фольклор ул һҽрвакыт ҥсештҽ-ҥзгҽрештҽ, кҽгазьгҽ
теркҽлеп калганнары аша гына да яшь буын ҥзенҽ бик бай белем туплый ала. Тел ҿйрҽнҥ
мҽсьҽлҽсенҽ килгҽндҽ, фольклор ҽсҽрлҽре аеруча актуаль. Татар теле дҽреслҽрен дҽ фольклор
ҽсҽрлҽреннҽн башка кҥз алдына китерҥ кыен [1]. Дҽреслҽрендҽ аларны куллану ҥзенең отышлы
нҽтиҕҽлҽрен бирҽ. Бу, ҽлбҽттҽ, беренче чиратта, балалар фольклорына кагыла. Димҽк, балага
татар халкының гореф-гадҽтлҽрен, йолаларын ҕиткерҥ уку-укыту процессының аерылгысыз
ҿлеше булырга тиеш.
Фҽн-техника, компьютер, интернет заманында яшибез, кҥпгасырлык фольклор
байлыгыбызны тормышта куллануның саега баруы беребезгҽ дҽ сер тҥгел. Халык авыз иҕатына
ихтыяҕның бетҥе телгҽ игътибарның кимҥе белҽн тыгыз бҽйле булса, тел байлыгы саегу
сҽбҽпле, замана фольклорының кулланылыштан тҿшеп баруы проблемасы да юк тҥгел. Ничек

46

кенҽ булмасын, телебезне һҽм фольклор байлыгыбызны саклап калу юлларын эзлҽҥ һҽм табу
кирҽк.

Халык авыз иҕатын балалар кҥбесенчҽ мҽктҽптҽ тел, ҽдҽбият дҽреслҽрендҽ ҿйрҽнҽлҽр.
Туган телебезгҽ, гореф-гадҽтлҽребезгҽ, гомумҽн, милли-мҽдҽни мираска ҽһҽмият бирҥ,
һичшиксез, гаилҽдҽн һҽм мҽктҽптҽн башлана. Шунысы бҽхҽссез: милли тел, мҽдҽни
байлыгыбызны саклап калу мҽсьҽлҽсен ҕайга салу юлында уку-укыту системасында
фольклорны куллану – гаять отышлы чараларның берсе. Фольклор ҽсҽрлҽре тҽрбия бирҥ
максатыннан да, шулай ук телгҽ ҿйрҽнгҽндҽ, логик фикерлҽҥ сҽлҽтен ҥстерҥ, сҥзлек запасын
баету чарасы буларак та кулланыла. Татар теле дҽреслеклҽре тҿзегҽндҽ, китап авторлары,
фольклор ҽсҽрлҽренең шушы хасиятен аңлап, халык иҕаты жанрларын ҽдҽбиятның асылына
тҿшендерҥ, телнең нечкҽлеклҽрен аңлатып бирҥ ҿчен файдалана. Укыту процессында халык
авыз иҕаты балага ҽдҽп-ҽхлак, туган илгҽ, телгҽ, мҽдҽнияткҽ мҽхҽббҽт, кешелҽргҽ ихтирам,
хҿрмҽт хислҽре тҽрбиялҽҥ белҽн беррҽттҽн, тел гыйлемен һҽм ҽдҽбиятны ҥзлҽштерҥдҽ ныклы
нигез ролен ҥти.

Халык авыз иҕаты ҽсҽрлҽре кулланылган дҽреслҽрдҽ тҥбҽндҽге бурычлар хҽл ителҽ:
- милли ҥзаң тҽрбиялҽҥ;
- татар халкының гореф-гадҽтлҽренҽ мҽхҽббҽт һҽм хҿрмҽт хисе уяту;
- баланы мҽрхҽмҽтлелеккҽ ҿйрҽтҥ;
- миллҽтең белҽн горурлану хисе тҽрбиялҽҥ.
Татар теле дҽреслҽрендҽ мҽкальлҽр куллануга тукталыйк. Мҽкальлҽр – халыкның кҥп
буыннар тарафыннан сыналган акыл һҽм тҽҕрибҽ ҕимешлҽре булып саналалар. Кеше ҥз
сҿйлҽмендҽ теге яки шул ситуациядҽ катнашучының эш-хҽрҽкҽтенҽ, ҥз-ҥзен тотышына бҽя
биргҽндҽ, асылда мҽкальдҽ гҽҥдҽлҽнҽ торган ҕҽмҽгатьчелек фикеренҽ таяна, ҥз фикерен
абруйлы халык фикере белҽн ныгыта [1]. Мҽкаль ул – кешенең хҽтерендҽ ҽзер ҕҿмлҽ рҽвешендҽ
саклана торган тотрыклы фраза. Шуңа кҥрҽ, текстын тҿрлечҽ ҥзгҽртеп, кулланыш ҿлкҽсен
алмаштырып, гомумҽн, тҿрлечҽ “боргалап-бормалап” ҽйткҽндҽ дҽ, мҽкаль безнең кҥңелдҽ тулы
формасында саклана. Димҽк, тел дҽреслҽрендҽ мҽкальлҽр куллану укучыда татар халкына, аның
иҕатына мҽхҽббҽтне арттыра, аларның фикерҽҥ сҽлҽтен ҥстерҽ, акылын, тапкырлыгын
тирҽнҽйтҽ. Шул максатлардан чыгып, татар теле дҽреслҽрендҽ, дҽреснең бер элементы буларак,
мҽкальлҽр диктанты яздырырга мҿмкин: укытучы мҽкальнең башын ҽйтҽ, ҽ укучылар аның
ахырын язарга тиеш була.
Элек-электҽн алдагы кҿнгҽ һава торышының нинди буласын халык табигать
сынамышлары аша тҿшенгҽн. Сынамышлар һҽрвакыт диярлек авыл кешесенең кҿндҽлек
эшлҽре, кҿнкҥреше, ахыр чиктҽ аның ач яки тук булуы белҽн бҽйлҽнгҽн. Аларның тҿп максаты,
вазифасы – килҽчҽкне хҽбҽр итҥ: һава торышы ничек булачак, игеннҽр уңачакмы, уңса –
кайсылары һҽм ничек уңачак кебек сорауларга ҕавап бирҥ. Димҽк, сынамышлар – халык
иҕатының бер ҿлешен тҽшкил итҽ дигҽн сҥз. Бу байлык шарт фигыль темасын ҿйрҽнҥдҽ бик
отышлы кулланыла ала. Мҽсҽлҽн, укучыларга тҥбҽндҽ кҥрсҽтелгҽн типтагы биремне тҽкъдим
итҽргҽ мҿмкин.
Сынамышларның ахырын табарга һҽм тыныш билгелҽрен куеп кҥчереп язарга.
Ҕҿмлҽлҽрдҽге баш кисҽклҽрне табып, билгелҽргҽ:
1. Каенда сары яфраклар күп булса
2. 22 августта чык никадәр күп тӛшсә
3. Кар күп ятса
кӛз иртә килер.
иртәгесе кӛн шуның кадәр эссерәк булыр.
үлән калын булачак. [1]
Мондый биремне башкарып, укучы, беренчедҽн, грамматик материал – шарт фигыльне
ҥзлҽштерсҽ, икенчедҽн, аның фикер йҿртҥ сҽлҽте активлаша, ҿченчедҽн, табигать, тирҽ-юньгҽ
булган мҽхҽббҽте, игътибары арта. Бу тҿр эш практикасыннан чыгып, шуны ҽйтергҽ була:
укучылар ҿчен сынамышлар могҕизави кҿчкҽ ия, ҥзе бер ҽкияти кҥренеш кебек. Бҥгенге

47

космик тормышта тукталып, тирҽ-юньгҽ кҥз салу, табигатьнең кҥренешлҽрен сынау, кҥзҽтҥ
игътибарлылыкны да арттыра.

Санамышлар кече яшьтҽге мҽктҽп балаларында да зур кызыксыну уята. Татар теле
дҽреслҽрендҽ аларны куллануның да ҥзенчҽлекле юллары бар. Мҽсҽлҽн, ҿй эше тикшерҥ
ҿлешен алыйк. Аны кайсы укучыдан сорарга икҽнлеген укытучы санамыш аша хҽл итҽ ала.
Татар балалар фольклорында санамышлар бик кҥп. Укучыларны кҿлке-юморга бай
сынамышлар ҕҽлеп итҽ. Мҽсҽлҽн, “Ата каз” санамышын карап узыйк:

“Ыргадан, мыргадан, мәче йӛри колгадан.
Мәче түгел ата каз, ата казның башы таз!” [3].
Сынамышлар – соңгы вакытта балалар арасында киң таралыш тапкан афористик жанр.
Ҽмма жанрның бҿтен хикмҽте дҽ шунда: балалар ул текстларны тулысынча яттан белҽлҽр.
Шуңа кҥрҽ дҽрес вакытында сынамышны укучыдан ҽйттерҥ кыенлыклар тудырмый.
Санамышларның ҥзлҽренҽ генҽ хас сыйфатларына тукталып, Р. Ягъфҽров болай дип яза:
«Санамышларда «сҽер» сҥзлҽрнең кҥп булуын балалар фольклорын тикшерҥчелҽр жанрның
борынгылыгыннан чыгып аңлаталар. Инглиз галимнҽре кҥп халыкларның фольклор
материалларын ҿйрҽнҥ нигезендҽ, санамышлар кешелек дҿньясының санарга ҿйрҽнҥ стадиясен
чагылдыра дигҽн нҽтиҕҽгҽ килҽлҽр. Хҽзерге тикшеренҥчелҽр исҽ аларның килеп чыгышын
борынгы кешелҽрнең «бҽхетле» һҽм «бҽхетсез» саннарга ышануларыннан килеп чыккан дигҽн
карашта торалар» [3].
Дҽреснең ял итҥ ҿлешенҽ татар халкының хҽрҽкҽтле уеннарын кертеп ҕибҽрҥ, балаларда
иҕади фикерлҽҥне ҥстерҽ, теллҽрен камиллҽштерҽ, ҥзара дуслаштыра, киеренкелекне бетерҽ.
Мҽсҽлҽн, “Тҽңкҽ салыш”, “Миңлебай”, “Кем ҕитезрҽк?”, “Казларым”, “Йҿзек салыш” һ.б. кебек
уеннарны кече яшьтҽге мҽктҽп балалары бигрҽк тҽ яратып уйный. Уеннан бигрҽк алар тирҽн
мҽгънҽгҽ ия, уйларга, ҕитез һҽм юмарт булырга ҿйрҽтҽ, балаларның буш вакытларын файдалы
ҥткҽрҥ алымы да булып тора.
Татар теле дҽреслҽрен ҕанлы да, кызыклы да итҥдҽ табышмакларны куллану отышлы.
Табышмакларның тҿп бурычы – баланы уйларга, фикер йҿртергҽ, зирҽклеккҽ ҿйрҽтҥ. Мҽсҽлҽн,
табышмак аша дҽреснең темасына килеп чыгарга мҿмкин. Шуңа бер мисал:
Укытучы: Укучылар, хәзер мин сезгә бер табышмак әйтәм! Аның ҕавабын тапсагыз,
без бүген шул илгә сәяхәткә кузгалырбыз!
Агач түгел – яфраклы. Тун түгел – тегелгән! Ул нәрсә?
Укучылар: Китап.
Укытучы: Дӛрес. Димәк, без бүген кайсы илгә сәяхәт итәчәкбез?
Укучылар: Китаплар иленә.
Укытучы: Афәрин! Кузгалдык!
Башлангыч сыйныфның рус тҿркемнҽрендҽ укучыларда татар телендҽге [ҽ], [ҥ], [ҿ], [къ],
[гъ], [ҕ], [ң] кебек авазларның ҽйтелеше кыенлыклар тудыра. Бу кыенлыкларны бетерҥ, телне
шомарту максатыннан, тизҽйткечлҽргҽ мҿрҽҕҽгать итҥ дҿрес булыр. Бу нисбҽттҽн, тҥбҽндҽге
тизҽйткечлҽрне кулланырга мҿмкин:
Әрәмәдәге әрем әче.
Ҕиләк ҕыя Ҕәмилә.
Капкага капка каршы, капкага капка капма-каршы. [1] һ.б.
Бала чакны ҽкиятлҽрдҽн башка кҥз алдына китерҥ мҿмкин тҥгел. Ҽкият – халык
иҕатының бик борынгы жанры, шул ук вакытта ҽлеге жанрга караучы тылсым һҽм могҕизалы
уйдырмаларга нигезлҽнгҽн, яки маҕаралы һҽм гадҽттҽн тыш хҽллҽргҽ-вакыйгаларга корылган
фантастик ҽсҽр. Ҽкиятлҽр мифологик фикерлҽҥ һҽм дҿньяга мифологик карашның акрынлап
кимҥе һҽм юкка чыгуына бҽйле рҽвештҽ барлыкка килҽ башлаганнар [2].
Ҽкиятлҽрне кҥпчелек очракта ҿч жанр тҿркеменҽ: 1) хайваннар турындагы ҽкиятлҽргҽ, 2)
тылсымлы ҽкиятлҽргҽ һҽм 3) тормыш-кҿнкҥреш ҽкиятлҽренҽ бҥлеп йҿртҥ кабул ителгҽн. Бу
тҿркемнҽрнең һҽркайсының ҥзенҽ хас жанр ҥзенчҽлеклҽре, тематикасы һҽм поэтика-стиле бар

[2].

48

Хайваннар турындагы ҽкиятлҽрне рус балалары белҽн хайваннар темасын узганда
куллансаң отышлы, чҿнки ҽкиятлҽр аша ҿйрҽнелҽ торган тема укучы кҥңеленҽ сеңеп кала.
Дҽреслҽрдҽ тҥбҽндҽге ҽкиятлҽрне кулланып була: “Кҽҕҽ белҽн Бҥре”, “Арыслан, Бҥре, Тҿлке”,
“Куян һҽм батыр ҽтҽч” һ.б.

Татар халык авыз иҕатының кҥпчелек ҿлешен ҕырлар били. Ҕыр – халык лирикасының
иң киң таралган тҿре, сҥз белҽн кҿйнең ҥзара ҥрелҥенҽ нигезлҽнгҽн, ҕырлап башкарыла торган
поэтик-музыкаль ҽсҽр. Киң мҽгънҽдҽ алганда, шундый тҿр поэтик ҽсҽрлҽрне белдерҽ торган
жанр. Ҕырның тҿп функциясе халыкның һҽм шҽхеснең рухи дҿньясын, фикер һҽм
кичерешлҽрен чагылдыруга кайтып кала [2].

Татар теле дҽреслҽрендҽ халык ҕырларын, мисал ҿчен, “Саннар” темасын ҿйрҽнгҽндҽ
саннар кергҽн ҕырларны табып килергҽ кушырга мҿмкин. Халык иҕатында андый ҕырлар
шактый:

Ике кесәм тулы акча –
Бишәрлек тә, унарлык;
Күтәрелгән борыныңа
Унбиш әтәч кунарлык [2].
Ҕырларны “Сыйфат” темасын узганда да кулланып була. Мҽсҽлҽн, тҥбҽндҽге биремне
тҽкъдим итҽргҽ мҿмкин.
Ҕырны укыгыз, сыйфатларны табып ҽйтегез:
Алтын да була йӛзек,
Кӛмеш тә була йӛзек,
Кӛмеш йӛзек кашы кебек
Була ул уңган егет [2].
Билгеле булганча, халкыбызның килҽчҽге яшьлҽрнең, балаларның бҥгенге тҽрбиясе
белҽн тыгыз бҽйлҽнгҽн. Шул нисбҽттҽн, халыкның ҽхлакый тҽрбия бирҥ тарихына мҿрҽҕҽгать
итҥ, аларга таяну һҽм тҽрбия, белем бирҥ системасын нигез итеп алу бу мҽсьҽлҽне хҽл итҥдҽ
ҽһҽмиятле чара булыр иде. Чҿнки халкыбызның тҽрбияви, рухи азыгы белҽн сугарылган,
мҽдҽни, ҽдҽби, дини традициялҽрен ҥз эченҽ алган татар халык авыз иҕаты балаларда милли
ҥзаң, ҽхлакый-эстетик сыйфатлар булдыруда, туган телгҽ, халкыбызга мҽхҽббҽт, башка
халыкларның теленҽ, мҽдҽниятенҽ хҿрмҽт хислҽре тҽрбиялҽҥдҽ, милли кыйммҽтлҽрне
булдырырга сҽлҽтле, иҕади шҽхес формалаштыруда, гомумҽн, укыту-тҽрбия эшендҽ тҽрбия
алымнарының мул чыганагы булып тора.
Әдәбият
1. Ҽхмҽтҕанова Р. Тел ҿйрҽтҥдҽ ҽдҽби ҽсҽрлҽрдҽн файдалану // Мҽгариф, 2006. – №1. – Б.
17.
2. Бакиров М. Татар фольклоры. – Казан: Мҽгариф, 2008. – 359 б.
3. Татар балалар фольклоры / Тҿз. Р.Ягъфҽров. – Казан: Раннур, 1999. – 352 б.

Abstract. Using folklore in children's education is a natural fit since children grow up
immersed in the folklore of their culture that is passed down from generation to generation.

This article focuses on the benefits of inculcating Tatar children's folklore into native language
lessons. Using folklore genres bring the lessons to life, making them more interesting and meaningful
and develop language skills.

49

М.РАЙЫМБЕКҦЛЫ ПОЭЗИЯСЫНДАҒЫ ОБРАЗДЫЛЫҚ

Бегманова Б.С. – ф.ғ.к., җауым.профессор м.а.,
Дәулеткелді Н. – магистрант

Җазаҗ ұлттыҗ җыздар педагогикалыҗ университеті
Ҽдебиеттегі образ – кҿркем бейне. Бейнелеу – образдылыҗ болса, бейне образ. Образ –
эстетикалыҗ мҽні бар, ойдан шығару арҗылы ҽрі наҗты, ҽрі жинаҗты жасалған адам ҿмірінің
ҽсем суреті. «Талантты жазушының ҽр образы тип» дейді Белинский [1. 25б.]. Образдылыҗ –
суреттілік, сҿздегі сурет. Ҽр сҿздің тҥп-тҿркіні – зат, сурет, образ. Ҽдебиетті адам бейнесін
жасаудың амалы алуан тҥрлі. Ол сҿздегі суретпен ғана бітпейді, кҿркем бейне жасауға җажет
ҿмірлік материалды жинаҗтаудан ҽдеби тҧлғаны даралауға дейін барады.
Җазаҗ поэзиясында ҿзіндік ҥнімен ерекше танылған аҗындардың бірі Маралтай
Райымбекҧлы. «Тҧлпарға мінген ҧлы даланың, тарпаң мінезді ҧлы боламын» деп жырлаған
Маралтай Райымбекҧлының қазақ поэзиясында мінезі де, ӛлеңі де ӛзгелерден бӛлектеу
ақын екендігіне оның қаламынан туындаған ӛзгеше жырлары куә.

Тҧлпарға мінген ҧлы даланың
Тарпаң мінезді ҧлы боламын.
Жауларым семсер сілтеген сҽтте
Җиылған талай гҥлім, җарағым.

«Тереңдеп кеткен ҽжімің» деме,
Бҥгінге җарап җажыдым неге?
Сҧңҗарлар анау торғайға тҥсіп,
Естілмей кетті-ау җаз ҥні кҿлде.

Бір ғажап рух ғарыштан келіп,
Дҧшпанмен бабам алысҗан дедік.
Сҥйемдей жерге сҥйегін берген
Арыстар туып, намыстан ҿліп.

Кҿнеден җалған жыр тегін ҧҗсаҗ,
Ҧйҗыдан безем Кҥлтегін җҧсап.
Келмейді мені мойындағысы
Ҿркениеттік ділдегі ынсап.[1.].
Маралтай Райымбекҧлының «Кентавр» атты ҿлеңінен аҗынның ҿз бейнесін кҿреміз.
Җаламгерлердің барлығын жалпы җоғам жаршысы деп айтамыз.
Җоғамның бар болмысын, җоғамдағы бар оҗиғаның жанашыры, адамзаттың жоҗтаушысы
деп бағалайтыны айҗын. Аҗын халыҗтан, җоғамнан бҿлінбек емес. Җай җаламгердің
шығармасын җарасаҗ җоғамның ащы шындығын кҿрстекісі, жеткізгі келгендігін танимыз.
Аҗынның лирикалыҗ бейнесі – аҗынның бейнесі. Ҿлең жолдарынан ҿмірдің ащы шындығын
айҗын танимыз. Филология ғылымдарының докторы, профессор С.Ержанова: « Сҿз ҿнері
җашанда рухани еркіндік пен сана бостандығын талап етеді, Аҗиҗат ҿнер иесінің санасына
таңбаланған җҧлдыҗ психология адам жҥрегіндегі ізгі руханият җҧндылығының жаншылуына,
ҿнер сҽулесінің солғындауына ҽкеледі. Адам санасы җоғамдыҗ ортаға җашанда тҽуелді. Сол
җоғамның жоҗшысы болу, ішкі иірімдерін тану, тамырын басу - руханият ҽлемі ҿкілдерінің
басты міндеті» [2.7б.] деп айтады.
Маралтай Райымбекҧлы поэзиясынан аҗынның адуынды ойдың аҗыны екендігін кҿреміз.
Ой тереңіне шомдыру - таланттылыҗтың белгісі. Җай аҗын халыҗҗа керекті ой айтты, ол ойды
җандай жағдайда айтты, җалай айтты дегенде җара җылды җаҗ жарар уаҗыт таразына салмаҗтап
саралап, аҗ-җарасын аныҗтап берері сҿзсіз. Аҗынның ой айтудағы, сҧлу сҿзді сомдаудағы
шеберлігі – бірін бірі толыҗтырып, айтар ойды айҗындап тҧрған ҿлең жолдары куҽ.

50