Жинақ

ҚАЗАҚ ТIЛIНДEГI ӚЛШEМ АТАУЛАPЫНЫҢ ЗEPТТEЛУI МЕН ХАЛЫҚТЫҚ
ЕСКІРЕК ӚЛШЕМДЕРІ

Җошҗарова А.А
Ғылыми жетекшісі – Ерғалиев Җ.С., ф. ғ. к., җауымд. профессор

Павлодар мемлекеттік педагогикалыҗ университеті

E-mail:[email protected]
Павлодар, Җазаҗстан

Тҥpкi тiлдepiнiң ҽp җайcыcында ҿлшeм атаулаpының анағҧpлым кҿп жҽнe ҽp тiлдiң ҿзiнe
тҽн epeкшeлiктepi баp eкeндiгi, cонымeн җатаp тҥpкi тiлдepiнiң баpлығында «cан eciм + ҿлшeм
атауы + зат eciм» cыҗылды конcтpукциялаpдың бipдeй болуы, тiптi бҧл модeльдiң тҥpкi
тiлдepiнiң кҿнe дҽуipдeгi кҥйлepiнe дeйiн апаpуға болатындығы айтылған [1, 31-34-6.].
Айтылған ойды дҧpыc дeй тҧpғанмeн дe бҧл җҧpылымда тҥpкi тiлдepiндeгi даpа ҿлшeм
атаулаpы нeгiзгe алынған. Ҿлшeм атаулаpының тeк даpа cҿздepдeн ғана җҧpалмайтындығы,
аналитикалыҗ тҽciлмeн җҧpалатын кҥpдeлi ҿлшeм атаулаpының да баp eкeндiгi бҧpынғы
зepттeулepдeн баpшаға мҽлiм [2, 18-23-6]. Ж.Ш.Ахмeдованың eңбeгi тҥpкi тiлдepiндe ҿлшeм
атаулаpыды зepттeу объeктici eткeндepдiң алғашҗылаpынан болып табылады. Cонымeн бipгe
Ж.Ш.Ахмeдова зepттeуiндe тeк халыҗтыҗ ҿлшeм атаулаpын нeгiзгe алған.

Бҥгiнгe дeйiн тҥpкi тiлдepiнeн җазаҗ жҽнe ҿзбeк тiлдepiндeгi "ҿлшeм атауы" cҿздep
туpалы аpнайы зepттeулepдiң алғашҗыcы П.Хамдамовтың "Нумepативы в cовpeмeнном
узбeкcком языкe" (Җазipгi ҿзбeк тiлiндe ҿлшeм атаулаpы) атты зepттeу eңбeгi болып табылады.
П.Хамдамов аталған eңбeгiндe ҿзбeк тiлiндeгi ҿлшeм атаулаpыды "җҧpылымдыҗ-мағыналыҗ" (в
cтpуктуpно-ceмантичecком планe) жҽнe "җолданылу ҿpici" (cфepы их употpeблeния)
тҧpғыcынан зepттeгeн [3, 3-19-б.]. П.Хамдамов зepттeуiндe ҿлшeм атаулаpыды cҿз тipкeci
тҧpғыcынан җаpаcтыpмаған. Ҿзбeк тiлiндeгi ҿлшeм атаулаpының җҧpылымдаpы
(моpфологиялыҗ) жҽнe җолданылулы туpалы бepгeн мҽлiмeттepi бҥгiнгe дейiн ҿз җҧндылығын
жоғалтпаған.

Тҥpкi тiлдepiндeгi ҿлшeм атаулаpы туpалы тюpкологтаp кҿптeгeн ой-пiкipлep айтҗан.
Тҥpкi тiлдepiнiң моpфологияcы нeмece cинтакcиci туpалы жазылған eңбeктepдiң баpлығында
cан eciмдepдiң бip тҥpi peтiндe нeмece cан eciмдepмeн тipкeciп мҿлшep бiлдipуi назаpға алынып
җыcҗа мҽлiмeттep бepiлгeн. М.А.Казeмбeк пeн Дж.Дeнидeн бepi бҧл туpалы жазылғандаp
олаpдың айтҗандаpын җайталаудан аcпаған. Ҿлшeм атаулаpы туpалы (олаpдың аталуы нeмece
нe eкeндiгi) айтылғандаpды җайталаудың зepттeугe тiкeлeй пайдаcы болмағандыҗтан бiз тeк
җана бҧлаpдың маңыздылаpына тоҗталып талдау жаcауды жҿн кҿpдiк. Җалғандаpын
Н.Ш.Ахмeдова мeн П.Хамдамовтың жоғаpыда аталған зepттeулepiнiң ciлтeмeciндe табуға
болады.
Халыҗтыҗ ҿлшeмдepдiң бҥгiндe жалпыхалыҗтыҗ җолданыc аяcы шeктeлгeнiмeн, оcы
ҿлшeмдepдiң атауын кҿнeкҿз җаpиялаpдың аузынан ecтiп жатамыз. Бҧл ҿлшeмдepдiң халыҗтыҗ
cипаттағы мазмҧны жайлы тҧңғыш тiлшi-ғалым Җ.Жҧбанов ҿз eңбeгiндe былай дeп жазады:
«Җатаp тұpған eкi ағаштың бipeуiн җұлаштап ӛлшeп, бec җұлаш eкeнiн бiлiп, eкiншiciн
җаpыштап ӛлшeп, eлу җаpыceкeнiн бiлiп алып онан кeйiн бұл eкicанды җоcып, eкi ағаштың
ұзындығы – eлу бec җаpыc дeугe дe, eлу бec җұлаш дeугe дe болмайды. Ӛйткeнi мұндағы eлу
бeccаны ӛлшeулepдeн пайда болған җоcынды eмec, әp түpлi ӛлшeудeн җұpалған... Eгep бұл eкi
ағаштың eкeуiн җоcылғанда җандай ұзындыҗ пайда җылатынын cанмeн кӛpceткiңiз кeлce, нe
җаpыcтап җана, нe тeк җұлаштап җана ӛлшeп, нe җаpыcтап ӛлшeгeндi җұлашҗа, болмаcа
җұлаштап ӛлшeгeндi җаpыcҗа айналдыpған cоң нeшe җұлаш, нeшe җаpыceкeнiн айтуға болады».
Cол cияҗты cүт пicipiм уаҗытын – «Cтолько вpeмeни, cколько нужно, чтобы молоко
вcкипeло» -дeп тҥciндipгeн.Халыҗтыҗ ҿлшем кҥнделікті тҧрмыс- тҽжірибеде җалыптасып, оның
атаулары тҥсінігінің кҿрінісіне айналған. Мысалы:
Қаpыc – баc баpмаҗ пeн оpтан cауcаҗтың аpалығымeн ҿлшeнeтiн ҧзындыҗ ҿлшeмi. Оcы ҿлшeм
ататуы батыpлаp жыpында былайша бepiлiптi:

101

Җолымдағы зұлфыҗаp,
Җаpыc, җаpа жepiндe (Ep Җоcай)
Нeмece
Җаpыc cүйeм бойлатып (Җобыланды)
Қаpыc cҿзiнiң тҿpкiнiнe ҥңiлceк, иpанның «ғәpыc» cҿзiнeн eн, eндiлiк дeгeндi бiлдipeдi,
җазаҗ тiлiндe «җаpыc» җалпына дeйiн ҿзгepicкe тҥcкeн.
Җаpыcпeн җатаp баcҗа ҿлшeмдepдiң жыp жолдаpында cаҗталғанын мынадан аңғаpамыз:
Алты аpшын аҗ болат (Җобыланды).
Аpшын cҿзi тiлiмiздe cиpeк җолданылады, иpанның «әpш» cҿзi бiзшe «шынтаҗ»
мағынаcын бepeдi. Акадeмик Pадловтың айтуынша «аpш» cҿзi cауcаҗ ҧшы мeн шынтаҗҗа
дeйiнгi аpалыҗ. «Аpш» cҿзi тҥpкi тiлiнe ауыcҗаннан кeйiн –ын жҧpнағын жалғап, ҧзындыҗ
ҿлшeмiн бiлдipгeн. Бiздiң ойымызша, аpшын ҿлшeмi жаpты мeтpгe жуыҗ ҧзындыҗ ҿлшeмi
болаp.
Ҧзындыҗ ҿлшeмдepiнiң бipi – җұлаш. Тҥpкi тiлдepiнiң бip җатаpында бҧл атау «eceпciз
ҧзын» мағына бepeдi.
Аpандай аузын ашады,
Җұлаштап аяҗ баcады.
Маcатыдан шалбаpы,
Cала-җұлаш балағы.
Құлаш– eкi җолды eкi жаҗҗа жайғандағы ҧзындыҗ. Cҿздiң баcтапҗы моpфологиялыҗ
тҧлғаcы: җол+аш. Җолащ// җҧлаш ваpиантына дeйiн ҿзгepicкe тҥcкeн.
Ҧзындыҗ ҿлшeмдepi iшiндe cауcаҗ аpаcымeн ҿлшeнeтiн атаудың бipi – cҥйeм. Cүйeм–
баc баpмаҗ пeн cҧҗ cауcаҗ аpалығындағы ҿлшeм.
Қаpыc – cүйeм бойлатып (Җобыланды).
Ҿмipдiң кeйбip cҽтiн жауапкepшiлiкпeн ҿткiзгeн бабалаpымыз аcынған бec җаpуының
атауын ҧзындыҗ ҿлшeмiнe дe тиeк eткeн. Оған дҽлeл жыp жолдаpында кeздeceтiн: найза бойы,
cойыл cалым, җамшы cабындай т.б.
Найза бойы жаp кeмe,
Үcтiнeн аттап кeтeдi.
Найза бойы – шамамeн 1,5 мeтpгe жуыҗ. Халыҗ тҧpмыcындoа уаҗыт ҿлшeмдepiнiң
атауы ҽpалуан. Табиғаттың тылcым кҥшi адамзатҗа бағынбайтын байыбымeн бағдаpлап,
cоныcына cай атауымeн атағанын ecкepceк, кҿшпeлi жҧpттың нағыз аcтpологтаpдан бip кeмi
жоҗтығын байҗаймыз.
Мeзгiл ҿлшeмiнe байланыcты атаулаp да жиi кeздeceдi. Кeң далада тҿc җалтаcына cағат
cалмай-аҗ, уаҗыт мҿлшepiн аcпан дeнeлepiнe җаpап шамалағанына мына жыp жолдаpы айғаҗ:
Дүйceнбi күн бeciндe,
Отауды жығып кӛшeдi (Җобыланды),
Кiшi бeciн болғанда,
Ғашыҗ жаpмeн кӛpiciп (Җоыланды).
Бeciн – тҥc ауып, кҥн eңкeйгeн кeз. Ол ҧлы бeciн жҽнe кiшi бeciн уаҗытымeн шeктeлeдi.
Кiшi бeciн – шам жағылаp уаҗытты бiлдipeдi.
Ҽp кҥн cайын бec намазын җаза жiбepмeгeн аталаpымыз кҥннiң кeй уаҗытын оcы
ҧғыммeн байланыcтыpған.
Җонып жатcа бip тауда,
Намазшамнан ӛткeндi (Җобыланды).
Намазшам – күн батып, кeшкi намаз оҗылатын кeз, шам жағылаp уаҗыт.
Җазанның cыpлы җалаcын,
Намаздыгep жeткeншe (Җобыланды).
Намаздыгep – кҥн eңкeйiп, ҧяcына кipугe таяған кeз.
Кeшкi уаҗыт пeн тҥн аpаcындағы җаpаңғылыҗ баcҗан уаҗытты җаpаҗаптан дeп атаған.
Җаpаҗаптан болғанда,

102

Топты жаpған Байшұбаp (Алпамыc).
Қаpақаптан – кҿзгe кҿpгiciз, ымыpт жабылып кeткeн кeз.
Cаp даланы cахна eткeн ата-бабамыз бip тҽулiктeгi уаҗыт бeдepiн аcпан дeнeлepiнiң
җозғалыcы аpҗылы пайымдаған. «Ҥpкep туа», «Шолпан жҧлдыз аҗҗанда», «Cҥмбiлe туа» cияҗты
болжамдаp cоның дҽлeлi. Оcы cияҗты ҿлшeмнiң бipi – кeшe.
Айдың ӛткeн нeшeci,
Ай җаpаңғы кeшeci (Җыз Жiбeк).
Пайдаланған әдeбиeттep
1. Гаджиeва Н.З., Cepeбpeнников Б.А. Cpавнитeльно-иcтоpичecкая гpамматика тюpкcких
наpодов. –Cинтакcиc, -Моcква, «Наука», 1986, -288 cтp.
2. Ахмeдова Ж.Ш. Казахcкиe наpодныe наимeнования пониятий об измepeниях. КДА., –А.,
1975, -25 б.
3. Хамдамов П. Нумepативы в cовpeмeнном узбeкcком языкe. КДА., -Cамаpканд, 1967, -31 cтp.

Б.СОҚПАҚБАЕВТЫҢ “БАЛАЛЫҚ ШАҚҚА САЯХАТ” ХИКАЯТЫНДАҒЫ ОБРАЗДАР
ПОЛИМОРФИЗМІ

Җұрбанбекова Җ. – ҖазҰҖПУ, 2 курс студенті
Ғылыми жетекшісі – Б.М. Сұлтанова, ф.ғ.к., җауым. проф. м.а.,
Ҿнер адамы ҿзінің балалыҗ шағынан нҽр алады. Ҿмір бойы сол җыр астында җалған
жастыҗтың жасыл белесінен келісті сурет, кҿркем бояу тауып, соны җайыра кҿз алдына
елестетіп, жаны байып, жаңғырып отырады. Б.Соҗпаҗбаев та ҿзінің балалыҗ жастыҗ шағынан
мол җазына жинаған. Сол җазынаның келісті кҿрінісін “Балалыҗ шаҗҗа саяхат”, “Ҿлгендер
җайтып келмейді” туындыларынан кҿруге болады [13].
Жоҗтан бардың пайда болмайтыны сияҗты, кҿркем шығарманың таҗырыбы мен идеясы
ҿзінен - ҿзі келе җалмасы аныҗ. Бҧл бір кезде жазушыны толғантып, толҗытҗан ҽлеуметтік, не
болмаса ҿмірден кҿрген оҗиғаның арада біраз уаҗыт ҿткенде, жаңа мазмҧнмен, мол
тҽжірибелермен толығып барып суреткердің санасында җайта жаңғырады. Яғни, жазушыға
җоғамдыҗ ҿмір, сол җоғамдыҗ ҿмірдің ыстыҗ – суығын кҿрген ҿз тҽжірибесі кҿркем шығарма
тудыруы мҥмкін. Бҧл хаҗында ғалым С. Җирабаев: “Жазушының объектіге келуі оның ҿмірлік
жолымен, ҿз пешенесіне жазылған тағдырымен сабаҗтас” дейді
Ҿткен оҗиғаларды ҽңгімелейтін шығарманың җҧндылығы да, ҿміршеңдігі де тарихи
шындыҗтан, тарихи оҗиғалардан алшаҗ кетпеуінде десек, Б.Соҗпаҗбаев та ҿзі ҿмір сҥрген
сыйлаған җуанышты, җиындыҗтарды жазды.
“Балалыҗ шаҗҗа саяхат” повесінің оның жалғасы іспетті “Ҿлгендер җайтып келмейді” романы
– җаламгердің ҿмірбаяндыҗ шығармалары. Жазушы ҿз ҿмірін жазады. Біраҗ бҧлар ҿмірбаяндыҗ
деректеме емес, оҗушыны кҿркемдік җуатымен ойландыра алатын шығармалар [14].
Кҿрнекті жазушы Т.Кҽкішевтың: “Жазушы ҿз заманының кҿзі мен җҧлағы ғана емес,
сонымен бірге оның ары мен иманы да. Сондыҗтан ол ҿзінің ҿмірден кҿзімен кҿргендері мен
җҧлағымен естігендерін аҗ җағазға мыҗшыңдап кҿшіре бермейді, ең ҽуелі сол кҿргендері мен
естігендерінің ең мҽнділерін, жҥрегі мен рухын толғантҗандарын ҿз ары мен иманының
сҥзгісінен ҿткізіп, таразысына салып, безбендейді, миы мен жҥрегінің мың градустыҗ
домнасында балҗытады”. деп айтуы тегін емес. Шын мҽнінде ҽдебиеттің басты маҗсаты ҿз
заманы мен оған сай замандастарының рухани болмысын кҿркем образбен суреттеу екені
даусыз.
Соҗпаҗбаев повестерінің ішіндегі кҿлемдісі де, мазмҧн жағынан ерекше тҧрғаны да –
“Балалыҗ шаҗҗа саяхат”. Бҧл шығармасында автордың ҿзіндік җолтаңбасы кеңірек танылған
деуге болады. Б.Соҗпаҗбаевтың туындыларына тҽн терең шыншылдыҗ, ҿмірдің ҿз ҿрнегін
бҧзбай ҽсерлі, жатыҗ, ҽрі наҗтылы айта білетіндік мҧнда толығыраҗ кҿрінген.

103

Жазушы алыстан материал жинап ҽуре болмайды, ҿз басынан кешкендерін, кҿңілге тоҗып,
тҥйгендерін жазады. Җабырғасы җатпаған җаршадай кезінен – аҗ тағдырдың сан җилы
теперішіне тҿзе біледі. “Сегіз
жасында, бірінші класта оҗып жҥріп, шешем ҿліп жетім җалдым. Колхоздасудың алғашҗы
жылдары, ең бір җиын кез. Содан соңғы басымнан кешкендерді ойлай бастасам, осы кҥннің
ҿзінде жҥрегім җарс айырыла жаздайды. Япырау, җалай тірі җалдым, осы ҿмірге җалай жеттім?
Нағыз ит жандының ҿзі екенмін – ау деп таңданам. “Балалыҗ шаҗҗа саяхат” повесі, міне , осы
толғаныстан туған дҥние, ондағының бҽрі де шын, бҽрі де болған”, - деп тебіренеді җаламгер .

Ҿмірдің җатпар – җатпар шындығын терең бейнелемеу – балалардан шындыҗты жасырумен,
алдаумен бірдей. Аҗиҗатты айта алмай, хартымсыз шындыҗҗа малданған “епшіл, есепшіл”
сҿздің тҽрбиелік те, эстетикалыҗ та җуаты жоҗҗа бара –бар. Балғын кҥнінен шындыҗҗа жарымай
ҿскен баланың есейген соң асҗаҗ адамгершілік мҧраттарды бірден жаңылыспай табуы,
җоғамдыҗ - ҽлеуметтік жаңғыруларға җолма – җол жалындай кірісуі җиын. Жазушыны жалаң
дидактикаға ҧрындырмай, ҿз тҧрғыластарынан даралаған да осы шынайылығы еді. Тағы да
повеске жҥгінейік.

Кедей іздеген, кедейшілік ҿмірдің җандай болатынын кҿргісі келген адам біздің ҥйге келсін.
Ауыз ҥй, тҿр ҥй аталатын соҗырдың кҿзіндей сығырайған бір –бір ойыҗ терезелері бар аласа екі
бҿлмеде тҧрамыз. Жер еден. Шиҗылдаҗ тапал есік. Ҥйдің тҿргі бҧрыштарында кҽдімгі бірнеше
тал кҿк шҿп ҿсіп тҧрады. Не шҿп екен деп жҧлып алып җарасаң, арпаның не бидайдың дҽні
болып шығады…

Халыҗ ҿміріндегі орасан бір җасіретті кезең – 1927 –1928 жылдардағы колхоздастыру
милиондаған җазаҗты аштыҗҗа ҧшыратты, жаппай җырды. Бҧл трагедиялар кҿркем ҽдебиет
тереңдеп бармаған, бара алмаған аза кҥйінде җалды. Бҧған себеп, ҽрине саясатта, идеологияда,
бҧлтартпайтын бҧйрыҗта, салынған тиым мен ҿктемдікте.

Кҿркем шығарма – аҗиҗат ҿмірдің кҿрінісі болғаныҗтан, онда наҗтылы ҿмірдің ізі, шындығы
барынша терең кҿрінетіні белгілі. Бердібек Соҗпаҗбаевтың бҧл шығармасында 1931 – 1932
жылдардағы халыҗтың басынан кешкен жоҗшылыҗ ауылдың жҥдеушілігі кҿрініс береді.
Мҧндай жағымсыз суреткер жасанды тҥрде ойлап табылмаған, ҿмірдің ҿзінен келіп туған.
Халыҗ азабын тартҗан ашаршылыҗ пен ауыл белсенділерінің асыра сілтеген ҽпербаҗандығы,
җоғамдағы җиғаштыҗтарды батыл сҿз еткен маҗалалар, сыни пікірлер сексенінші жылдардың
соңына җарай ғана кҿбірек жазылғаны шындыҗ.19. Ал, енді осының бҽрін Соҗпаҗбаев
айғайламай – аҗ, ерлік жасадым деп дабырламай – аҗ “Балалыҗ шаҗҗа саяхатында” ҽлдеҗашан
айтып кеткен. Бҧл повесть дҽуірді, тарихты бала кҿзімен бағалау. Бектас ҿмірінің ащысы мен
тҧщысы, җуанышы мен сҧмдығы кезеңмен ҥндесіп жатыр [15].

Повесте жазушы суреткерлігі таңҗалдырады. Шығармада белгілі бір тҧтастыҗ, ҿрбіп
отыратын желі жоҗ секілді. Бірде сауатсыздыҗпен кҥрес,
тҧтастыҗ, ҿрбіп отыратын желі жоҗ секілді. Бірде сауатсыздыҗпен кҥрес, бірде конфискелеу,
бірде жеке тіршілік суреттері кҿрсетіледі. Біраҗ повесті оҗып шыҗҗаннан кейін оның толыҗ
ҥндестігін сезесің.

Шығарманың ҿн бойында этнографиялыҗ хал – ахуалды бейнелейтін эпизодтар да аз емес.
Повесті оҗып шыҗҗан адам уаҗыт керуенінің кҿшін ғана емес, Хан тҽңірі шыңының етегінде
ҿсіп - ҿнген жалпаҗ елдің болмысынан, ҽдет – ғҧрпынан, салт – санасынан хабардар болады.

Повесть елу тҿрт таҗырыпшаға бҿлінген. Таҗырыпшаларды таңдау процесінің ҿзінде
жазушының талғам шеберлігі, ҿзгеге ҧҗсамайтын ізденіс ҿрнегі айҗындалып тҧрады.

Ҽрҗайсысы жеке оҗиғалардан тҧратын, алайда бас кейіпкер арҗылы тоғысатын җысҗа –
җысҗа җҧрылған шағын ҽңгімелер жиынтығы повестің тҧтас сюжетінің тараушалары ретінде
җызмет атҗарады.

Шығарма сюжеті, ондағы образдар ҽлемі кейбір шығармалардағы сияҗты тек жазушы
җиялынан ғана туындай салмаған. Жазушы шығармаға җатысты сюжеттерді тікелей ҿзінің
басынан кешірген оҗиғаларынан алады. Яғни, ҿмірлік шындыҗтың жазушы җиялы арҗылы
кҿркемдік шындыҗҗа айналғанын кҿреміз. Туындының кҿркемдіктің биік тҧрғысынан кҿрінуі

104

де сондыҗтан. Шығарма сюжетінде болған оҗиғалардың ізімен ҿрнектелген җуанышты сҽттер
де, җайғыға толы трагизмге де ҧштасҗан жайлар молынан кҿрініп, җаламгер ҿмір шындығын
шынайы суретпен беріп отырады. Сондай сҽттердің бірі – повестегі “Җаза” деген ҽңгіме.

Бектас шешесі ҿлім халінде жатса да, анасының жанына жоламай, мҧңын шағуға ҿзен
жағасына барады. Бірте – бірте кейіпкер бала җайғысын ҧмытып, бірге оҗитын Садыҗжанның
ҥйіне ойнауға келеді. Ҿйткені, Бектас ҿлімнің не екенін тҥсіне җоймайды, шешесі баҗиға кеткен
соң барып, җайғыға душар болады. Бектас шешесінің ҿлетінін біледі, бала болғандыҗтан соны
җызыҗ кҿреді. Оны мына ҥзіндіден кҿре аламыз. “Җаншайым деген җыздың шешесі ҿліп җалды.
Топырдың арасымен ҽлгі ҥйге мен де бардым. Җаншайым җалай жылап жатыр? Не айтып жылап
жатыр? Кҿрмекшімін. Ертең менің анам да ҿледі ғой. Сол кезде жылай алмасам масҗара емес
пе».

Жазушы шеберлігінің бір парасы – осы җиын кез, таршылыҗ заман суреттерін тек
трагедиялыҗ емес, юморлыҗ бояудың молдығымен ерекшелеуінде дер едік. Мҽселен, “менің
ғажап пималарым” атты тарауда Соҗпаҗбаев жоҗтыҗтың җасіретін “Җаза”
таҗырыпшасындағыдай трагедияға толы теңеулер мен емес, керісінше ҽзіл – җалжың
сипатындағы бояу, реңктермен бейнелейді. Мысалы, повестегі басты кейіпкердің мектепте
аяғына автомашинаның доңғалағынан жонып жасаған резеңке табан пимамен баруы җандай
ауыр кезеңді суреттесе, ал жазушы оны жеңіл кҥлкі ҽрлей отырып, оҗырмандарға җызғылыҗты
тҥрде баяндап береді [16].

“Автомобиль пиманы мен сол жылы җыстай киіп шыҗтым. Біраз кҥннен
кейін ҿзіне ҥйреніп кеттім. Ҥлкендігі де, ауырлығы да байҗалмайды. Бҧл пимамен сырғанаҗ та
тебемін, лҽңгі де ойнаймын”. Оның шығармаларында кҿркемдік ҽдіс, кҿркемдік жҥйе арасында
сатира мен юморға аса маңызды орын беріледі. “Юмор – сезгірлік, аҗылдылыҗ, тапҗырлыҗтың
ғана белгісі емес, тҿстабан кҥрескерліктің, җайсарлыҗ пен жігерліктің, тҿзімділіктің символы.
“Юмор - ҿмір” дейтін болсаҗ, Соҗпаҗбаев юморы ҽрдайым осы шындыҗты җуаттап отырады.
Җазаҗ ҽдебиетінде юморлыҗ дҽстҥрді одан ҽрі дамытуда жемісті еңбек еткен Б.Соҗпаҗбаев
творчествосының басты җасиеті – осы юморлыҗ ҽдіспен жазуында дер едік.

“Арам сорпа” атты тарауда да осы ҽдісті наҗты байҗауға болады. “Мынадай ғажап асты җҧр
бекер тҿгіп тастағанымыз җылмыс емес пе ? Олжа тамаҗтың ҥстіне кҿршілер келіп җонады.
Бірге ішіп – жейді де, былай шыға беріп, ҿсек етеді. Жауласып жҥрген балалар мені сыртҗа
шыҗҗанда шошҗа етін жеген кҽпір деп, енді мені ыза җылатын болды. Біреуінен біреуі іліп
алып, шу – шу етеді. Арамсың, сенімен ойнамаймыз. Арамнан аулаҗ жҥріңдер деп җашады. Мен
ыза болам” .

Ауыр кезең кҿрінісі кҿз алдыңнан ҿтеді. Кейіпкер мінезі, ой – парасаты, іс - ҽрекеті
арҗылы ҧлттыҗ болмыс, салт – дҽстҥр, ҧлттыҗ психологиялыҗ кҿріністері бар аҗиҗаты мен еске
тҥседі. “Җазадағы” анасы ҿлсе җалай жылау керектігі туралы толғануы, “Арам сорпада” шошҗа
етінен жасалған тамаҗҗа ҥрке җарауы бҽрі – бҽрі де җазаҗы болмыс сипаты екені аян.

Шығарма сюжеті ҿте тартымды, ҽрі жеңіл оҗылады. Җаламгер шым – шытырыҗ оҗиғаны
бейнелеу барысында, тек талантҗа җойылар талап деңгейінде кҿрініп, шеберлік ҥлгісін
танытады. Ең бастысы, ҽрбір таҗырыпша бір – біріне мазмҧн жағынан да, форма жағынан да
ҧҗсас. Шығарманың композициясының ҿзі басты таҗырыпҗа җызмет етеді. Ал, таҗырып,
композиция, сюжет шығарманың идеясын ашуға толыҗ мҥмкіндік береді. Жазушының
кейіпкерлерді бейнелеу, сюжетті ширату, романтиканы ҥдету, ҽзіл оспаҗты пайдалану шеберлігі
ҽлем ҽдебиеті ҥлгілерінен бірде – бір кем тҥспейді.

Жазушы шығарма арҗылы балаларды җызыҗтырып җана җоймай, сонымен җатар тҽрбиелік
жағына да мҽн беріп отырады. Җаламгерде педанттыҗ дҽрежедегі аҗыл – нҧсҗаулар мҥлде жоҗ.
Керісінше, жазушының дидактикалыҗ шеберлігі кҿзге тҥсіп тҧрады. Жазушы осындай сҽттерде
атаҗты педагогтар, ҽрі жазушылар Жан Жак Руссо (Эмиль жҽне тҽрбие ), Ян Амос
Каменскийдің (Ҧлы дидактика) еріксіз тҥрде еске тҥсіреді.

Повесте балалардың пҽк махаббаты да назардан тыс җалмайды. Жазушы Бектастың Майраға,
Кҥлҽнға деген балалыҗ сезімін ҽсерлі суреттей білген. “Мені Майраға җосаҗтап , арҗандап

105

җойған кҿзге кҿрінбейтін ғажайып бір жіп бар. Майра – кҥн, мен кҥнбағыспын, оны кҿрмесем
тҧра алмаймын.
Майра – гҥл, мен кҿбелекпін, җашан да Майраның тҿңірегінде болғым келеді”. Майра мен
Бектастың арасындағы татулыҗ осындай айҗын теңеулермен беріледі. Балалыҗ махаббат сезімін
суреттеу “Менің атым Җожа” шығармасында да кездеседі. Җожаның Жанарға деген сезімі
еріксіз Бектасты еске салады. Бердібек Соҗпаҗбаевтың “Ҿлгендер җайтіп келмейді” атты
шығармасында да осындай сезім кҥйлер җайталанады. Шығарма арҗылы жазушы жастарға
тҽрбие беріп җана җоймай, сонымен бірге оҗырмандардың эстетикалыҗ кҿзҗарасын
җалыптастыруға мҽн береді. Жаңа буын жеткіншектерге сҧрапыл замандардағы балалыҗ
шаҗтың елестерін керемет шеберлікпен сомдап жеткізеді. Ес білмес есер шаҗ, балалыҗ мінез –
Бектас, Жанбосын, Жҥнісбай, Майра образдарынан толыҗ кҿрінеді [17].

“Образға бірінші тҽн җасиет – ҧлттыҗ ерекшелік, ҧлттыҗ бояу” болса, бҧл шығармадағы
кейіпкерлердің сҿйлеу мҽнерінен, юморынан, жалпы рҧх – болмысынан җазаҗ халҗына, оның
дҽстҥр – салты, ҧждандыҗ дағды – машыҗтарына, характеріне тҽн айшыҗты бедерлер толыҗ
танылады.

“Балалыҗ шаҗҗа саяхатта бас кейіпкер Бектастың ес біле бастаған кезінен бастап, жетінші
клксты бітіргенге дейін бастан кешкендері, сезгендері, ойға тҥйгендері ҽңгімеленетіні аян. Осы
уаҗыт аралығында җаһарманның мінез җырларымен де танысамыз. Оның алғыр ойы, биік
арманы, җызба мінезі, намысшылдығы маҗсаттылығы, сезімге берілгіштігі, інісіне деген
мейірімділігі, оҗуға зеректігі, повесте ҽр тараптан – аҗ дҽлелді табиғи ашылған.

Шығармадағы Бектас образының бір ҧтымды жағы – оның характері кҥрес ҥстінде
җалыптасып шыңдалады.

Тҧрмыс ауыртпалығы Бектасты шыныҗтырып ҿсірген. Ол екінші класта жҥргенде – аҗ колхоз
жҧмысына җолҗабыс береді: масаҗ тереді, тҧлыҗтастың атына мініп, җырманда астыҗ
бастырады. Жігерлі бала тҧрмыстың җандай азабына болса да тҿзімділікпен, ҿміршеңдікпен
җарайды. Җандай җиындыҗ кҿрсе де, Бектас ҿмірден ҥміт шуағын таба да, оған җуана да біледі.
Ҿзінен ҥлкен балаларға есесін жібермей кластан класҗа озат оҗушы ретінде кҿшеді. Судай жаңа
киіміне маҗтанып, җолындағы аппаҗ нанымен шалаҗҧрсаҗ балалардың җитығына тиетін
Жанбосын сияҗтыларға Бектас іш тарта алмайды. Олардың бҧған жасаған озбырлыҗтарына
намыстанып, реті келген жерде сҿзбен де, кҥшпен де сынаса біледі. Мҽселен, ҿзінен ҥлкен
Жанбосынның айта алмай тҧрған кҿбейту кестесін зерек Бектас зуылдатып айтып береді.
Мҧғалім оны ризашылыҗпен маҗтап, мыңҗ – мыңҗ етіп тҧрған Жанбосынға ҥлгі етеді. Мҧндай
сҽттерде Бектас масайрап, мҽртебелене тҥседі.
Пайдаланылған әдебиеттер тізімi
1.Серікҗалиев З. Аҗ жол. – Алматы: Жазушы, 1990. –464 б.
2. Шаймерденов С. Ҽдеби толҗындар. – Алматы: Жазушы, 2002.
3. Баянбаев Җ. Суреткердің ҥлкен сҿзі // Жетісу . 2008. 26 октябрь.
4. Жетпісбаева А. Балалыҗ шаҗтың айнасы // Бастауыш мектеп .2000. №2, 38 б.
5. Сарбалаев Б. Ҿнегелі ҿмір. – Алматы: Жазушы, 2009. –464 б.
6. Зікібаев Е. Ҿмірдің ҿзіндей адал. // Халыҗ кеңесі . 2004. 13 җаңтар.
7. Җалижанов У. Тҥренді тереңге салған // Лениншіл жас.1984. 19 сентябрь.
8. Байтҧрсынов А. Аҗ жол. – Алматы: Жалын, 1991. –464 б.

Abstract

B. Sokpakbaev talks about creating images in prose, the problems of time and space, and

chronotopes in creativity. Research of contemporaries is told about the work of the writer. The article

describes the work of B. Sokpakbaev.

Key words: writer, prose, chronotope, time

106

КУЛИНАРИЯ ТЕКСТЛАРЫ ТӘРҔЕМӘЛӘРЕНДӘ КАЛЬКАЛАШТЫРУ ҺӘМ
ЛЕКСИК-СЕМАНТИК АЛМАШТЫРУЛАР

Миннекеева А.А., Казан федераль университеты студенты

Фәнни ҕитәкче Нурмӛхәммәтова Р.С. филол. фән. канд., доцент
Казан федераль университеты, Казан (Россия)

Соңгы елларда тел гыйлемендҽ кешегҽ юнҽлтелгҽн лингвистик юнҽлеш зур тизлек белҽн
ҥсҽ. Шуңа бҽйле рҽвештҽ, лингвистика фҽне тел фактлары белҽн генҽ эш итеп калмый, тарих,
мҽдҽният, халыкның дҿньяны кҥзаллавына да мҿрҽҕҽгать итҽ. Телне ҽлеге юнҽлештҽ ҿйрҽнҥ
кулинария, гастрономия ҿлкҽсенҽ карата зур кызыксыну уянуга сҽбҽп була.

Татар ризык атамаларын ҿйрҽнҥче галимҽ Р.С.Нурмҿхҽммҽтова болай дип яза: “...татар
халкының элек-электҽн килгҽн матди һҽм рухи байлыгын ҥзлҽрендҽ саклап калган ризыклар
кҥпсанлы. Бу ризыкларны ҽзерлҽҥ ҥзенчҽлеклҽре һҽм аларның атамалары буыннар тҽҕрибҽсен,
татарларның тормыш итҥ рҽвешен, андагы ҥсеш-ҥзгҽрешлҽрне ачык чагылдыра” [3]. Ҽнҽ
шундый олы хҽзинҽ тҽрҕемҽдҽ чит телгҽ милли ҥзенчҽлеклҽрне, сҥзлҽрнең оригинал текстта
башкара торган вазифаларын саклап бирелергҽ тиеш.

Бҥгенге кҿндҽ кулинария текстлары социаль коммуникациядҽ иң киң таралганнар
рҽтендҽ. Ни дисҽң дҽ, туклану культурасы, дҿнья халыклары ментальлегенең ҽһҽмиятле
компоненты буларак, кешенең кҿндҽлек тормышының аерылгысыз ҿлешен тҽшкил итҽ. Ҽмма
ул халыкның элек-электҽн килгҽн традициялҽре нигезендҽ генҽ яшҽми, башка халыклардан да
бу ҿлкҽгҽ кҥпсанлы ризыклар ҥтеп керҽ. Ҽлбҽттҽ, аларны ҽзерлҽҥ тҽртибе тҽрҕемҽ текстларда
бҽян ителҽ.

Татар милли ашлары да кҥп халыкларда кызыксыну уята. Моңа кҿннҽн-кҿн ныграк ҥсеш
ала барган туризмның да тҽэсире зур. Шул сҽбҽпле бу эштҽ татар ризыклары рецептларын рус
теленҽ тҽрҕемҽ итҥдҽ кҥзҽтелгҽн лексик ҥзенчҽлеклҽрне барлау максат итеп куелды. Чыганак
буларак Ю.Ҽ.Ҽхмҽтҕановның “Татар халык ашлары” [2] ҕыентыгы һҽм аның рус теленҽ
тҽрҕемҽсе [1] хезмҽт итте.

Мҽгълҥм булганча, тҽрҕемҽ метод-алымнары тҽрҕемҽ ителҽ торган текстның
тематикасы һҽм жанрына бҽйле тҿстҽ сайланалар. Кулинария текстлары ҥзлҽрендҽ тҿрле
ризыклар ҽзерлҽҥ буенча рецептларны колачлаучы белешмҽлектҽн гыйбарҽт. Кулинария
лексикасы исҽ – шушы ҿлкҽгҽ караган барлык лексемаларны ҥзенҽ алган тел катламы.

Тикшеренҥлҽр барышында татар кулинария текстларын тҽрҕемҽ итҥдҽ калькалаштыру
һҽм лексик алыштыру очраклары ҿйрҽнелеп, аларның ҥзенчҽлеклҽре билгелҽнде, татар
кулинария текстларын рус теленҽ тҽрҕемҽ итҥдҽ тҿшереп калдыру һҽм ҿстҽҥ алымнары
кулланылышы анализланды.

Кулинария текстларын тҽрҕемҽ итҥдҽ калькалаштыру алымы еш кҥзҽтелҽ.
Калькалаштыру дигҽндҽ, бер телдҽн икенче телгҽ сҥзгҽ сҥз, элементка элемент тҽрҕемҽ ителгҽн
сҥз ясалышын кҥзаллыйбыз. Калькалаштырганда, чит сҥзнең морфологик тҿзелеше һҽм
мотивировкасы кабул ителҽ. Эш барышында ике яисҽ кҥбрҽк нигездҽн торган сҥзлҽрне
калькалаштырып тҽрҕемҽ итҥ ачыкланды. Бу очракта тезмҽ сҥз саф кушма сҥз буларак
бирелергҽ мҿмкин. Мҽсҽлҽн:

Шулай кыздырылган итне озак саклап була, моның ӛчен, аны бер яисә ярты литрлы
банкаларга тутырып, ӛстенә туң май эретеп салырга да, каплап, салкынга куярга кирәк. Для
этого готовую кыздырму кладут в литровую или поллитровую банку, заливают
растопленным салом и ставят на холод.

Алдагы мисалда ассызыкланган сҥзгҽ игътибар итик:
Аннары кишергә шикәр комы яисә бал, йӛзем, вак кына туралган алма кушып, яхшылап
болгаталар. Положить в неглубокую посуду, добавить сахарный песок или мед, фрукты:
промытый и ошпаренный изюм, мелко нарезанную курагу или чернослив без косточек,
очищенные яблоки.

107

Ҽлеге контекстлардагы шикәр комы – сахарный песок сҥзлҽре тҽрҕемҽсен без калька
буларак карыйбыз. Дҿрес, рус телендҽ беренче компонент сыйфат буларак, ҽ татар телендҽ ул
иялек килешендҽге исем белҽн белдерелгҽн. Ҽмма моны ике телнең грамматик ҥзенчҽлеклҽре
белҽн аңлатырга була. Мисал ҿчен,

Шуннан соң итне тирән савытка салып, аңа шулпа ӛстиләр, лавр яфрагы, башлы суган
белән кишер турыйлар, ӛстен каплап, томалап пешерәләр. Затем мясо кладут в глубокую
посуду, добавляют бульон, нарезанный репчатый лук, морковь, лавровый лист, покрывают
крышкой и тушат до готовности.

Тӛнәткәндә серкә кислотасы (өй серкәсе) барлыкка килә, аны яхшылап сӛзәләр һәм
суыталар. При настаивании получается уксусная кислота (домашний уксус), которую перед
подачей необходимо процедить.

Лексик-семантик алмаштыру оригинал тексттагы лексик берҽмлеклҽрне тҽрҕемҽ ителҽ
торган телдҽ чыганак телдҽге берҽмлеклҽр белҽн тҽңгҽл килми торган, ҽмма логик уйлау
вакытында ике телдҽге сҥзлҽрнең дҽ мҽгънҽлҽре арасында уртаклык табу мҿмкинлеге булган
берҽмлеклҽр белҽн алыштыруны аңлата. Мондый алымнарны куллану тҿрле сҽбҽплҽр, мҽсҽлҽн,
эквивалент тҽрҕемҽ итҥ мҿмкинлеге булмаганда, эквивалент сҥз булып та, тҽрҕемҽ ителҥче
телдҽ сирҽк кулланылу, шунлыктан аны куллану текстка ясалма яңгыраш кертҥ һ.б. белҽн
аңлатыла.

Татар кулинария текстларының русчага тҽрҕемҽлҽрендҽ еш очрый торган алымнардан
модуляциялҽҥ, генерализациялҽҥне атый алабыз.

Тҽрҕемҽ теориясе буенча язылган хезмҽтлҽрдҽ модуляциялҽҥ (мҽгънҽви ҥстерелеш) –
оригиналдагы сҥз яки сҥзтезмҽне мҽгънҽсе логик аңлашылган тҽрҕемҽ теле берҽмлеге белҽн
алмаштыру дип аңлатыла. Модуляция, нигездҽ, сҽбҽп-нҽтиҕҽ бҽйлҽнешлҽре ҕирлегендҽ хасил
була. Бер тҿшенчҽне икенчесе белҽн алыштыру тҿрле схемалар буенча гамҽлгҽ ашырылырга
мҿмкин, шундыйлар рҽтендҽ: процессны сҽбҽп белҽн алмаштыру; процессны нҽтиҕҽ белҽн
алмаштыру; сҽбҽпне процесс белҽн алмаштыру; сҽбҽпне нҽтиҕҽ белҽн алмаштыру; нҽтиҕҽне
сҽбҽп белҽн алмаштыру; нҽтиҕҽне процесс белҽн алмаштыру.

Мисал карап ҥтик:
1 ӛлешкә: 100 г торма, 50 г кишер яки пешкән чӛгендер, 20 г башлы суган, 20-25 г
кӛнбагыш мае, 30 г каймак яки майонез, кирәгенчә тоз.
Редьки – 100 г, моркови, отварной свеклы – по 50 г, лука репчатого – 20 г, масла
растительного – 20-25 г, соли по вкусу.
Биредҽ лексик-семантик алыштыруның модуляция дигҽн тҿре кирәгенчә – по вкусу
сҥзлҽренең бирелешендҽ урын ала. Кҥренгҽнчҽ, татарча кирәгенчә белҽн русча по вкусу сҥзлҽре
мҽгънҽ ягыннан тҽңгҽл тҥгел, шулай ук алар контекстуаль синонимнар да тҥгел, бу очракта
тҽрҕемҽче сайлаган сҥзлҽр арасындагы охшашлык логик фикерлҽҥ нҽтиҕҽсендҽ ачык кҥренҽ
башлый. Чыганак тексттагы кирәгенчә сҥзен карыйк. Рус телендҽ ул “1. как следует, в должной
мере, надлежащим образом (делать, выполнять, обследовать, исследовать, изучать и т.п.). 2. в
нужном объѐме, сколько нужно, сколько требуется” буларак аңлашыла. Тозның ҽзерлҽнҽ торган
ризыкка кирҽгенчҽ салынуы ризыкның тҽмле (вкусный – по вкусу) булуына да алшарт булып
тора, ул кирҽгенчҽ салынмаса, ризык тозсыз, тҽмсез була. Димҽк, бу очракта чыганак һҽм
тҽрҕемҽ теллҽрдҽге сҥзлҽр арасында сҽбҽп-нҽтиҕҽ бҽйлҽнеше ачык ярылып ята.
Гомумҽн алганда, тел белемендҽ кулинария текстларына фҽнни игътибар арта бара.
Бҥгенге кҿндҽ кулинария текстларын тҽрҕемҽ итҥ проблемасы да алгы планга чыга. Кулинария
текстлары миллилекне дҽ чагылдыра, ҥз эчлҽренҽ этник, мҽдҽни, иҕтимагый-дини
ҥзенчҽлеклҽрне дҽ ала. Димҽк, аларны ҿйрҽнҥ һҽм тҽрҕемҽ итҥ – заман ихтыяҕы.
Әдәбият
1.Ахметзянов Ю.А. Татарские народные блюда. – Казань: Раннур, 2000. – 408 с.
2.Ҽхмҽтҕанов Ю.Ҽ. Татар халык ашлары. – Казан: Раннур, 1999. – 464 б.

108

3.Нурмҿхҽммҽтова Р.С. Кайбер татар ризык атамаларына лингвомҽдҽни кҥзҽтҥ // Язык –
культура – этнос: сборник научных трудов, посвященный 10-летию со дня основания кафедры
общей лингвистики и лингвокультурологии КФУ. – Казань: Отечество, 2013. – Б. 192-198.

Abstract.

The purpose of this article is to describe lexical transformations based on the material of

translations of Tatar recipes into Russian. It analyzes the identified cases of calculus and different

types of lexical and semantic substitutions in the studied texts.

Н.Б.АҚЫШ ЖӘНЕ ҚАЗАҚ МЕМУАРЛЫҚ РОМАНЫ

Мұҗаш Назерке, 2 курс студенті
Жетекшісі: Сұлтанова Б.М.ф.ғ.к., җауым.проф.м.а.,
Җазаҗ ұлттыҗ җыздар педагогикалыҗ университеті

Алматы, Җазаҗстан
Җазаҗ ҽдебиеті ғылымының тарихында мемуарлыҗ шығармаларды арнайы зерттеген
ғалымдар, мемуарлыҗ шығармаларды ғана талдаған ғылыми зерттеулер кҿп емес.
Мемуаристиканы (мемуар (французша: memorіes, латынша: memorіa – еске алу) деген
мағынаны білдіреді) ҽлем бойынша зерттеуде, орыс ғалымы Л.Я. Гинзбургтың мемуар туралы
зерттеулері ҽдебиетші ғалымдардың зерттеулеріне жол салып берді. Ғалым еңбегінде
мемуарлардың жанрлыҗ табиғаты туралы мҽселелер ғана емес, сонымен җатар автор мен бас
кейіпкердің ҿзара җарым-җатынасы, бейнелеу, суреттеу тҽсілдері җарастырылды.
Җазаҗ ғалымдарының ішінде де мемуарлыҗ жанрға ерекше кҿңіл бҿлген ғалымдар баршылыҗ.
Солардың ішінде осы саланы тереңдете зерттеген ғалым Н.Б.Аҗыш туралы зерттеуді жҿн
кҿрдім.
Аҗыш Нҧрдҽулет Бабиханҧлы (1950 ж.) - жазушы, журналист, жазушылар Одағының жҽне
Журналистер Одағының мҥшесі, филология ғылымдарының докторы, Республикалыҗ жастар
фестиваль «Жігер» халыҗаралыҗ сыйлығының иегері. конкурс жҥлдегері, Җазаҗстан
Республикасы Мҽдениет Министрлігінің Дипломанты [1] жҽне җазаҗ мемуарлыҗ романдарын
(«Җазаҗ мемуарлыҗ романы») зерттеуші ғалым.
Н.Б.Аҗыш – җазаҗ ҽдебиетінде ерекшеленетін ірі тҧлға. Жазушы туралы, ғылыми еңбегі
туралы пікірлер жетерлік. М.Ҽуезов атындағы ҽдебиет жҽне ҿнер институтының ғалымдары
жас җызметкелері «Ғажайып туынды» атты бағдарламада Нҧрдҽулет Аҗыш шығармаларына
талҗылау ҧйымдастырды. Жазушы оҗырмандары жазушының ҽр туындысының ерекше
кҿзҗарастар мен сезімдерге толы бір җҧпия кҥшпен жазылатындығын айтып ҿтсе, енді бірі
шығармаларында жазушының ҽйелдер образын ерекше, кең тыныспен суреттейтінін айтты.
Җазаҗ ҽдебиетінде җарап отырсаңыз, мемуарлыҗ жанрда шығармалар жазған жазушылар
жеткілікті. Біраҗ, оларды толығымен зерттеу ҥлкен ізденістерді җажет етті. Нҧрдаулет Аҗыш
«Қазақ мемуарлық романы» атты ғылыми монографиясы - җазаҗ мемуарлыҗ романдарын
тҧңғыш рет монографиялыҗ тҧрғыдан зерттеген сҥбелі еңбек. Ең бастысы, ҽр мемуарлыҗ
шығармалардың табиғаты, тарихи деректемелік сипаты, жанрлыҗ-пішіндік җырлары
җарастырылды. Мемуарлыҗ шығармалардың тарих, этнография, ҽлеуметтану ғылымдары
бойынша да сілтеме жасауға җажетті дереккҿз екендігі айтылды. Н.Б.Аҗыш бҧл ғылыми
еңбегін осы җалпында ҽдебиет тарихы бойынша җосымша оҗу җҧралы ретінде пайдалануға
болады.
Кітап жалпы оҗырмандарға, ҽдебиеттанушы ғалымдарға, студенттерге, мектеп
оҗушыларына, бір сҿзбен айтҗанда, ҽдебиет саласында еңбек етіп жҥрген барлыҗ ізденушілерге
арналады[2].
Нҧрдҽулет Аҗыш – кҿп ізденетін, жастарға сенім арта білетін, тҧлғалыҗ җасиетімен
халҗына җалаулы, сыйлы дара жан. Оның шығармалары балаларға арналған мектеп
бағдарламасының оҗулыҗтарына енгізілген [2]. Мысалы, 5-сынып оҗушыларына жазушының

109

«Нағыз әже қайда?» деген шығармасы енгізілген. Ондағы ойы «Маҗсатым – җыздарыма
ӛз әжем сияҗты нағыз җазаҗи кейіптегі кейуананы керсету еді» деп түйіндейді. Бҧл ҽңгіме
ҽлеуметтік желіде оҗырмандарға ҧнап, ҿз пікірлерін толассыз білдірді.. ««Нағыз әже җайда?»
әңгімесі җатты ұнады! Керемет! Расында да, нағыз җазаҗи әжелер җазір жоҗ. Шашты бояп,
тирнаҗты маникюр жасап, оны да боп, бетке макияж жасап, тойда билейтін әжелер кӛп. Ал
автор ойлаған әже җазір ӛмірде кездеспейді. Ӛкінішті. Негізі жас келген соң жасҗа лайыҗты
киінген, әже болған дұрыс җой деп ойлаймын», «Бұл әңгіме ӛте җызыҗты болды. Җазір җазаҗи
әжелер азайып барады. Әже мейірімді, аҗкӛңіл, керемет жан мен әжеді җатты жаҗсы
кӛремін.», т.с.с. [3].

Нҧрдҽулет Аҗыштың «Қазақ мемуарлық романы» монографиясы негізінен бірнеше
бҿлімдерден тҧрады. Оның ғаламтор желісінде электрондыҗ нҧсҗасы да бар. «Ұсынылып
отырған еңбек җазаҗ әдебиетінде жаҗсы танымал болған мемуарлык романдармен бірге онша
ауызға алына бермейтін жекелеген туындыларды да зерттей отырып, осы жанрға җатысты
ділгір сауалдарға жауап іздестіреді. Олардың мазмұны мен такырыбындағы ұҗсастыҗтар мен
типтік тұрғыдағы ортаҗ кӛркемдік проблемаларының жүзеге асу жолдарын сараптал,
саралайды. Зерттеу барысында ғылыми корытындылар мен тұжырымдарды жүйелеп
жеткізуде де біршама мән берілген [3]». Мемуарлыҗ шығармалардың җазаҗ ҽдебиетінде, орыс
ҽдебиетінде зерттелуіне тоҗталады. Жҽне де мемуарлыҗ роман дегеніміз не екенін тҥсіндіріп,
аныҗтама береді. «Мемуарлыҗ роман дегеніміз, бір жағынан, тарихи оҗиғаларды, деректерді,
фактілер мен кұбылыстарды кейінгі буынға җаз-җалпында жеткізу болса, екінші жағынан
алып җарағанда, болған шындыҗтың біршама кӛркемделген, эстетикалыҗ мұраттар
тұрғысынан икемделген түрі. Мемуарлыҗ роман халыҗ тарихын мүмкіндігінше ӛмір
шындығына жаҗындата бейнелеуге бейім, оҗырманды ӛзіне тарта алатын җолайлы жанрдың
бірі екендігі айҗындалды. Оның тарихи шындыҗ пен кӛркемдік шындыҗты ұштастыра
отырып, ӛзі бейнелейтін кезеңнің кескін-келбетін жан-жаҗты ашуда атҗаратын рӛлі зор.
Осы тұрғыдан алып җарағанда, бұл жанрда жазылған шығармаларды зерттеп-саралау,
жүйеге түсіріп, белгілі бір җорытындылар жасау омір җажеттілігінен Бір ауыз сӛзбен
түйіндеп келгенде, осы айтылғандардың барлығынан җазак мемуарлыҗ романдарының
әдебиетімізге үстемелеп экелген тарихи- кӛркемдік табыстары дәйектеліп. мемуардың жанр
ретіндегі сипатына айҗындама бірінші. Сӛйтіп туындылар жанрлыҗ белгілері бойынша тӛл
әдебиеттану ғылымымызда алғаш рет топтастырылып. жүйеленіп. Тұтастай зерттелген
җалпында алғаш рет докторлыҗ диссертация деңгейінде ғылыми айналымға түсіп отыр» [4].

Җазаҗ мемуарлыҗ романдарының Кеңес дҽуірі кезеңіндегі бастапҗы ҥлгілері кҿркемдік-
идеялыҗ талаптар тҧрғысынан ҽр кезеңде, ҽр жылдары едҽуір зерттелгенін атап айту керек.
Ҽсіресе, С.Сейфуллиннің «Тар жол, тайғаҗ кешу», С. Мҧҗановтың «Ҿмір мектебі», С. Кҿбеевтің
«Орындалған арман». Мҧстафиннің «Кҿз кҿрген» мемуарлыҗ романдары баспа жҥзін кҿргеннен
бергі дҽуірлерде тҥрлі зерттеулердің нысанына айналып отырды. Олар Б. Кенжебаев, Е.
Ысмайылов, М. Җаратаев, Б. Шалабаев, Т. Нҧртазин, С. Җирабаев, Ш Елеукенов, Х. Ҽдібаев, А.
Нҧрҗатов, Б. Сахариев, Т. Кжіптев, М. Атымов, М. Хасенов, Р. Нҧрғалиев, М. Бекбергенов, M.
Xaзин, Ж. Дҽдебаев, Т. Сыдыков, Б. Майтанов, Җ. Ҽбдезҧлы, Җ. Ергҿбеков, Р. Тҧрысбеков. К.
Мҽдібаева, Б.Сҧлтанова жҽне басҗа да ғалымдардың ғылыми зерттеулерінде талданған.
Аталған туындылар кеңестік җазаҗ ҽдебиетінін кҿрнекті табыстары ретінде бағаланып келе
жатҗандығы да ҽдебиет тарихынан жаҗсы белгілі. Біраҗ таза кҿркем туындылармен бір санатта
җарастырылып келгендікген, олардың мемуар жанрының табиғатына тҽн ҿзіндік белгілері
ерекшеленіп кҿрсетіле җойған жоҗ [4].

Зерттеу барысында ғалым ҿзіне дейінгі ғылыми зерттеулерді саралай отырып, ғалым
мемуарлыҗ романдардың ҿзіндік ерекшеліктеріне тоҗталып, айҗындап кҿрсете білді. Бҧл
жанрдағы шығармалардың ҿзіндік җырларын аша білді. Ол «Халыҗ тарихындағы белгілі бір
тҥйінді де айтулы сҽттерді бейнелеп бере алуында, кейінгі ҧрпаҗ санасына орнымен жеткізе
білуінде», - деп җҧндылығын кҿрсетті.

110

Ҽдебиет саласында җаншама жазушыларымыздың мемуарлыҗ жанрда, соның ішінде роман
жанрында жазылған еңбектерін зерттеу ол ҥлкен ізденісті җажет ететіні сҿзсіз. Җазаҗ
ҽдебиетінің ең ҥздік деген Җ.Ергҿбектің «Сарасҿз»[5], Ҽ.Кҽкенованың «Җазаҗ прозасындағы
Мҧҗтар Ҽуезов бейнесі жҽне шығармашалыҗ тҧлға концепциясы»[6], Б.Җ.Җожахметовтің
«Ҽбділда Тҽжібаев – мемуарист – жазушы»[7], Н.Балтабаеваның «Җазаҗ роман-эссе жанрының
җалыптасу тарихы, оны оҗытудың даралыҗ-дҽстҥрлік ҧстанымдары»[8], Н. Омаровтың «Җазіргі
җазаҗ ҽдебиетіндегі ғҧмырнамалыҗ (автобиографиялыҗ) романдардағы тарихи дерек пен
кҿркемдік шешім (Ҽ.Нҧршайыҗов, М.Мағауин, Җ.Жҧмҽділов романдары бойынша)»[9], секілді
ғылыми зерттеулердің, монографиялардың алар орны ерекше зор.
Пайдаланылған әдебиеттер:
1.kk.wikipedia.org ғаламтор сайтынан
2. adebiportal.kz сайты

3. bilim-all.kz
4. Н.Б.Аҗыштың «Җазаҗ мемуарлыҗ романы» монографиясы, 4-бет
5. Ергҿбек Җ. Сарасҿз. - Алматы, Алматы: ЖШС Җазаҗстанбаспаҥйі, 2013. 572 бет.
6. Кҽкенова Ҽ. Җазаҗ прозасындағы Мҧхтар Ҽуезов бейнесі жҽне шығармашылыҗ тҧлға
концепциясы. Алматы, 2010.
7. Җожахметов Б. «Ҽбділда Тҽжібаев-мемуарист – жазушы»– А., 2010.
8. Балтабаева Н. Җазаҗ роман-эссе жанрының җалыптасу тарихы, оны оҗытудың даралыҗ-
дҽстҥрлік ҧстанымдары. – А., 2016.
9. Омаров Н. Җазіргі җазаҗ ҽдебиетіндегі ғҧмырнамалыҗ (автобиографиялыҗ) романдардағы
тарихи дерек пен кҿркемдік шешім (Ҽ.Нҧршайыҗов, М.Мағауин, Җ.Жҧмҽділов романдары
бойынша. – А., 2010.

ЖАЗУШЫ САЙЫМЖАН ЕРКЕБАЕВТЫҢ АСТАРЛЫ ӘЗІЛ ӘҢГІМЕЛЕРІНІҢ
КӚРКЕМДІК ИІРІМДЕРІ

Мүтиев З.Ж. – филология ғылымдарының кандидаты, доцент,
Мұханбетова Ж.Ӛ. – педагогика ғылымдарының магистрі,

М.Ӛтемісов атындағы Батыс Җазаҗстан мемлекеттік университеті,
Орал җаласы, Җазаҗстан

Җаламы уытты сатирик, талантты жазушы, ҿткір публицист Сайымжан Еркебаев ҽдебиет
ҽлеміне жойҗын екпінмен еніп, табиғаты ерек туындыларымен танылды. Жазушы еңбек жолын
шығармашылыҗпен ҧштастыра білді, ҿмірден кҿрген-білгенін кейіпкерлерінің бойынан іздеді,
талас-тартысҗа толы тағдыр иірімдерінен ҿз туындыларында җорытынды шығаруға тырысты. С.
Еркебаевтың астарлы ҽзілге толы шағын ҽңгімелері җызыҗты мазмҧнымен, тосын оҗиғаларымен
ҿзіне баурайды. Җарымды җаламгер адам бойынан табылатын тҥрлі мінез, міндерді жеңіл
ҽзілмен астарлап, җоғамда болып жатҗан келеңсіз кҿріністер мен орынсыз оҗиғаларды уытты
сатирамен сынап отырады.

Жазушының «Тірісің бе, ҿлісің бе?» ҽңгімесінің: «Мен җазірде җырыҗ бестемін, біраҗ
бҧдан алты жыл бҧрын ҿліп җалғанымды жаҗында есептеп шығардым. Соны җалай есептеп
шығарғанымды ортаға салып пікірлеспекпін» [1, 484 б.] - деп басталуының ҿзі оҗырманның
җызығушылығын тудырып, ҽрі җарай не боларын білуге асыҗтырады. Адам салмағының он
пайызға артуы ҥш жас җысҗартатынын, кҥніне жиырма шылым шегу он жасты кемітетінін,
спортпен шҧғылданбау адам ҿмірін алты жасҗа азайтатынын тізбектеген жазушы тағы сол
секілді деректерді келтіреді. «Егер ҽйеліңмен аптасына бір рет жанжалдасып тҧрсаң, жеті
жасың җысҗарады. Егер газет-журнал, кітап сияҗтыларды диванда, не тҿсекте жатып оҗысаң, екі
жасың җысҗармаҗ. Егер ҥлкен, шулы, дау-дамайлы җалада тҧрсаң, сегіз жасың җысҗарады» [1,
484 б.] - деп келетін җызыҗты ҽрі тың мҽліметтерді жазушы ғылыми тҧжырымдарға сҥйене
отырып жазғанын айтып ҿтеді. Алайда ҽлдеҗашан ҿліп җалдым екен деп онсыз да җысҗа

111

ғҧмырдан баз кешпей, тірі жҥргеннің җадірін біліп, ҿміріңді ҧзарта тҥсуге барынша тырысып,
жаман ҽдеттерден жиреніп, салауатты ҿмір салтын саҗтау керектігін жеткізеді.

«Надандыҗ па, ҽлде...» ҽңгімесінде автор студент кезіндегі естеліктерінің бірімен
бҿліседі. Мектепте бірге оҗыған Орынбасар есімді жолдасымен студенттік шағында кездесіп
җалған олар бірі мекемеде экономист, бірі шет тілдер институтында мҧғалім болып җызмет
атҗаратындыҗтарын біледі. Орынбасар ҿз жҧмыс орнында жастардың ҿте аз шоғырланғанын
алға тартып, досынан җызбен таныстыруды ҿтінеді. Екеуі җыздар туралы біраз кҥлдіргі
ҽңгімелер айтып отырып Орынбасарды тҿртінші курс студенті Катямен таныстырмаҗшы
болады. Җыздың маҗтауын асырған ол Катяның җазаҗша сҿйлей алмайтындығын да айтып
ҥлгерді. Сол мезеттегі Орынбасардың: «Ҿзі җазаҗ болып ҿзі җазаҗша білмейтін адамға җанша
җызыҗсам да, жаҗсы кҿріп, сыйлай алмаймын» [1, 484 б.]- деген терең астарлы, ойлы сҿзі екі
жаҗты да ҥнсіз җалдырады. Ҧлты җазаҗ бола тҧра ана тілінде сҿйлей алмайтындарды автор да
җолдамайды. Ҿмірінде орын алған осы бір оҗиға арҗылы жастарды тілді җҧрметтеуге шаҗырады.

Автордың «Ресторанда шешілген мҽселе» ҽңгімесіне җоғам дертіне айналған жемҗорлыҗ
мҽселесі себеп болады. Ҥлкен мҽселенің бір мысалы ретінде бҧл ҽңгімеде таныс арҗылы
емтиханнан бес алып, оҗуға тҥспек болған җыздың оҗиғасы баяндалады. Мҽселені ресторанға
апарып шешуге тырысҗан Җуанышбай Байғали ҧстазға җарындасы Нҧрсҧлудың бес алуын
җадағалауды тапсырады. « - Ҿй, енді җам жеме, айттым, істеймін, җорыҗпа! – деп Байғали
салалы саусаҗты җолын иығына азар кҿтергендей ҽлсіздікпен тастады да, ыҗылыҗ атып
басҗышпен жоғары кҿтерілді. Фоеге җойылған ҥлкен айнаның алдына кҥндегіше тоҗтап, ҥстіне
кҿз жіберді. Байырғы ҽдеті бойынша ілгек, галстугін бірер сипап, шашының етегін алаҗанымен
бастыруды да ҧмытпастан, ҧзын коридорды бойлап, җолдарында оҗулыҗтары, не сыбырлай
ҽңгіме айтып, не кҿздерін жҧмып, бір формулаларды ҽлденеше рет җайталап, екі җабырғаға
жарыла тҧрған абитуриенттерге мені кҿрдіңдер ме дегендей жалтаҗтай кҿз тастап, емтихан
жҥріп жатҗан аудиторияға җарай беттеді» [1, 488 б.].

Ҿзіне деген асҗан сенімділікпен келісілген ісін атҗаруға кіріскен Байғали жаңылысып
ҿзге җызға «бес» җойғызып җояды. Җарындасының бесін жуып Байғалиды ресторанға
отырғызған Җуанышбай җаншалыҗты шығынға ҧшыраса да, ерлік іс җылғандай кҿңілді жҥреді.
Еш уайымсыз ҥйіне оралған оның җуанышы су сепкендей басылады. Дудыраған шаш, іскен кҿз
ҽдемі ажарын танымастай ҿзгерткен Нҧрсҧлу екі алғанын айтып ағасын шошытады. Ресторанға
тҿлеген аҗшасын ойлап іші удай ашыған Җуанышбай сан соғып җалады. Жазушы бҧл оҗиға
арҗылы ҿтіріктің ҿрге баспасын, җоғамда белең алған жемҗорлыҗ мҽселесінің ҥнемі оң
шешіммен аяҗтала бермесін ескерткісі келеді.

«Ит жетектеген җыз» ҽңгімесінде кейіпкер отбасын җҧрған жарымен алғаш жҥздескен
сҽтін еске тҥсіреді. «Орталыҗ сквердегі бір орындыҗтың ҥстінде газеттер җарап отырғанмын,
алдымнан ит жетектеп җайта-җайта ҿткен бір сҥйкімді җызға кҿзім тҥсе берді. Иті де ит-аҗ екен –
тайыншадай. Жҽне ит менің тҧсымнан ҿткен сайын маған җарай ҧмтылғандай болады. –
Җарындас, итіңіз кісі җаба ма? – дедім оны сҿзге тартпаҗшы ниетпен» [1, 490 б.].

Бейтаныс җызды кҥлдіргі ҽңгімелерімен баурап алған жігіттің ҿзін аҗын ҽрі жазушымын
деп таныстырып, Абайдың ҿлеңдерін ҿз җаламынан туғандай шімірікпестен жырлауы бір
жағынан езуіңді жидырып, кҿңіліңді сергітеді. Җазаҗша тҽрбие алмағанымен, сҥйкімділігімен,
аңҗаулығы, сенгіштігімен кҿзге тҥскен Жаннамен бірге жҥріп кез болған тосын ҽрі җызыҗты
оҗиғаларды да баяндайды. Ҥй болған кездегі кҥнделікті тірлікте орын алған кҿңілді жағдайлар
туралы да сҿз етеді автор.

Җоғамда, кҥнделікті тіршілікте, тҥрлі мінезге, тҥрлі җасиетке ие адамдардың кездесетіні
мҽлім. Оның бір айғағы – жазушының «Таныс жігіт» ҽңгімесіндегі ҿтірікті шындай җылып,
җарапайым адамдарды алдап, айлалы ҽрекет етіп жҥрген кейіпкер Досан Асҗынов. Бір кҿрген
адамын екінші мҽрте кездестіргенде танымай җалатын кемшілігі бар жігіт автобус ішінде ҿзіне
біреудің тесіле җарап отырғанын сезеді. Ҿткен жолғы оҗиғасы еске тҥсіп, тағы да танымай
отырған шығармын деп кҥдіктенген ол бейтаныс адамға амандасып ҧятҗа җалмаудың амалын
жасайды. Ҥй іші, бала-шағасының амандығын сҧрасҗан соң жҧмыс орнында ҿзгеріс болған-

112

болмағанын білмекші болған жігіт җарсы алдындағы еңгезердей, ҽдемі киінген адамның
КазОдежторг-тің бастығы екендігін естиді. Жазушы сол сҽттегі жігіттің ішкі ойын астарлы ҽзіл
арҗылы жеткізеді. «Мен җатты састым. Ол жерде менің бҧндай танысым жоҗ сияҗты еді. Біраҗ
бір мыҗты екенін сездім, ҥстіндегі инеден шыҗҗандай жаңа киімдері кім екенін айтпай-аҗ паш
етіп тҧр. Сол жерде ҽйелімнің «жаҗсы пальто алып бер» деп җыңҗылдап жҥргені есіме тҥсті де,
«бҧнымен дҧрыстап танысып алайын» деп ойладым» [1, 496 б.].

Ескі танысындай ҽңгімеге тартып ҥйіне кешкі астан дҽм татуға апарған жігіт Досан
Асҗыновтың асты-ҥстіне тҥседі. Ҽйелі Нҽсіп җҧдайы җонаҗтың келбеті, дене бітіміне, ҥстіндегі
җымбат, асыл киімдеріне җарап кҿңілі жайланады. «Кҿзді ашып-жҧмғанша ас та даяр болды.
Нҽсіп жайнаң җағып жҥгіріп жҥр. Ҥстіндегі жаман халатын той-думандарға киетін жаҗсы
кҿйлегіне җашан ауыстырып ҥлгергенін де білмеймін. Дастарҗан ҥсті неше тҥрлі тағамнан
толып кетті, араҗтың да неше тҥрі бар. «Ойпырмай, бас жазуға бір жҧтым табылмайтын еді,
бҧның бҽрі җайдан шыҗты?» - деп таңданып отырмын. Аҗ жаулыҗты шампан да, сҧңғаҗ бойлы
астаналыҗ та, жҧлдыздары жарҗыраған коньяк та тҧр» [1, 498 б.].

Ҥй иелерінің җолпаштағанына кҿңілі кҿтерілген бастыҗ киім-кешектің тҥр-тҥрін алуда
еш мҽселе болмайтынын айтып жиған-тергендерін сол мезетте беруге даяр болып отырған
екеуіне таңданумен болады. Кетер кезде пальтоның җҧны деп жинап жҥрген аҗшаларын ҽлгінің
җалтасына салып жіберген екеуі екеуі сонша сенген адамдарының нағыз алаяҗ екенін сезген де
жоҗ.

Автор осы бір ҽзіл ҽңгімесі арҗылы җоғамда адамдардың іші бауырына кіріп, жылы
сҿздерімен баурап җолындағы барын алып кететін ҽккілер мен біреудің сырт келбетіне, жҥріс-
тҧрысына җарап сене җалатын аңғал жандардың кҿп кездесетінін жеткізуге тырысады.

«Жаҗында бір ҽңгіме жаздым да, ертеңіне ҿңдеп, машинаға басып, бір газеттің ҽдебиет
бҿлімінде отырған редакторға алып бардым» [1, 501 б.] -деп автордың җызыҗты оҗиғасы арҗау
болған «Ҽңгіме» атты шағын туындысы бастау алады. Кҿлемі жарты баспа табаҗҗа жетер-
жетпес ҽңгімесін бас редакторға алып барған оның он жыл бойы том-том романдар басудан мезі
болған директордың жеке бір кітап җылып шығарамыз деп җуанғанына таңҗалады. Жолының
болғанына кҿңілі кҿншіген кейіпкер кейінгі уаҗытта жазушылардың бір-бірімен жарыса роман
жазып жатҗанына езу тартады.

Жазушының «Ҥш жҥз грамм» ҽңгімесі кейіпкердің ҿзі айтҗандай биік мансап пен
масҗаралыҗтың арасы бір-аҗ җадам екендігіне кҿз жеткізеді. Ащы сусынның буына алданып
кҿшеде тҥнеп шыҗҗан, онысымен җоймай, су жаңа жапондыҗ кҥртесінен, җымбат сары
портфелінен, алтын перолы җытай автоҗаламынан, саҗиналы җорҗор, галстук, җалпаҗ, бағалы
сағатынан айырылған азамат бҥкіл дҥниеде мҽн де, мағына да җалмағандай кҥйінеді.
Есеңгіреген кҥйі газеттің бҿлім меңгерушісі Мҧратбайдың ҥйіне келген ол болған жағдайды
тҥсіндіріп, мастыҗпен тоналғанын айтады. Кейіпкердің жан айҗайы кейде аяушылыҗ сезіміңді
тудырып, кейде еріксіз езуіңді жидырады. «Бҽрінен бҧрын ҥстіне жиырма сом беріп алған
курткам җымбат еді, енді ондай куртканы җолға тҥсіру җайда! Тҥк җалдырмапты,
жылтырағанымның бҽрінен жҧрдаймын. Сағат җандай еді, бҥкіл Алматыдан таба алмай
Ленинградтан алғызып едім. Җҧртты олар мені, җҧртты. Портфелімді тірі жанға ҧстатпайтын
едім ғой. Бес жыл җысы-жазы җолымнан тастамағанда, діні җҧрамап еді. Җорҗорымды
айтсайшы. Жоҗ җой, бҥкіл Одаҗта жоҗ җорҗор ғой, Меделбек Германиядан ҽкеліп беріп еді.
Ҽйелім енді ҿлтіреді, мен сорлыда җай бір сҿзге тҥсінетін есті ҽйел бар» [1, 504 б.] - деп
зарлайды келіп таптырмас асылдарынан айырылған кейіпкер. Ҿзін сорлыға теңеп, бҥгінін
җаралы кҥн санап отырған ол араҗты кҿрген кезде ҿзгеріп сала береді. Маңдайы жіпсіп,
җҧрысҗан терісі жазылуға айналған оның ҽңгімесі де, ойы да басҗа бағытҗа бҧрыла бастайды.

Автор кейіпкерінің ендігі кҥйін суреттеуде астарлы ҽзіл, жеңіл юмор пайдаланып
тапҗырлыҗ танытады. «Киім деген, не тҽйірі, шҥберек емес пе? Курткамның да ҽдемі тҥгі де
жоҗ, толған замок, ҧнамайтын. Портфель?! Бес жыл ҧстадым, җызығын кҿрдім, жарайды, җҧнын
аҗтады! Мен ҿзімді сыйлаған адамның җҧлымын, тҥнде бір жауым тонады, бҥгін бір досым
сыйлап отыр, осыдан артыҗ маған не керек... Ҿмірдің жамандығын жаҗсылыҗ, арамдығын

113

адалдыҗ компенсация жасайды. Ҿй, сҿзді җой, җорҗор деген не, тек аты ғана, жаҗында Меделбек
Германияға тағы жҥреді, маған җорҗор ҽкелмегенде, не ҽкелер дейсің, ол тиындыҗ җҧны жоҗ
нҽрсе ғой. Біздің ҽйел аҗылсыз емес, сҿзге тҥсінеді, есі бар. Жҧмыр жерді де аралаған жҧмыр
бас ҽлі талайды кҿреді... бҽрі чепуха, ҿмір деген біз ойлағандай сҥреңсіз емес» [1, 505 б.].

Тентек судың адамға кҥш бітіріп, ҿмірін жеңілдетіп җоятынының бір мысалын осы
оҗиғадан-аҗ аңғаруға болады. Ащы судың ҽсері тарҗаған соң кейіпкеріміз җандай кҥйге тҥсер
екен деген сауал бізді де ынтыҗтырып җояды.

«Кімнің баласысың?» атты Алдармен ҽңгімесінде автор кең байтаҗ җазаҗ даласының кей
аудандарына ҿзге ҧлт ҿкілдерінің есімін беріп җойғандығына ҿз кҿзҗарасын білдіреді.
Талдыҗорған облысының Андреев, Панфилов, Киров, Гвардия аталатын тҿрт ауданынан келген
балалармен кішігірім сҧхбат жҥргізген Алдар җҧйтҧрҗы ҽрі зілді сҧраҗтарымен тығырыҗҗа
тірейді. Мысалы Жетісудағы кҿне җалалардың бірі Жаркентке Панфиловтың атын не себеппен
бергенін балалар да білмейтінін сезген Алдар оның ол мекенде дҥниеге келмегенін де, ол жерде
ҿлмегенін де, сіңірген еңбектері де жоҗтығын айтып, оған жазыҗтыларды табу җажеттігін
жеткізеді. «Кҿрдіңдер ме, облыстарыңдағы оншаҗты ауданның тҿртеуі жат жҧрттың есімінде.
Ал, Жетісу, негізінен, бҥкіл җазаҗтың ҿніп-ҿскен алтын бесігі болып есептелінеді. Сонда сендер
кімнің бесігінде тербедліп ҿстіңдер? Андреевтің, Кировтың, Панфиловтың, Гвардияның
бесігінде тербеліп ҿстіңдер. Ҿздерің ойлаңдаршы, айтар ауызға ҧят емес пе?» [2, 507 б.].

Җазіргі ҽкімдерін тҥп етектен ҧстаса кінҽлілерді табуға боларын, заман ҿзгергенімен
оған адамның да ҥлесі барын жеткізеді. Җазаҗ жерінің атын иеленуге шҿп басын да
сындырмағандардың, елеулі җызмет җылмағандардың җаҗысы жоҗ деп есептейді.

Ҧлт аҗыны Җадыр Мырза-Ҽли жазушының шеберлігін, кҿркем шығармаларының
ҿміршеңдігін айта келе, «Сайымжан нағыз жазушы еді» [3] - деп баға береді. Жаңа заман
адамдарының іс-җимылын, болмыс-бітімін, җоғам бейнесін ҿзінше ҿрнектеген табиғаты ҿзгеше
Сайымжан Еркебаевтың шығармашылыҗ мҧрасы шынайылығымен җҧнды, кҿркемдігімен асҗаҗ,
мағыналығымен дараланып тҧрары сҿзсіз.
Пайдаланылған әдебиеттер:
1. Еркебаев С. Ҥш томдыҗ шығармалар жинағы. 3-том. Повестер, ҽңгімелер жҽне сыҗаҗтар. –
Алматы: Ҿлке, 2005. – 560 б.
2. Еркебаев С. Кімнің баласысың? 2017 жыл, 10 маусым. https://turkystan.kz/article/4909-
sajymzhan-ercebaev-kimninbalasysyn-angime
3. Мырза-Ҽли Җ. Кітапта: Еркебаев С. Ҥш томдыҗ шығармалар жинағы. 3-том. Повестер,
ҽңгімелер жҽне сыҗаҗтар. – Алматы: Ҿлке, 2005. – 560 б.

Abstract.
The article analyzes the humorous stories of Saiymzhan Erkebaev, an outstanding
representative of literary study of local lore, a talented writer, and satirist. The author considers the
writer‟s ability to convey important social problems in a society with a touch of humor and sharp
words.

114

TÜRKÇEDE ZARFLAR ÜZERİNE

Muhammed Fatih ÖNER, Нийде Ӛмер Халисдемир
университеті, 3-курс, ТҮРКИЯ.

Ғылыми жетекшісі – ф.ғ.к., җауымд. проф. Оданова С.А.
Алматы, Җазаҗстан

Тҥріктің классикалыҗ грамматикасында шекаралары толыҗ ашылмаған
тҧжырымдамалардың бірі – конверттер. Конверттің функциясы туралы біздің
грамматикаларымыздың арасында ҧҗсастыҗтар бар, біраҗ бҧл идеяның жаҗын болуы да
конверттің грамматикалыҗ функцияларын җаншалыҗты кҿрсететініне дҽлел бола алады.
Җҧрылымы мен семантикасы тҧрғысынан біздің грамматистеріміздің ҽр тҥрлі ойлары болуы,
сҽйкесінше конверттің җҧрылымында ҽртҥрлі морфологиялыҗ элементтерді кҿрсетуі осы
тҧрғыдағы даудың негізін җҧрайды. Бҧл маҗалада конвертті грамматикалыҗ сынып ретінде
функция, җҧрылым жҽне семантика тҧрғысынан бағалау арҗылы тҥрік тілінде осы ҧғымның
классикалыҗ мағынасына жаңа ҿлшем енгізуге тырысамыз. Осы жаңа тҥсініктеме жасаған
кезде конвертсынып ретінде біз функция, семантика жҽне җҧрылым таҗырыптарында
җарастырамыз.

Fonksiyon
Bilindiği gibi klasik gramerlerimizde zarfın fonksiyonu için genel olarak "cümle içinde bir fiili,
bir sıfatı veya bir baĢka zarfı açıklayan, o kelime ve kelime gruplarını tavsif eden kelimelerdir" ifadesi
kullanılır. Türkçe'nin belli baĢlı gramer kitaplarında bu konuda az çok bir fikir birliği vardır6. Fakat
Banguoğlu zarflar için sadece sıfat ve fiileri açıklayan bir kelime sınıfıdır diyerek diğerlerinden
ayrılır ama zarfların zarfları niteleyememesinin sebebi konusunda da bir fikir ileri sürmez. Türkçe
gramerlerin büyük ölçüde ders kitabı olarak hazırlanması sebebiyle öğrencileri teorik meselelerle
boğmamak için genelolarak, gramercilerin yaptıkları sınıflamalar konusunda, enine boyuna tartıĢtıkları
görülmez7. Fakat bu haliyle bile zarf kavramını Türk dilbigisinde fonksiyon bakımından yeniden
tanımlamaya ihtiyaç vardır.
Zarfların.sadece sıfat, zarf ve fiilleri bir kelime olarak açıklaması Türkçe dilbilgisindeki diğer
gramer sınıflarını açıklayan kelime ve kelime gruplarının oluĢturacağı ayrı bir gramer sınıfının
kurulmasını gerektirecektir. Yani klasik dilbilgilerinde isimleri açıklayan kelimeler ve kelime grupları
sıfat sınıfını, sıfatları, diğer kelimeleri iĢaret eder.

6 Doğu Akdeniz Üniv. Fen ve Edebiyat Fak. Türk Dili ve Edebiyatı Bölümü Öğretim Üyesi
Bkz. Jean Deny, Türk Dili Grameri (Osmanlı Lehçesi), Terc. Ali Ulvi Elöve, Maarif
Vekaleti Yay., İstanbul, 1944, s. 234 v.d; Muharrem Ergin, Türk Dil Bilgisi, 14. baskı,
İstanbul, 1986. s. 258 v.d; Tahsin Banguoğlu, Türkçenin Grameri, 4. Baskı, Ankara, 1995. s.
371 v.d; A. Cevat Ernre, Türk Dilbilgisi, TDK Yay., Cumhuriyet Matb., İstanbul, 1945. s.

358 v.d; G. L. Lewis, Turkish Grammar, Oxford, 1967. s. 193 v.d; Robert Underhill, Turkish
Grammar, Sixth Printing, The MIT Press, Cambridge, Mass., 1990.s. 377 v.d.

7 Bilindiği gibi Türkçenin ilk gramer kitapları Tanzimat hareketiyle halkın eğitiminin
geliĢtirilmesiiçin baĢlatılan okulları yaygınlaĢtırma ve ders kitabı yazma çalıĢmaları içinde o
dönemin çoğunlukla yazdıkları konularda uzman olmayan aydınları tarafından meydana
getirilen okul kitapları arasında çıkmıĢtır. Bu aĢamada yazılan ilk çalıĢma Fuat PaĢa ve
Ahmet Cevdet PaĢa'nın Katidid-i Listinı Osmanl'sidir. Arapça gramer tasnifine uygun
olarak yazılan bu eserde Arapça dilbilgisinde olmadığı için doğalolarak burada da zarf sınıfı
yoktur. Bu eserden sonra yazılan dilbilgisi kitapları da uzun yıllar aynı yolu izlemiĢ, daha
sonra Hüseyin Cahit, Fransız gramer tasnifine uygun olarak yazdığı ders kitabında zarflara
bir kaç sayfa ayırmıĢtır. Fakat bu gramer sınıfı üzerine açıklayıcı ve yorumlayıcı herhangi bir
çalıĢma yapmamıĢtır. Onu izleyenler (F. Köprülü, A. C. Ernre, Ahmet Rasim, v.b.) zarfı
benzer bir biçimde ele almıĢlardır.

115

a. Zarflar sıfatları açıklar: Her yıl Girne'yi pek çok turist ziyaret eder.
b. Zarflar anlamca kendi sınıfından kelime ve kelime gruplarını yani diğer zarfları
açıklar: Müge iĢe hayli erken baĢladı.
c. Zarflar cümlede esas olarak fiilleri açıklar: Zeynep derse geç geldi.
d. Zarflar fiilimsileri açıklar: Mastarları açıklar: çocuğun o kadar gülmesi herkesi ĢaĢırtı.
Sıfat-fiilleri açıklar: Futbolu iyi oynadığımızı söyleyebilirim. Zarf-fiilleri açıklar: Böyle
gezinerek bir yere vararnazsın. Bağ-fiilieri açıklar: Aniden vurup kaçtı.
e. Cümleleri açıklar: Bağımsız cümle: Galiba Ahmet ders çalıĢıyor. Bağımlı cümle: Çocuk
topa öyle bir vurdu ki mutlaka camları indirdi sandık.
Sonuç olarak diyebiliriz ki fonksiyon bakımından zarflar sıfatları, diğer zarfları, fiilleri,
fiilimsileri ve cümleleri açıklayan, belirten, onların anlamları geniĢleten veya daraltan kelime veya
kelime gruplarıdır.

Semantik
Zarflar yukarıda gösterdiğimiz gramer sınıflarını geniĢ bir perspektif içinde açıklarlar. Zarflar
bu sınıfları yer, zaman, tarz ve benzerlik, sebep, sonuç, amaç, derece ve azlık-çokluk ve Ģart
bakımlarından açıklar. Bilindiği gibi özellikle fiil çekim eklerinin kendi semantiği içinde zamana ve
duruma bağlı bir takım açıklayıcı niteliği vardır. Özellikle fiil zamanları (tense) ekleri fiilleri cümle
içinde zaman bakımından bir yere kadar açıklar. Gene aynı Ģekilde dilek kipi (mood) ekleri fiili cümle
içinde tarz bakımından nitelemeye çahĢır. Fakat bu açıklamalar genel bir mahiyettedir. Onların iç ve
dıĢ görünüĢlerini, sebep-amaç-sonuç geliĢimini, azlık-çokluk derecesini, Ģiddetini, kaynağını ve
Ģartlarını anlamı sınırlayarak veya açarak, olumlu, olumsuz veya soru yoluyla hep zarflar açıklar. Buna
göre zarflar cümlede Ģu anlamlarda bulunurlar:
Zaman: Yazın geleceğim. Geldiğin zaman beni bulamayabilirsin.
ġart: Çalışırsan kazanırsın.Yer ve yön: Yukarı çıktı, aşağı indi. Bana doğru gel. Tarz ve benzerlik:
Öyle yapma. Dürüst çalıĢ. Ali gibi yap. Sebep: Çalışamadığım için bu sınavdan pek ümitli değilim.
Sonuç: ÇalıĢmadım. bu yüzden sınıfta kaldım.
Amaç: Okula gidebilmek için bütün yaz para biriktirdim.
Derece, azlık-çokluk: Çok çalıĢtım, hiç baĢararnadım.
Cevap; red veya tasvip: Evet, geldi. Hayır, böyle olmadı.

Buna göre zarflar açıkladığı kelime sınıflarına zaman, şart, yer/yön, tarz/benzerlik,
amaç/sebep/sonuç, derece/azlık/çokluk, cevap/red/tasvip bakımlarından anlam belirginliği kazandırır.

Yapı
Zarfların ısım dıĢında bütün cümle unsurlarını açıklıyor olması yani çok geniĢ bir fonksiyona
sahip bulunması bu fonksiyonlara sahip birçok gramer yapısını bir anda zarf sınıfına sokar. Esasen zarf
bir anlam sınıfıdır. Türkçe'de zarfın standart bir yapısı yoktur. Sıfatlar, çekim ekleri, tekrar grupları,
edatlar, son çekim edatları, zarf-fiiller ve sıfat-fiiller cümlede zarf olarak görevalabilirler. Bu bakımdan
Türkçe'deki belirli sayıda basit zarflar dıĢında birçok morfo-sentaktik yapı zarf anlamlarını üstlenirler.
Bu durum Türkçe'de zarfın ne kadar zengin imkan ve Ģartlara sahip olduğunu ortaya koyması
bakımından ilgi çekicidir. Ayrıca Arapça ve Farsça bazı zarf eklerinin de Türkçe'de kullanılıyor olması
bu gramer sınıfının Türkçe'de çok geniĢ bir yapıya sahip olduğunu bir kere daha ortaya koyar. Buna
göre aĢağıdaki gramer yapıları cümle içinde zarf olarak görev yapar:
a. Gerçek zarflar: Bu zarfların sayısı sınırlıdır. Dün, bugün, şimdi, orası, burası, içeri,
dışarı, şöyle, böyle, öyle, nasıl, nerede, niçin, vb.
b. Sıfatlar: Sıfatlar cümle içinde fiilleri ve zarf görevindeki sıfatları ve zarfları açıklayarak zarf
görevini yüklenirler: Ali iyi çalıĢtı. Tevfik çocuklarına tatlı sert davranır. Bütün bu velveleden sonra
derse bir güzel geç kaldım.
c. Çekim eklerinin kalıplaĢması yoluyla isim soylu kelimeler cümle içinde zarf olarak görev
yaparlar: Çıkma hali (ablatif) eki: Kar aniden bastırdı. Çıkma ve yönelme haliyle zarf grubu olarak:
Fiyatlar günden güne yükseliyor. Bulunma (locatif) haliyle: Günde bir kiĢi ders anlatacak. EĢitlik
(equatif) haliyle: Önce yağmur yağdı. Küçültme (dimunitif) ekiyle: Azıcık gül, vb.

116

d. Arapça -an z' en ekiyle çoğu Arapça asıllı isimler zarfa dönüĢtürülür: Hakikaten bu iĢ pek
zormuĢ. İsmen tanıyorum. Bu insanları nadiren görürüm.

e. Farsça -ane eki bazı Arapça ve Farsça kelimeleri zarflaĢtırır: Şahane oldu. Acizane fikrimi

beyan ederim olur biter.
f. Ġsim grupları çekim ekleri alarak zarf görevinde bulunur: Bilgi bakımından Rıza daha

üstündür. Benim nazarımda bütün öğrenciler eĢittir, Onun önünde kimse yoktu.
g. Tekrar grupları zarf görevinde bulunurlar. Ġki isim soyunun tekrarıyla: Parça parça sattı.

Ağır ağır gitti. Erken erken gelme. Sakın sakın kimseyi incitme. Ġki zarf-fiilin tekrarıyla: Yürüye
yürüye yoruldum. Yaza yaza yoruldum. Durup durup bunu söyleme. EĢanlamlı kelimelerin tekrarıyla:
Yorgun argın seni dinleyemem. Sağ salim geldiler. Zıtanlamlı kelimelerin tekrarıyla: Gece gündüz seni
düĢünüyorum. Buraya gele gide yoruldum. Bilip bilmeden birĢey söyleme. Ses taklidine ve 'falan'a
dayalı tekrarlarla: Yüreğim güm güm vurdu. Ali geç meç kalmadı. ĠĢler ileri mileri gitmiyor. Dışarı
falan çıkmadı, vb.

h. Edatlar zarf olarak kullanılabilir: Meğer çocuklar ne kadar zekiymiĢ. Belki sen de gelirsin.
Çünkü bu iĢler hep böyle.

ı. Son çekim edatları cümlede zarf olarak görevalırlar: Kocaman adam bir çocuk gibi ağladı.
İpek için bir eĢarp aldım. Defterini resimlerle süsledi.

i. Zarf-fiiler cümlede zarf olarak görevalırlar. Hatırladıkça tepem atıyor. Görmeden bir Ģey
söyleyemem. Konuşarak yürürüz. Seni iyi bir insan olarak tanımalılar8.

j. Sıfat-fiiller yalnız baĢlarına veya bir sıfat-fiil grubu içinde zarf olarak kullanılabilir: Ağaçları
kurumuş buldular. Eti çok pişmiş sever. Bizi üzülmüş görmesinler. Sende para olduğu zaman bizi
tanımıyordun,vb.

k. Yardımcı cümleler zarf görevinde bulunabilirler: Ne zaman ki Ali'yi tanımıyorum dedi
meseleyi anladım. Öyle yaptı ki ĢaĢırdık kaldık. Kendini öyle tanıttı ki sanki hiç bir Ģey bilmiyor
sandık. Öyle boğuk konuştu ki hiç bir Ģey anlamadım. Şu işin garipliğine bak ki herkes bir anda çekip
gitti. Çok sert olma ki öğrenciler senden korkmasın. ġart yardımcı cümlesi zarf görevinde bulunur:
Okursan anlarsın. Eğer biraz düşünürsen bulursun. Bir kere okudun mu bir daha unutmazsın. vb.

Result

Envelopes are a very important class of Turkish grammar based on meaning. This importance

arises from the fact that the envelopes explain all grammatical units in grammar except the names in

various ways. The definition of envelopes, as described in our classic grammars, is narrow and this

definition can be further expanded. Envelopes describe adjectives, other envelopes, verbs, as well as

verbs, and the entire sentence. In Turkish, there are no real envelope attachments seen in some other

languages. The fact that envelopes show a wide range of meaning and function features causes them

to emerge in a wide variety of grammatical structures. Thus, inflectional suffixes, adjectives, verbs

and auxiliary sentences take on the functions of the envelope and envelope function within the

sentence.

Bibliyografya.
1. Abdullayev, E., Seyidov, C, Hesenov, A, Müasir Azerbaycan Dili; Sintaksis, Maarif
NeĢriyyatı, Bakü, 1972.
2. Ahmet Rasim, Tecrübeli Sarf Kanaat Kütüphane ve Matbaası, Ġstanbul, 1923.
3. Ahmet Cevdet, Katidid-i Listin-ı Osmani, Ġstanbul, 1898.
4. Aslanov, A E. (Redaktör), Azerbaycan Dilinin Sintaksisine Dair Tedgigler, Azer-
baycan Ilimler Akademiyası NeĢriyyatı, Bakü, 1963.
5. Banguoğlu, Tahsin, Türkçenin Grameri, 4. Baskı, TDK Yay., Ankara, 1995.
6. Deny, Jean, Türk Dili Grameri (Osmanlı Lehçesi), [Tere. Ali Ulvi Elöve], Maarif

Vekaleti Yay., Istanbul, 1944

8 Zarf-fiilerin Eski Anadolu Türkçesindeki fonksiyonları için benim Harvard Üniversitesi

doktora tezime bakılabilir. Bu eser tez olarak yayınlandı: Fikret Turan, Old Anatolian

Turkish: Syntactic Struciure, UM! Company, Ann Arbor. 1996.

117

7. Emre, A Cevat, Türk Dilbilgisi, TDK Yay., Cumhuriyet Matb., Ġstanbul, 1945.
8. Ergin, Muharrem, Türk Dil Bilgisi, 14. Baskı, Boğaziçi Yay., Ġstanbul, 1986.
9.Grenbech, K., Der Türkische Sprachbau, Kopenhagen, 1936. [Türkçe Tercümesi],
Mehmet Akalın, Türkçenin Yapısı, Türk Dil Kurumu Yay., Ankara,1995.
10. Hüseyin Cahit, Türkçe Sarfü Nahu, Tanin Matbaası, Ġstanbul, 1920.
11. Kononov, AN., Grammatika Sovremennogo Turetskogo Literaturnogo Yazıka, Moskova,

1956.

12. Lewis, G. L., Turkish Grammar, The Clarendon Press, Oxford, 1967.

13. Matthews, P. H., Morphology: An Introduction to the Theory of Word-Structure,

Cambridge Univ. Press, Cambridge, 1974.,Syntax, Cambridge Univ. Press, Cambridge, 1981.

14. Palmer, F. R., Mood and Modality, Cambridge Univ. Press, Cambridge, 1986.
15. Quirk, Randolph, ve diğerleri., A Comprehensive Grammar ofthe English Language,

Longman, London and New York, 1985.

16. Turan, Fikret, Old Anatolian Turkish: Syntactic Structure, UMI Company, Ann Ar-

bor, 1996.

17. Underhill, Robert, Turkish Grammar, Sixth Printing, The MIT Press, Cambridge,

Mass., 1990.

ҚАЗАҚ ТІЛІНДЕГІ ЭТНОӘЛЕУМЕТТІК АТАУЛАРДЫҢ ЕРЕКШЕЛІГІ

Рабаева А. О. – Абай ат. ҖазҰПУ, 1-курс магистранты,
Ғылыми жетекшісі – Җоҗанова Ж.А. ф.ғ.к., аға оҗытушы

Алматы җаласы, Җазаҗстан
Җазіргі таңда этнолингвистика мен этноәлеумет термині этнография жҽне этнология
терминдері саҗталған жерде җолданылады, ал дербес ғылыми сала ретінде жобалау кезеңінен
ҿтіп жатыр. Термин кең жҽне тар мағынада җолданылады. Этнолингвистика сҿздің кең
мағынасында – бҧл этностыҗ топ пен тілдің җарым-җатынасын оның барлыҗ тҥрлілігінде
зерттейтін ғылым. Саласы гуманитарлыҗ білімнің социолингвистика, психолингвистика,
этнология, этнография, фольклор, мифология, поэтика сияҗты салаларымен җиылысады.
Кең мағынада, ол тіл мен этностардың ҿзара іс-җимылының барлыҗ саласын җамтиды,
тар мағынада этнолингвистика ретінде җарастырылады, жҽне тіл мен рухани мҽдениеттің,
халыҗ шығармашылығы мен халыҗтыҗ менталитеттің араҗатынасын зерттейтін тіл білімі
бҿлімі.

Еліміз егемендікке жетіп, тоталитарлыҗ җҧрсаудан шыҗҗаннан бері ата-
бабаларымыздың бай рухани мҧрасын, халҗымыздың тілдік шығармашылығын жан-жаҗты
зерттеуге, ғылыми тҧрғыдан бағалап, саралауға мол мҥмкіндік туды. Халҗымыздың ғасырлар
бойы жинаҗтаған ҿмір тҽжірбиесі, адами ізгіліктері мен рухани җҧндылыҗтары, җоғамның
ҽлеуметтік сипаты, сҿйлеу ҽдеби принциптері, жалпы этнологиялыҗ кеңістігі туралы тҥсініктері
ҧлтымыздың җазынасы - оның тілінде, тілдік җҧрылымдарында кҿрініс тауып, саҗталып,
жинаҗталған. Кеңес Одағы тҧсындағы идеологиялыҗ шектеулерге байланысты җазаҗ җоғамында
ежелден җалыптасҗан ру-тайпалыҗ җҧрылым, генеалогиялыҗ, ата тек бастауларына җатысты
аҗпарат ескінің сарҗыншағы, феодалдыҗ –буржуазиялыҗ идеологияның җалдығы деген
біржаҗтама кҿзҗарас болғандығы белгілі. Җазіргі кезеңде ҽлемде җалыптасып отырған геосаяси
жағдайда халыҗаралыҗ җауымдастыҗ тарапынан елімізге, оның ҿткен тарихы мен мҽдениетіне,
тіліне деген җызығушылыҗ артып келеді. Тілде кҿрініс тапҗан халыҗтың рухани
җҧндылыҗтарын тану арҗылы оның болмысын, табиғатын, ҿзін тануға жол ашылмаҗ. Җазаҗ тілі
ру-тайпалыҗ җҧрылымының таксономиялыҗ деңгейлерін белгілейтін ҧйымдасу ерекшелігін,
жалпы җазаҗ халҗы этникалыҗ этноэлеуметтік дҽстҥрлі терминдер мен атауларға бай, олар: ру,
тайпа, жүз, арыс, алаш, үрім- бұтаҗ, ел, сүйек, тұҗым, жеті ата, аталас. Ежелгі алаш, жҥз,
ру, тайпа т.б. этноҽлеуметтік җҧрылым атаулары җоғамдыҗ-иерархиялыҗ җатынастар кҿрсеткіші
ретінде җазаҗ халҗының ғалам бейнесінде рухани-моральдыҗ җҧндылыҗтар жҥйесінде

118

тҧраҗталған. Ҿз кезегінде аталған этнолексемалар мен ҿзге де ата, тек, тұҗым, ел, жұрт т.б
сынды атаулар җазаҗ тілінің фразеологиялыҗ, паремиологиялыҗ җорында, сҿз оралымдарында,
аҗын- жыраулар шығармалары мен эпостыҗ фольклор мҽтіндерінде кҿрініс тапҗан.

Шежіре, ата тек тарату, ру аралыҗ таксономиялыҗ деңгейді белгілейтін дҽстҥрлі
этникалыҗ ҽлеуметтік җҧрылым мен оның атаулары аҗын-жыраулар шығармаларында ертеден
бастап сҿз болып, осы кҥнге дейін кҿбіне тарихшы- этнографтар тарапынан зерттеліп келеді.
Оларға: Н.Аристов, С.Ибрагимов, М.Мҧҗанов, В.Востров, Х.Арғынбаев, С.Зиманов,
С.Толыбеков, Х.Ҽділгереев, Җ.Халид, М.Жҥсіп, Ш. Уалиханов секілді зерттеушілерді
жатҗызамыз. Тілшілер арасынан тиянаҗты тҥрде җазаҗ этнонимиясы, этникалыҗ җҧрылымы
атауларымен айналысҗан С.Аманжолов, І. Кеңесбаев, Ғ.Мҧсабаев, Ҽ. Җайдар, Т.Жанҧзаҗов,
Е.Җойшыбаева, Ҽ.Абрахманов т.б сынды ғалымдардың есімін атауға болады.

Җазаҗ тіліндегі дҽстҥрлі этноҽлеуметтік атаулардың тарихи –терминологиялыҗ сипаты.
Җазаҗ этнонимиясы – ҧлттыҗ шежіренің җҧрамдас бҿлігі. Җазаҗтың этнонимдік жҥйесі бастау
алатын алып рухани арна, ата – бабамыздан сан ғасырлар бойы асҗан ҧҗыптылыҗпен ҧрпаҗтан
ҧрпаҗҗа жалғасын тауып жеткен мол җазына – ҧлтымыздың тҿл шежіресі. Шежіре ҽр адамның
жоғын тауып береді, ата-бабасының ҿрлігін, ерлігін, тектігін, ҿз мҥддесін ҧлт мҥддесіне
җатыстырған жандар екендігін кҿрсетеді. «Бҿлінгенді бҿрі жейді», «жҥз» деп бҿлініп
жҥргендердің «жҥзі кҥйсін», «жҥзі җара атасын» деген-ді.

Шежірені җазаҗ ру, тайпаларының, хандардың, тарихта белгілі җайраткерлердің ата
тегін таратуға байланысты генеалогиялыҗ схема. Жалпы, шежіре, генеалогия сҿздерінің тҥрлі
кҿздерде берген аныҗтамаларында біркелкілік жоҗ, кейбіреуі ыҗшам тҥрде берілсе, җайсыбір
нҧсҗаларда толығыраҗ тҥсініктемелер келтірілген. Ономаст-ғалым Т.Жанҧзаҗ шежіре сҿзіне
җатысты: «... шежіре дегенатау мен ҧғым негізгі басты тайпадан соңғы руға дейінгі аралыҗты
җамтитын, сол таралымды ғана кҿрсететін нҧсҗа деп білуіміз керек сияҗты. Ал рудан кҥні
бҥгінге дейінгі ата җуып тарату – ҽрбір адамның ата – бабасының , атасы мен ҽкесінің аты-
жҿнін ҧрпаҗ дамуын кҿрсететін тектік кесте ғана. Сондыҗтан оны шежіре деуден гҿрі тектік
кесте деп атау дҧрыс сияҗты», -деген ой айтады [1.11 б.].

С.Ожеговтың сҿздігінде: генеалогия – 1. Тарих ғылымының жеке ҽулеттердің шығуы
мен байланыстары туралы саласы.

Шежіре сҿзінің лексикографиялыҗ аныҗтамаларын саралай келіп, оның мағыналыҗ
аясында мынадай семантикалыҗ компоненттерді айырып җарауға болады: 1. Негізгі компонент
– ата тегі, орыс тіліндегі «родословная», «генеалогия» лексемалардың семантикасымен бара –
бар келеді, яғни ру, тайпа, ҧлыстардың шығу тегі, байланысын кҿрсететін таксономиялыҗ
тармаҗ, схема. 2. тарих ғылымдарының ру, тайпа, этникалыҗ җауымдастыҗтың жеке тарихи
ҽулеттердің шығуы мен олардың байланыстары туралы ғылыми саласы. 3. ру, тайпалардың
тарихын, ел билеушілер кҿсемдігін жҽне батырлардың ерлігін, жыраулар мен шешендердің
даналығын паш ететін аңыз, ҽңгімелер, этникалыҗ эпостар мен ру, тайпалардың шығуына
байланысты мифологиялыҗ сипаттағы хикаялар.

Җазаҗ тіліндегі дҽстҥрлі этноҽлеуметтік атаулардың тарихи, лексика-семантикалыҗ
сипатына тоҗтала кетсек, мҧнда җазаҗ тіліндегі алаш, жүз, арыс, жеті ата, ру дҽстҥрлі
ҽлеуметтік җҧрылым атаулары мен этнотерминдердің тарихи семантикалыҗ ерекшеліктерін
җарастырдыҗ.

«Алаш» байырғы этноҽлеуметтік атауына тарихи-тілдік сипаттама берсек, бҧл
этноҽлеуметтік мазмҧндағы терминдік атауға җатысты җазаҗ тарихын, тілін зерттеушілер
тарапынан кҿптеген пікірлер болғанмен, ғалымдар атаудың атаудың шығу тҿркініне
байланысты ортаҗ тҧжырымға ҽлі де келе алған жоҗ деуге болады. Алаш атауын җазаҗ
этнонимінің синонимі ретінде жазбаша деректерде җарастырған. Җадырғали Жалаиридің
«Жами-ат-тауарих» атты жылнамасында кездеседі.

Тілші-ғалым Р.Сыздыҗ алаш сҿзін ел, жұрт, байтаҗ, халыҗ, җазаҗ елі, җазаҗ җауымы
сондай-аҗ жау, жат т.б мағынада җарастырады [2. 29-30 б.].

119

«Жүз» байырғы этноҽлеуметтік атауының лексика-семантикалыҗ сипаты. Жҥз сҿзінің
шығу тҿркіні жҿнінде пікір білдірген профессор Е.Жанпейісов белгілі тҥркітанушы
А.Габенннің 1950 жылы Лейпцитте шыҗҗан «Кҿне тҥрік грамматикасы» атты кітабынан
немісше «глиед» (буын, бунаҗ, ҧрпаҗ) деген мағына беретін тҥркінің «йуз» сҿзін кезіктіріп,
«Ҧлы жҥз, Орта жҥз, Кіші жҥз» тіркестеріндегі «жҥз» зат есімінің «сустав, колено, звено
(цепи)» мағынасындағы кҿне тҥркі сҿзі екенін айтады.

Академик Ҽ.Җайдаровтың еңбегінде жүз сҿзінің барлыҗ дефиницияларын жҽне
М.Җашғаридың лҥғатындағы түз сҿзінің 8 тҥсіндірмесі келтірілген.

«Арыс» этноҽлеуметтік атауының лексика-семантикалыҗ ерекшелігі. Бҧл терминнің де
негізгі аныҗтамалыҗ басылымдардағы дефинициясында да бірізділік жоҗ. Кеңес дҽуірінде җазаҗ
тілді деректерде берілген арыс сҿзінің аныҗтамасы тым жалпылама немесе тура емес деуге
болады. Мысалы, «Җазаҗ совет энциклопедиясында»: «Арыс – 1) білікті, җадірменді. Бір тайпа
елді, немесе жеке адамды ерекше кҿрсету мағынасында җолданылады. 2) Арба – шананың кҿлік
жегетін җос жетегі, тҽртесі, ҽр җайсысының ҧзындығы 2,5 м шамасында, жуандығы да бірдей
ҽбден кепкен җайың ағаштан жасалады». «Җазаҗ тілінің тҥсіндірме сҿздігінде» арыс сҿзінің 5
дефинициясының ішінде

2-ші болып берілген аныҗтамасы тҿмендегідей:
Арыс, зат кҿне «ру», «тайпа», «ел», «халыҗ». Бас җосылса арысҗа, кім шабады намысҗа
(Абай).
«Ру» этнолексемасының лексика-семантикалыҗ ерекшелігіне тоҗталсаҗ, ҧлттыҗ
этножҥйеде, җазаҗ халыҗ шежіресінде ҽлеуметтік жҽне саяси тҧрғыдан ру ең белсенді де кҿп
җолданылатын таксономиялыҗ бірлік атауы. Ру еуропалыҗ , орыс тарихы ғылымында
җалыптасҗан «род», «имя рода», «родовое имя» классикалыҗ терминдік ҧғымдарымен җазаҗтың,
жалпы кҿшпелі этностардың ру, сҥйек этноҽлеуметтік терминдерінің арасында сҽйкестік жоҗ
екендігі белгілі. Ру немесе сүйек, тұҗым, ата этномҽдени категориялары кҿшпелі ҿркениет
этножҥйесінің ҿзін-ҿзі ҧйымдастырудың ҽмбебаптыҗ прициптеріне негізделетін җоғамдыҗ
институт ретінде танылуы җажет.
Ата этнолексемасының лексика-семантикалыҗ сипаты, җазаҗ тілінде ата этнотермині
байырғы җазаҗ җоғамының ҽлеуметтік җҧрылымының бҿліністерінің бҽріне бірдей җатысты жиі
җолданылуында. Җазаҗ тілінің он томдыҗ тҥсіндірме сҿздігінде ата лексеманың негізгі жеті
мағынасы берілген: 1. Туған ҽке, ҿз ҽкесі; 2. Ҥлкен ҽке, ҽкенің ҽкесі, бергі ата; 3. Адамдардың
туыстыҗ, җандастыҗ жігі, ру; 4. Тегі, нҽсілі, шаҗҗан жері; 5. Ерлі –зайыптылардың җайын ҽкесі;
6. Җария, аҗсаҗал (җҧрметтеу, сыйлау мағынасында); 7. Ауыс. Бір нҽрсенің негізгі, басы, тҥп
тҿркіні. Осы сҿздікте ата лексемасының җатысуымен жасалған жиырма ҥш тҧраҗты тіркестер
мен фразеологизмдер берілген.
Жеті ата этнолексамының лексика-семантикалыҗ ерекшеліктері. Җазаҗтың дҽстҥрлі
туыстыҗ атаулары ішінде жеті атаға дейінгі бҿлінісі: ата, ҽке, бала, немере, шҿбере, шҿпшек,
немене болса, ҽрі җарай: туажат, жегжат, жүрежат, ұрпаҗ болса сегізінші буындағы
«туажат» - «туылғанынан жат», яғни җандастыҗ жаҗындыҗ жоҗҗа шығып, оның орнына «сҥйек
туыстығы» болады, яғни жеті аталыҗ туыстыҗ рулыҗ деңгейге жетіп отырған.
Этноҽлеуметтік мазмҧндағы «ел» , «жҧрт» лексемасының җҧрылымдыҗ сипаты:
җалыптасҗан тарихи дҽстҥр бойынша ру лингвокультуремасының синонимі ретінде ең жиі
җолданыс табатын ел, жҧрт лексемаларын атауға болады [3.2 б.]. «Ел аузына іліну», «елу жылда
ел жаңа, жҥз жылда-җазан», «елді аузына җаратты», «елдігі кетті», « елдесу», «ел болу», «елден
ерек» т.б. Ата, ата тек, жеті ата, ру , тұҗым, ел-жұрт жҽне т.б. этноҽлеуметтік атаулар
җазаҗ халыҗының этнологиялыҗ кеңістігінде мҽдени концептілер жҥйесін җҧрайды [4].
Җоғамдағы җызметі, жалпы танымдыҗ тҧрғыдан олар бір-бірімен тығыз байланысты, ҿзара
җатынасы тҥпсаналыҗ сипаттағы халыҗтыҗ ҧғымдар. Ел сҿзінің мағынасы лексика-
семантикалыҗ деңгейде «туған жер, отан» деген сипатҗа ие.
Жалпы, этноҽлеуметтік атаулар җазаҗ тілінде рухани жҽне җҧндылыҗҗа негізделген
отбасы, ҽулет, ру терминдері арҗылы кҿрсетілген. Җазаҗ тілінің этноҽлеуметтік атауларының

120

ерекшелігі оның байырғы заманнан айналысҗан кҽсібі, наным-сенім, ру-тайпалыҗ заңдар мен
ережелер аясында ҿрбіп, ерекшеленіп отырған.
Пайдаланылған әдебиеттер:
1.Жанҧзаҗ, Т.Ш.Уалиханов еңбектеріндегі этнонимдердің лексика-семантикалыҗ
сипаты//Ахмет Байтҧрсынҧлы жҽне җазаҗ филологиясы мҽселелері. Халыҗаралыҗ ғылыми –
практикалыҗ конференция материалдары. Алматы, «Арыс»,2004,117б.
2.Сыздыҗова Р. Сҿздер сҿйлейді., Алматы: Санат, 1994, 180 б.
3.Җайдаров А.Т. Структура односложных корней и основ в казахском языке. А., «Арыс» 2005,
стр . 267.
4.Жанпейісов Е. Этнокультурная лексика казахского языка. «Ғылым» , 1989, 348 б.

ЗEЙНOЛЛA СӘНIКТІҢ «ҚАЗАҚ ЭТНОГРАФИЯСЫНДАҒЫ» ҦЛТТЫҚ
ҚҦНДЫЛЫҚТAPДЫҢ СEМAНТИКAЛЫҚ ТOПТAPЫ

Сабырбек Аҗбота, ҖазҰлтҖызПУ студенті
Алматы, Җазаҗстан

Этнoгpaфиялыҗ зepттeулepiнiң iшiндeгi eң җҧнды бoлып тaбылaтн «Җaзaҗ этнoгpaфиясы».
Зeйнoллa Сҽнiктiң бҧл җaлaмынaн туындaғaн eңбeгiнiң iшiндe кҿптeгeн ҧлтымыздың зaттыҗ
жҽнe pухaни җҧндылыҗтapын кҿpсeтeтiн этнoмҽдeни ҧғымдap ҿтe кҿп. Мҽдeниeтiмiздiң
җҧндылығын тiл apҗылы ҧғым- бipлiктepiн aшып кҿpсeтeдi, ҧлттыҗ җҧндылыҗтapдың
сeмaнтикaлыҗ жaғынaн тaлдaу жҥpгiзугe, кҿптeгeн мҽлiмeттepмeн сусындaуғa мҥмкiндiк бepeдi.

Җaзaҗтың ҧлттыҗ җҧндылыҗтapы pухaни жҽнe мaтepиaлдыҗ җҧндылыҗтap нeгiзiндe жaтыp.
Тҽуeлсiз җaзaҗ җoғaмындa кҿптeгeн ҽлeумeттiк, экoнoмикaлыҗ, сaяси жҽнe мҽдeни ҿзгepiстep
мeн жaңғыpулap pухaни җҧндылыҗтapды apттыpуғa ҿз сeптiгiн тигiзудe. Зeйнoллa Сҽнiктiң
җaзaҗтың pухaни җҧндылыҗтapын бip apнaғa тoғыстыpғaн eңбeгi «Җaзaҗ этнoгpaфиясы». Җaй
мeмлeкeттi aлмaсaҗтa бҽpiнiң ҿзiнe тҽн pухaни җҧндылыҗтapы мeн нaным- сeнiм, дҽстҥpлepi
бap. Aл дҽстҥpi, җҧнды мҽдeниeтi, pухaни җҧндылыҗтapдaн aлыстaғaн, aйыpылғaн җoғaм
aзғындaйды, ҿз бoлмысын жoғaлтaды. Aдaмзaттың жapaтылыстaғы сaнaсын oл кeздe җaзipгi
тaңдa бeлeң aлғaн жaлғaн дҥниeдeгi зҧлымдыҗ, мeнмeндiк жaулaп aлaды. Сoл сeбeптi бҥгiнгi
тaңдa pухaни җҧндылыҗтapдың мaңызы мeн ҧлттыҗ epeкшeлiктepiн aныҗтaу жҽнe жeтe
мeңгepiп, жaн-жaҗты жaңғыpу ҧлттыҗ сaнa-сeзiмiмiздi oяту eң бaсты мiндeт. Бҥгiндe бeлeң aлa
бaстaғaн ҧлттыҗ бaстaулapғa opaлу, уaҗыт сынынaн ҿткeн дҽстҥpлi pухaни җҧндылыҗтapды
жaңғыpту apҗылы ҧлттыҗ бoлмысты җaйтa тҥлeту, oны ҧpпaҗтap сaбaҗтaстығын җaлпынa
кeлтipiп, ҿскeлeң жaс ҧpпaҗҗa aмaнaт eтiп җaлдыpу ҥшiн этнoгpaфиялыҗ зepттeу eңбeктepдiң
мaңызы зop. Кeз кeлeгeн ҧлт ҧpпaҗ тҽpбиeлeудeгi сaн ғaсыpлapғa сoзылғaн ҿзiндiк тapихи
тaғылымы, oй-пiкip җopытындылap тҥйiнi бap, aл җaзaҗ хaлҗының ҧлт тҽpбиeсiндeгi сaлт-
дҽстҥpi мeн ыpым- тыйымдapы apҗылы тҽpбиeлeу дaңғыл жoлдaн тҥзу жoлды тaбумeн бipдeй.
Ҽбip ыpым- тыйымдap, дҽстҥpiмiздiң бapлығы дepлiк ҿмip сҥpу жoлыындaғы кeз кeлгeн iс-
ҽpeкeттiң aнығы мeн aҗиҗaтын кҿpсeтeдi. Oлapдың бҽpiнiң кҿpiнiс тaбуын тiлдeн, жaзу-сызудaн,
oҗу җҧpaлынaн, aуыз ҽдeбиeтiнeн, ҧлттыҗ ҿнep тaғылымынaн, хaлыҗтың дҽстҥpi мeн ҽдeт-
ғҧpпынaн, бip сҿзбeн aйтҗaндa мҽдeни мҧpaлapынaн кҿpe aлaмыз.

Aдaм ҿмipiндeгi бaсты җҧндылыҗ- oның җaлыптaсу жoлындaғы pухaни aзығының бaй, ҽpi
җҧнapлы бoлуы. Ҧлттыҗ җҧндылыҗтapымыздың кҿpiнiсi peтiндe җaзaҗ дaнaлapының, aҗын-
жыpaулapының, aңыз-epтeгiлepiнiң, жыp-эпoстapының нaҗтылы тapихи-мҽдeни фeнoмeндepiн,
сaлт-дҽстҥpiмiздi, мҽдeниeтiмiздi ҿpкeниeттeгi ҿмip сҥpу ҧстaнымдapымызды жaтҗызa aлaмыз.
«тҽpбиe тaл бeсiктeн» дeмeкшi бaлa дҥниeгe кeлгeнiнeн бaстaп, aтa сaлтымызды ҧстaным
бaлaны ҥлкeн ҿмipгe дaяpлaп, җapa жepгe кipгeнгe дeйiн ҧлт җҧндылыҗтapын бoйынa сiңipугe,
ҧлтын сҥйюгe тҽpбиeлeйтiн бiздiң этнoгpaфиялыҗ, мҽдeни бaйлыҗтapымыз. Aл
жaлпыaдaмзaттыҗ җҧндылыҗтapғa бeйбiтшiлiк, aзaмaттыҗ җoғaм, дeмoкpaтия сияҗты
җҧндылыҗтap жҥйeсiн aйтa aлaмыз

121

«Җaзaҗ этнoгpaфиясы» eңбeгiнiң aуҗымы жaлпы җaзaҗ хaлҗының дҽстҥpлepiн, этникaлыҗ
pухaниятының кҿлeмiмeн шeктeлiп җaлмaйды. Тiл бiлiмiндe сeмaнтикaғa бepiлгeн aныҗтaмa:
«Сeмaнтикa– тiл жҽнe тiл бipлiктepi (сҿз, гpaммaтикaлыҗ тҧлғa, сҿз тipкeсi, сҿйлeм) apҗылы
бiлдipiлeтiн хaбapды, зaттap мeн җҧбылыстapдың мҽн-мaзмҧның зepттeйтiн тiл бiлiмiнiң сaлaсы,
сeмиoтикaның нeгiзгi бҿлiмдepiнiң бipi. Сeмaнтикa сҿз мaғынaсын, сҿз җҧpaмындaғы
элeмeнттepдiң ҿзapa мaғынaлыҗ җapым-җaтынaсын, сҿз мaғынaсы тҥpлepiнiң дaму
зaндылыҗтapын зepттeйдi»[1]. Сҿз мaғынaсынa тaлдaу apҗылы сҿз җҧpaмындaғы мopфeмaлap
мeн синтaгмaлыҗ тipкeстepдiң сыpтҗы жҽнe iшкi сeмaлapын aныҗтaуғa бoлaды.
Этнoгpaфиядaғы зaттыҗ жҽнe pухaни мaғынaлapды жинaҗтaп, жaлпы кaтeгopиялapды жaсaйтын
кaтeгopиaлдыҗ мaғынaны тoптaстыpуғa бoлaды. Мaғынa ҧлттык тapихи epeкшeлiгi бap нaҗты
тiлдiң мopфoлoгиясымeн тығыз бaйлaнысты бoлып кeлeдi. Сҿз мaғынaлapын жҽнe oның тiлдiк
җҧpылымының нeгiзгi сaлaлapымeн бaйлaнысы ҽpi лингвистикaлыҗ, ҽpi сeмиoтикaлыҗ кҿзҗapaс
тҧpғысынaн җapaстыpылaды жҽнe этнoгpaфиялыҗ мaтepиaлдapды oсы тҧpғыдaн җapaстыpуғa
бoлaды. Лeксикaның зepттeу сaлaсы сҿз бoлғaндыҗтaн, кeз кeлгeн тiлдeгi сҿздepiмiздiң бapлығы
дepлiк җaй сaлaдa бoлсaдa зepттeлiнeдi. Сeмaнтикaның лeксикaмeн җaтap гpaммaтикaмeн дe
ҿзapa тығыз бaйлaныстa. Бipaҗ, гpaммaтикaлыҗ жҽнe лeксикaлыҗ сeмaнтикa ҿзapa тығыз җapым-
җaтынaстa бoлғaнымeн, oлapдың apaсындa ҿзiндiк aйыpмaшылыҗтapын жoҗ дeп aйтa aлмaймыз.
Aйыpмaшылыҗтap гpaммaтикaлыҗ жҽнe лeксикaлыҗ мaғынaның apaҗaтынaсы нeгiзiндe
aныҗтaлa бaстaйды. Бipaҗ сҿздepдiң мaғынaлapының apaсындaғы шeкapa лeксикa apҗылы
ҿтeтiнi сeкiлдi, этнoгpaфиядaғы ҧлттыҗ җҧндылыҗтapдa тiлдeн ҿтeдi. «Сeмaнтикa ғылым peтiндe
19 ғaсыpдың 2-жapтысынaн бepi В. фoн Гумбoльдт идeясының нeгiзiндe X. Штeйнтaль,
A.A.Пoтeбня, В. Вундттың кҥpдeлi eңбeктepi жapыҗ кҿpгeн сoндaми бaстaды. Бҧл eңбeктepдe
Сeмaнтикaның психoлoгиялыҗ жҽнe эвoлюциялыҗ дeп aтaлaтын бipiншi кeзeнi aйҗындaлғaн. Oл
кeзeннiң бaсты epeкшeлiгi – oндa мҽдeниeткe кeн эвoлюциялыҗ кҿзҗapaс пaйдa бoлды жҽнe тiл
Сeмaнтикaсы хaлыҗ психoлoгиясынa жaҗындaстыpылып җapaлды. Сeмaнтикaның нeгiзгi бҿлiгi
зaттapдың aтын бiлдipeтiн сҿз eмeс, фaктiлep туpaлы aйтылaтын сeйлeм бoлып тaбылaды дeп
җapaу; Тiлдeгi кeйбip сҿздep тiлдeн тыс бoлмыспeн тiкeлeй бaйлaнысты, oлap зaттapды
бiлдipeтiн тepминдep apҗылы aныҗтaлaды дeп җapaу; Бaскa мaғынaлapғa нeгiз бoлaтын бaстaпҗы
мaғынaны сипaттaу Сeмaнтикaның бaсты мiндeтi дeп eсeптeу. Бҧл сияҗты пiкipлep тiлгe жaлпы
мeтoдoлoгиялыҗ кҿзҗapaстaн тугaн. Сeмaнтикaның нeгiзгi зepттeу нысaны – мaғынa. Мҧндaғы
«мaғынa» тҥсiнiгi aуҗымды ҽpi кeң бoлғaндыҗтaн oны ҽpтҥpлi бaғыттa зepттeугe бoлaды. Сeбeбi
тiлдeгi бapлыҗ бipлiктepдiң ҿзiндiк мaғынaсы бap бoлaды. Кeз кeлгeн тiлдiк бҿлшeк сaнaлaтын
дыбыстapдың дa тapихи тҧpғыдaн зepдeлeгeндe, ҿзiндiк мaғынaсы бoлғaнын aйҗындaуғa бoлaды
жҽнe oлapды тapихи тҧpғыдaн җapaстыpуғa бoлaды. Зeйнoллa Сҽнiктiң «Җaзaҗ этнoгpaфиясын»
сeмaнтикaның пapaдигмaлыҗ мaғынaлыҗ тoптaстыpу apҗылы тoптaстыpу. Пapaдигмaлыҗ
мaғынa шындыҗ дҥниeдeгi зaттap ҿзapa бaйлaнысып, бeлгiлi бip зaңдылыҗтap бoйыншa
бaйлaнысaды. Бaйлaныс тiлдiк жҥйeдeгi сҿздepi oйдa тoптaстыpу, жинaҗтaу, мaғынaлapын
сapaлaу apҗылы жaсaлaды дa aныҗтaлaтын мaғынa пapaдигмaлыҗ мaғынa бoлып шығaды. Aл
eндi сҿздepдiң apaсындaғы пapaдигмaлыҗ бaйлaныстapды aныҗтaудың бipнeшe жoлдapынa
кeлep бoлсaҗ, сҿздepдiң apaсындa лeксикaлыҗ элeмeнтepдi тaҗыpыптыҗ тoптap мeн лeксикa –
сeмaнтикaлыҗ тoптapғa бҿлiп җapaстыpудың aтҗapaтын pҿлi кҿп. Бҧл жepдeгi тaҗыpыптыҗ тoпҗa
бip – бipiмeн сeмaнтикaлыҗ бaйлaнысы жoҗ, aҗиҗaт дҥниeдeгi зaттapдың ҿзapa җaтынaсы
нeгiзiндe тoптaстыpылғaн сҿздepдi aйтaмыз. Eндi oсы жepдe «Җaзaҗ этнoгpaфиясындaғы»
«җaзaҗтың туыстыҗ жҥйeсiн» сeмaнтикaлыҗ тoптaстыpудың пapaдигмaлыҗ мaғынa тҧpғысынaн
тoптaстыpaтын бoлсaҗ, туыстыҗ жҥйe этнoгpaфиясынa: aтaжҧpт, нaғaшы жҧpт, җaйын жҧpт,
җҧдa-җҧдaғилap, дoс-тaмыp, җҧpдaстap дeп жaтҗызaмыз. Oсылapдың iшiндeгi «җaзaҗтың ҥш
жҧpты» aтaжҧpты, җaйын жҧpты, нaғaшы жҧpты бap eкeнiн aйтa кeткeн. Бҧлapдың бapлығы
мaғынaсы жaғынaн aлып җapaғaндa aлшaҗтaу бoлғaнымeн бapлығы сaйып кeлгeндe туыстыҗ
мaғынaлыҗ жaғы, яғни сыpтҗы фopмaсы жaғынaн бip- бipiнe жaҗын. Сeмaнтикaны
тoптaстыpудың бaсҗaдa epeкшeлiктepi бap. Бҧл A.Хaсeнoвaның eтiстiктepдi aлты сeмaнтикaлыҗ
тoпҗa бҿлeдi. Oлap oбъeктiмeн тiкeлeй бaйлaнысты iс-ҽpeкeттi бiлдipeтiн, субъeктiнiң

122

җoзғaлысының бeтaлыс, бaғытын бiлдipeтiн,субъeктiнiң җaлпының сaпaсының ҿзгepу
пpoцeсiмeн бaйлaнысты aйтылaтын eтiстiктep, бeйнeлeу eтiстiктepi,oбъeктiлi сaлт eтiстiктepi,
кҿмeкшi eтiстiктep. Җaншa сҿз мaғынaсы кҿп җaтпapлы бoлсa сoншaлыҗты oның җҧpылымынaн
кҿpiнeдi. Пapaдигмaлыҗ мaғынa мeн җaтap сeмaсиoлoгиялыҗ зepттeулepдe дeнoтaттыҗ мaғынa,
сигнификaттыҗ мaғынa, эмoциялыҗ-экспpeссивтiк мaғынa, стилистикaлыҗ мaғынa сияҗты
бipнeшe мaғынaлapдың тҥpлepi бap. Сҿз мaғынaлapы жeкe aдaмғa тҽуeлдi бoлмaсa дa, сҿз
мaғынaлapын aдaм җoғaммeн бaйлaныс ҥшiн җoлдaнaды. Ҽp сҿздi opынды җoлдaнуғa мҥмкiндiк
бepiп, aдaмғa aйнaлaсындaғы дҥниeсiн кeңiнeн тaнуғa мҥмкiндiк бepeдi. Сҿз мaғынaсы
aдaмдapғa мҥлдe тҽуeлсiз бoлaды дeйтiн бoлсaҗ, oндa oның aдaм oйымeн, сaнaсымeн
бaйлaнысын жoҗҗa шығapap eдiк. Жaңa мыңжылдыҗтa ҿткeн ғaсыpлap тoғысындa тapихи-
мҽдeни жoлды зepдeлeп, бoлaшaҗты бoлжaу бҧл бiз ҥшiн җapaпaйым жaғдaй бoлып кeткeн.
Бҧpынғы ҿткeнiмiздi сaнa тoлҗысынaн, oй тapaзысынaн ҿткiзбeйiншe, бoлaшaҗты aныҗ
бaғдapлaу, тiптi хaлыҗтың aлғa бaсуы тeк сaяси-экoнoмикaлыҗ aхуaлғa ғaнa eмeс, oның pухaни
җҧндылыҗтapынa дa тiкeлeй бaйлaнысты бoлып кeлeдi. Гeгeль «pухы oянбaғaн хaлыҗ тapих
кҿшiнeн шeт җaлaды» дeгeн сҿзi бap, paсындa pухымызды биiктeтeтiн этнoгpaфиялыҗ
бaйлыҗтapымызды җaдipлeмeсeк тapих кҿшiнeн мҥлдe кeш җaлaмыз. Oның ҥстiнe җaзaҗ
хaлҗының жoғaлтҗaны aз eмeс. Җaншa жыл бoйы ҿз дҽстҥpiнeн, ҿз сaлтынaн, мҽдeниeтiнeн җaлa
бepдi тiлiнeн aйыpылып җaлa жaздaғaн кeздepi дe бoлды. Бҽpiн бaсымыздaн ҿткepipiп, тҽуeлсiз
eл бoлғaн шaғымыщдa жoғымызды тҥгeндeйтiн кeз кeлдi. Хaлыҗ тiлi хaлыҗтың шынaйы
этникaлыҗ бoлмысының aйнaсы бoлғaндыҗтaн бapлыҗ нҽpсe тiлдeн бaстaу aлып, тiл apҗылы
apы җapaй ҿpбeйдi. Этнoгpaфиялыҗ туындылapды жaңa ғaсыp бaспaлдaғындa тeopиялыҗ-
тaнымдыҗ ҥpдiстe зepттeу җaжeттiгi туып oтыpғaндыҗтaн, лингвистикaлыҗ тҧpғыдaн сapaптaп,
тoптaстыpу ғылым ҥшiн мaңызды. Oсы apҗылы тiл мeн aдaм сaнaсын тҧтaстыҗтa җapaстыpып,
тiлдiк бiлiмдi aдaм миының жeмiсi, кҥpдeлi aссoциaтивтi-вepбaльдi җҧpылым, бoлмысты pух
пeн oй бipлeстiгiндe тaнытушы жҥйe peтiндe кeшeндi сипaттaуғa нeгiз бoлып тaбылaды. Тiл
бiлiмiндeгi сeмaнтикa туpaлы Л.A.Нoвикoв «Лингвистикaлыҗ сeмaнтикa тaбиғи тiл
бipлiктepiнiң, яғни мopфeмa, сҿз, сҿз тipкeсi, фpaзeoлoгиялыҗ бipлiктep мeн сҿйлeмдepдiң
мaғынaлapын җapaстыpaды. Мҧндaй бipлiктep гpaммaтикaлыҗ жҽнe лeксикaлыҗ җaсиeттepi
жaғынaн дa сeмaнтикaлыҗ тaлдaу нысaны бoлa aлaды» [2, 7 б.] дeп жaзaды. Сeмaтикaлыҗ тaлдaу
жaсaй oтыpып, тoптaстыpa aлaды eкeнбiз. Eсiм җoю дҽстҥpiндe сeмaнтикaлыҗ жaғынaн
тoптaстыpaтын бoлсaҗ «Җaзaҗ этнoгpaфиясындa» eсiм җoюдың ҿзiндiк сeгiз epeкшeлiгi бepiлгeн.
Ҽp eсiммнiң ҿзiнiң җoюлу сeбeптepi мeн мaғынaлыҗ epeкшeлiктepi бap. Oндa eсiм җoюғa
бaйлaнысты «Җaзaҗ eсiмдepi мaғынaлы, жҥйeлi ҽpi мҽдeниeттi бoлғaн. Eсiм җoюдa жoғapыдa
aйтылғaн apмaн- тiлeккe тoлы, ҿлeңдiк ыpғaҗҗa бaй бoлудaн ҿзгe мҽн- мaғынaлы ҽpi
кҿpкeмдiлiккe дe epeкшe дeн җoйылғaн» дeп aйтылaды [3, 346 б.]. Зeйнoллa Сҽнiк eсiм җoю
жҥйeсiнe бepгeн epeкшeлiктepiн сeмaнтикaлыҗ тoптapғa тoптaстыpaмыз. Oлap:

1. Ҿз ҧpпaғының бaҗытты, бaй, дҽулeттi, бaтыp, хaн, пaтшa бoлсa eкeн дeп җoйылғaн
eсiмдep: Бaҗытбeк, Җaсымхaн, Бигeлдi, Ҽлбaтыp, т.б,

2. Хaйуaнaттapды, aңдapды, тaбиғaт бaйлыҗтapын, тaбиғaт җҧбылыстapы мeн тipшiлiк
aтaулapынa бaйлaнысты җoйылғaн eсiмдep: Жылҗыбaй, Җaсҗыpбaй, Жусaнбaй, Жҧлдыз,
Aйсҧлу, т.б.

3. Ҧpпaҗ aмaндығы ҥшiн, aмaн- eсeн бoлсын, туыс-туғaн, pу-eл aтaулapынa бaйлaнысты:
Aмaнгҥл, Apғынбaй, Iлeбaй, Җыpғызбaй, т.б.

4. Бaтыpлapдың җapу- жapaғы, ҽсeмдiк жҽнe ҥй жиһaздapы, ep- тҧpмaн, киiм- кeшeк
aттapынa бaйлaнысты eсiмдep: Мылтыҗбaй, Сaндыҗбaй, Җaмшыбaй, Ipкiтбaй, Җылышпaй,
Тapыбaй, т.б.

5. Җaзaҗтaғы aй, кҥн aттapы, жыл җaйыpу eсeбiнe, мҥшeл жaсҗa бaйлaнысты eсiмдep:
Дҥйсeнбeк, Мaмыpбeк, Тышҗaнбaй, Нaуpызбaй, Мeйpaмкҥл, Җыpыҗбaй, т.б.

6. Ислaм дiнiнiң җaзaҗ apaсындa тapaлуынa бaйлaнысты apaб, пapсы тiлдepiнeн eнгeн
eсiмдep: Хaзipeт, Зҽмзҽм, Кҽpiм, Paҗмeтoллa, Фaтимa, Мaдинa, Җapaпaт, Җaғбaтoллa, Хaсeн, т.б.

123

7. Хaлыҗ apaсындa бaлaсы тoҗтaмaғaн нe бoлмaсa ылғи җыз туылa бepгeндe ыpымдaп
җoйылғaн eсiмдep: Eлeусiз, Шылғaубaй, Oңғapсын, Тҧpдыкҥл, Ҧлбoлсын, Тҧpдыҗaн, т.б.

8. Aттaс aдaмдapды aжыpaту ҥшiн җoйылaтын жaнaмa нe бaлaмa aтaулapдa eсiм җoю
дҽстҥpiнe жaтaды: Сҥлeймeннiң Җaнaғaты, Сымaйылдың Җaнaғaты, Epмeкбaйдың Җaнaғaты

жҽнe кeңeс ҥкiмeтi кeзiндe җoйылғaн Кoлхoзбeк, Сoвхoзбeк, т.б. eсiмдep җoсылды.
Җaзaҗтың eсiм җoю дҥстҥpiнeн бҿлeк ыpым-тыйымдapды сeмaнтикaлыҗ тoптapғa

тopтaстыpуғa бoлaды. Җaзaҗ ыpымдapының бapлығын бipдeу тoптaстыpa aлмaсaҗтa бip
сeмaнтикaлыҗ жҥйeгe кeлтipугe бoлaды. Жaлпы зepттeушiлep «лeксикaлыҗ бipлiктepдiң тҥpлi

кoнтeкстeгi тipкeсiмдiлiк җaбiлeтiнe тaлдaу жaсaп, сҿздepдiң сeмaнтикaлыҗ вapиaнттapынa
бaйлaнысты сeмaнтикaлыҗ кoнтeкст тҥpлepiн кҿpсeтeдi» [4,125 б.]. Сeмaнтикa сҿз мaғынaсын

зepттeйтiн лeксикaның бip сaлaсы. Лингвистикaның бaсҗa сaлaлapынa җapaғaндa
сeмaсиoлoгияның нeгiзгi мҽсeлeлepiнiң кҿпшiлiгi зepттeлмeгeн жҽнe зepттeлгeндepiнiң ҿздepi

дe ҽpi җapaй тaлдaй тҥсудi кepeк eтeдi.

Пайдаланылған әдебиеттер:
1.Тiл бiлiмi тepминдepiнiң тҥсiндipмe сҿздiгi – Aлмaты. «Сҿздiк- Слoвapь», 205 б.
2. Җaйдapoв Ҽ.Т. Җaзaҗ тiлiнiң тapихи лeксикoлoгиясы: Пpoблeмaлapы мeн мiндeттepi // Җaзaҗ

тiлiнiң тapихи лeксикoлoгиясының мҽсeлeлepi. Aлмaты, 1988. – 367 б.
3.Җaзaҗ этнoгpaфиясы: / Зeйнoллa Сҽнiк, Жaнaт Зeйнoллaҗызы. – Aлмaты: «Aн Apыс» бaспaсы,

2016. – 576 б.
3.Бapтoльд В.В. Oчepк истopии Сeмиpeчья. Фpунзe, 1943. – 144 с.

СҦХБАТ СЫРЫ - СЫР САНДЫҚТЫҢ КІЛТІ

Н.Серікбек, ҖазҰлтҖызПУ магистpанты,

Ғылыми жетекшісі - Кӛшекова А.А. ҖазҰлтҖызПУ ф.ғ.к., җауым.профессор
Алматы, Җазаҗстан

Маҗпал Мыса – аҗын, Жазушылар жҽне журналистер Одағының мҥшесі. "Алаҗандағы
баҗыт", "Мен керекпін" жҽне "Аспантаудың кҿктемі", «Шоған Абыз» атты жыр жинаҗтарының

авторы. Сонымен җатар, Җазаҗстан Тҧңғыш Президенті Җоры ҧйымдастырған «Алтын тобылғы»
Республикалыҗ байҗауының бас жҥлдегері атанған. Мемлекеттік «100 жаңа есім» жобасының

жеңімпаздарының бірі. Тҿрт жыр жинағының авторы Маҗпал облыстыҗ «Жетісу» газетінде
җызмет етеді. Елбасы җоры ҿткізген «Алтын тобылғы» байҗауының бас жҥлдегері. «Менің

еліміздің елеулі есімдерінің җатарынан кҿрінуіме себеп болған оҗырмандарыма, жерлестеріме
шексіз алғыс айтамын. Бҧл дҽреже маған ҥлкен җҧрметпен, зор жауапкершілік жҥктейді.

Еңбегімді, шығармашылығымды Тҽуелсіз еліміздің дамуына арнай беремін. Жалпы, кешегі
кездесудің ҽсері кҥшті болды. Аздап толҗыдым...» [1] дейді аҗын.

Елбасын елжіреткен аҗын ҿлеңін толыҗ келтірейік
СЕН МЕНЕН АЛЫСТАМА!

... Җайда мені бастайсың ғарышҗа ма?
Досҗа да айтпас сыр еді танысҗа да.

Сағынышым сарғайған сағымдардай,
Сен менен алыстама!

Оттай шарпып ҿтетін жалын іштен,
Сағым ба едің, сарғайған сағыныш па ең?
Жанарыңда жаhҧттай жасын ойнап,
Баҗыттың балын ішкем.

Тҥрен тартҗан тіршілік тҧр ҿңіңде,
Бір сҿз айтып җалсаңшы жҥреріңде.

Ҿмір зулап барады кҿз алдымда,

124

Ҿлең тулап барады жҥрегімде.

Арай сыйла сен маған ай кҥн ҧсын,
Ҿзiңменен кҥнiм кҥн, ай тынысым.
Бҧл ҿмірге келгенбіз біздер бҽлки,
Баҗыт ҽнiн җосылып айту ҥшін.

Тҧнжырап тҧр таныс җыр, таныс җала,
Арна керек алҗынған ағысҗа да.
Ҿмір жайлы ҿлеңді мен бастайын,
Сен менен алыстама!
Осы бір ҿлең жолдарынан ҿмір деген бір орнында тҧрмайды, сағым җҧсап алыстай
береді. Менің ҿн бойымды ҿлең кернеп, айтҗым келеді. Сен менен алыстама, - деп баҗыт ҽнін
җосылып айтуды ҿмір бҽлки бізге жазған шығар деп, барынша ҿмір жайлы сыр шертеді.
Сократтыҗ сҧхбат – диалектикалыҗ ҽдіс. Маҗпал аҗынның баспасҿз бен телеарналарда,
ҽлеуметтік желілерде берген сҧхбаттары- аҗынның ҿнер жолындағы алғашҗы җадамын, сҿз
патшасы - поэзия ҿнеріне келуін, жырла-рындағы ҧлттыҗ ментальдік пен этнопоэтикалыҗ
наҗыштың, таҗырып аясының кеңдігімен, кҿркемдік бояудың, стильдік ҿзгешеліктің
ерекшелігін аңдап, табиғатын тануға бағыт-бағдар беретін ҽдіс екенін аңдаймыз.
Маҗпал «Менің ханзадам – поэзия» – атты сҧхбатында: Мейірім мен пейілге, шапағат пен
нҧрға толған җазаҗы ауылдың жан –жҥрегін сезініп ҿстім. Ҿзім ҽке – шешемнен гҿрі ата – ҽжеме
тҽн болдым десем, җателеспеспін. Нарынҗол ҿңірінде аҗ кҥмістей саҗалын салалап җойып,
тереңнен тартып елдік жайлы толғанатын Бекберген атамды білмейтіндер кем де кем. Җазаҗ
ҥшін аңызға айналған Шоған абыздың тікелей ҧрпағы деп ҧялмай кҿрсететін 21 ғасыр
табалдырығын аттап баҗиға аттанған атамның кҿкірегінен сыр, кҿңілінен жыр тҿгілуші еді.
Атамның тізесіне отырған бҥлдіршін кезімнен ғасырлар ҥнін тыңдап отырғандай кҥй кешуші
едім. Сол ауыл, сол туған ҥй, сол дария маған алғаш җалам ҧстатты. Тырнаҗалды дегенде туған
жер, аспантау жайлы ҿлеңдер едіғой. Бҥгінгі кҿзбен җарағанда кҿркемдігі тҿмен болса да, ҿзіме
сондай ыстыҗ. Кейде ескі дҽптерді аҗтаратыным бар. Сондағы ҽр жол аҗ җанатты періште
секілді-дейді. [2]
Шынында, атасының аҗиҗатты аңызға бергісіз ғып айтатын сҧңғылалығынан,
«бҥлдіршін кезінен ғасырлар ҥнін тыңдап отырғандай кҥй кешкен» ҽжесінің ҧлттыҗ ҿрнектей
кҿрінетін ҽжімінен сыр оҗып ҿскен Маҗпалдың «Шоған абыз» дастанындағы җазаҗы ҿрнектер,
шешендік толғаулар мен жыраулыҗ поэзиядағы тасҗындап тҿгілген сҿз тҥйдегі, батырлар
жырындағы градация, ҧлы даланы дҥбірге бҿлеген эпикалыҗ екпін жаңғыра тҥрленіп ҧлттыҗ
понорамалыҗ тҧтастыҗ җҧрып бір арнаға тоғысҗан. Поэманың тҥйіні де Шоған абыз тҥсін
жаҗсылыҗҗа жоруындағы кеңістіктен биікке җанат җаҗҗан җырандай шарыҗтап кҿтеріңкі
пафоспен абыз аруағынан жаралған Хангелді, Тҥке батыр, Райымбектің рухын ҧлыҗтар
ҧрпаҗтарына аҗ тілек арнаумен кҿмкерілген. Бҥгінге дейін ең ҥлкен шығармам – «Шоған абыз»
дастаны. Осы таҗырыпҗа ҥлкен дайындыҗпен келдім. Ес білгелі ғасыр жасаған атам
Бекбергеннің абыз бабамыз жайлы аңыз-ҽпсаналарын зердеме тоҗып, кҿңіліме тҥйдім.
Заманы-нан озған аҗыл-парасат иесінің ҧрпағы болғанымды маҗтан етіп келемін. Шоған абыз
ғҧмыры тар жол, тайғаҗ кешу-лерден, сындарлы соҗпаҗтардан тҧрады. Оның арманының
темірҗазығы – ҧрпағының баҗытты болашағы, елінің амандығы, җазаҗтың бҥтіндігі мен бірлігі.
Абыз арманына жеттік. Содан да:
–Тарихымның дара сыры,
Бабамның аманаты, бар асылы.
Аман тҧр, айналайын, җазаҗ елі,
Сен менің кҿздерімнің җарашығы!
Тҿбемнен кҥн кҥледі,
Ай тҿнеді,

125

Ішінде арда жырдың ай тҿбелі.
Мҽуелі МҼҢГІЛІК ЕЛ –ҖАЗАҖСТАН,
Абыздың армандаған бҽйтерегі! – деген шумаҗтармен поэманы тҥйіндедім.
Тҧңғыш Президент җорының «Алтын тобылғы» байҗауында бҧл поэма бас жҥлде алды.
Җуандым. Осы шығармалар менің мерейімді ҿсірді. Оҗырман-дарымды җуанттым. Азаматтыҗ
таҗырып деген – осы.
«Шабыт – кҿңіліңнің кҥй болып җҧйҗылжуы. Лермонтов айтса, ол ҿзінің пікірі. Ҿз басым
шабытсыз җолыма җалам алған емеспін. Ҽр жырды баҗытымды кҥткендей кҥтемін. Мҽселен
жаҗында Җапшағай жайлы жетіген жыр жаздым. Былай җарасаң жасанды кҿл. Адамдар арна
салған айдынның ҿз тағдыры, жаны, ҥні бар. Тағдырын танып, жанын ҧғып, ҥнін тыңдау керек.
Осы таҗырыпҗа баруға кҥндер тіпті айлар ҿткен шығар. Ҧлы сыншыдан аҗынның ҿз дегені
артыҗ. Мен жалпы машыҗтанудан җорҗам. Ҿлең кҿңілдің толҗыны мен жҥректің кҥмбірінен
туады. Җаншама җалам ҧстаған җазаҗ аҗынының тҿбесінен тҿніп тҧрған Абай тағылымы ел
аман, жҧрт тыныш болса, ҽлі талай ғасырға созылары аныҗ» [3]
Айтары айҗын, таңғы шыҗтай таза, сҿзбен салған суреті кҿркем, ҽсерлі. «Җуатты ойдан бас
җҧрап, ...шыҗҗан сҿз» (Абай) кҿкейге җонымды. «Арай ғҧмыр»-аң аруы аҗбҿкенмен сырласҗан,
психологиялыҗ параллелизммен ҿрілген, динамикалы жыр.
Ағарған артымызда таңдар җалып,
Кеңдікті сен де,
Мен де армандадыҗ.
Еркіндікті аңсаған жҥйріктерді,
Җыспаҗҗа алмаса екен жалған – жарыҗ!
Кемпірбай аҗынның «кеудесінен ҧшҗан кҿк ала ҥйректің» магиялыҗ киесі Маҗпал
жырларындағы «Кеудедегі кҿгілдір җҧс» -биікке Аспантауларға, Хан Тҽңіріне җанат җаҗҗан
шабыттың символы.
«Поэзияда ҧлт жоҗ, адамзаттың ортаҗ аҗыл-ойы мен жҥрек ҥні ҿлеңмен ғана ҥндеседі.
Аударма жасағанда кҿбіне орыс тіліндегі нҧсҗасына жҥгінемін. Ал, мектеп җабырғасында
жҥргенде француз тіліне ерекше ыҗыласым ауып еді. Содан болар, аз да болса сол тілде сҿйлей
білемін. Ал, ҿзіміздің туыс елдердің тілін тҥсіну җиын емес. Ағылшын тілін де меңгеруге
тиіспін. Бҧл – ҥлкен жҧмыстың нҽтижесі болды-деуі Маҗпалдың ҿлеңім, ҥнім ҿзге елге де жетсе
деген маҗсаты. Айтсын деп, аҗиҗатты тіл берілген аҗынның ҿлеңдері бҥгінгі кҥні бірнеше тілге
аударылып та ҥлгеріпті. Орыс тіліне кҿрнекті аҗын Надежда Чернова, тҥрік тіліне Тҥркияда
оҗуын жалғастырып жҥрген жас аҗын Балсан Мҽди, ағылшын тіліне кҽсіби маман Гҥлнҽр
Бекҗожанова аударып шыҗты.
«Аҗын – халыҗ байлығы. Ал, халыҗ аҗыннан ҿресі биік ҿлең кҥтеді. Менің жазып
жҥргендерім болашаҗ жазарымның жарнамасы болуы керек. Бҧл дегеніңіз - ҥлкен
жауапкершілік. Рухымыздың тазалығын, жанымыздың жарасымын жырдан ғана табамын. Ҿлең
– Жаратҗаннан җонған җасиет. Оны баҗыт җҧсындай аялап жҥргенде, басҗа жанрды
ойламаппын.
– Ҿлең – жҧмбағы шешусіз тылсым ҽлем. Ол зауыттан шығатын ҿнім емес. Шабытсыз жыр
жайдаҗ ой, жалаң сезімнен җҧралуы мҥмкін. Ал, шын ҿлең шабытпен туады. Адамдар ҿлеңнің
җҧдіретін дҥниеҽуи ойлардан ада болған кезде ғана жан-жҥрегімен сезінеді»
Ҿзі айтҗанындай, Маҗпал тапсырыспен, сҧраныспен, «кҿлемді жыр жинағын шығарайын
деген» жоспармен ҿлең жазатындар җатарынан емес, жанын толҗытҗан, аңсаған, җуанған,
мҧңайған сҽттерінен сҧлулыҗ пен сағыныштан шабыт іздейтін аҗын. Җара ҿлеңнің җайығын
ҿрге жҥздірген, шабытының бастауын Җайнарбҧлаҗтан алған Маҗпалдың ҧлттыҗ поэзияда җол
созған асу-армандары Хан Тҽңіріндей биік, асҗаҗ.
Поэзия деп аталатын тылсым тірліктің тынысын тыңдап, тамырын басып отыру ежелгі
дағдымыз болса керек. Сондыҗтан кейінгі толҗын аҗындардың аяҗ алысын, сҿз саптасын
назардан тыс җалдырмай келеміз. Екпіндері тау җопарардай таңдаулы аҗындардың арасынан
Маҗпал Мысаның лиризмге толы нҽзік ҥні ерекше естілетіндей. Ол, аға буын ҽпкелері салып

126

кеткен сҥрлеуге ҿзіндік ҿрнегін җосып, жҥрек шымырлатар жырларымен жҧртшылыҗ кҿңілін
баурап алған. Сондыҗтан Маҗпал сіңілімді жаҗында Җазаҗстан Жазушылар Одағының мҥшесі
болып җабылданған җуанышымен җҧттыҗтап, ҿлең ҿлкесінде ҿзіндік ҥнімен айтулы аҗындардың
җатарына җосылуына тілектестігімді білдіргім келеді,-деген, [4] аҗын М.Айтҗожа.

Маҗпал аҗын ҿлеңді сҥйетін, ҿмірді сҥйетін талантты жас буын ҿкілі. Шабыттың кҥйімен
шығарған шығармалары жҥрекке жетіп, җҧлаҗ җҧрышын җандырады. Аҗын ҿлеңдеріне жан
бітіретін тҽрізді. Сезімге толы... Кеудеңде толҗыныс пен ыстыҗ сезім ҧялайды. Маҗпал
жырларын оҗып отырып, җанат біткендей, алысҗа самғап,сҧлу җҧстардың керуеніне еріксіз
ілескің келеді.
Пайдаланылған әдебиеттер:
1. М.Мыса, аҗын:Менің ханзадам-поэзия!«Жҧлдыздар отбасы»11.06. 2017
2. «Җармаҗшы таңы» газеті Гҥлзина Бектаспен сҧхбат 10.12.2019
3. М.Мыса, аҗын:Менің ханзадам-поэзия!«Жҧлдыздар отбасы»11.06. 2017
4. КІТАРkz «ASHYQ KITAPHANA» сайты.

Abstract

Makpal Mysa is a talented young man who loves poetry and life. His inspiring compositions

touch he heart and satisfy the ears. It seems that the poet's poems come to life. Full of emotions ...

There is excitement and warmth in my chest. As you read Makpal's songs, you want to fly away like a

wing and follow a caravan of beautiful birds.

Keyword: Makpal, poetry, poet, compositions, poems.

ҚАЗАҚ ЖӘНЕ ТҤРІК ТІЛДЕРІНДЕ КЕЗДЕСЕТІН ҚАЗАМЕН БАЙЛАНЫСТЫ ТАБУ
МЕН ЭВФЕМИЗМДЕР

Т.Җ.Серкебаева, Абай атындағы ҖазҰПУ магистранты,
Ғылыми жетекшісі – А.Ж.Җобланова,
Абай атындағы ҖазҰПУ ф.ғ.к.,доцент
Алматы, Җазаҗстан

Адам баласы ҥшін табиғи җҧбылыстардың ең җорҗыныштысы да, сескендіретін суығы да
– ҿлім. Сондыҗтан кез-келген халыҗтың тілінде «ҿлім», «ҿлді» деген сҿздердің орнына сол
ҧғымдарды білдіретін, біраҗ олардан ҽлдеҗайда тігісі жатыҗ эвфемиздер җолданылады. Ал
тҥркілердің салт- дҽстҥрінде ҿлім туралы суыҗ хабарды туыс-жаҗындарға астарлап естіртіп,
кҿңіл айту бҧрыннан белгілі дҽстҥр ҽрі бҧл дҽстҥр кҥні бҥгінге дейін ҿзгере җойған жоҗ.
Ҿйткені мҧның наҗты дҽлелі біздің заманымыздың 684-731 жылдары арасында ҿмір сҥрген
Җапаған жҽне Могилян дҽуіріндегі тҥркі мемлекетінің кҿрнекті ҽскери җолбасшысы Кҥлтегінге
җойылған җҧлпы тасҗа ескі тҥркі жазу ҥлгісімен җашалып тҥсірілген Кҥлтегін туралы жырдан да
байҗалады. Бҧл тарихи, ҽдеби ескерткішті Кҥлтегіннің туған ағасы Білгі җаған жаздырған.
Тҧңғыш рет Томсен сырын ашып, В.В.Радлов неміс тіліне аударған бҧл жазудың ішінде інісінің
ҿліміне җатты җайғырған Білге җағанның сҿздері ойылып жазылған: «Інім Кҥлтегін җаза болды,
ҿзім җайғырдым. Кҿрер кӛзім кӛрместей, білер білігім білместей болды. Білігімнен адастым»
[1, 17-б]

Кейбір деректерге җарағанда, Білге җаған інісінің җайтыс болғанан «ҧша барды» деген
астарлы тіркесі арҗылы білдіргені байҗалады [2, 72-86-б].

И.Лауде-Циртаутас келтірген деректерге җарағанда, Тҥркия елінің тҥріктері суыҗ хабарды
естіртіп, кҿңіл айтҗанда «ҿлді» деген сҿздің ҿзін де, оның баламаларын да җолданбайды. Оның
орнына «Алла сізлере ӛмүр верси» деген эвфемистік мағыналы тілекпен ғана шектеледі [2, 89-
б].

Җазаҗ арасында җалыптасҗан салт бойынша да җайтыс болған адамның жаҗындарына да
җазаны бірден естірте салмаған. Суыҗ хабарды мҥмкіндігінше астарлап, тҧспалдап немесе
жҧмбаҗтап сездіруге тырысҗан. Ҽдетте, ауыр җайғыны естірту эвфемистік мағыналы сҿздерден

127

басталып кҿңіл айту, жҧбату сҿздермен аяҗталып отырған. Җазаҗ ауыз ҽдебиетінде ҿлімді
естірту жҽне кҿңіл айту ҥшін җолданылатын эвфемизмдерге негізделген ескі нҧсҗалардың
кейбір ҥлгілері тҿмендегідей:

«Җозы Кҿрпеш – Баян сҧлу» жырындағы Сарыбайдың ҿлімін оның ҽйеліне Тазшаның
естіртуі де эвфемизмдерге толы. Тазша:

Жаратҗан бҽрімізді тҽңір кҥшті,
Бҧл дҥние ойлап тҧрсам енді екіҧшты.
Мен шошимын тҥсімнен бҥгінгі тҥн
Менің сҽлдем басымнан жерге тҥсті...
...Мен шошимын тҥсімнен бҥгін тағы,
Җолымнан жібек баулы сҧңҗар җашты!..
...Җай адам Сарекеңдей ниетке жеткен,
Кҿп адам бізден бҧрын ҿтіп кеткен.
Айырылдым җапияда сҧңҗарымнан,
Җолымнан абайсызда ҧшып кеткен...
Деп байдың җайтыс болғанын ҽйеліне астарлап сездіреді де, сҿзінің аяғын кҿңіл айтып,
жҧбатумен бітіреді.
Алла ісіне шара жоҗ-ау,
Жетпесті җуып алҗынба!
Җайырлы ғҧмыр бере кҿр-ау,
Җозы жанға артында! [3, 24-27-бб].
Жоҗтау, естірту ҿлеңдері тҥрік тілінде де бар. Тҿменде келтірілген мысал соның айғағы
бола алады. Тҥрік тілінің энциклопедиясындағы жоҗтау ҿлеңде җайтыс болған адамға кҿңіл
айта отырып, оның тікелей жҧмаҗҗа баратынын да тілге тиек етеді.
Gitti dosdoğru cennetiâlâya,” dediler.
Anası bir hafta ağladı.
Kırkında lokmasını yediler [4, 57-б].
Ҿліктің жасына, жынысына җарай кҿңіл айтудың да, естіртудің тҥрлері кездеседі.
Мҽселен, балиғатҗа толмаған жас бала ҿлгенде, оның ҽке-шешесіне, ата-ҽжесіне: «Балаларың
шапағатшы болсын, екі арыс аман болып, җұдай бергенінен жазбасын» дейді. Ҿйткені халыҗ
сенімі бойынша кҥнҽсіз сҽби ана дҥниеде тек жҧмаҗтан орын алады да, ҽке, шеше, ата,
ҽжелеріне де җол ҧшын беріп, кҥнҽсін жеңілдетуге себін тигізеді деген ҧғымды білдіреді.
Ежелгі кҿңіл айтуді бір тҥрін Җҧрбанғали Халид былай келтіреді:
«Кешкен керуеннен җалған кенті, ҿткенге Алла алдынан жарылҗасың, җалғанша артынан
жарылҗасын», - дейді. Жас балаға кҿңіл айтса: «теректен бҧтаҗ ҧшып, теңізден кҿбік
шашыратты, екі босаға аман болсын, жҽне орны җалар, җалғанына ҿмір берсін» – деген [5, 15-
18-бб.].
Басҗа тілдердегі сияҗты җазаҗ тілінде де «ҿлу» деген ҧғымды җайтпас сапарға кету, үзілу,
кӛз жұму, кету, җайту, шетін болу, кӛз жазып җалу, айрылу, адасу, беру, мәңгі ұйҗыға кету,
аттану, дүние салу, дүниеден кӛшу, демі тоҗтау, жан тәсілім җылу сияҗты тігісі жатыҗ жҽне
астарлы мағыналы эвфемизмдер алмастырып отырады. Біраҗ мҧндай эвфемизмдерді жасауға
кез-келген зиялы, шешен адамның да, тілдің де мҥмкіндіктері ҧшан-теңіз. Осының айҗын дҽлелі
ретінде жазушы Мҧҗтар Ҽуезов ҧлы Абайды ҿлді деуге җимай: «Осылайша айналасы айыҗпаған
сҧр тҧман, суыҗ заман ішінде ҧлы жан дүниеден кӛшті. Мағаштың җырҗын беріп болған кҥннің
ертеңінде Абай жҽне җаза тапты. Ҧлы кеуденің ыстыҗ демі тоҗтады. Шҿл даланы жарын
аҗҗан дариядай, жалтыр биік басына жалғыз шыҗҗан алып шынар җұлады. Ҿмірден Абай
кетті» [6] сыңайлы айҗын эвфемизмдерге толы жолдарын келтіруге болады.
Адамдар «мен бір күні ӛлсем» дегеннің орнына «маған бір кҥні бірдеңе болса» деген
тіркесті җолданады, ҿйткені алдыңғы тіркес ҿлімді шаҗырады деп есептеген. Ҿлім сҿзінің
орнына сол себпті де «ҧйҗы» сҿзін җолданған жҽне соған байланысты мәңгілік ұйҗы (ebedî
uyku), соңғы ұйҗы (son uyku), сергектік ұйҗы (uyanılmaz uyku), мерзімді ұйҗы (ecel uykusu)

128

деген тіркестерді җолданған. Җайтыс болған адамды «ыңғайлы тӛсекте» (rahat döseği) жатыр
немесе ҿлімі жаҗындаған адамды «ӛлім тӛсегінде» (ölüm döseğinde) жатыр деп, «тӛсек»
(dösek) эвфемиздік сҿзін җолданған [7, 156-б].

Тҥрік мҽдениетінде ҿлімді саяхат ретінде җабылдайтындығы жҽне ҿлімнің сипаттамасына
ҽр тҥрлі ҧҗастыҗтарды җолданатындығын айтады, бҧның негізгі себебі ҿлімнің жеңіл
җабылдануын тҥсіндіру жҽне җабылдау болып табылады.

Аҗыретке саяхат (аhiret yolculuğu), ұлы саяхат (büyük yolculuk), соңғы кӛш (son göç),
осы жолдың жолаушысы (o yolun yolcusu), кӛшпенді (göçücü) сияҗты адамның җайтыс болу
жҽне оның кҿрінстерін осы тіркестер арҗылы сипаттайды.

Тҥрік мҽдениетінде җазаны білдірудің бірден-бір белгісі ретінде табиғат җҧбылыстары,
жыл мезгілдері символикалыҗ мҽнге ие. Мысалы, «Sonbahar» («Кҥз») атты ҿлеңде Жер
бетіндегі адамның ҿмірі уаҗытша жҽне бір кҥні аяҗталатынын, ҿсіп келе жатҗан ҿлім ҿмірі,
сондыҗтан җайғылы кҥз сияҗты ҿмір басталады деп есептейді.

Fâni ömür biter, bir uzun sonbahâr olur.
Yaprak, çiçek ve kuĢ dağılır, târümâr olur” [8, 85]
(Ӛлім ӛмірі аяҗталады, ұзаҗ күз келеді.
Жапыраҗтар, гүлдер мен җұстар тарихи болады)
Бҧл жерде «ҿлім сҽтін кҥту» дегеннің орнына мерзімін кҥту, «ҿлімі жаҗын җалды»
дегеннің орнына мерзімді уаҗыты болды, «егер ҿлім болмаса» дегеннің орнына егер мерзімі
келсе, «ҿлген жерге бару» дегеннің орнына мерзімді шаҗыру, «мен ҿлгім келмейді» дегеннің
орнына берілген уаҗытында сияҗты эвфемизмдермен алмастырылады.
Шын мҽнінде ӛмір мен ӛлім біз үшін, мерзімі келді, кейбір ауырсынуды сылтаурату т.б.
тіркестері тҥрік адамының ҿлімін жҽне оның ҿлімге деген кҿзҗарасын білдіреді.
Кӛз жұму (göz yummak), кӛздерін жұму (gözünü / gözlerini yummak), ӛмір кӛздерін жұму
(hayata gözlerini yummak), ӛмір кӛздерін жабу (hayata gözlerini kapamak), әлемге кӛздерін
жұму (gözlerini dünyaya yummak), әлемге кӛздерін ӛшірмек (gözlerini (dünyaya) kapamak),
кӛзерін жабу (gözü / gözleri kapanmak), кӛздерін мәңгі жұму (gözleri ebediyen kapanmak),
соңғы ұйҗысына жату (son uykusuna yatmak), мәңгілік ұйҗыға бату (ebedî uykuya dalmak),
оябас ұйҗыға кету (uyanılmaz uykulara varmak), ӛлім тӛсегінде ұйыҗтау (ölüm döşeğinde
uyumak) жҽне т.б. Бҧл мысалдардан тҥрік ҽдебиетінде ҿлім мен ҧйҗы ҧҗсастығын аныҗ байҗауға
болады. Себебі, берілген ҿлім мағынасын сипаттайтын эвфемизмдер ҿлімді ҧйҗымен
байланыстыра җарайды.
Жермен байланысты җара жерге кіру (gireceği kara topraktır), топыраҗ тарту (toprak
çekmek), топыраҗ болу (toprak olmak), жермен араласу (toprağa karışmak), кӛздері топыраҗ
болу (gözleri toprak olmak), жерге кіру (toprağa girmek), җара жерге кіру (kara toprağa girmek),
җара жерді жабу (üstünü kara topraklar örtmek), жерге түсу (toprağa düsmek), җара жерге
орануға бару (kara topraklara sığınmaya gitmek), бір уыс топыраҗ болу (bir avuç toprak olmak),
үш күн жатып, тӛртінші күн топыраҗ болу (üç gün yatak, dördüncü gün toprak), тасы топыраҗ
болу (tası toprakla dolmak) сияҗты эвфемизмдік тіркестер җолданылады.
Җазаға байланысты таҗырыпты җозғағанда міндетті тҥрде жан мен рух туралы айтпай кету
мҥмкін емес. Жан беру (can vermek), жаны шығу (canı çıkmak), жаны тӛмендеу (canı bosalmak),
жаны шегіну (canı çekilmek), жаны кӛшу (candan geçmek), жаннан кету (candan gitmek), жан
таҗтайшасына биссимилях деп басу (can levhasına bismillah basmak), җан тӛлеу, ӛз ӛмірің үшін
тӛлеу (canıyla ödemek) тіркестері мысал бола алады.
Аза жырларында җолданылатын символдыҗ бейненің енді бірі - җҧс. Җҧстың символдыҗ
җолданыстағы мҽні ҿте жоғары.
Сҧңҗарым ҧшты җасымнан,
Тҧғырдан ҧшты лашын,
Аҗ сҧңҗарымды алдырдым,
Ҧшты сҧңҗар тҧғырдан,
Мезгілі жетсе тоты җҧс,

129

О да ҧшады дараҗтан
Шешіліп кетіп аҗ сҧңҗар,
Ғайып болды ҧядан,
Амал җылып ізіне,
Орын алды җиядан [9, 143-б].
Берілген шумаҗта «аҗ сҧңҗар» кейіпінде айналып ҧшып жҥрген адам жаны жоғары
ҽлемнен – орын алған.
Рухы ұшу (ruhunu uçurmak), жаны кеудеден ұшу can (kusu kafesten uçup gitmek), жан
җұсын ұшыру (can kusunu uçurmak), рух җұсын алаҗаннан ұшыру (ruh kusunu avucundan
uçurmak), жан җұсын җолынан җашыру (ruh kusunu elinden kaçırmak), жәннат бағына ұшу
(cennet bahçelerine uçmak) сияҗты тіркестерде адамның жанының аспанға кҿтерілітіне сенген.
Ҿліммен байланысты немесе сонымен ҧштасып жататын тағы біраз ҧғымдар бар. Ҽңгіме
ӛлік, мола, кар, кему, бейіт, сүйек,дене, жерлеу, зират, җабір сияҗты суык ҧғымдардың
эвфемистік атаулары жайында. Бҧл сҿздердің бояулары мен адамға етер ҽсері бірдей емес.
Ҽсіресе, алдыңғы торт создің мағыналары ҿте суыҗ. Сондыҗтан да олардан гҿрі тігісі бір шама
жатыҗтау дене, сҥйек; зират; җабір; жерлеу, җою сияҗты эвфемистік баламалар жиірек
җолданылады. Ал кейде мола, кӛр деген суыҗ та ауыр сҿздерді орын, жай деген эвфемизмдер
алмастырып отырады. Тҥрікменстан җазаҗтарының тілінде бейіт, мола деген сҿздердің орнын
ертеректе діни нанымдардың негізінде җалыптасҗан әулие деген эвфемистік синоним
алмастырганы байҗалады [10,127-б].
Җорыта келгенде, җазаҗ тілінде де, тҥрік тілінде де эвфемизмдік балама атаулар тілдік
җорда маңызды рҿлге ие. Ерте кезеңнен бастау алатын тҥркі ҽлеміне ортаҗ мҽдениеттің бір
ҥлгісі болып табылатын ауыз ҽдебиеті шығармаларын салыстыра җарастыру арҗылы екі тілдің
сҿздік җорындағы эвфемизмдердің ҧҗсастығын байҗадыҗ. Җай тілді алып җарасаҗ та,
эвфемизмдерді җолдануда психологиялыҗ мотив жатыр. Ол адресатҗа да, адресантҗа да жҽне
оның тҿңірегіндегілерге җолайсыздыҗ тудырмау, ҥрей шаҗырмау маҗсаты болып табылады.
Тҥбі тҥркі ел болғандыҗтан җазаҗ жҽне тҥрік тілдерінде кездесетін җазаға байланысты атаулар
ҿзіндік ерекшеліктері болғанымен, мазмҧндыҗ жағынан, символикалыҗ мҽнді жеткізу жағынан
жалпылай алып җарағанда ҧҗсас болып келеді.
Пайдаланылған әдебиеттер:
1. Келімбетов Н. Ежелгі дҽуір ҽдебиеті: Җазаҗ бастаулары. Алматы: Атамҧра, 2005.
2. Лауде-Циртаутас И. К вопросы о табу и эвфемизмах в казахском, киргизском и узбекском
языках // Советская тюркология. 1976. №4.
3. Җозы Кҿрпеш –Баян сҧлу. Алматы, 1967
4. Siirler 4. Meshur Adamlar Ansiklopedisi Ģiiri.
5. Җҧрбанғали Х. Сҿзбен сомдалған җҧлпытас: жоҗтау. «Аҗиҗат» журналы. 2005. №2.
6. М.Ҽуезов: Абай аҗындығының айналасы. https://adebiportal.kz/kz/news/view/13566

7. A. Keith and K. Burridge, Euphemism & Dysphemism, New York-Oxford: Oxford, University

Press, 1991.
8. Yahya Kemal, Kendi Gök Kubbemiz, Millî Eğitim Bakanlığı Yayınları, Ġstanbul 1989
9. С.Сейфуллин. Шығармалар жинағы. 6-том. Алматы, 1964.
10. Нҧрмағамбетов Ҽ. Тҥркіменстандағы җазаҗ говоры. Канд. дис. Алматы, 1965.

Abstract

This article deals with the problems of taboo and euphemism on the death in Kazakh and

Turkish languages. We find the similarities of euphemism in two languages by comparing literary

works which are examples of common Turkic culture. It is defined that the usage of the euphemisms

has a psychological motive.

Keywords: euphemism, taboo, culture, traditions, death.

130

І. ЖАНСҤГІРОВ ПРОЗАСЫНЫҢ ЛЕКСИКА-СЕМАНТИКАЛЫҚ ЕРЕКШЕЛІКТЕРІ

А. С. Тугаева, С. Торайғыров атындағы ПМУ магистранты,

Ғылыми жетекшісі – Б. Җ. Җапасова

С. Торайғыров атындағы ПМУ профессоры, ф.ғ.к.

Павлодар, Җазаҗстан

Жазушы Ілияс Жансҥгіровтің шығармалары 20-ғасырдың бас кезінде җазаҗ даласында

ғана емес, ҽлемде жаһандыҗ ҿзгерістер, жаңа ҧмтылыстар, ҧлттар мен халыҗтар арсында

дҥниені җайта бҿлісу, ҿз мҥдделерін жоғары җою талаптары ушығып тҧрған кез болатын. Бҧл

җазаҗ даласындағы ҿзгерістерге де ҽсер етті. Жаһандыҗ ҿзгерістер ҽсерімен бірге җазаҗ ҧлтының

оянуы мен жаңғыруында да 20-ғасыр басы зор серпіліспен ерекше. Сҿз

мағынасының тҥрлі җалыпта җолданылуы, сҿйлемдегі мағыналыҗ ҿзгерістің тҥрлерін җҧбылта,

ойната, шебер җолдану – жазушының кҿркем шығарма таҗырыбы мен негізгі ойын ашуының ең

басты шарттарының бірі. Кҿркем шығарманың сипаттары дегенде автордың бірнеше шеберлік

тҧсы назарға алынады.

1. Шығарма таҗырыбы мен идеясы.

2. Җоғамдыҗ мҽні, җоғамға җажеттілігі.

3. Жазушы тілі.

4. Шығарманың сюжеті мен композициясы.

Җаламгер ҿз шығармасында осы негізгі кҿркемдік ҽлемін тілі арҗылы жеткізеді.

Жазушы тілінің лексикасындағы бірнеше басты белгілерді бҿліп җарастыруға болады.

1. Сҿздердің кҿнерген нҧсҗаларының җолданылуы.

2. Жазушы І. Жансҥгіров шығармаларының тілі туралы сҿз җозғағанда шығармадағы

сҿздердің мағыналыҗ сипаттарының бояулы, тҥрлі реңкті җолданыстары назарға алынады.

Соның ішінде жазушы тіліндегі лексикалыҗ җабаттардың сан җатпарлы аныҗталады.

Жазушы шығармалары – 20-ғасырдың бас кезіндегі җоғамдағы тҥрлі ҿзгерістер мен

танымдар, тҥсініктер җайшылығының суреттері. Таным мен тҥсініктердің

ҿзгерістері тілдегі сҿздер арҗылы кҿрінеді. Сондыҗтан да таным мен тҥсініктердің ауысуы

сҿздердің ауысуымен де тҥсіндіріледі. Җоғамдағы жаңа саяси, ҽлеуметтік җатынастар,

тҧрмыстыҗ жаңа җалыптар бірнеше жаңа җабаттардың тҥзілуіне жағдай жасайды. Сол жаңа

җабаттармен бірге тілге жаңа ҧғымдар мен танымдар келіп, бҧрынғы тҥсініктерді ауыстырады.

Кҿнерген сҿздер – җолданыстан шығып

җалған, мағыналары кҿмескіленген сҿздер. Жазушы тілінде тарихи сҿздер де архаизмдер де

кездеседі. 1. Айтылып сойылған мал, берілген тасаттыҗ,

тіленген батаның біреуі де җабыл болмай, җҧдай халыҗтың кҿз жасын кҿрмейтін сияҗтанды» [1,

248].
2. Бадыраҗ – байдың жалшысы [2, 6].
3. Біреуді біреу басып-жаншып кҿкбҽрі топалаңына айналды [1, 327].
Жазушы тілінде кҿнерген сҿздер ҧлттыҗ танымға җатысты, ҧлттыҗ шаруашылыҗ пен

дҽстҥр, дағдыға җатысты җолданылады.

Халыҗ тҧрмысын жеткізуде кҿнерген сҿздерді шебер җолданады.
Жазушы шығармаларындағы кҿнерген сҿздер халыҗтыҗ заттар мен җҧбылыстардың

атауы болып җолданады. Бҧл ҿткен тҧрмыста болған, кҿбі ҽлі де җолданылып келе жатҗан
тҧрмыстыҗ бҧйымдардың, белгілі бір кҽсіпке, шаруашылыҗҗа, салт-дҽстҥрге, ҽдет-ғҧрыпҗа,
наным-сенімге, баспанаға, киім-кешекке, ішер асҗа, туыстыҗ җатынасҗа, ел билеу ерекшелігіне,
заң тҽртібіне байланысты җолданылатын, халҗымыздың тҧрмыстыҗ жҽне тілдік ҿзіндік

ерекшелігін кҿрсететін арнаулы атаулар мен сҿз тіркестері.
Тіліміздегі җарапайым сҿздерге байланысты туындаған кҿнерген ҧғымдардың ҿздері кейде җат-
җабат бірнеше бҿліктен тҧруы да мҥмкін.
Тҿмендегідей топтарға бҿлуге болады.

1.Заттың, җҧбылыстың тікелей атауы.

131

2. Мифологиялыҗ діни, астрологиялыҗ сенім-нанымға, киелі маҗҧлыҗ (тотем) ретінде

табынуға җарай жасалған.

3. Салттыҗ- тҧрмыстыҗ ҽдет-ғҧрыпҗа, ҽр-тҥрлі ырым, дҽстҥр, кҽделерге сҽйкес пайда

болып, җалыптасҗан ҧғымдар.

4. Астономиялыҗ атауларға: айға, кҥнге, жҧлдыздарға.

5. Тҿрт тҥлік малға, жабайы аңдарға.

6. Тҧрмыстыҗ заттарға, кҽсіптік җҧрал-жабдыҗтарға җатысты.

7. Аңшы-саятшының аспаптарының ататры.

8.Табиғат җҧбылыстары.

«Алатаудың жайлауынан етекке тҥскен ел Сарыағаштың сазына жыбырлай җонған. Сҥттіген

сазынан шабылған пішен ҽлдеҗашан жиналып, мал жалпаҗ жайылысҗа җоя берілген. Ерте

салған егін пісіп, егіншілер бау тары іше бастаған кез. Бай ауылдың малдары ҽлі тауда, салҗын

жерде. Бҧл жердің кҥні ыстыҗ болғандыҗтан сҥмбіле тумай, су мҧздамай жайлаудың җой етекке

тҥспейді. Кҥннің жалыны җайтпай тҥскен тоҗты шаң җуып, ҿкпеге шалдығып, тышҗағы кҿп

болады. ...Җолдағы жылҗының тҥрі: сауын бие, мінетін ат. Ҿзге жылҗы отарда. Җҧлын желіге

байланбайды, енесіне җосаҗтаулы» [1, 31].

Сҿздердің кҿнелену мҽнге ие бірліктердің кҿбі тілімізде тіркес ретінде җолданылатын

кҥрделі сҿздер мен җалыптасҗан фразеологизмдер жҽне маҗал-мҽтелдер тҥрінде кездеседі.

Жазушы тіліндегі: Сарыағаштың сазына жыбырлай җонған, ит кемірген асыҗтай, арыҗ

җойдай тырысып, бҿрте серкедей тіктиіп, тҿбеттей арсылдап т.б. Осыған орай айта кететін бір

жағдай: бҥгінгі фразеологизм, маҗал-мҽтел деп жҥрген тҧраҗты тілдік единицалардың басым

кҿпшілігі – бір замандағы кҥнделікті җарапайым тіршіліктің, җҧбылыстың, шаруашылыҗтың,

кҽсіпшіліктің, ҿзара җарым-җатынастың нҽтижесі ретінде җалыптасҗан тілдегі кҿрініс. Кҿнерген

сҿздерге җарап олардың жасалу тҽсілдерін де, сҿйлем ішіндегі мағынасын да ашуға болады.

Жазушы суреттеуінде 20-ғасыр басындағы җазаҗ халҗының тҧрмысы мен

шаруашылығын суреттейтін барлыҗ деректер тілдік материалдар арҗылы табылады. Кҿшпелі

халыҗтың җыспаҗҗа тҥсіп, бҧрынғы җалпынан айырыла бастаған шағы, отырыҗшылдыҗҗа кҿне

бастаған кезең суреттері җоса ҿріледі. Дегенмен халыҗтың мал шаруашылығына җатысты

тҥсініктерін ашатын җазіргі җолданыстан шыҗҗан кҿнерген сҿздер мен сҿз тіркестері: сҥмбіле

тумай, су мҧздамай, тоҗты, сауын бие, мінетін ат, отар, җҧлын, желі, енесі, җосаҗтаулы т.б.

Җаламгер шығармаларында кҿшпелі елдің, жаз жайлап, җыс җыстаған кезінен гҿрі

саудаға бейімделген, отырыҗшы мҽдениетке җалыптаса бастаған кездерін беретін сҿздер мен

тілдік материалдар мол кездесуімен ҿзгеше.

«Тҧрҗы есік пен тҿрдей, оҗтаудай җатҗан жайсаң җҧланы жайтаңдатып, ҽлгі мылтыҗ

атҗан Җҧсайынға таяу келіп тҧра җалды» [1, 313].

Жазушы тіліндегі кҿнерген сҿздер жаңа мағыналыҗ сипатҗа да ие. Атап айтҗанда ойды

наҗтылау мен дҽлелдеу мҽнінде жҧмсалады.

Жігітті мінген атына җарап тану җазаҗ дҽстҥрінде бар. Жазушы Тҽуке жайын баяндайды. Оның

тар җыспаҗҗа кҿнбеген бейнесі, кең далаға еркіндік іздеген бейнесін астына мінген аты да

ҽйгілейді. Тҧрҗы есік пен тҿрдей – ҥлкен, арғымаҗ дегенді білдірсе, оҗтаудай җатҗан - ҽбден

жараған, бабындағы җҧла ат кімнің де арманы болар сҽйгҥлік. «Җыр мен җаланың

җоспасынан җҧралған бай ауылының реңі сияҗты олардың җонағы да араласпай болушы еді.

Җонаҗтың бір бҿлігі «ҿңшең» жаҗсы җонаҗ, бай җонаҗ. Бҧлар – җырдың болысы, би,

аҗсаҗалдарымен бірге җаланың байлары, Җызылжар, Семей, Алматы, Җапал арасының җыл-

җыбыр, елтірі жинаушылары, Омар, Нҽжіметдін, Җадырбай, Мҽкержі, Ербіт, Җоянды

жҽрмеңкелерінің жҥрімпаздары – Бейсенғҧл, Жҧма, Мҧҗат, шекер, бас, ұлтан сататын, Ахмет;

биік кҿк дҥкеннің иесі Абрам; Җапал шетік, кәуіш, кәләпуыш сияҗты товарлардың иесі аҗсаҗ

Жҥсіп, темекі, имамы Җажаяхмет, Сарыағаш молдасы Асан сияҗтылар – бҧл ауылдың җадірлі

җонаҗтарынан еді. [1, 31].

132

Җыл-җыбыр, жҥрімпаз, җыр болысы, би, аҗсаҗал, елтірі жинаушылар, жәрмеңке, шетік,

кәуіш, кәләпауыш, ұлтан, молда, имам т.б. сҿздер сол кезеңді беретін ҿз уаҗытының

җолданысындағы кҿнерген сҿздер.

Җоғамның ҿзгерістеріне җарай жазушы жаңа сҿздер жасайды. 1. Тҧра-тҧра жарты еңбек

кҥнді жіберіп билет алдыҗ-ау! [3, 377]. 2. Моншадағы шіреттің тҥрі жалаңаштыҗ, мазмҧны

бҧҗарашылдыҗ болатын кҿрінеді. [3, 379]. Жазушы тілінде сарказм да бар. Җазаҗ тілінің

бай сҿздік җорының толығар бір тҧсы – сҿздердің жаңа мағынада җолдануы. Җазаҗ тілінде кез

келген сҿз жаңа мағынаға ауысып, кірме сҿздер орнын баса алмайды. Жазушы шығармасында

сҿздер жарыспалы нҧсҗада җолданады. Бҧл кҿбінесе фонетикалыҗ жарыспалылыҗ.

1. Менімен сҿйлесіп отырған кісінің жінісі – еркек [3, 385].

2. Җара бҧҗараның бірсыпырасы җашаннан җаламен ҽшіне-жай, тҧҗымынан болыстыҗ

ҥзілмеген Шорман ауылын ит етінен жек кҿріп, ішінен аулаҗтана бастады. [1, 249].

Алғашҗы сҿйлемде жынысы – жінісі болып җолданған. Жазушы кейіпкері бала

болғандыҗтан да сҿзді жіңішкертіп, сол арҗылы кішірейту мағынасын беруді маҗсат етсе керек.

Бҧл җазаҗ тіліне 20-ғасырдың бас кезінде ҽлеуметтік топтар мен таптарға бҿлу кезінде енген сҿз.

Ашына-жай - ҽшіне-жай болып җолданған: ҽшіне-тілдегі : «Ашына-жай зат.

1. Таныс, сырлас:

2. Кҿңілдес, тамыр» [4, 530] мағыналарын емес, жаҗсы таныс деген, сыйлас деген

мағынаға ауысҗандығын білдіреді.

Екінші сҿйлемдегі «жінісі –жынысы» кірме сҿзі де мағыналыҗ реңкі бҿлек сҿз болуымен

ҿзгерген.

«Жыныс- I 1. Адам мен жан-жануарлардың, ҿсімдіктердің аталығы мен аналығы.

2. Тҧҗым, нҽсіл, зат.» [5, 333].

Жазушы кішкентай кейіпкер ҧл баланың жынысы деудің келе бермейтіндігін ескерсе

керек. Кейіпкердің аҗылы мен ойнаҗылығы, җиялшылыдығы мен тез ҿскісі келген арманы да

ескерілген. «Этнография. Халыҗ туралы жазу – этнографияның кҿне грек тіліндегі мҽні осы.

Алайда бҧл тарих та емес, археологиялыҗ зерттеу де емес, ҿнердің мҽнін де сараламайды,

ҽлеуметтік даму мен этногенездік текті де талдап бере алмайды. Сҿйте тҧра, осылардың бірде-

бірі этнографияны берік тірек етпей тҧрып шын ғылыми ойдың тҧғырына тҧяҗ іліктіруі

мҥмкін» [6, 73]. Этнографияны җалыптастыратын: 1.

Географиялыҗ ортаның бірлігі мен бҿлектігі.

2. Географиялыҗ жағдай топтарды, җауымдарды, тайпалар мен руларды, ел мен халыҗты

жасайды.

3. Ҽр топтар мен одаҗтардың ҿз тҧрмыстарына, танымдарына җарай болмыс, җасиеттері

тҧраҗталады.

А. Сейдімбек Л. Гумилевтің «Этногенез и биосфера земли» деген кітабындағы этнос

болатын талаптарды осылай жіктейді. Біраҗ бҧл җалпында этнография ғылым емес. Тіл

байлығымызда ҧлт танымын айҗындайтын сҿзбен сҿз тіркестерінің барлығының

этнографиялыҗ мағынасы аныҗ емес. Халыҗ тҥсінігі мен танымын ашатын, этностың ҿзіне ғана

тҽн җасиетін сипаттау ҥшін жасалған этнографизмдер де тілде аз емес. 1.

Ҧлттың жер жағдайы мен географиялыҗ сипаттарын ашатын этнографизм сҿздер: бесін, кҥйек,

жайлау, кҿк ҥй, жоғары, җыр, ой, дала, җырат, адыр т.б. 2.

Тҧрмыстыҗ заттар мен шаруашылыҗ атауларына җатысты этнографизмдер: мама ағаш,

сырғауыл, түндік, җараша, тең, тұмаҗ, жасау, шымылдыҗ, елтірі, жүк, шылбыр т.б. «Сатан

жаушы жалам, шылбырды шешіп алып, аттың алҗымына кіре сулыҗтан созып ҧстап, жетелей

жҿнелді. ...Атты ҥйден кҿген бойы шығарғанда Сатан аттың дорбасын сыпырып алып,

лаҗтырып жіберді» [1, 233].

3. Таным мен тҥсінікті ашатын этнографизмдер: аманат, дҽмдес, шҿкім, нағашы, жиен,

серілік, мырзалыҗ, бата т.б. «Айтылып сойылған мал, берілген тасаттыҗ, тіленген батаның

біреуі де җабыл болмай, җҧдай халыҗтың кҿз жасын кҿрмейтін сияҗтанды» [1, 248].

133

4.Табиғат җҧбылыстарын суреттейтін сҿздер: җҧралайдың салҗыны, тобылғы кҿктеу,

җозы кҥземі кезі т.б.

5. Ҽдебиет тіліне тҽн ҧлттыҗ бейнелеуіштер.

Кҿк бесті ат кермеде тҧр, мырзам ояу,

Ел жиі бір-біріне җонған таяу.

Елің тап есің барда, батыр Тҽуке,

Жазым боп, бір жеріңе тҥсер җаяу [1, 102].

6. Адам мінезіне җатысты этнолингвистикалыҗ бірліктер деп бҿлуге болады: «Міне, мен

ат жалын тартып мінгелі сол Жікібайдай жігітті кездестіре алғаным жоҗ. Жігіт ер екен.

Ерлігінің ҥстіне айлакер, ҽрі найзакер екен!» [1, 102].

7. Салт-дҽстҥр, ҽдет-ғҧрыпҗа җатысты этнографизмдер: җырыҗ жеті, кесек ату, җҧда тҥсу,

ат ҧстар, мойныны җҧрым ілу, кҥйеу келу, боз бие айтып сою, бата җылу, ҧзату, тҿркініне

җайтару, билік айту, тҿрелік ету, билер кеңесі, сауға беру т.б. Этнос

– ҿз тілімен бірге туып, біте җайнасҗан біртҧтас дҥние. Этностың ҿз тілі – ҿзін жаратушы. Тіл

тҧтынушы этностан ажыраған жағдайда ҿмір сҥре алмайды. Этностың белгілі бір җоғамдыҗ

жағдайлар салдарынан ана тілін ҧмытып, екінші бір тілді җабылдауға, сол тілде ғана җарым-

җатынас жасауға мҽжбҥр болуы мҥмкін. Ол ҿз тілінсіз де ҿмір сҥре алады; тіпті басҗа тілде де

оның жазу-сызуы, ҽдебиеті, ҿнері, мҽдени-экономикалыҗ тҧрмысы дамуы мҥмкін. Біраҗ тілінен

айрылған этностың жоғалтатыны да аз емес: алдымен оның ҿзінің бҥкіл басып ҿткен ҿмірімен

җоштасып, генеалогиялыҗ тегін ҧмытады.

Пайдаланған әдебиеттер:

1. Жансҥгіров І. Шығармалар. Жолдастар романы – Алматы: Жазушы, 1987. – 487 б.

2. Жансҥгіров І. Бадыраҗ http://kitap.kz/book/121-badyraq/121-badyraq

3. Жансҥгіров І. Шығармалар бесінші том. – Алматы: ҖМКҼ баспасы, – 413 б.

4. Җазаҗ тілінің тҥсіндірме сҿздігі. 1-том. – Алматы: Ғылым, 1974 696 б.

5. Җазаҗ тілінің тҥсіндірме сҿздігі. – Алматы: Дайк-Пресс, 2008, - 968 б.

6. Сейдімбек А. Җазаҗ ҽлемі – Алматы: Санат, 1997, – 464 б.

Abstract
The article analyzes the language of prose works of the writer I. Zhansugurov. Prose works of
the writer, lexical and semantic characteristics of detection. The lexical layers of the writer's language
are an indicator of political, social, and cultural transformations of the early 20th century. Using the
language of prose, showing a rich vocabulary of economy, culture of the nation, the writer's works
were evaluated as the guardian, publicist, publicist, denoting his language.
Keywords: vocabulary, prose, economy, traditions, nationality, culture.

РИЗЫК ӘЗЕРЛӘҤ БЕЛӘН БӘЙЛЕ ФИГЫЛЬЛӘРНЕ ТӘРҔЕМӘ ИТҤ

Хаерова Л.Р. Казан федераль университеты студенты
Фәнни ҕитәкче – филол. фән. канд., доцент Нурмӛхәммәтова Р.С.,

Казан федераль университеты, Казан (Россия
Рецептларны икенче бер телгҽ кҥчерҥ башка мҽдҽнияткҽ хас булган ризык атамаларын,
ризык пешерҥгҽ караган кайбер процессларны тҽрҕемҽ итҥне талҽп итҽ. Ҽлеге очракта рецептта
кҥрсҽтелгҽн процесслар укучыларга тҿгҽл итеп ҕиткерелергҽ тиеш, киресенчҽ булганда фактик
хата килеп чыга. Бу аш-су рецептларында бирелгҽн фигыльлҽрне тҿгҽл тҽрҕемҽ итҥ
зарурлыгын аңлата.
Рецептларны тҽрҕемҽ итҥне ҿйрҽнҥче белгечлҽр дҽ фигыльлҽрне дҿрес итеп укучыга
ҕиткерҥнең мҿһимлеген искҽртҽлҽр. П.П. Буркова, мҽсҽлҽн, аш-су рецептында исем,
алмашлык, фигыль кебек сҥз тҿркемнҽренең кулланылышын да ассызыклап китҽ. Автор,
рецептларда кулланылынган фигыльлҽр эш-хҽрҽкҽт фигыльлҽре булып тора дигҽн фикердҽ,

134

чҿнки рецепт ул – билегеле бер гамҽллҽр эзлеклелеге. Рус телендҽге рецептларда иң киң
таралган фигыль формалары – инфинитив һҽм татар телендҽ булмаган “вид” категориясе [1].
Тҽрҕемҽ иткҽндҽ фигыльлҽр нҽкъ менҽ татар теленҽ ятышлы итеп бирелергҽ тиеш, ҽ татар
телендҽ эш-гамҽлне аңлаткан, боеру тҿсмере йҿрткҽн сҥзлҽр боерык фигыль, хикҽя фигыль һ.б.
белдерелергҽ мҿмкин.

А.Ю. Земскова инглиз теле глюттоник дискурсы мисалында рецептларда кулланыла
торган фигыльлҽр классификациясен тҿзи: 1) беренчел эшкҽртҥ, 2) кисҽклҽргҽ турау, 3)
ингридиентларны кушу, 4) ризыкны пешерҥ фигыльлҽре. Шул ук вакытта автор нейтраль,
негатив яки позитив коннотация турында да ҽйтеп ҥтҽ. Мҽсҽлҽн, инглиз телендҽ “overcooked”
гыйбарҽсе негатив коннотациягҽ ия, чҿнки ул “кирҽгеннҽн кҥбрҽк пешерҥ, пешереп ҕиткерҥ,
таралганчы пешерҥ” дигҽнне аңлата. Тҽрҕемҽ иткҽндҽ сҥзнең коннотациясенҽ игътибар итҥ бик
мҿһим, чҿнки сҥзлҽрнең һҽр ике телдҽге мҽгънҽ тҿсмерлҽре буталчыклыклар китереп
чыгарырга мҿмкин [2].

Рецептларны тҽрҕемҽ иткҽндҽ тҥбҽндҽге фигыльлҽр белҽн эш итҽргҽ туры килҽ:
бланшировать, брезировать, варить, сварить на водяной бане, взбить, глазировать,
гриллировать, дегласировать, жарить, замариновать, запечь, запанировать, запрапвить,
заколеровать, истолочь, карамелизировать, нврубить, нашинковать, нашпиговать,
обжарить, отбить, откинуть, отсадить, отсушить, оттянуть, пассеровать, припустить,
пряжить, раскатать, томить, тушить, фаршировать, фламбировать, фраппировать һ.б.
Мисаллардан кҥренгҽнчҽ, кҥп сҥзлҽр рус теленнҽн генҽ тҥгел, рус теле аша инглиз теленнҽн дҽ
кергҽн. Димҽк, аларны рус теленҽ тҽрҕемҽ итҥ ҿчен дҽ билгеле бер алымнар инде кулланылган
һҽм алар татар теленҽ тҽрҕемҽ ителгҽндҽ тагын бер кат трансформация кичерҽ. Мҽсҽлҽн, угалап
ваклыйбыз (крошка ясыйбыз) (Инстраграмм).

Рецептларны тҽрҕемҽ иткҽндҽ ризык атамалары гына тҥгел, ҽ аны эшкҽртҥ фигыльлҽре
дҽ игътибарга лаек. Рецепт авторы эш-гамҽлне рус телендҽ дҽ аңлатып китҽ. Рус телендҽ ул
“исем + фигыль” конструкциясе белҽн бирелсҽ, татар телендҽ “хҽл фигыль + фигыль”
структурасы барлыкка килҽ. “Крошка” сҥзе “валчык” дип тҽрҕемҽ ителсҽ дҽ, рецептта валчык
ясау гына тҥгел, ак майны он белҽн нҽкъ менҽ “угалап ваклау” турында сҥз бара. Монда бер сҥз
тҿркемен икенче сҥз тҿркеме белҽн грамматик алмаштыру урын алган.

Крем ясыйбыз: катык, каймак, шикэр комын бер ук күләмдә алып күпертәбез
(Инстраграмм).

“Крем” сҥзе транслитерация алымы белҽн кҥчерелгҽн. Ризыкны эшкҽртҥ фигыле исҽ
ҥзенең туры тҽрҕемҽсе белҽн бирелгҽн: кҥпертҥ – взбивать. 1 нче зат кҥплек сан белҽн бирелгҽн
“кҥпертҽбез” хикҽя фигыле шулай ук авторның ҥзе кебек эшлҽргҽ чакыруын белдерҽ, боеру
тҿсмерен ала.

Аш серкәсе белән сүндерелгән чәй содасы (Инстраграмм).
Бу очракта да процессны белдерҥче фигыль турыдан-туры рус теленнҽн тҽрҕемҽ
ителгҽн. Чҿнки рус телендҽ серкҽ белҽн реакциягҽ кергҽн сода метафорик рҽвештҽ “гашеная”
дип атала. Татар теленҽ дҽ ул “сҥндерелгҽн” диеп тҽрҕемҽ ителҽ, ҽ чынлыкта исҽ ҽлеге ике
матдҽнең кушылуы нҽтиҕҽсендҽ СО2 аерылып чыкса да, “сҥндерҥ” процессы кҥзҽтелми, ул
процессларның охшашлыгы нҽтиҕҽсендҽ шулай аталган һҽм татар теленҽ дҽ ҥтеп кергҽн.
Бӛтенесен болгатып алабыз да, 180 градуста кызган духовкада 35-40 минут пешерәбез
(Вконтакте).
Монда шулай ук хикҽя фигыльлҽр кулланылган, лҽкин аларда боеру тҿсмере кҥзҽтелҽ.
Димҽк, рецептларда тҿрле фигыль формалары кулланылса да, алар ҿйрҽтҥ, боеру тҿсмерен
саклыйлар, чҿнки рецепт – ризык пешерҥгҽ кҥрсҽтмҽлҽр.
Камырны кунага алып 5минут чамасы басасы.
Ял иткән камырны тагын әзрәк әвәлисең (Инстраграмм).
Ҽлеге мисалларда без камырны эшкҽртҥ процессына бҽйле булган эш-гамҽллҽрне
кҥрҽбез. Татар теле нормаларына буенча, без “камыр басу” диеп сҿйлҽшҽбез, бу һҽркем белгҽн
гыйбарҽ. Русча ул “месить тесто” эквивалентына туры килҽ. Бу очракта ике телдҽ дҽ ҽлеге

135

процессны белдергҽн формалар бар. “Ҽвҽлибез” сҥзе исҽ камырны “басу”ны тҥгел, ҽ нҽкъ менҽ
ҽвҽлҽп алуны кҥздҽ тота. Бу очракта охшаш мҽгънҽдҽге сҥзлҽрнең семантикасына да игътибар
итҥ кирҽк.

Шушы массаны миксер белән болгатабыз (Инстраграмм).
Бүлмә температурасында йомшарган майны шикәр пудрасы белән миксерда күпертәсе
(Инстраграмм).
Бу мисалларда исҽ “миксер белҽн болгатабыз” һҽм “миксерда кҥпертҽсе” сҥзлҽренҽ
игътибар итҽргҽ кирҽк. Алар икесе дҽ дҿрес кулланылган. Чҿнки беренче очракта кул миксеры
кҥздҽ тотылса, икенче очракта, “миксерда” булгач яңа тҿрле, “стационар”, зур миксер кҥздҽ
тотыла. “Болгатабыз” фигыле “перемешиваем” эквивалентына туры килҽ һҽм
ингридиентларның ҥзара буталуын кҥздҽ тота. “Кҥпертҽбез” исҽ “взбивать” сҥзенең
эквиваленты. Ул массаның кҥбҽюен, кҥперҥен кҥздҽ тота. Бу очракта да, тҽрҕемҽ иткҽндҽ,
мҽгънҽне тҿгҽл бирҥ мҿһим, чҿнки “кҥпертммичҽ” “болгатып” кына калдырсаң, ризык
уңмаячак.
Шпинат һәм 3 йомырка сарысын блендерда ваклатабыз, янына он салабыз
(Вконтакте).
Ҽлеге мисалда “измельчаем” сҥзе “ваклатабыз” диеп тҽрҕемҽ ителгҽн. Ул турыдан-туры
тҽрҕемҽ. Ҽ “салабыз” сҥзе исҽ еш очрый торган һҽм гади мисал булып тора.
Әзрәк лимон согы сыгып, шул массаны әзер камырга тигез итеп җәяргә (Вконтакте).
“Выжимать” сҥзе бу очракта “сыгып” дип тҽрҕемҽ ителгҽн. Бу да һҽр ике телдҽ бер-
берсенҽ туры килҽ торган эквивалентны кҥрсҽтҽ. “Ҕҽяргҽ” сҥзе исҽ “размазать” сҥзенҽ туры
килҽ. Татар телендҽ аның “ҕҽю” дип бирелҥе дҽ уңышлы.
Минем зефирлар 3сәг. дигәндә тыгызланды! (Вконтакте)
Бу очракта “застывает” сҥзе “тыгызлана” дип тҽрҕемҽ ителгҽн. Зефир, чыннан да, башта
йомшак булса, аны берничҽ сҽгатькҽ калдырсаң, ул тыгызланып ката. Кҥргҽнебезчҽ, монда
турыдан-туры тҽрҕемҽ – “ката”сҥзе кулланылмаган, ҽ уңышлырак “тыгызлана” гыйбарҽсе
бирелгҽн.
Кҥргҽнебезчҽ, аш-су рецептларын тҽрҕемҽ иткҽндҽ ризык атамаларын гына тҥгел,
фигыль формаларын бирҥгҽ дҽ игътибр итҽргҽ кирҽк. Кайчакта, фигыльлҽрнең семантик
мҽгънҽсе аның рус телендҽге эквивалентында гына тҥгел, ҽ ҽлеге сҥз барлыкка килгҽн тҿп телдҽ
дҽ яшеренергҽ мҿмкин. Фигыльлҽрне дҿрес тҽрҕемҽ итҥ укучыга азык-тҿлек пешерҥдҽ дҿрес
һҽм файдалы киңҽшлҽр бирҥне тҽэмин итҽ.
Әдәбият:
1. Буркова П.П. Кулинарный рецепт как особый тип текста (на материале русского и немецкого
языков): дис. … канд. филол. наук. – Ставрополь, 2004. – 212 с.
2. Земскова А.Ю. Лингвосемиотические характеристики англоязычного гастрономического
дискурса: дис. ... канд. филол. наук. – Волгоград, 2009. – 338 с.

Absract. The article is devoted to the translation of verbs in cooking recipes. The verbs is

important part of cooking recipes. The exact translation of the verb's meaning is necessary to

accurately describe the preparation of the dish and avoid factual errors.

ЗАИМСТВОВАНИЯ-КИТАИЗМЫ В РУССКОМ ЯЗЫКЕ

Шэнь Люян, Казанский (Приволжский) федеральный университет
Науч. рук. – Исламова Э.А., доцент, кандидат филологических наук
Казанский (Приволжский) федеральный университет, Казань, Россия
Каждый народ, не проживающий в полной изоляции, на протяжении своей истории в той
или иной степени подвергается иноязычному влиянию. Между такими государствами, как
Россия и Китай, издревле существуют многообразные отношения, что влечет за собой, в свою
очередь, русско-китайские языковые контакты. Благодаря этому в русском языке появилось

136

достаточно большое количество китайских заимствований. Эти факты обосновывают
актуальность изучения заимствований-китаизмов в русском языке.

Существенными причинами заимствований принято считать тесные политические,
торгово-экономические, промышленные и культурные связи между народами – носителями
языков. К тому же, нередко появление языковых заимствований связывают со стремлением к
краткости – описательные многокомпонентные понятия заменяются однословными. Так,
перевод китайского слова yuanxiao в основном встречается в виде фонетической транскрипции
(«юаньсяо»), вместо традиционного описательного варианта («шарики из клейкой рисовой
муки со сладкой начинкой»).

Если обратиться к китайским заимствованиям в русском языке в ракурсе исторических
процессов, то следует выделить три периода:

1) конец XVII – начало XVIII в. – период создания Российской духовной миссии (РДМ) в
Пекине;

2) 40-е – 80-е годы XVIII в. – плодотворная деятельность РДМ в Китае;
3) вторая половина XX в. – создание КНР.
В исторической ретроспективе появление в русском языке первых заимствований из
китайского языка принято связывать с периодом власти Петра I, который договорился с
императором Китая о создании в Пекине Российской духовной миссии, ставшей впоследствии
первой базой для изучения языка, а также культуры этой страны русским народом.
По количеству вошедших в обиход заимствований максимально плодотворным
считается третий период. Подтверждают этот факт лексикографические источники. В
«Этимологическом словаре русского языка» М. Фасмера можно найти всего 8 заимствований из
китайского, а в современные словари иностранных слов включены около 50 лексических
единиц, заимствованных из китайского языка [2; 3].
В первую очередь китайские слова входили в бытовое общение приграничных регионов,
таких как Забайкалье, и только после этого получали распространение на остальной территории
России. Причем процессы появления и исчезновения подобных заимствований весьма
интенсивны, и они непосредственно связаны с возникновением культурных и исторических
фактов и событий и дальнейшей потерей их актуальности. Например, в русских толковых
словарях, которые выпущены после «культурной революции» в Китае (1966–1967 гг.),
присутствуют такие слова, как «хунвейбины», «дацзыбао» и т.д. Однако уже в словарях 50-х
годов данных терминов нет.
С точки зрения исследователя Ю. Уфимцева, по степени закрепленности в языке
китайские заимствования можно разделить на следующие группы:
1) неиспользуемые и исчезнувшие / существующие, но не используемые;
2) используемые постоянно (устойчивые);
3) используемые постоянно, но ограниченно;
4) появляющиеся [4].
Пополнение четвертой группы связано с появлением в Китае важных для процесса
межкультурной коммуникации реалий, не имеющих аналогов именования в русском языке.
Отдельно стоит выделить группу заимствований, которые имеют китайские корни, но в
русский язык пришли уже из других языков, например, шелк, фарфор и т.д.
Целый ряд заимствований возник благодаря названиям боевых искусств: багуачжан (от
кит. bāguàzhǎng), бацзицюань (от кит. bājíquán), тайцзицюань (от кит. tàijíquán), ушу (от кит.
wǔshù). Кунфу (от кит. gōngfu) [1], которое также может быть отнесено к данной группе,
помимо функционирования в качестве названия восточного единоборства, имеет значения
«работа», «труд», «мастер».
Многочисленными являются заимствования в области кулинарии: готовящиеся на пару
пирожки баоцзы или позы (от кит. bāozi), сковорода вок (в кантонск. диалекте wok6), легкие
закуски димсамы (в кантонск. диалекте – dim2 sam1), томатный соус кетчуп (в амойск.
диалекте kê-chiap), китайские булочки маньтоу или манты (mántóu), пшеничная лапша рамен

137

или лагман (от кит. lāmiàn, через яп. rāmen), соевый творог тофу (от кит. dòufǔ), китайские
пельмени цзяоцзы (от кит. jiǎozi). Отдельно можно выделить заимствования, связанные с чаем
(от кит. chá) и его сортами: байховый сорт чая (от кит. báiháo chá), лунцзин (от кит. lóngjǐngchá),
улун (от кит. wū lóng). Также в заимствованиях показаны такие алкогольные напитки, как
китайская водка байцзю (от кит. báijiǔ) и маотай (от кит. máotáijiǔ).

К заимствованиям в сфере растительности могут быть причислены лекарственное
растение женьшень (от кит. rénshēn), плод цитрусовых кумкват (в кантонск. диалекте gam 1
gwat1), китайская слива личжи или личи (от кит. lìzhī), а также такой вид сорго, как гаолян (от
кит. gāoliang). Из Китая в Россию прибыли такие наименования пород собак, как чау-чау (от
кит. sōngshīquǎn через англ. chow-chow), шарпей (от кит. shāpí), ши-тсу (от кит. shīzi).

Отдельно заслуживают внимания заимствования, которые связаны непосредственно с
китайским языком и его спецификой: китайский литературный язык путунхуа (от кит.
pǔtōnghuà), китайские иероглифы ханьцзы (от кит. hànzì), транскрипционная система пиньинь
(от кит. pīnyīn), устойчивые обороты чэнъюй (от кит. chéngyŭ).

Произошло также заимствование следующих философских категорий: учение о Пути дао
(от кит. dào), темное начало инь (от кит. yīn), светлое начало ян (от кит. yáng) и пр. Условно к
семантической данной категории заимствований может быть отнесена китайская геомантия –
фэншуй (от кит. fēngshuǐ).

В XIX-XX вв. активизируется культурный диалог между Россией и Китаем,
стремительно развивается российское китаеведение. В распространении знаний о культуре и
философии Китая большую роль сыграли синологи Н.Я. Бичурин, В.П. Васильев, Л.С.
Переломов и др., переведшие значительное количество книг по китайской классической
философии, истории, литературе и внесшие большой вклад в распространение китайского
конфуцианства, даосизма и литературы, способствуя тем самым китайско-русскому
культурному обмену. В русский язык заимствуются некоторые слова, обозначающие понятия
культуры, религиозные и философские термины, например: дао, даосизм, конфуцианство, инь-
ян, фэншуй (практика символического освоения пространства); пиньинь (китайская
фонетическая транскрипция на основе латинских букв), ханьцзы (китайские иероглифы или
письмо), чэнъюй (устойчивый оборот, фразеологизм), гохуа (китайская живопись), сянци
(китайские шахматы); ушу (боевое искусство), цигун (дыхательная гимнастика), багуачжан
(китайское боевое искусство с оригинальной техникой) и т.д.

В последние годы взаимоотношения между Россией и Китаем развиваются
стремительно, что вновь влечет за собой языковые контакты. Интенсивность взаимоотношений
способствует появлению новых китайских заимствований в русском языке. Так, среди новых
русских китаизмов можно отметить, например: вэйци (стратегическая настольная игра, более
известная в России под японским названием го), Ханьбань (государственная организация,
занимающаяся распространением знания китайского языка в мире, штаб-квартира Институтов
Конфуция), Таобао (китайский интернет-магазин), хуацяо (группы китайского населения,
традиционно проживающие вне Китая), маотай (китайский алкогольный напиток), улун и
лунцзин (разновидности чая) и т.д.

Таким образом, разобрав условия и причины появления китайских заимствований в
русском языке, можно заключить, что: 1) обязательным условием заимствования китайской
лексики в русский язык является русско-китайское двуязычие; 2) российско-китайские
отношения определяют и направляют сам процесс заимствования. В процессе взаимодействия
разных народов ключевые, важные для самого общения слова и выражения из одних языков
проникают в другие, соответственно, русский лексический запас обогащается китаизмами, а
китайский язык – словами русского происхождения. В настоящее время российско-китайские
отношения, возможно, находятся на лучшем этапе в своей истории, и процесс заимствования
китайских слов, обогащающий русский язык, продолжается.
Использованная литература
1. Большой китайско-русский словарь. – П.: Шаньу иньшугуань, 2008. – 1269 с.

138

2. Волосова М.В. Современные исследования заимствований в лексико-семантической системе
русского и китайского языков // Культура и цивилизация. – 2017. – Том 7. № 1А. – С. 466-478.
3. Крысин, Л.П. Современный словарь иностранных слов / Л.П. Крысин. – М.: АСТ-Пресс
Книга, 2012. – 416 с.
4. Уфимцев Ю. Китайские слова в русском языке, есть и такие! [Электронный ресурс] / Ю.
Уфимцев. – URL: http://www.asiadata.ru/?lang= ru&id=2970 (дата обращения: 12.05.2020).

Аbstract: When communicating with different cultures, new words will appear, and these
words are unnamed and have not appeared, and these words will be borrowed into your own language.
These words are called loanwords. They enrich our language and make communication easy. These
new words made us know more new information.
Keyword: Russian, Chinese, culture difference, loanwords, lexical unit.

139

2-СЕКЦИЯ. АБАЙ ЖӘНЕ ҚАЗАҚ ӘДЕБИ ТІЛІ.
ПРОФЕССОР С.М.ИСАЕВ – ҚАЗАҚ ӘДЕБИ ТІЛІНІҢ ТАРИХЫН ЗЕРТТЕУШІ

АБАЙ ӚЛЕҢ КЕСТЕСІНІҢ ТІЛІ

Жанель Абдрахманова,
Алматы менеджмент университеті, 1 курс
Жетекшісі: аға оҗытушы Байтилеуова Ғ.Ә.
Халҗымыздың жазба ҽдебиетінің негізін җалаған ойшыл да сыншыл ҧлы аҗын җазаҗ
поэзиясын мазмҧны мен кҿркемдігі жағынан жоғары сатыға кҿтерді. Аҗынның тілі несімен
кҿркем, җандай җасиетімен җҧнды деген сауалға кҿптеген терең зерттеулер мен маҗалалар
жазылып, ҽдеби тіліміздің негізі җаланды.
Абайдың аҗындыҗ җалыптасуының басы болған, барша аҗындар җауымына ҿнеге іспетті
«Ҿлең – сҿздің патшасы, сҿз сарасы» шығармасы эстетикалыҗ жаңа җағидатымен җҧнды. М.
Ҽуезов «ҿзгеше бір шығарма» деп атап кеткен Абайдың бҧл туындысы аҗындыҗ ҿнердің салт-
сананы оятуда җолданылатын «ҥлкен җҧрал» екеніне кҿзімізді жеткізді [1, 128]. Сондыҗтан да
Абай ҿлеңдері аз сҿз арҗылы кҿп мағына беруімен җҧнды. Сҿз шеңберінің іші – җалың
җазына, ҿлең җауызының іші толған дҽндей толыҗ, мазмҧнды болады. Автордың «Сҿз патшасы,
сҿз сарасы» дегені поэзиядағы реализм. Бҧл реализмде бҽріне тірек – сол сҿз. Біраҗ Абайды
дҧрыс тҥсінсек, сҿз ғана кҿркем емес, ой да кҿркем, бейнелі болу керек. Абайдың
туындыларында сҿз бен ойдың тҧтастығы айҗын. Оның аҗындыҗ, философиялыҗ кредосы
міне, осында. Абай кҿркемдіктен де мазмҧнды жоғары җоя білген. Ойлы жазылған, сҿзі «тҥзу»
ҿлең оның ойынша кез келген аҗын даналығының белгісі деп танылады. Җазаҗ халҗы сҿз
магиясына ерекше ден җойған, җарапайым батадан бастап, жыр, ҿлең жолдарында берілетін сҿз
җҧдіретін мойындаған, сондыҗтан да хакім Абай «іші алтын, сырты кҥміс» деп сҿз саралығын
җымбат кҿруі бекер емес.
Сонымен җатар Хакім Абай тілдік таным жҥйесінде ішкі иірімдердің кҿзін ашып, оларды
рухани айналымға енгізген. Академик Р.Сыздыҗ: Абай ең алдымен поэтикалыҗ образ жасайтын
тірек сҿздерді активтендіреді.... жүрек, сӛз, тіл, ой, кӛңіл, дүние, ӛмір сияҗты сҿздер білдіретін
ҧғымдар адамның ішкі дҥниесін, жалпы ҿмірді толғаған ойшыл аҗынның философиялыҗ
обьектілері» -деген. Абайдың махаббат ҧғымын танытатын «жҥрегі лҥпілдеу, буыны босау,
жҥрегі елжіреу, тҽні шымырлау, жҥрегі балҗу» сияҗты тіркестері җазаҗ тілінің лексикалыҗ
ҿрісін байытты. Біраҗ ескере кететін жайт, абайтанушы, философ Есім Ғарифолланың пікірі
бойынша, «Абай тҥсінігінде махаббат пен сҥю бір емес» [2, 18]. Сҥю деп адамға җатысты істі
атаса, махаббат – ол жан азығы. Абай осы сезімді беруде оның екі функциясында шебер жеткізе
білген. 1890 жылы жазылған мына ҿлең жолдарында:
«Кейде есер кҿңіл җҧрғырың,
Махаббат іздеп талпынар.
Ішем деп бейнет сусынын,
Асау жҥрек алҗынар» - деп,
Абай тағы да жҥректің җалауы махаббат екенін ерекше бҿлек суреттейді. Ойшыл аҗын
жер бетіндегі барлыҗ тіршіліктің осы махаббат заңына бағынып, бҽрінің бастауы да осы
махаббат екенін дҽлелдейтін ойын 45-ші җарасҿзінде былай береді: « Адамшылыҗтың алды –
махаббат, ғадалҽт, сезім. Бҧлардың керек емес жері жоҗ, кіріспейтҧғын да жері жоҗ».
Абай – ҧлы суреткер. «Аттың сыны» ҿлеңінде кербез керім тҧлпарды суреттесе,
«Җаҗтаған аҗ кҥмістей, кең маңдайлы», «Білектей арҗасында ҿрген бҧрым» ҿлеңдерінде җазаҗ
җызының сҧлулылығын кҿз алдыңа ҽкеп җойғандай суреттеген.
Білектей арҗасында ҿрген бҧрым,
Шолпысы сылдыр җағып, жҥрсе аҗырын.
Кҽмшат бҿрік, аҗ тамаҗ, җара җасты,

140

Сҧлу җыздың кҿріп пе ең мҧндай тҥрін? –дегенде нҽзік, ҽсем җазаҗ җызының образы кҿз
алдымызда тҧрмай ма?

Абай – философ. Оның шығармаларында «ӛмір» сҿзінің тілдік-танымдыҗ кҿрінісіне
тоҗталатын болсаҗ, бірінде «бҥгінгі ҿмір» десе, бірінде «мҽңгілік ҿмір» – рухани ҿмір екенін
атаған немесе ҿкініш сезімінде берген: “Болмасҗа болып җара тер, җорлыҗпен ҿткен җу ҿмір”.
Абай ҥшін ҿмір – аҗиҗат, дҥние жалған емес, ол бірде –жҧмаҗ, бірде – тамҧҗ. Ойшыл аҗын
лексиканың ҿзін дҽл іріктеп, ҧтымды мағыналыҗ, экспрессиялыҗ җатар тҥзген, мҽселен, дүние,
ӛмір, ғұмыр, тірлік.

«Җысҗа кҥнде җырыҗ жерге җойма тығып,
Җу тілмен җулыҗ җуған заңы җҧрысын», мҧдағы «Җысҗа кҥн» дегені бҥгінгі ҿмір.
«Осы жалған дҥниеден,
Шешен де ҿткен не бҧлбҧл.
Кҿсем де ҿткен не дҥлдҥл» немесе,
«Адамзат – бҥгін адам, ертең топыраҗ,
Бҥгінгі ҿмір жарҗылдар, алдар біраҗ.
Ертең ҿзің җайдасың, білемісің,
Ҿлмек ҥшін туғансың, ойла, шыраҗ», деп те толғайды. Себебі Абай ҿмірдің ҿтпелі болса
да, мҽнсіз емес екенін тҥсінеді. «Ҿмір, дҥние дегенім – ағып жатҗан су екен» немесе «Ҿткен
ҿмір – җу соҗпаҗ» деп жырлай келіп, енді бірде «Сҥйенген, сенген дҽурен жалған болса,
жалғаны жоҗ бір Тҽңірім, кеңшілік җыл!» деп толғанады.
Абай ҥшін «Дҥние – ҥлкен кҿл, заман – соҗҗан жел. Алдыңғы толҗын – ағалар, артҗы
толҗын – інілер, баяғыдай кҿрінер», дҥние бірҗалыпты тҧрмайтын, ҥнемі даму мен ҿзгерістегі
җҧбылыс.
Отыз сегізінші кара сҿзінде Абай: “Ғҧмыр ҿзі – хаҗиҗат. Җай жерде ғҧмыр жоҗ болса, онда
кҽмҽлат жоҗ” дей келіп, сол ҿмірдің шынайы екенін тағы да наҗтылай тҥседі. Абайдың ҿлең
жолдарында кездесетін жастыҗтың оты, жүректің кӛзі, дүние есігі, жел сӛз іспетті
метафоралары җаншама астарлы ой, бейнелі образдар берген. « Жастыҗтың оты жалындап,
Жас жҥректе жанған шаҗ» деп суреттегеніндей, шын мҽнінде, жастыҗ шағың ҿте җҧнды, ҿнер,
ғылымға ҧмтылатын, мағыналы ҿмір сҥруге ҧмтылатын от кезің екенін ескертеді.
Менің ойымша, Абай ҽлемінен сусындаған ҽрбір оҗырман җазаҗ тілінің бай да, кҿркем
тілін таниды. Аҗынның тілімен берілген тҧраҗты теңеулер, эпитет, метафоралар, астарлы
ойлары җазаҗ тілінің лексикалыҗ аясын барынша кеңейтіп, җазаҗ жазба ҽдебиетінің ҥлгісін сала
білді деп ойлаймын.
Бҧл кҥнде жері җҧтты, елі ырысты, халҗы сауатты җазаҗты дҥние жҥзі ҧлы Абай арҗылы
танып, мойындап отырғаны белгілі. Абай ҿлеңдері шет тілдеріне аударылғанда, бастапҗы
кҿркемдік мазмҧнын жоғалтпағанын җалаймын. Ҧлы аҗынның ҿлеңдері туған халҗының ҿнерін,
ҿлеңін җастерлеп җана җойған жоҗ, оның рухани жағынан да, кҿркемдік тҧрғысынан да дамуына
айрыҗша ҽсер етті. Абай мҧрасын зерттеп, зерделеу, болашаҗ ҧрпаҗтың бойына сіңдіру
баршамызға – аманат. Абай ҽлемі мҽңгілік деп ойлаймын.
Әдебиет:
1. Мҧхтар Ҽуезов. Жиырма томдыҗ шығармалар жинағы. Монографиялар, маҗалалар. Алматы,
«Жазушы», 1985.
2. Ғарифолла Есім. Абай туралы философиялыҗ трактат. Алматы, 2004.

141

АБАЙДЫҢ «ЫСТЫҚ ҚАЙРАТ, НҦРЛЫ АҚЫЛ, ЖЫЛЫ ЖҤРЕКТІ» АДАМЫ

Ж.С. Абитова, ҖазҰлтҖызПУ докторанты,
Ғылыми жетекшісі – Ж.Н. Сүлейменова, п.ғ.д., проф.

Алматы, Җазаҗстан
Абай җаламынан тҿгілген теңіздей терең, мҧхиттай алып бар җазынаны, оның рухани
мҧрасын жҥйелі зерттеп, оны җоғамның барлыҗ саласына пайдалана алатындай жҥйелеп,
маңызын ашу мҽселесінің орны ерекше. Җазірге дейін Абайтану ғылымындағы зерттеу
еңбектердің саны тҿрт мыңға жетіп жығылатындығы – ҧлы данамызды тану, зерделеудің
толастамайтынын, болашаҗ ҧрпағымызды да тура жолдан тайдырмайтын кҥретамыр екендігін
дҽлелдеп тҧрса керек.
«Абай ҽлемі бізді жеті тҥнде адастырмас Темірҗазыҗ іспетті. Соған җарап тірлігіміздің
дҧрыс-бҧрысын сараптай аламыз. Ҿйткені жанды жегідей жеп жҥрген кҿп сауалдың жауабын
Абай ҿз заманында жеткізген. Абайды оҗып отырып-аҗ, кҿштің басын баяғыда-аҗ жҿнге салып
алуға болатын еді. Сорлатҗанда, біреудің уаҗыты жетпейді, біреудің ҧғымы жетпейді, біреудің
атымен зауҗы жоҗ» [1].
ХХІ ғасыр – алапат асығыс, технократтыҗ ғасыр. Бҧрынғы җалыптасҗан җҧндылыҗтарды
ығыстырып, жаңа бейне, таным, тҥсініктер жылдам пайда болып, лезде артта җалып жатыр.
Дҥниежҥзінің ҧстаздары мен гуманистері алдына җойылып отырған басты сҧраҗ: «ХХІ
ғасырдағы білім җандай болуы керек? Не оҗылуы тиіс? Оҗушыларға реал мен виртуалдың ара
жігін ашып берудің тҽсілі бар ма? Адамзаттың ерекшелігін танытудың, җоғамға бейімдеудің
жолы җандай?» сынды болып отырғаны аныҗ.
«Ҧлттыҗ сананы саҗтау жҽне оны заман талабына сай бейімдеу мемлекеттік маңызы бар
мҽселеге айналып отыр. Ҿйткені сананы жаңғырту арҗылы ХХІ ғасырда еліміздің тың
серпінмен дамуына жол ашамыз. Осы орайда, Абай мҧрасының тигізер пайдасы зор деп
есептеймін. Абайды тану – адамның ҿзін-ҿзі тануы... Біз елді, ҧлтты Абайша сҥюді ҥйренуіміз
керек. Ҧлы аҗын ҧлтының кемшілігін җатты сынаса да, тек бір ғана ойды – җазағын, халҗын
тҿрге жетелеуді маҗсат тҧтты» [2].
Еліміздегі білім беру жҥйесінде жыл сайын тҥрлі себептерге байланысты ҿзгерістер мен
толыҗтырулар жасалынып келеді. Оған наразылар да, жаҗтаушылар да табылады. Җалай
дегенмен, бҧл ҿзгерістердің басты маҗсаты – жас буынды, ел болашағын җоғамның җай
саласынан болсын жалтаҗтамайтын, жан-жаҗты җалыптасҗан тҧлға тҽрбиелеу. Міне, осы жолда
ҧрпаҗҗа функционалдыҗ сауаттылыҗтың тигізер пайдасы ҧшан-теңіз болмаҗ. Баға ҥшін ғана
жаттап келіп, білім алу – ҿзін де, ҿзгелерді де алдау ғана. Оҗушы җай пҽннен болмасын алған
білімді кҥнделікті ҿмірде җолдана алмаса, оҗыған мҽліметтер сырына ҥңіліп – ой җорытпаса,
сыни кҿзҗараспен ҿзінше тҧжырым іздеу җалыптаспаса – ондай білімнің керегі не? Жас
ҧрпаҗтың ҿмір-кемесіне желкен болып, дҧрыс бағыт ҧсынып, білімді ҿмірде кҽдеге асыруды
ҥйретер ҧстаздарымыз кҿп болса, ел болашағы да жарҗын болары аныҗ.
Абай туған халҗының ҽр баласын адамгершілік, ҽдеп, аҗыл-ой тҽрбиелерімен ҧштастыра
отырып, ҧлтжанды азамат етіп тҽрбиелеуге шаҗырды. Келешек ел тҧтҗаларының кҿзі ашыҗ,
кҿкірегі ояу болсын десек, парасатты патриотизм мектебі – Абай ілімін оҗудан, сҥюден
жалыҗпаған жҿн. Оның мҧрасы – парасатты патриотизмнің мектебі, елдікті җадірлеудің негізі.
Аҗын «Интернатта оҗып жҥр», «Ғылым таппай маҗтанба», «Білімдіден шыҗҗан сҿз»,
«Ғалымнан надан артпас ҧҗҗанменен», «Мен боламын демеңдер», «Жол кҿрмек, жоба білмек,
жиһан кезген», «Тҥбінде баянды еңбек егін салған», т.б. ҿлеңдерінде жас буынды білім-
ғылымға ҥндеп, дамудың, ел болудың бірден бір жолы деп кҿрсетеді. Абай җазаҗ җоғамындағы
дерттің бірі – уаҗытты җҧр ҿткізу, босҗа жоғалту деп аныҗтап берді. Ҧланғайыр аҗыл-ой мен
білім иесі ҿзіне аса җатал сынмен җарап, «Жасымда ғылым бар деп, ескермедім» дейді. Бҧл
нағыз сыни кҿзҗарасты жанның ҿзі туралы толғанысы.
«Жасымда ғылым бар деп, ескермедім,
Пайдасын кҿре тҧра тексермедім.

142

Ержеткен соң, тҥспеді уысыма,
Җолымды мезгілінен кеш сермедім.
Бҧл махрҧм җалмағыма кім жазалы,
Җолымды дҿп сермесем, ҿстер ме едім?» [3, 43-б].
Ҿз басынан ҿткен ҿмір жолындағы ҿкінішті мысал ете отырып, білімнің җадіріне жете
алмай жҥргендерге ескерту жасап, ең басты байлыҗ – білімсіз җалмауға шаҗырады. Уаҗытты
ҿткізіп алған соң, басыңды тауға да, тасҗа да ҧрсаң да җайран жоҗ. Білім мен ғылымның адам
бойына сҽуле боп җҧйылатын шағы – жастыҗ. Сонымен җатар, жастыҗ – җызыҗ пен думанның да
салтанат җҧратын шағы. Абай ҿлеңінің мҽніне терең бойлата білсек, жас ҿрен осы екеуінің
іштей тартысында, білімге җҧмарлыҗты жеңіске жеткізе алатынына сенім мол.
«Адамның адам болып ҿмір сҥруі ҥшін екі тҥрлі азыҗ – тҽн азығы мен жан азығы керек.
Абайша айтсаҗ, «Адам ҧғылы екі нҽрседен: бірі тҽн, бірі – жан» тҧрады. Мҧндағы тҽн азығы
адамның биологиялыҗ тіршілігін җамтамасыз етіп отыратын азыҗ-тҥлік пен ыстыҗ-суыҗтан
җорғайтын киім-кешек болса, жан азығы дегеніміз – оның җоғамдағы җарым-җатынастарын,
ҿмірлік маҗсаттарын айҗындап отыратын ҿмір сҥрудің адамгершілік нормалары» [4; 6 б].
Осы екі азыҗты да бойға сіңіру ҥшін – еңбек ету керек. XXI ғасырдағы җазаҗ җоғамының,
җазаҗ жастарының кемел кҿрсеткіштерінің бірі – еңбексҥйгіштік. Адам баласына рухани,
материалдыҗ кедейлік екеуін де толтыратын, байытатын мҥмкіндік берілген. Ол мҥмкіндікті
пайдаланбаған адамның басы бҽледен арылмай, кҿштен җалумен болады.
...Баҗпен асҗан патшадан.
Мимен асҗан җара артыҗ.
Саҗалын сатҗан кҽріден,
Еңбегін сатҗан бала артыҗ... [3, 101],
немесе,
Тҥбінде баянды еңбек – егін салған,
Жасынан оҗу оҗып, білім алған.
Би болған, болыс болған ҿнер емес,
Еңбектің бҧдан ҿзге бҽрі жалған,– [3, 143] деп еңбектің җай тҥрін болсын бағалап, ҽсіресе
ой еңбегін жоғары җояды. Білім-ғылымды, ҿнерді, еңбекті насихаттаудағы Абайдың
педагогикалыҗ ой-пікірлер жҥйесінің ҿміршеңдігі – дҽлелдеуді җажет етпейді. Адамның ҿзін-ҿзі
жетілдіру, еңбек ету, җоғамдыҗ ҿмірге белсене араласу, туындаған сҧраҗтарды шешуге
дағдылану арҗылы басҗарушылыҗ җҧзіреті җалыптасҗан жеке тҧлға болып шыңдалу
мҽселесімен астасып жатыр.
Абайдың шарыҗтаған шабыты тудырған ҿлең-сҿздердің ішкі сыртҗы, сҧлулығы бірге
бітіскен. Аҗын ҿлеңдерін талдау арҗылы оҗушылар ҿте ҽсерлі сезімге бҿленеді, толғанады,
ойланады. Ҿз тҧжырымдарын, айтуға ынтызарлыҗ пайда болып, кеңінен тыныстап, сҿйлеуге
ашылады. Адам жанын тҽрбиелеудегі Абай поэзиясының ҽсерінің кҥштілігіне осылай кҿз
жеткізудеміз. Ҿйткені аҗын ҿлеңнің җҧдіретін таныған, аҗындыҗтың азабы мен ғажабын толыҗ
тҥсінген.
«Ҿлең – сҿздің патшасы, сҿз сарасы,
Җиыннан җиыстырар ер данасы.
Тілге жеңіл, жҥрекке жылы тиіп,
Теп-тегіс, жҧмыр келсін айналасы... [3, 120] – деп, поэзия ҿзінің тҽрбиелік җызметін ҿтеу
ҥшін эстетикалыҗ ҽсемдікпен җатар, кез келген адамға тҥсінікті болып жазылу керектігін
наҗтылап ҿтеді.
«Мен жазбаймын ҿлеңді ермек ҥшін,
Жоҗ-барды ертегіні термек ҥшін.
Кҿкірегі сезімді, тілі орамды,
Жаздым ҥлгі жастарға бермек ҥшін.
Бҧл сҿзді тасыр ҧҗпас, талапты ҧғар,

143

Кҿңілінің кҿзі ашыҗ, сергек ҥшін...» [3, 130] – деген Абай поэзияның тылсым кҥштерінің
ҽсерін ерекше танып білген. Ҿлең оны жазған адамның җабілет-җарымын ғана, аҗыл-ойын ғана
кҿрсетпейді, ол тыңдаушыға да сол жазған адамның деңгейінде ҽсер ете алады. Сондыҗтан
Абайдың ҧстаздыҗ җҧдіретінің арҗасында ҿз заманында-аҗ «Абай мектебі» җалыптасты.
Аҗылбай, Мағауия, Шҽкҽрім, Ҽсет, Ҽріп, Халиолла, Кҽкітай, Мҧхамеджан, Бейсембай, Тҧрағҧл
сынды жастарды жанына жиып, ҿзі игерген орасан білім мен ҿнерді елге тарату ҥшін еңбек етті.
Ҿлеңге җойған биік ҿлшемдерін шҽкірттерінен де талап етті. Поэзия мен ҿнердің міндетін
Абайдан меңгерген бҧл топтың мҧрасы кҿптеген җуғын-сҥргінге ҧшырағаны ҽрине, оны толмас
ҿкініш. Биыл 175 жылдығын тойлап отырған дара алыбымызға җатысты Зейнолла Җабдоловтың
айтҗан «Абай – аҗындардың аҗыны» деген җағида ҽлі сол мызғымаған кҥйінде. Одан бҿлек,
Алаш арыстары мен ХХ ғасыр басындағы зиялы жастың җай-җайсысы болсын, ҧлы аҗынды
ҿзіне ҧстаз етті. Бҧл туралы Елбасы Нҧрсҧлтан Назарбаев Абайдың 150 жылдыҗ мерейтойына
арналған сҿзінде: «Егер Абай болмаса, осы ғасырдың басында-аҗ азаматтыҗ кемелділікке,
суреткерлік салиҗалылыҗҗа, стильдік ҽр алуандыҗҗа, заманмен бірге аттап, замандаспен мҧндас
бола алатындай ҽлеуметтік пайымға ие болған жазба ҽдебиет мектебі: шын мҽніндегі Абай
мектебі җалыптаспас еді. Мағжан Жҧмабаев, Бернияз Кҥлеев, Шҽңгерей Бҿкеев, Шҽкҽрім
Җҧдайбердиев лирикасында, Ҽлихан Бҿкейханов, Ахмет Байтҧрсынов, Ғҧмар Җарашев, Халел
Досмҧхамедов, Мҧхамеджан Сералиндердің саяси-ғылыми кҿсемсҿздерінде, Сҧлтанмахмҧт
Торайғыров, Спандияр Кҿбеев, Міржаҗып Дулатов, Жҥсіпбек Аймауытов шығармаларында бар
бітімімен кҿрінген бҧл мектеп Абай жҥйелеген жаңа ҧлттыҗ эстетикалыҗ ҽлемнің җаншалыҗты
сындарлы екендігін айҗын танытты», – деп атап ҿткен еді [1].

Абайдың рухани ҽлемі – ҽлі җанша ізденіске арҗау болатын тылсым дҥние. Сол
тылсымның ішінде аҗынның басты зерттеу нысаны – адам. Адамның «толыҗ адам» боп
җалыптасуына җажет ҥш негізді атап кҿрсетеді: нҧрлы аҗыл, ыстыҗ җайрат, жылы жҥрек.
«Малға достың мҧңы жол малдан басҗа» ҿлеңінде:

«Осыны оҗып, ойлай бер, болсаң зерек.
Еңбекті сат, ар сатып неге керек?
Ҥш-аҗ нҽрсе – адамның җасиеті:
Ыстыҗ җайрат, нҧрлы аҗыл, жылы жҥрек», [3; 64] деген тҧжырым адам баласы іштей
арпалысатын кҿп мҽселенің шешімі екені даусыз.
«Алланың ҿзі де рас, сҿзі рас» деген ҿлеңінің тҥйінін аҗын:
«Махаббатпен жаратҗан адамзатты,
Сен де сҥй ол Алланы жаннан тҽтті.
Адамзаттың бҽрін сҥй бауырым деп,
Жҽне хаҗ жолы осы деп ҽділетті.
Осы ҥш сҥю болады имани гҥл...» [3; 84] – деп жеткізді.
Яғни, адам махаббатсыз, сезімсіз «толыҗ» болмайтынын негіздеп, ҥш сҥюді – Алланы,
адамзатты, ҽділетті – мирас етті. Ҧлы аҗынның «Ғылым таппай, маҗтанба» ҿлеңін кім білмейді?
Мектеп оҗулығынан жаттап, җанша буын тҽрбиеленіп жатыр. Біраҗ, бес асылдың мҽнін толыҗ
ҧғындыра алып жатырмыз ба?
«Талап, еңбек, терең ой,
Җанағат, раҗым ойлап җой –
Бес асыл іс, кҿнсеңіз» [3; 22] – ҽр нҽрсенің тҥбін, аҗиҗатын білмекке ынтығып, шыңына
ҧмтылу осы асылдарсыз мҥмкін емес.
Байыбына барсаҗ, ҥш негіз, ҥш сҥю, бес асыл іс – Абай жасаған «толыҗ адамның»
формуласы. Бізге җалғаны осы ҿлшем негізінде жас ҧрпаҗ бойына адами болмыс-бітім
җалыптастырып, ҿмірінің мҽні тҥсініп, арман-маҗсаттарға бағыт нҧсҗау болып табылады.
Ҿйткені, Абай ҿлшемімен шыҗҗан «толыҗ адам» жалпыадамзаттың мҧратына, игілігіне җызмет
ете алатын тҧлға. Абайдың ҽлемін зерттеуші Ш.Ҽбдірайымов екіге бҿлді: «біріншісі – адамтану,
екіншісі – җоғамтану». Җазаҗ халҗының болашағын ойлап, мың сан сауалына жауап іздеген

144

Абай җазаҗ халҗын ҿзге ілім-білімі дамыған елдер җатарынан кҿруді, «жҧрт җатарына»,
«ҿрістерлік кҥнге» жеткізуді армандады» [5, 215].

Адамның жанына, сезімі мен тҥйсігіне, эстетикалыҗ, этикалыҗ бет пернесіне, арман-
маҗсатына, болмысына терең тебіренген ҧлы ойшыл шынында да җоғамнан сырт җала алмады.
Җоғамда болып жатҗан ҿзгерістерден җалыспауға ҥндеді. Орын алған жағымсыз, мҽн-мағынасыз
ҽрекеттерден тҥңілді, сынады. «Җартайдыҗ, җайғы ойладыҗ, ҧйҗы сергек» деген ҿлеңінде:

«Җолдан келе бере ме жҧрт меңгермек,
Адалдыҗ, арамдыҗты кім теңгермек?
Маҗтан ҥшін җайратсыз болыс болмаҗ,
Иттей җор боп, ҿзіне сҿз келтірмек» [3, 205], – адамдыҗтан аулаҗ кеткен даңғойлыҗпен,
дараҗылыҗпен ҿмір кешкен топтың аҗымаҗтығын ҽшкерелейді.
«Болыс болдым мінеки,
Бар малымды шығындап.
Тҥйеде җом, атта жал
Җалмады елге тығындап.
Сҿйтсе-дағы елімді
Ҧстай алмадым мығымдап.
Кҥштілерім сҿз айтса,
Бас изеймін шыбындап» [3, 85]..
Жоғарыдағы ойдың жалғасы. Җандай мҽселені болмасын Абай барынша жан-жаҗты
айҗындап, айшыҗты етіп тҥсіндіргісі келеді. Мҽселелі таҗырыпҗа бір рет емес, бірнеше рет
айналып соғып, отыруы сондыҗтан. Білім алу, еңбек ету, халыҗҗа пайдасын тигізу емес, болыс
болып, ел басҗару сол заманның малды, дҽулеттілерінің арманы болды. Бҧл тар тҥсінік ҽлі де
адамзатпен бірге ҽлі келе жатҗаны, ҿкінішті. Осы тектес надандыҗтарды җайта-җайта ҽшкере
жасаудағы ойшылдың тҥпкі ойы – одан җҧтылу жолдары. Осылайша, оҗушыларды Абай
ҿлеңдеріндегі жасырынған негізгі ойды тани алу деңгейіне жеткізсек, Абай саҗтандырған
«җашыҗ болатын нҽрселерге» олар алдағы ҿмір жолдарында еш уаҗытта жоламасы аныҗ.
Оҗу-тҽрбие процесінде ҽсіресе функционалдыҗ сауаттылыҗты арттыру барысында Абай
мҧрасына тереңдеп ене алған оҗушылар сҿзсіз:
-«ой кеселінен җашыҗ»;
- җиындыҗҗа тап болса «җайрат пен аҗыл тапҗан жолға» тҥседі;
- «жанбай жатып сҿнуден» аулаҗ жҥруге;
- «җолдарын мезгілінен кеш сермемеуге»;
-ҥш негіз, ҥш сҥю, бес асыл іс – ҿлшемімен җабілеттерін шыңдай отырып, ҿзін-ҿзі
тҽрбиелеу, шыңдау жолына тҥседі. Осы жолға дҧрыс бағыт пен бағдар беру ҧстаздармен җатар
отбасындағы ҥлкендерге де җатысты болады. «Ҧлы Абайдың даналыҗ сҿздерін жас ҧрпаҗ
зердесіне жеткізіп, олардың бойында ҧлылыҗтың җадір-җасиетін бағалай білуді, адамгершілік,
ізгілік, сыйластыҗ җасиеттерді дарыту аға буын алдына ҥлкен міндеттер жҥктейді» [6,107].
«Адам ҿмірінің маҗсаты – кемелдену мен жетілу», – дейді Абай. Мысалы, спортпен
шҧғылданып ҿзіміздің денемізді, кҥш-җуатымызды жетілдірсек, ал ғылым-білім, ҿнерге ҥйрену
арҗылы ой-ҿрісімізді жетілдіреміз. Абай осыларды айта отырып, бҧлардан гҿрі маңыздыраҗ
жетілу барын, ол – рухани жетілу, яғни, жанды жетілдіру деп кҿрсетеді. Сондыҗтан оҗушылар
Абай ҿлеңдеріне ҽдеби-теориялыҗ жалаң талдау жасап җана җоймай, концептуальдыҗ лексика-
семантикалыҗ талдау жҧмыстары арҗылы Абай философиясын ҿз тҧрмысында пайдаланып
дағдылануы тиіс. Сонда ғана оҗушының бойында біз маҗсат еткен азаматтыҗ келбет, адами
җасиет җалыптасады.
Абай мҧрасының функционалдыҗ сауаттылыҗты арттырудағы ҽлеуетінің орасан зор
кҥшке ие екендігін бағамдай келе ҧсынылатын тҧжырымдар:
- Абай ҿлеңдерімен жас ҧрпаҗ балабаҗшадан таныс болу ҥшін, балабаҗша
бағдарламаларына енгізу;

145

- мектеп бағдарламасында оҗытылатын ҽр пҽнге кіріктірілген сабаҗ ҥлгісінде Абай
минутын енгізу (мысалы, физика пҽнінде: Абай ҿлеңдеріндегі физикалыҗ заңдылыҗтар т.б.);

- типтік оҗу жоспарында Абай философиясына негізделген «Толыҗ адам» пҽнін енгізу.
Сабаҗ ҥдерісінде аҗын-жазушы шығармаларын танытуда жалаң талдаумен шектелмей, ҽр
талдау жҧмысы арҗылы оҗушының жеке тҽжірибесінде җажетіне жарар білім ҧсыну.

Җазіргі білімі беру жҥйесіндегі басты ҧстаным функционалдыҗ сауаттылыҗ негізі –
оҗушылардың мектепте алған білімін ҿмірде тиімді җолдана алуы. Бҥгінгі жаһандану мен
аҗпараттандыру заманы адамдардан ҽрдайым ҿзін жетілдіріп, толҗыннан җалмай, бейімделуді
талап етеді. Осы ретте ҽр оҗушы җоғамның «кетігін тауып җаланатын кірпіш» екендігін – адам
туралы ілімнің біртҧтас жинаҗталған энциклопедиясына парапар Абай шығармашылығы
арҗылы бойына сіңіре алады.

Җорыта келе, айтарымыз, мазмҧндыҗ сипаты жағынан кҿп мҽнді, рухани ҧлы
җҧндылығымыз, тҽрбие җҧралы Абай мҧрасы жас ҧрпаҗтың ҿмірде табысты болуы ҥшін
ҿлшеусіз җызмет ете алады. Сондыҗтан данышпан аҗынымыздың шығармаларын игерту
арҗылы ҿскін ҧрпаҗтан «толыҗ адам» тҽрбиелеп шығару біз тҽрізді мҧғалімдердің, ҧстаздардың
басты міндеті деп есептеймін
Пайдаланылған әдебиеттер:
1.Назарбаев Н. Абай сҿзі – җазаҗтың бойтҧмары. // Ҧлы ойшылдың ҿмірі мен
шығармашылығына арналған онлайн-энциклопедия.
2.https://abaialemi.kz/post/view?id=104
3.Җ.Тоҗаев. Абай жҽне ХХІ ғасырдағы Җазаҗстан. //Республикалыҗ «Егемен Җазаҗстан» газеті.
№5 (29734) җаңтар, 2020.
4.Абай (Ибраһим Җҧнанбаев). Ҿлең – сҿздің патшасы (Шығармаларының бір томдыҗ жинағы). –
Алматы: Жидебай, 2006. – 568.
5.Д.Ысҗаҗҧлы. Абайдың ойшылдығы. // «Лингвистика жҽне ҽдебиеттану мыңжылдыҗтар
тоғысында» атты Абай Җҧнанбайҧлының 175 жылдығына арналған халыҗаралыҗ конференция
материалдарының жинағы. – Атырау: Х.Досмҧамедов атындағы Атырау мемлекеттік
университеті, 27 сҽуір. 2020. - 356.
6.Ҽбдірайымов Ш.Ҽ. Абай жҧмбаҗтығы – философиялыҗ мҽселе. Бірінші кітабы. – Астана,
2015. -344.
7.Ҿмірҽлиев Җ. Абай афоризмі. – Алматы, 1993.

Abstract
The article examines the power of Abay‟s poetry, the phrases “three foundations”, “three
loves”, “five noble deeds”, which form the dimension of “an integral person”. It was about analyzing
the verses of Abai, the ability to identify hidden ideas in verses, self-education, tempering.
Recommendations were made to fully utilize the potential of Abay‟s heritage to enhance students'
functional literacy.

146

ҦЛТТЫҚ СӚЙЛЕУ ЭТИКЕТІНІҢ ТІЛДІК ЕРЕКШЕЛІКТЕРІ
(қазақ және тҥрік тілі материалдары негізінде)

А. Айдарҗызы – Сүлейман Демирель университетінің студенті,
Ғылыми жетекшісі – Х. А. Ордабекова, ф. ғ. к, проф.
Алматы, Җазаҗстан

Мҽдениет – адамдардың җарым-җатынасының шарты мен нҽтижесі. Тек мҽдениетті
меңгерудің арҗасында ғана адамдар җоғамның мҥшесі бола алады. Адамдар җарым-җатынас
жасай отырып, мҽдениетті җҧрады, саҗтайды жҽне дамытады. Җоғамнан ҧзаҗ болу индивидтің
рухани азғындалуына алып келеді, оны жануарға айналдырады. Адамдардың бір-бірімен
коммуникацияға тҥсуі коммуникативті мҽдениетке байланысты. Коммуникативті мҽдениет –
бҧл коммуникация процесінде, соның ішінде җарым-җатынас барысында пайдаланылатын
мҽдени нормалар, мҽдениеттанулыҗ білімдер, җҧндылыҗтар мен мҽндердің жиынтығы. Ю. В.
Жуков: «Коммуникативтік мҽдениет – бҧл іскерлік серіктестермен психологиялыҗ байланыс
орнатуға, җарым-җатынас процесінде наҗты җабылдау мен тҥсіністікке җол жеткізуге, іскерлік
серіктестердің мінез-җҧлҗын җалаған нҽтижеге бағыттауға мҥмкіндік беретін адамдардың ҿзара
іс-ҽрекетін жҽне іскерлік саладағы ҿзара іс-җимылды ҧйымдастыру саласындағы білім, білік,
дағды» деген тҧжырымға келеді [1, 67-б]. Коммуникативтік мҽдениетке эмоциялыҗ мҽдениет
(сезім мҽдениеті), ойлау мҽдениеті жҽне сҿйлеу мҽдениеті жатады.

Сҿйлеу җызметіне җатысты білім, білік жҽне дағды, яғни сҿйлеу мҽдениеті
коммуникативтік мҽдениеттің маңызды җҧрамдас бҿлігі болып табылады. Сҿйлеу мҽдениеті –
адам мен җоғамның рухани мҽдениетінің маңызды компоненттерінің бірі. Мҽдениеттің барлыҗ
кҿріністерінен ол айналадағылар ҥшін аса кҿрнекті. Сондыҗтан ҽрбір адам (ҽсіресе білімді)
дҧрыс жҽне ҽдемі сҿйлей білуі керек. Д. С. Лихачев бҧл туралы: «Жаҗсы, сауатты сҿйлеуге
ҥйрену ҥшін ҧзаҗ, ҽрі мҧҗият тыңдау, есте саҗтау, кҿп оҗып, жаттығу керек. Җиын болса да, бҧл
җажет. Біздің сҿзіміз – тек біздің мінез-җҧлығымыз ғана емес, сонымен җатар біздің жеке
тҧлғамыз, жанымыз, аҗылымыз», – деді [3, 59-б].

«Сҿйлеу мҽдениеті» ҧғымы кең жҽне кҿпаспектілі. Жалпы алғанда, оны ҿз ойларын
наҗты жҽне аныҗ жеткізе білу, сауатты сҿйлей білу, ҿз сҿзімен ғана емес, сонымен җатар
тыңдаушыларға ҽсер ету җабілеті ретінде аныҗтауға болады. Тіл мҽдениеті ҥш җҧрамдас
бҿліктен тҧрады:1) тілдік, 2) коммуникативтік, 3) этикалыҗ. Сҿйлеу мҽдениетінің этикалыҗ
компоненті наҗты жағдайда тілдік мінез-җҧлыҗ ережелерін білу мен җолдануды җолдайды.
Җарым-җатынастың этикалыҗ нормалары деп сҿйлеу этикетін атаймыз (сҽлемдесу, ҿтініш,
җоштасу, алғыс айту, җҧттыҗтаулар жҽне т.б.; җарым-җатынас жасауда «сен» немесе «сіз»
формасын җолдану; толыҗ немесе җысҗартылған атауды таңдау, ҿтініш нысандары жҽне т. б.).
Этикалыҗ нормалардың бҧзылуы җарым-җатынастың тиімділігіне теріс ҽсер етеді:
ҽңгімелесушіге ҽдепсіз җарым-җатынас жасау, ҽдепсіз лексиканы пайдалану адамдар
арасындағы җарым-җатынасты ҧзаҗ жылдар бойы ҥзуі мҥмкін [2, 87-б].

Сҿйлеу этикеті (шығу тегі бойынша француз сҿзі (etiquette); бастапҗыда тауар биркасын
білдірген, содан кейін аулалыҗ рҽсім деп атала бастады) – бҧл сҿйлеу тҽртібінің ҽзірленген
ережелері, җарым-җатынастың тілдік формулалар жҥйесі. Сҿйлеу этикетін меңгеру дҽрежесі
адамның кҽсіби жарамдылыҗ дҽрежесін аныҗтайды. Оны меңгеру сенім мен сыйластыҗты
тудырады. Сҿйлеу этикеті ережелерін білу, оларды саҗтау адамға ҿзін сенімді жҽне еркін
сезінуге, жаңылыс пен дҧрыс емес іс-ҽрекеттерге байланысты ыңғайсыз сезінбеуге мҥмкіндік
береді. Сҿйлеу этикеті җарым-җатынас жасайтын жағдайларға байланысты аныҗталады. Оның
ҧлттыҗ ерекшелігі бар. Сҿйлеу этикетін біз кҥнделікті ҿмірде бірнеше рет җолданамыз.
Мҽселен, таныстармен, тіпті, бейтаныстармен де амандасамыз, җоштасамыз, біреуге алғыс
айтамыз, ал кейбіріне кҿңіл айтамыз жҽне т.б. Сҿйлеу этикетінің белгілі зерттеушісі Н. И.
Формановскаяның пікірінше, «Сҿйлеу этикеті – ҧрпаҗтан-ҧрпаҗҗа дҽстҥрлі тҥрде берілетін
ҽдет-ғҧрыптар, салт-дҽстҥрлердің кең аймағы. Бҧл тілде, сҿйлеуде кҿрініс табатын халыҗтың
ҽлеуметтік-ҧлттыҗ мҽдени җҧндылығы. Сҿйлеу этикеті бҥкіл ҽлемнің тҧтас тілдік кҿрінісін

147

җалыптастырады» [1, 79-б]. Җарапайым коммуникативті ситуацияларда ҧлттыҗ-мҽдени
бейвербалды амалдар сҿйлеу ҽрекетінің ҽлеуметтік ортасы мен коммуникативтік жағдаяттарға
байланысты җолданылады.

Амандасу – җҧрметтің, сыпайылыҗтың, кішіпейілділіктің белгісі. Җазаҗ халҗының ежелден
келе жатҗан салты бойынша жасы кіші адамдар ҿзінен ҥлкенге немесе җалың кҿпшілікке
бірінші болып сҽлем беруі тиіс. «Ҥлкенге – җҧрмет, кішіге – ізет» кҿрсеткен адамға жасы
ҥлкендер «Ҿркенің ҿссін!», «Баҗытты бол» деген бата-тілектерін аямаған. Ал ҥлкендермен
дҧрыс амандаспаған жағдайда «тҽрбие кҿрмеген» деп сҿккен. Осы себептен бала кезден
амандасуға ҥлкен мҽн беріледі. Җазіргі таңда да сҽлемдесудің ҽр халыҗтың җоғамында алатын
орны ерекше. Себебі, сол арҗылы адамдар бір-бірімен җарым-җатынас орнатады. Җазаҗ жҽне
тҥрік тілінде амандасудың бірнеше формасы бар. Олар адресат пен адресанттың жас ерекшелігі
мен жынысына җарай; ҽлеуметтік ортадағы дҽрежесіне җарай; ҽңгімелесушілердің ара-
җатынасына җарай (туыс, дос, таныс, таныс емес); ҽңгімелесу ситуациясына җарай (ресми,
бейресми) җолданылады. Җазаҗ тілінде «Сәлеметсіз бе!», «Сәлеметсің бе!», «Сәлем!»,
«Амансың ба!», «Аман-есенсіз бе!», «Җош келдіңдер!», «Армысыздар, ағайын!», «Җал-
жағдайыңыз җалай?», «Җалың җалай?», «Ауыл-аймаҗ, ел-жұрт аман ба?», «Үй-іші аман ба!»,
«Ассалаумағалейкум!»; ал тҥрік тілінде «Merhaba», (бейтарап мҽнде җолданылады), «Selam!»
(жастар җолданады), Hoş geldiniz! «Selamunaleykum!», «Aleykümselam!» (мҧсылман җауымы
арасында кең тараған форма. Кҿбінесе ересек ер адамдар арасында немесе ер адамға
амандасҗанда җолданылады), «Nasılsın?», «Ne haber?», «Ne var ne yok? (Җалайсыз?,Не
жаңалыҗ?) формалары жиі җолданылады. Җоштасҗанда җазаҗ тілінде «Сау болыңыз!»,
«Кӛріскенше!», «Җош сау болыңдар!», «Амандыҗта жүздескенше!», «Кӛріскенше күн
жаҗсы!» формалары җолданылса, Тҥрік тілінде «Hoşçakalın», «Güle-güle», «Görüşmek üzere»
деген формалары жиі кездеседі. Ал «İyi günler», «İyi akşamlar!», «İyi geceler!» амандасуда да,
җоштасуда да җолданылады.

Җаратпа сҿздер – сҿйлеу этикетінің ең негізгі компоненттерінің бірі. Җазаҗ тілінде кісі
есімінің бастапҗы буынына -аке, -еке, - аҗе, - ке, -е җосымшалары жалғанады. Мҽселен, Сҽке,
Бҽке т.б. Мҧндай тҽсіл тҥрік тілінде кездеспейді. Тҥрік тілінде җаратпа сҿздерді жас
ерекшелігіне, ҽлеуметтік жағдайына, җоғамдағы орнына җарай җолданады. Мҽселен,
«efendim», «hocam», «ustam», «bayan», «hanım» сҿздерін ҽлеуметті дҽрежесі жоғары адамдарға
айтады. Җазаҗ тілінде балаға тҿрт тҥліктің тҿлдеріне сҥйсініп, «ботам», «җҧлыным», «җозым»,
«балапаным», «җошаҗаным» деп атаса, тҥрік тілінде тек «kuzum» (җозым) деп атау кездеседі.
Бҽрін ортаҗ «yavrum» деп атайды.

Алғыс айтҗанда җазаҗ тілінде «Раҗмет!», «Алғыс білдіремін!», «Ҿркенің ҿссін», «Кҿп
жаса!», «Ғҧмыр жасың ҧзаҗ болсын!», ал тҥрік тілінде «Teşekkür ederim», «Teşekkürler», «Rica
ederim», «Sağol», «Alla senden razı olsun» (ҥлкен кісілер жиі җолданады), «Allah tuttuğunu altın
etsin», «Ömürüne bereket versin!», «Çok yaşa», «Ellinize sağlık», «Afiyet olsun».

Кешірім сҧрағанда җазаҗ тілінде «Кешіріңіз!», «Кешірім сұраймын!», «Айыпҗа
бұйырмаңыз!», «Ғафу етіңіз»; ал тҥрік тілінде «Beni bağışlayın», «Pardon», «Üzgünüm», «Özür
dilerim», «Affedersiniz» деген сҿз орамдаы җолданылады.

Барлыҗ халыҗтарда дерлік җҧттыҗтау сҿздері бірнеше тармаҗтарға бҿлінеді. Олар: туған
кҥнмен җҧттыҗтау; белгілі бір җуанышты жағдай болған кезде җҧттыҗтау; Рамазан айымен
жҽне одан кейін болатын мейрамдармен җҧттыҗтау; екі жас отау җҧрғанда җҧттыҗтау; жаңадан
ҥй алған кездегі җҧттыҗтау сҿздер жҽне т.б. Җҧттыҗтау мҽнді сҿз орамдары тҥрлі сҿйлеу
ситуацияларына җарай җолданылады. Мҽселен, жаңадан пҽтер алғанда « Җонысың җұтты
болсын!», «Сіз (сен) үшін җуаныштымын!» сҿз орамдары, Тҥрік тілінде «Hayırlı olsun!»,
«Senin için çok mutluyum!», «Yuvanız hayırlı uğurlu olsun!», «Tebrikler!», «Evin hayırlı mübarek
olsun. Güle güle oturun inşallah», «Rabbim gönlünüzden huzuru, haneninzden bereketi eksik etmesin»

деген сӛз орамдары қолданысқа ие [4, 102-б].
Кез келген ҥйлену тойынан «Үйлену тойларыңыз җұтты болсын!», «Кӛтерген

шаңыраҗтарың җұтты болсын!», «Заңды некелеріңмен җұттыҗтаймын!», «Екі жастың

148

отау җұруы җұтты болсын», «Кӛтерген шаңыраҗтарың биік, босағаларың берік болсын»
деген сҿз орамын міндетті тҥрде естиміз. Осы сҿз орамының ҿзінде җаншама тілек жатыр десе
де болады. Тҥріктер болса «Evlilik hayırlı, mutlu, huzurlu olsun» деп те айтады. Бұл «үйлену
тойларыңыз қайырлы, құтты, бақытты болсын!» деген мағынаны білдіреді. Үйлену
тойына келген кісілер міндетті түрде екі жасқа «Ömür boyu mutluluklar dilerim»,
«Mutluluğunuz daim olsun», «Yuvanızdan sevgi eksik olmasın» «Elleriniz ve gözleriniz birbirinden
hiç ayrılmasın» деген җҧттыҗтауға байланысты сҿз орамдарын җолданады.

Ритуалды коммуникативті ситуацияларда җазаҗ халҗының ҿзара сҿйлесуінің ерекшелігі
жоғары деңгейде ҿтеді. Ритуалды коммуникацияның формаларына салтанатты реңктегі сҿйлеу
этикеті, аза тҧту кезіндегі сҿйлеу этикеті, рҽсім-жоралғы, мереке, җандай да бір бастама,
тҧсаукесер кезінде ҧстанатын сҿйлеу этикеті жатады.

Җазаҗ тілінде жҧбату мҽнді білдіретін сҿз орамдары жетерлік. Мҽселен, Иманды
болсын! Җайғыңызға ортаҗпыз! Артының җайырын берсін! Амал нешік. Жас кетті. Мыҗты
болыңыз! Алланың шапағатына бӛленсін! Бекем болыңыз! Амал дәптері оң жағынан
ашылсын! Алла алдынан жарылҗасын! Жатҗан жері жайлы, топырағы торҗа болсын! Алла
сіздерге күш берсін! Ӛлгеннің соңынан ӛлмек жоҗ, ӛлгенге җайтып келмек жоҗ! Алла сабыр
берсін! Ат тұяғын тай басар! Алдынан жарылҗасын! Җалған жасын артында җалған
ұрпағына берсін! Жаны жәнатта болсын! жҽне т.б. Тҥрік тілінде жҧбату мҽнді білдіретін сҿз
орамдары жетерлік. Кісі җайтыс болғанда кҿңіл айтудың бірыңғай формасы җалыптасҗан. Ол
«Başınız sağolsun» формасы, яғни, җазаҗшаға аударғанда «сіздің басыңыз аман болсын» деген
мағынаны білдіреді.

Ҽр отбасы ҥшін баланың дҥниеге келгені – ҥлкен җуаныш. Җазаҗ жҽне тҥрік халҗы
баланың тҽрбиесіне кҿп кҿңіл бҿлген. Сол себептен есейген шағына дейін бірнеше рҽс ім-
жоралғыларды жасаған. Жаңа туған сҽбиге «бауы берік болсын» дегеннен басҗа «Ғұмыры
ұзаҗ болсын», «Үлкен азамат болып ӛссін», «Сендердің кӛз-җуаныштарың болсын», «Еліне
елеулі, халҗына җалаулы болсын», «Денсаулығы мыҗты болсын», «Артынан іні-җарындастары
ере берсін» деген сияҗты тілектерді җоса айтады. Бала бір жасҗа толып, җаз тҧрып, жҥруге
талпынған шағында «Тұсаукесер» рҽсімі жасалады. Жиналған җауым «Җадамы җұтты
болсын!», «Тез шауып кет», «Жүйрік бол!», «Аҗ жол» деген тілектерін білдіріп жатады.
Тҥріктер сҽбидің дҥниеге келгенін естігенде «Allah analı babalı büyütmeyi nasip etsin inşallah»,
«Gözünüz aydın», «Minik bebişinize sağlıklı, mutlu uzun bir ömür dilerim», «Yeni anne ve babaya
mutluluklar, yeni doğan yavrunuza uzun ömürler dileriz», «Tebrik ediyorum», «Allah hayırlı
evlatlardan, salih kullardan eylesin!», «Allah analı-babalı büyümeyi nasip etsin», «Dünyaya gelişini
kutlar sağlıklı uzun başarılı bir ömür dileriz» деген тілектерін айтады. Берілген мысалдардан
байқағанымыздай қазақ тіліндегі «Бауы берік болсын» деген сӛз орамына ҧқсас сӛз
орамын қолданбайды [4, 174-б].

Сӛйлеу этикеті қазіргі таңда жаңа ақпараттық технологиялардың қарқынды
дамуының әсерінен ӛзгеріске тҥсуде. Оған дәлел ретінде бҥгінде желілік этикет ҧғымының
қалыптасуы мен дамуын атап ӛтуге болады. Бҧны басҗаша «Netiquette» (желілік этикет) деп
те атайды. Интернеттегі коммуникация диалог тҥрінде, онлайн тҥрде жҥзеге асады. Шынайы
ҿмірде коммуникацияға тҥскенде адамдар бір-бірінің эмоциясын байҗай алады. Алайда, онлайн
тҥрде сҿйлесуде адамның эмоциясын байҗамаймыз. Тек жазылған сҿздерге назар аударамыз.
Сондыҗтан желіде җарым-җатынас орнатудың да ҿзіндік җағидалары мен ережелерін ҧстану
міндетті.

Ауызша сҿйлеу кезінде тілдік нормаларды саҗтау тілдік коммнуикацияның сҽттілігін
җамтамасыз етеді, ҽңгімелесушілер арасында сенім мен җҧрмет тудырады. Сҿйлеу этикетінің
ережелерін білу сҿйлеу кезінде ҿзін еркін сезінуге, ҿзіне деген сенімді арттыруға септігін
тигізеді. Җазаҗтың кез келген жағдайда ҿзін бірҗалыпты ҧстауы ҿзге халыҗтардың
коммуникативті мінез-җҧлҗы мен сҿйлеу ҽдебімен салыстырғанда аныҗ байҗалады.
Коммуникацияда ҿзін бейтарап ҧстау ҽдебі, кейде ҿзінің іс-ҽрекетіне ҿте тҿмен баға беру ҿзге
этнос ҿкілдерінің коммуникативті ҽдебімен, тіпті орыс мектебінде білім алған җазаҗ тілді

149

жастардың сҿйлеу ҽдебімен салыстыру арҗылы дҽйектеуге болады. Сҿйлеу этикетін ҽдеппен
җолданып, мҥмкіндігін аша білсек, ізгілікке бастайтын жаҗсы жаҗтарын жетілдірсек, адамдар
арасындағы ынтымаҗтыҗҗа ҧйытҗы болады.
Пайдаланылған әдебиеттер
1. Формановская Н. И. Культура общения и речевой этикет. – М.: Издательство ИКАР, 2005. –
250б.
2. Уҽли Н. Сҿз мҽдениеті. – Алматы: Мектеп, 1984. – 120б.
3. Гольдин В. Е. Речь и этикет. – М., 1983. – 109 б.
4. Özezen M.Y. Türkiye Türkçesi Yazın Dilinde TeĢekkür Kalıpları Modern Türklük AraĢtırmaları
Dergisi. – Ankara: Ankara Ün., 2006. – 196 s.

Abstract
The article considers the types of communicative culture. The relationship between speech
culture and speech etiquette is determined. They were confirmed by the conclusions of scientists.
There were comparative statements related to greeting, farewell, gratitude, farewell, farewell,
congratulations in the Kazakh and Turkish languages. Ritual communication in two languages is
considered. There was also a review of network etiquette. The features and significance of speech
etiquette were determined.
Keywords: etiquette, speech forms, speech etiquette formulas, language, speech culture,
communication, language norm, speech etiquette.

АБАЙ –ҦЛТТЫҚ ИДЕОЛОГИЯМЫЗҒА АЙНАЛҒАН РУХАНИ АБЫЗЫМЫЗ

Аметхан Жанат, ҖазҰлтҖызПУ, 1 курс докторанты
Ғылыми жетекшісі - А.А. Сатбекова, ҖазҰлтҖызПУ,

педагогика ғылымдарының докторы, профессор,
«ЖОО үздік оҗытушысы» мемлекеттік грантының иегері

Алматы, Җазаҗстан
Елбасы Н. Назарбаевтың: «Абай сҿзі – җазаҗтардың бойтҧмары! Абайдың мҧрасы-
җазаҗтың ең җасиетті җазынасы. Заманалар ауысып, дҥние дидары ҿзгерсе де халҗымыздың
Абайға кҿңілі айнымайды, җайта уаҗыт ҿткен сайын оның ҧлылығының тың җырларын ашып,
жаңа сырларына җаныға тҥседі. Абай ҿзінің туған халҗымен мҽңгі-баҗи бірге жасайды, ғасырлар
бойы җалың елін, җазағын жаңа биіктерге, асҗар асуларға шаҗыра береді. Абайдай данышпан
перзентті дҥниеге ҽкелген җазаҗ халҗы ата-бабаларының арманы болып келген ел тҽуелсіздігін
кҿзінің җарашығындай саҗтайтынына, җорғайтынына сенемін. Ылайым, халҗымыз Абай
армандаған ҿмірге жетсін деп тілеймін!.» [1] – деген ҿнегелі сҿзі аҗын мҧрасының мҽңгілік
ҿсиет ретінде бағаланатынын айҗын аңғартады. Біздің халыҗ бағзы замандардан бойтҧмарды
җасиетті санап, пҽле-жаладан аман саҗтау ҥшін нҽрестенің мойнына, бесігіне тағатын еді. Абай
мҧрасын бойтҧмар етіп кҿкейімізде саҗтасаҗ, ҽр ісімізде нҧсҗа етсек-тҽуелсіз мемлекетіміздің
нҧрлы да ҽділ жолмен ҿркендеп алға басарына біздің ешҗандай шҥбҽміз жоҗ!
Жыр зергерінің кемеңгер җаламынан туған асыл сҿзі бҥгінде Жер шарын шарлап жҥр.
Аҗын ҿмір сҥрген заман җашыҗтаған сайын біз оның ҿз ортамызда екенін кҿбірек
сезінгендейміз. Ол ҿзі айтҗандай «Мыңмен жалғыз алысып», «Соҗтыҗпалы, соҗпаҗсыз жерде»
ҿскен еді. Сҿйте тҧра, җажымай, талмай еңбек етіп, асыл сҿзін ҿзі арман еткен келешек ҧрпаҗ
ҥшін толғаған. Дала ҿмірінің тынысын жан-тҽнімен терең тҥсінген аҗын, сайып келгенде, җазаҗ
җауымының ҽлеуметтік ойының бетке ҧстар шарайнасына айналды. Абай шығармаларының
җайсысын алмаңыз – сыршыл ҿлеңдері, дастан, җарасҿздері де Адам табиғатын ашып, оның
ҽлеуметтік мҽнін аныҗтауға арналған.

150