Жинақ

Аҗынның соны ізденістен туған кҿңіл-кҥй лирикалары, ҽртҥрлі жанрлардағы туындылары тың
ҿрнекпен ҿріліп, толғандырар ойларымен елітеді. Расында да оның ҿлеңдері тайға таңба

басҗандай ой айтҗанда ғана емес, сезімнің ыстыҗ лебімен ҿріліп, жҥректің лҥпілі, толғанған
жанның ыстыҗ демі бетті шарпиды. Мҽселе, шығарманың кҿлемінде немесе таҗырыбында емес.

Ең бастысы ҿлеңдік җасиетінде, ҿмірдің ҿзіндей шынайылығында болса керек. Ҽр аҗын
замандастар жанының жыршысы, арман-тілегінің мҧңшысы болуға тиіс.

Жырда шекара жоҗ. Жыр - ҿмір сҽулесі.
Маралтай Райымбекҧлы җандай таҗырыпты жырласа да оҗырманға жан жҥрегінің

жылуын, жан сырын жайып салып, ашыла аҗтарады. Аҗынның «Асау» атты ҿлеңі сҿзімізге
дҽлел болары айҗын.

Баса алмай жҥрек солҗылын,
Аңсайды, җҧрғыр, беу, нені?

Еркіндік шығар ол мҥмкін
Жаңғыртҗан җайта зердені?

Җатыгез мынау ғаламда
Жарҗылдап оттай жанары,
Дҿңгелеп дҥние табанда
Арғымаҗ ағып барады.

Тегінен жҧрдай, тегінде,
Ҿткенін тани алар ма?

Бас иген ҿмір ҿмір ме
Бағынып җағидаларға?![1.].

Сезімді җытыҗтайтын ойлы шумаҗтар, сырға толы тіркестердің җҧнарлы болуы да тың
ізденістердің жемісі. Шындығында да Маралтай Райымбекҧлының тіл байлығын екшеп

пайдаланатын шеберлігі тап осы тҧста да кҿрінген. Аҗынның ҽсем оралым, тың тіркес
җолдануға шебер екендігі байҗалады. Оның ҥстіне бҧнысы ҿте ҧтымды шыҗҗан. Негізінен

аҗынның җаруы сҧлу мҥсінді сҿз екенін ойға алсаҗ Маралтай Райымбекҧлының җаламгерлік
табиғатына кҿңілге тез ҧялайтын аталы сҿз, җҧлпырған тіркес, җҧрай білетін ҧтҗырлыҗ тҽн. Осы

ретте оның поэзиясында мазмҧн мен тҥр ҿзара кірігіп тҧтас дҥниеге, тҧтас болмысҗа айналып
кетеді. Аҗынның ҿлең тармаҗтары ойды айҗындап, ҿз ара кіріге байланысып, ҽдемі ҧйҗаспен

ҿріле тҥскен. 3.Җабдолов ең басты критерий – кҿркемдік тҧрғысынан келгенде ҧйҗастың
шартты нҽрсе ғана екенін ескерте келіп, былай деген еді: «Ҧйҗас – ҧйҗас ҥшін тҧрмауы керек,

яғни ҧйҗас ҿлеңнің пішініне ғана емес, мазмҧнына җызмет етуі шарт.Ҧйҗастағы табиғилыҗ та
осында жатады. Ҿлең ҧйҗасының ҥстіндегі іздену осы тҧрғыдан болуға тиіс» [3.280б.].

Маралтай Райымбекҧлының ҿлеңдері де соны – ҧйҗас җандай бітімде келсе де мазмҧнға җызмет
етіп, табиғилыҗ танытҗанда, кҿркемдік җҧрал ретіндегі ҿзінің биік ҥдесінен шыға алатынын

дҽлелдейді.
А, дариға,

Батар Кҥнге бататын,
Ант етейін атар таңға ататын.

Кҥллі Ҽлемді тізерлетер алдыңа –
Мына Менмін, айналайын, Отаным!

Җатер тҿнсе җазаҗ дейтін ҧлысҗа,
Җаламымды айырбастап җылышҗа,
Сенің җаның менің җаным болған соң,
Ең бірінші мен кірермін ҧрысҗа.

Мен туғанмын –

51

Ер Мҧхаммед ҿлген кҥн.
Мен болмасам,

жҥрегіңді емдер кім?!
Хаҗ Мҧхаммед айтып кеткен кешегі:
Келеді деп…
Келген аҗын,
сол – Менмін![1.].
Жер жҥзі халыҗтарының тіліндегі бедерлі, айшыҗты, ҽсерлі тармаҗтарды зердеге саҗтап,
одан шын мҽніндегі кҿркем поэзия жасауға талпынғанымен ҽр халыҗтың ҿзінің тҿл ҧғымынан
туындайтын ҧлттыҗ бояуды ҿрнектей алмайды. Җазаҗтың җара ҿлеңі деген тіркес җаншалыҗты
җарапайым болса, соншалыҗты ҧлттыҗ бояуға да бай. «Кҥпі киген җазаҗтың җара ҿлеңін, шекпен
жауып ҿзіне җайтарамын» деген ҿлең жолын барлыҗ җазаҗтың жатҗа білетіндігі, ондағы ҧлттыҗ
ҧғымның барынша тереңдігінде.
«Басҗа халыҗтар сияҗты, җазаҗ халҗының да ҿзіне тҽн тарихы, басынан кешкен кезеңдері,
ҿсу, ҿрлеу сапары, ҽрбір дҽуірге лайыҗ мҽдени мҧрасы, асыл ҿнері бар. Сол асыл ҿнердің таза
меруерттері ғасырлар бойы ел ҿмірімен бірге жасап келеді».[4.12].
Маралтай Райымбекҧлы ҿлеңдерін ҿз толҗынынан ерекшелеп тҧратын нҽрсе ондағы сыртҗы
сымбаттылыҗ пен ішкі иірімдердің ҥйлесімділігі. Сол себепті де аҗын җаламымен ҿрілген ҿлең
тармаҗтарынан «сыңғырлаған бір ҿңкей келісімнен» бҿтен басы артыҗ ештеңе де
сезілмейтіндей. Бҧл ҧлы Абай ҧстанған кредо «теп-тегіс жҧмыр келсін айналасы» җағидасын
еске салады.
Аҗын мінезінің җайсарлығы ҿлеңінен кҿрінеді. Ешкім басын имес менмендік те кейде
талантты аҗындарға жараса кетеді. Басына тҥскенді җиналмай кҿтеретін биік рух Маралтай
Райымбекҧлы поэзиясында асҗаҗтыҗ пен ҿршілдіктің ауанына орап, жҥрегінің тҥгі бар аҗын
атандырып келеді. Біраҗ сол мҧңын, сол җайғысын халыҗ мҧңына айналдыра білетін аҗындар
кҿп емес. Аҗын да адам. Адамның тууы җандай заңдылыҗ болса, ҿлуі де сондай заңдылыҗ.
Аҗын да осы екі заңдылыҗтың аралығында ҿмір сҥріп, ҿмір тіршіліктің җуанышын да, кҥйінішін
де, азабын да бҽрін бҽрін жырға җосады. Ҽйтсе де ҿмірдің җас җағым сҽттей ғана ҿткінші
екендігін сҿз җҧдіреті мен ой тереңдігімен жырлау аҗын біткеннің барлығының җолынан келе
бермесе керек.
Маралтай Райымбекҧлын ҿмірдің ҿзі шыныҗтырды. Ҿмір ҧсынған тауҗыметтер ол ҥшін
таусылмас таҗырып. Сондыҗтан бар арманын, бар җасіретін тіршілікке айтады. Оның ҿкпе назы
да сол тірі тіршілікке арналады. Ҿйткені тірі тіршілікте жасаушылар Маралтай
Райымбекҧлының ҿзі сияҗты мың-миллиондаған жҧмыр басты пенделер.
Ашынып айтамын деп артыҗ сҿйлеп җалатын, аҗтарылып айтамын деп бар сырын ашып
тастайтын аҗын мінезі оның ҽрбір ҿлеңдерінен байҗалып отырады. Аҗын мінезі ҿр дедік.
Лирикалыҗ җаһарман ойын ірікпей ашыҗ айтады. Осы себепті де Маралтай Райымбекҧлының
ҿлеңдері жанға жайлы тиетін ой иірімдеріне толы. Олар жҥрек жылуына, жҥрек җанына
оранған. Иранбек лирикасындағы ерекшеліктің ҿзі де жоғарыда айтылғанындай ой
тереңдігінде.
Җорыта айтҗанда, Маралтай Райымбекҧлының ҿлеңдері таҗырыптыҗ жағынан кең, диапозы
ауҗымды, ауан арнасы сан салалы. Аҗынның җай жыр жинаҗтарындағы ҿлеңдерін алсаҗ та
олардан жҥрек махаббатының сыршыл сазы, азаматтыҗ ҽуен, ҽлеуметтік, публицистикалыҗ
сарын молынан табылады. Аҗын не айтҗысы келсе де терең толғаныс, ішкі җозғалыс ҥстінде
замана мінбесінде тҧрып сҿйлейді. Ҿзінің ҽлемдік болмысҗа кҿзҗарасын табанды позиция ҥрдісі
ҥстінде аңғартады.

Пайдаланылған әдебиеттер тізімі:
1. Белинский шығармалары Алматы., Жазушы 1993 ж.230 б.
2. Райымбекҗлы М. Кентавр. Алматы, Жалын. -2006ж. 110б.
3. Ержанова С. Җазаҗ поэзиясы тҽуелсіздік тҧсында. Алматы: Білім, 2010.
4. Җабдолов З. Сҿз ҿнері. – Алматы: Җазаҗ университеті, 1992. – 352 б.

52

5. Базарбаев М. Ҿлең сҿздің патшасы, сҿз сарасы. – Алматы: Жазушы, 1973. – 256 б.

Abstract

The article analyzes the imagery of the lyrics of Maraltai Raimbekuly, a poet recognized for his

original style in modern Kazakh poetry.

Keywords: poetry, lyrics, the continuity of traditions, literary criticism, the structure of poetry.

КОНТРАСТИВТІ ЛИНГВИСТИКАНЫ СӚЗ ЭТИМОНЫН ТАБУДА ҚОЛДАНУ

Дәуренбек Рамазан,
Ы.Алтынсарин атындағы дарынды балаларға арналған җазаҗ гимназия.

Ғылыми жетекшісі: Нұрмат Бағдәулет
Павлодар, Җазаҗстан

Бҥгінгі таңда җазаҗ этимологиясында жеткілікті зерттеулер мен жарамды тҧжырымдар
баршылыҗ. Дей тҧрғанмен, осы уаҗытҗа тарихи мҽдени даму ҥдерісіндегі тҥркі тілдерінде
сҿздердің тҥп тҿркінін тануда салыстырмалы тарихи ҽдіс жиынтығы тіл тарихын танып білудің
аса маңызды җҧралы болып келді. Алайда, бҧл ҽдістің ең кҿкейкесті мҽселесі – туыс тілдер
жҥйесінің тарихи дамуындағы заңдылыҗтарды аныҗтау болғандығы жасырын емес. Яғни, бҧл
ҽдіспен тек ғана ҽлемдегі туыс тілдердің ататілдік моделін жасауға талпыныс жасалды. Ал сол
ататілдің тҥптҿркініне барлау жасауға болса бҧл ҽдістің җҧзіреті аз. Контрастивтік лингвистика
негізінде жатҗан салғастырмалы ҽдіс болса бҥкіл тілге тҽн ерекше заңдылыҗтарды, сондай-аҗ
туыс емес тілдердің ҧҗсастыҗтарын тҥсіндіріп бере алады. Бҧл – тҿрткҥл жаһанның тҧңғыш
тілін (салыстырмалы тіл білімі аныҗтайтын «ататілдің» тҥптҿркінін) тірілту деген сҿз.

Контрастивтік лингвистика (салғастырмалы тіл білімі) – жалпы тіл білімінде ХХ ғ. 50 ж.
бері җарҗынды дамыған бағыт. «Контрастивтік линвистистиканың неғҧрлым кҿлемді
салыстырмалы-салғастырмалы саладан бҿлініп шығуына контрастивтік зерттеулерге арналған
арнайы концепциялар (алғаш рет 1968 ж. АҖШ-та) себеп болды. Контрастивтік
лингвистиканың басталуы 1957 ж. Р.Ладонның еңбегімен байланыстырылады. Біраҗ ХІХ
ғасырдың соңы мен ХХ ғасыр басындағы орыс тілі мамандарының (А.А.Потебня, Ф.Е.Корш,
Е.Д.Поливанов, В.А.Богородицкий, И.А.Бодуэн де Кортенэ, Л.В.Щерба) еңбектерінде
контрастивтік лингвистика жҿнінде бай материал саҗталған. Дегенмен, контрастивтік
лингвистиканың жалпы тіл білімінде алатын орны ҽлі де аныҗтауды җажет етеді» [1.159] Рас,
контрастивтік лингвистиканың ҿзі осы уаҗытҗа дейін тек «екі не бірнеше тілді салғастыра
зерттеп, олардың җҧрылымдыҗ деңгейіндегі жаҗындығы мен айырмашылығын айҗындап»
келді.[1.159] Яғни салғастырмалы ҽдістер туыс емес тілдерді зерттеуде ғана җолданылып келді.
Ал, бҥгінгі таңда аталмыш ҽдістің зерттеу аясы кеңейді. Соның бірі - контрастивтік
линвистиканы сҿз тҿркінін табуда җолдану.

Бҥгінгі таңда контрастивтік линвистика сҿз тҿркінін табуда җолданылғанын ғалым
Б.Сағындыҗҧлы, О.Сҥлейменҧлының еңбектерінен [2] байҗауға болады.

Жалпы Олжас Сҥлейменҧлының ғылымдағы ғҧмыры туралы сҿз болғанда ең алдымен
ғалымның этимология саласындағы ірі зерттеулері айтылады. Тіл білімінің осындай аса кҥрделі
саласына кез-келген зерттеушінің тісі бата бермейтіндігі белгілі. Сҿз тҿркініне талдау жасау
ҥшін тіл тетігін, тілдің ҿзіндік заңдылыҗтарын, сол тілдің иесі халыҗ дҥниетанымын, ҽдет-
ғҧрпын терең білген жан ғана бҧл саланың тізгінін ҧстамаҗ. Сондай ғалымның бірі
О.Сҥлейменҧлы Тҥркі-славянтану пҽнінің негізін җалау арҗылы ғылымға жаңа бағыт алып
келді. Этимология саласында җазіргі таңдағы жасап жатҗан ізденістері жаһан лингвистерінің
назарына ілікті. Зерттеушінің «Сҿз коды» (2014), «Атамзаманғы тҥркілер» (2011), «Таңбалар
тілі» (2014) зерттеулері осыған дҽлел. Сонымен җатар, Б.Серікбаевтың «Тіл ҧшындағы тарих»
(2003), Т.Ҽбдікҽкімовтың «Җас саҗ аңҗымасы» (2003) еңбектері кҿптеген сҿздердің шығу
тарихына жаңа кҿзҗараста җарау җажеттігінен аҗпар береді.

53

О.Сҥлейменов «пшеница» сҿзіне ғалымдар Фасмер, Севортян жасаған этимологиялыҗ

зерттеулерді талдай келе, сҿз тҿркінін тҥркінің «пішен» сҿзімен байланыстырады. [2,35]

Осында біздің җосарымыз бар. Сҿздердің семаларын айтпағанда ең алдымен алғашҗы

буындағы фонетикалыҗ ҥндестікті байҗаймыз.

Этимология тiлдегi сҿздердiң шығу тҿркiнiн зерттейтін болса оның ҿзіндік зерттеу заңдары

бар. «Сҿздердiң шығу тҿркiнi айҗындау ҥшiн ғылыми этимологияда генеологиялыҗ,

фонетикалық, морфологиялыҗ, семантикалыҗ, этимологиялыҗ деп аталатын принциптер

җолданылады

Фонематикалыҗ принцип фонетикалыҗ заңдылыҗтарға сҥйенедi. Яғни дыбыс сҽйкестiлiгiне

җарай зерттейдi.» [3.3].

1-кесте

Кҿне славян тілінде пьшеница Тұжырым:
Сербше, хорватша Вшеница Піш(пш) сҿзі жалпы осы сҿздің
Поляк тіліндегі
Pszono тҥптҿркіні болуы мҥмкін.

Чех тілінде Pšano, pšeno

Җазаҗша пішен

Ҧсынылған тҧжырым, жалпы ҽлем тілдерінің бір негізден тарайтындығына болжам

жасайды. Шын мҽнінде, адамзат бір тілде сҿйлейді. Ғылымда бҧл даулы мҽселе ретінде

җарастырылып келді.

Алайда, ҿз тҧжырымымызды негіздей тҥссек дейміз.

2-кесте

славьян тілдеріндегі дорогой, дорог, драг, дрогі

ағылшын тіліндегі dear (җымбаттым)

Тҥрік тілінде друг

(тҥрік халыҗтарының ҿздері ҥшін ҧмыт

болған)

парсыша дост

3-кесте дверь
Орыс тілінде
ағылшынша door
Җазаҗ тілінде Дарбаза (ҥлкен есік баламасы)

4-кесте огонь Сҿздің тҥптҿркіні
Орыс тілінде Hot (ыстық) «о» дыбысы болуы
ағылшынша
Җазаҗ тілінде от мҥмкін

Кестелерде байҗалғандай ҽр сҿздің бастапҗы дыбыстары бірдей. Бҧл бҥкіл тілдің

тҥпнегізі бір екендігін айғаҗтай тҥседі.
Ойымызды тҧжырымдасаҗ, этимологияны зерттеуде дыбыстыҗ заңдарға да мҽн беру

җажет. Зерттеу нҽтижесінде бір лексика-семантикалыҗ топҗа жататын сҿздердегі фонетикалыҗ
җҧбылыстар ҥндестігі сҿз этимонын аныҗтайды деген җорытындыға келдік

Мҧндай бағыттағы кең кҿлемді ізденіс тiлдердiң генеологиялыҗ, типологиялыҗ

классификациясына да айтарлыҗтай ҿзгеріс енгізуі мҥмкін. Мҧндай жағдайда лингвистикаға
жаңа ғылыми кҿзҗараспен җарай бастаймыз. Ҽзірге, біз 100 бір-біріне фонетикалыҗ-дыбыстыҗ

жағынан ҥндес сҿздерді жинаҗтай алдыҗ. Ғылыми жҧмыс ҽлі де зерттеле тҥсуді җажет етеді.

Әдебиеттер
1. Тіл білімі терминдерінің тҥсіндірме сҿздігі – Алматы. «Сҿздік-Словарь», 2005 ж

54

2. Сҥлейменов О. Таңбалар тілі. А.,2014 ж. -384 бет
3. Җайырбекова Ҧ.Ж. Тіл біліміне кіріспе - Шымкент, 2010 ж. -80 бет.
4.Ҽ.Җайдар. Ғылымдағы ғҧмыр. Җазаҗ тілі этимологиясының ғылыми-теориялыҗ
негіздері. – Алматы, 2014. 256 б.
5. Сағындыҗҧлы Б. Җазаҗ тілі дамуының этимологиялыҗ негіздері. Алматы, 1994.

Abstract

Nowadays, there is enough research and reasonable conclusions on the Kazakh etymology.

Although relative historical method of recognition of the origin of words in Kazakh language has

become a very important tool for the study of the history of the language. On the other hand,

contrastive linguistics do not attach much importance. The Article is written on this direction.

Keyword: contrastive linguistics, world language, etymology

АНЪАНАВИЙ ФОРМУЛАЛАР ҨАҚИДА

Г.Ш. Джуракулова, Ўзбек тили, адабиѐти ва фолклори институти
таянч докторанти, Ўзбекистон Фанлар Академияси
Тошкент, Ўзбекистон

Барчага маълумки, фольклорнинг энг аҩамиятли жиҩатларидан бири, шубҩасиз,
анъанавийликдир. Фольклор асарларида у, аввало, турли ҩил аъанавий формулаларнинг
җўлланилишида намоѐн бўлади. Ўзбек халҗ достонларида җаҩрамонларнинг таърифлари, воҗеа-
ҩодиса тавсифлари формулалар асосида келтирилади, уларнинг воситасида асарнинг
композицион хусусиятлари шаклланади. Анъанавий формулалар ўзига хос бўлиб, уларни
яратган халҗнинг миллий, маданий хусусиятлари уларда акс этади. Чунки достон ижрочи,
тингловчи ва ижро муҩитида барҗарор анъаналарга таянган ҩолда яратилади. Оғзаки эпос
поэтикасини адабиѐтшунослик нуҗтаи назаридан таҩлил җилиш эпос архитектоникаси
табиатини батафсил тадҗиҗини бермайди, бахши ва достончилик мактаби, уларнинг ижро
услуби, бадиҩа ва ижро жараѐнидаги асосий омилларни инобатга олмайди. Шунинг учун
достонларни ўрганишда достончилик анъаналари ва достон матнидаги формулаларни бир
бутунликда ўрганиш зарур.

Формула тушунчасини лингвистик аспектда бир җанча олимлар томонидан атрофлича
тадҗиҗ җилинган. Бироҗ улар формулаларни оғзаки эпик асар импровизацияси жараѐнида турли
хил вариантлар кўринишида мунтазам фойдаланиладиган типик таркибий-семантик бирликлар
сифатида ўрганадилар.

Ҩозирги кунгача “анъанавий формулалар” атамасининг турли маъноларда җўлланилиши
ушбу ҩодисанинг моҩияти масаласига батафсил тўхталиш лозимлигини кўрсатмоҗда.
Фольклоршуносликда тасвир, тавсиф ва бошҗаларнинг турли таркибий җисмларини
бирлаштирган ва умумлаштирган стилистик барҗарор шакллар (клише) сифатида формулалар
тушунчаси җўлланилади. Одатда формулалар фольклорнинг ўзига хос бўлган хусусиятларини
ўзида кўрсатувчи ва шу билан бирга достонларни яратадиган ва җабул җилувчи халҗ ҩамда
муҩит дунѐҗарашининг турли томонларини ифода этиш усули, шакли сифатида номоѐн бўлди.
Ушбу соҩадаги катта назарий ишлар ҩаҗида сўз борганда ғарб фольклоршунослигида эпик
формула (epic formula) тушунчасини ишлаб чиҗган М.Пэрри ва А.Лорд ҩамда уларнинг кўпгина
издошлари ишларини келтириш мумкин. М.Пэрри Гомер асарларида анъанавий формулаларни
чуҗур таҩлил җилди ҩамда уларнинг асар матнида аниҗ ўринга эга эканлигини аниҗлади.
М.Пэррининг фикрича, Гомерни аниҗ бир формулалардан четга чиҗмасликка мажбур җилган
сабаб достонларнинг оғзаки айтилиши ва Гомер ижодининг импровизацияга асосланганидир.
М.Пэрри формулага җуйидагича таъриф берди, бу таъриф узоҗ ваҗт давомида ғарб
фольклористикасида формуланинг классик таърифи бўлиб келди: “Формула деганда ўхшаш
метрик шароитда берилган фикрни ифодалаш учун доимий җўлланадиган сўзлар гуруҳи
тушунилади.[1.80 б.]. Г.Керк М.Пэррининг тарифини кенгайтириб, формула деганда нафаҗат

55

сўзлар гуруҩи, шу билан бирга формулага мойиллиги бор алоҩида сўзларни ҩам назарда
тутишни таклиф җилади.[2] М.Пэррининг назарияси А.Лорд томонидан ривожлантирилди ва
бир җанча конструктив ғояларни илгари сурди, эпик формула тушунчасини оғзаки анъана
назарияси җонунларига ва эпик матнни җайта тузиш механизмига киритдилар. Бунга кўра
айтувчи эпик асарни ижро этишда бой формулалар фонди мавжудлиги туфайли ижро
жараѐнида асарни янгича җайта яратиши мумкин. Бундан ташҗари, у формулалар тилининг
"грамматикасини" пухта эгаллаши, формулалар яратиши, гўѐ янги (ѐки ҩаттоки янги) моделлар
тўпламини билиши ва уларни жонли контекстда ўзгартириши мумкин.

Дунѐ фольклоршунослигида эпик асарларда формулаларнинг ўрни, ижрочилик
техникаси нуҗтаи назаридан бу формулалардан фойдаланиш тамойиллари, анъанавийлик ва
импровизация ўртасидаги нисбат ўрганилиб, формулаларнинг таснифи таклиф җилинган.

Ушбу соҩадаги катта назарий ишлардан яна бири Н.Рошиянуга тегишли. Румин, айрим
славян ва Ғарбий Европа ҩамда Шарҗ мамлакатлари эртаклари асосида Н.Рошияну формулалар
таркибини таҩлил җилади ва уларнинг вазифасини аниҗлади. Н.Рошияни томонидан таклиф
җилинган формулалар таснифи[3] бугунги кунда эртак жанри учун барча томонидан җабул
җилинган тасниф саналади. Барча формулалар эртак композициясидаги ўрнига җараб уч гуруҩга
бўлинади – инициал, медиал ва якуний-финал формулалар. Анъанавий формулаларни кўриб
чиҗиб, улардаги морфологик элементларнинг вазифасини солиштирар экан Н.Рошияну аниҗ
вариантлар намоѐн бўладиган инвариант моделларни ажратиб кўрсатади. Оҗибатда бу
формулалар анъанавий формула асосида ѐтган җонуниятларни ўзида акс эттиради.
Формулаларнинг анъанавийлик даражасига чиҗишини җуйидагича изоҩлаш мумкин. Агар
айтувчи маълум бир бу ифодаларни доимий җўллай бошласа, улар формулага айланади; агар
уларни бошҗа айтувчилар ҩам җўллай бошласа, улар анъанага киради ва анъанавий формулага
айланади.

Рошияну таклиф этган уч гуруҩ формулалар эртак композицияси асосида
шакллантирилган бўлсада, бу ўринга хос формулалар ўзбек халҗ достонларида ҩам маълум бир
даражада учрайди.

Дунѐ халҗлари формулаларни Рошияну таклиф этган шаклда эпосда таснифланган
ўринларни ҩам кўришимиз мумкин. Хусусан, “Нибулинглар ҩаҗида җўшиҗ” эпосида
айтувчининг тингловчиларга мурожаати инициал формулалар, кейингиси бош
җахрамонларнинг ҩаракатлари ва якуний формулалар сифатида асарнинг тугалланиш җисми
ўрганилган. [4.174 б.]. Юҗоридаги формулалар ўзбек халҗ достонларида ҩам учрашига
җарамасдан, биз достонлардаги эпик формулаларни юҗоридаги уч катта гуруҩга ажратиб
таснифлаш, бу жанрдаги асарлар таркибида учрайдиган турли формулаларни тўлалигича
җамраб ололмайди деб ҩисоблаймиз.

Оғзаки ижро техникасидаги Лорд томонидан ишлаб чиҗилган “Формулавий услуб”
эпосларнинг(Гомер) мухим ўзига хос услубини, халҗ оғзаки ижоди ижрочилари
иимпровизациясининг махсус механизмини изоҩлади. Лорднинг фикрича, “Формулавий
услуб”ни җуйидагилар ташкил этади: формулалар, формулавий тасвирлар, ва җўшиҗлар.
Формулаларга Перрининг таърифини келтирган ҩолда, формулавий тасвирлар эса барҗарор
формула даражасига етмаган метрик шеър ва шеърий мисраларни, мавзулар деб җўшиҗлардаги
такрорланучи эпизод ва тавсифларни назарда тутади. Оғзаки эпос ҩаҗидаги бу ѐндашув тирик
организмнинг устиҩони кабидир. Фаҗатгина формуланинг структур таркибини англаб, бу
формулаларнинг бирлашишидан ташкил бўладиган шакл натижасида биз турли схемаларни
кўрамиз ва формула бу ўрганиб җолганимиздек, җотиб җолган клишелар эмас, балки, аксинча,
улар ўзгариш ҩамда кўпинча бошҗа бир янги формулаларга асос бўлиш хусусиятига эга. [5.14-
15 б.] Эпик формулалар маълум маънода барҗарорлик хусусиятига эга бўлсада, бошҗа тарафдан
бахшининг у ѐки бу формуладан фойдаланиши ѐки фойдаланмаслиги унинг танлови бўлиши бу
жараѐнни ижодий жараѐнга айлантиради ѐхуд бахшининг ўзига хос услубини яратади.

“Формулавий услуб” англо-саксон, франсуз, испан, рус эпосларида ҩам ўрганилди. Шарҗ
халҗлари эпик анъаналари, хусусан, җадимги хинд эпослари, “Махабхарата” ва “Рамаяна”ларни

56

ҩам тадҗиҗ җилишда (У. Гопкинс, Н. Сен, Н. Брокингтон, Я.В. Васильков ва, асосан, П.А.
Гринцер томонидан) самарали җўлланилди.

Ғарб фольклоршунослигида ўрганилган эпик формулалар ўзбек халҗ эпосидаги барҗарор
эпик формулалалар билан шакли, җўлланилиши, асардаги ўрни, бажарган вазифалари
жиҩатидан ўхшаш хусусиятларга эга. Ўзбек эпосшунолигида формулалар хусусида
В.М.Жирмунский ва Ҩ.Т.Зарифов[6.430-434 б.] илк аҩамиятли фикрларни билдирган бўлсалар,
Т.Мирзаев “Алпомиш” достонининг ўзбек вариантлари” асарида айрим сўзларнинг, кўпроҗ,
феъл шаклларининг ўзгартирилиши орҗали формулаларни турли вазиятларда җўлланилиши
мумкинлигини ўн учта барҗарор формулалар асосида кўрсатиб берди[7.141-145 б.]. С.Мирзаева
ўзбек романик достонларини тадҗиҗ җилиб, улардаги эпик формулаларга “Барҗарор эпик
формулалар алоҩида бир сюжет билан боғлиҗ бўлмаган, лекин халҗ бахшиларининг эпик онги,
билими ва эпик хотираси асосида ѐтувчи, халҗ достонлари ижроси жараѐнида уларни бошҗариб
турувчи, бадиҩа җилишга имкон туғдирувчи поэтик җолиплардан иборатдир” [8.169 б.] деб
таъриф берди.

Формула таркиби ва тили, анаънавийликдан фойдаланилаѐтганда мазмунан
барҗарорлиги, шаклий мазмуннинг бутунлиги каби хусусиятлар формула таърифида
мужассамлаштириши лозим. Формулаларнинг энг бирламчи белгилари сифатида
җуйидагиларни кўрсатиш мумкин:

1. Эпосга хос җатъий структура: синтактик, лексико-семантик ўхшашлик ҩамда,
кўпинча, товуш-ритмик тизимга асосланган мувофиҗлик;

2. Анъанани узатишдаги барҗарорлик, бошҗача айтганда, формула маълум бир ваҗт
оралиғида яшайди (жанр җўлланаѐтган маълум бир босҗичда) ҩамда турли ижрочилар
томонидан җўлланади, турли сюжетли асарларда учрайди, бир хил матнларда такрор сифатида
җўлланилишини кўришимиз мумкин”;

3. Яхлитлик маъновий җолипга асосланади. Бизнингча, ушбу белгиларнинг бирортаси ўз
ҩолича формуланинг моҩиятини тўлиҗ очиб бера олмайди. Шунинг учун ўзбек халҗ
достонларида эпик формулаларни аниҗлаш ва ўрганиш учун биз юҗорида келтирилган
белгилардан комплекс фойдаланишимиз талаб этилади. Демак, формула – бир неча авлод
вакиллари иштирок этган мураккаб жамоавий ижод жараѐни намунаси сифатида маъновий
яхлит, турли ижрочилар томонидан турфа сюжетли асарларда такрор сифатида домий
җўлланадиган сўз ва сўзлар гуруҳи.
Фойдаланилган адабиѐтлар:
1. Parry M. Studies in the Epic – Technique of Oral Verse – mahing : 1. Homer and Homeric Style. –

Harvard Studies in Classical Philology, 1930. - V.80.
2. Kirk G.S. The Songs of Homer. – Cambridge : Univ. Press, 1962.
3. Рошияну Н. Традиционные формы сказки. - М.: Наука, 1974.
4. Лушневская Е.В. Эпические фолмулы «Нибелунгов стиль. «Символ науки» №8/2015.174б.
5. А.Б.Лорд. Сказитель. «Восточная литература» РАН. Москва 1994.14-15б.
6. Жирмунский В.М., Зарифов Х.Т. Кўрсатилган асар. –Б.430-434.
7. Мирзаев Т. «Алпомиш» достонининг ўзбек вариантлари. –Б.141-145
8. Мирзаева С.Р. Ўзбек халҗ романик достонлари поэтикаси.ЎзРФА «Фан».2004.169 б.

Abstract
The article deals with epic traditions of Uzbek folklore. Epic formulas of the epic, epic

formulas, their refinement, and legacy of generation to generation were analyzed. The role of epic

formulas in the repertoire of people's singers has been studied.
Key words: epos, tradition, epic formul, epic cliché.

57

“КУЛТЕГИН” БИТИКТОШИДАГИ “ОРДУ” ҨАРБИЙ-СИЁСИЙ ТЕРМИНИ ВА УНИНГ
СЕМАНТИК-ФУНКЦИОНАЛ ТАҨЛИЛИГА ДОИР

Дустмуродов Маъруфжон

Алишер Навоий номидаги Тошкент давлат ўзбек тили ва адабиѐти университети
Лингвистика йўналиши магистранти, [email protected] // +99 899 822 58 64

Илмий раҳбар – Ҳ.А.Дадабоев, профессор ТошДЎТАУ
Тошкент, Ўзбекистон

Тошбитиклар, дастлабки ѐзма ҩужжатлар сифатида туркларнинг сиѐсий ва ҩарбий
ҩаѐтидаги илк намуналардир. Жанговар бошҗарувда җўшинларнинг ташкил этилиши,

бошҗарилишида, жанговар тактиканинг ривожида ҩарбий терминлар муҩим аҩамиятга эгадир.
Турклар тарихда Боҩай денгизидан тортиб Можор даштларига җадар кенг жуғрофияда

ҩукмронлик җилган ва бугунги кунда ҩам, деярли ушбу минтаҗада яшамоҗда. Хоҗонликнинг ўз
ваҗтида дунѐнинг энг йирик давлатларидан бирига айланиши асосида унинг ҩарбий жиҩатдан бошҗаларига

нисбатан анча устунликка эга бўлганлиги омили ѐтади (7). Хоҗонликнинг бу хусусияти кўпчилик
тадҗиҗотчилар томонидан эътироф этилган бўлиб, бу борада кўплаб фикрлар билдирилган. Жумладан,

Л.Гумилевнинг таъкидлашича, “Туркутлар (Турк хоҗонлиги) зафарлари ва дунѐнинг ярмига эгалик җилиши
тасодифий ҩодиса эмас эди. Улар кўчманчилик савиясидан анча юҗори бўлган шундай бир җўшин ва идора

тизими яратдиларки, шунга муносиб равишда ғалабаларга ҩам эришди, деб айтиш мумкин”(8, 64-б).
орду сўзи соф ҩарбий термин сифатида тарихий ҩужжатларда даставвал, “җўшин, лашкар,

шунингдек, ҩукмдор, хон җароргоҩи, җалъа, җўшин җароргоҩи, лашкаргоҩ, сарой” маъноларини
ифодалайди. Жумладан, “Кул тегин” битигидаги җуйидагича учрайди: “оғуз йағиы ордуғ
басды” – ўғуз душман ўрдуни босди”(5, 111-б); “тоҗуз әрән санчды, ордуғ бәрмәди – тўҗҗиз
эрни санчди (нобуд җилди) ўрдуни бермади”(5, 111-б). Бу ерда орду термини “җўшин, лашкар”

маъноларида келган. Шунингдек, “Ирҗ битиги” (“Таъбирнома”)да җуйидаги парчалар мавжуд:
“kan süke barmiş, yagıg sançmiş. köçürü konturu kelir. özi süsi ögirü sebinü ordusıňeru kelir; tir(4,

144-б) – Хон cафар (жан)гга отланди, душманни енгди, ўзига хос келди. Ўзи, җўшини севиниб,
хурсандчилик билан ўрдуси – җароргоҩига келди”. Ҩарбий юришга чиҗҗан хон ва җўшинининг

зафар җозониб, хурсандчилик билан җароргоҩига җайтиши тасвирланган ушбу (34) таъбирда эса
орду термини “ҩарбий җароргоҩ, истеҩком” маъноларини ифодалаб келган(3, 109-б).

Орду (ўрду, ўрда)нинг маъно кенгайишига учраб, “җўшин, лашкар” маъноларидан
ташҗари “ҩукмдор, хон җароргоҩи, җалъа, җўшин җароргоҩи, лашкаргоҩ, сарой” маъноларини

ифодалаши кейинги даврда жуда фаоллашган.
Жумладан, термин X-XI аср маҩсули ДЛТда “орду II – ўрда – орда, шоҩ турадиган

шаҩар(9. I, 145-9), хукмдор жойлашган ер” маъносида изоҩланган. Асарда “шоҩлар
хизматидаги киши”4 маъносида (9. I, 145-9) орду башï (9. I, 145-9) сўзи тилга олинган. Бу ердаги

орду сўзи айнан җўшин маъносида. Шунингдек, асарда ўзига шаҳар җурдирди маъносидаги

ордуландï (9. I, 291-9) лексемаси ва“Җашҗарни Ордукäнд дейдилар, яъни шоҳлар турувчи

шаҳар демакдир(9. I, 145-9)” җайдлари мавжуд. Бу ерда ўрду сўзининг X-XI асрларда нарса оти

эмас, олий ҩукмдорнинг ҩарбий ҩаракатланиши билан доимий боғлиҗ бўлган муайян жойга

нисбатан ҩам ишлатилганини кўриш мумкин. Бу даврда (Уйғур, Хоҗония) орду (ордо)

лексемаси “җуролли җўшин” маъносидан бироз узоҗлашиб, “җўшин олий җўмондонининг

буйруҗлар чиҗарадиган ва җўшин устидан назорат олиб борадиган ҩарбий җароргоҩи”

маъносида җўлланила бошланган. ДЛТда ўрдунинг аниҗ бир жўғрофий ҩудудга

ишлатилганлигини ҩам кузатишимиз мумкин: орду – Баласоғун яҗинидаги бир шаҳар; шунинг

учун Баласоғунни җуз орду ҳам дейилади (9. I, 145-5).

Бу топоним Юсуф Хос Ҩожиб томонидан ҩам тилга олинади: Mu teŋi turuγlaγ qut ordu eli,

tüp aslï näsäbdin jorïmïš tili – (Муаллиф ўзини назарда тутмоҗда) истиҗомат жойи Җуз Ўрду эли,

асли насабидан юритмиш тили” (10, 6-14). Муҗаддам давлатнинг маъмурий-ҩарбий маркази

4 Ғ.Абдураҩмонов ва С.Муталлибовлар бу сўзни дворецкий деб таржима җилади

58

бўлган, ўрду – җўшин жойлашган, олий ҩукмдор җароргоҩи бўлган шаҩар (Баласоғун)
кейинчалик бироз бўлсада бу маҗоми (ҩарбий җароргоҩ)дан айрилган бўлса ҩам, лекин ном бу
ҩудудга нисбатан җатъий ишлатиладиган бўлган. Жумладан, “Җутадғу билиг”да ўрду (uč ordu)
яна бир ўринда Туркистондаги бир шаҩар номининг таркибий җисми сифатида тилга олинади.
Negü ter ešitgil uč ordu χanï, tözü elkä jaŋzap söz ajmiš köni – Уч Ўрду хони нима дейди, эшитгин,
элга мослаб тўғри сўз айтган киши (2).

Айни замонда асосан, давлатнинг олий җўмондони ва биринчи раҩбари (хон, хоҗон,
җирол, император ва б.) бажаридиган вазифаси нуҗтайи назаридан айро лавозимлар ҩисобланса,
җадим ва ўрта асрларда давлатнинг олий ҩукмдори бўлган шоҩ, хон, хоҗон ўз халҗининг
раҩнамоси сифатида ҩарбий җўмондонликни ҩам ўз зиммасида ушлаган, тўғрироғи бу давр
талаби бўлган. Шундан келиб чиҗадиган бўлсак, юҗорида җайд этганимиздек, олий җўмондон ва
аѐнлари, энг муҩими унинг җуввати бўлган җўшин җарор топган жой ўрду – җўшин жойлашган
маъмурий-ҩарбий истеҩком, пойтахт дейилган, бу ўша ҩудуд туб аҩолиси томонидан ҩам
шундай аталган. Кейинчалик бу жой ушбу маҗомидан айрилган бўлса-да, орду – орда – ўрда
номи билан аталадиган бўлган, Баласоғун (9. I, 145-5) каби. Кейинги даврлардан бошлаб ўрду
давлатнинг бошкенти – пойтахти маъносида җўлланила бошланган. Ўрду балиҗ каби. Лекин
айрим ҩужжатларга кўра сўнги даврларда ўрду англатган ҩудуднинг янада кичрайиб, шаҩардан
фаҗат хон саройини англатиши кузатилади. Жумладан, “Җутадғу билиг”да ўрду – орду бир неча
ўринда сарой маъносида келади: “Kelip tegdi elig turur orduγa – У ҩукмдор жойлашган саройга
келиб тушди” (10, 27-20); “Telim ordular buzdï küčkäj küčin – Кўплаб саройлар зулмкорлар зулми
туфайли вайрон бўлди” (10, 155-13. Шунингдек, XVII асрга тегишли ҩужжатларда ҩам ўрда
сарой маъносида җўлланилган: “... таҗи келиб Арслонхоннинг ўрдасин ва бекларнинг эвларин
чопти” (6, 22-б) – яна келиб Арслонхоннинг саройини ва бекларнинг уйларини җиличдан
ўтказди”.

Ўрда/Ўрду Турк хоҗонлиги давридан, эҩтимол, Хун империясидан бошлаб то сўнгги ўрта асрларгача
мавжуд бўлган туркий давлатларнинг деярли барчасида ordu – ўрду ѐки ўрда сўзи ҩокимият тизимининг
муҩим институти сифатида билинган. Маълум маънода давлатнинг маркази – пойтахт учун ҩам җўлланилган
ўрду атамаси том маънода “ҩокимият маркази, ҩукмдор – хоҗон ўтирадиган махсус жой, җароргоҩ” мазмунда
эди. Яъни ўрду асосан пойтахт шаҩарнинг ичида, марказда бўлиши билан биргаликда, ҩукмдор сафарда
бўлган жойда ваҗтинчалик җурилган махсус жойга нисбатан ҩам җўлланилган (7).

Лекин айрим туркий тилларда ҩали ҩам истеъмолда бўлган орду ҩарбий термини айни
даврда муайян бир халҗ, маъмурий бирликни муҩофаза этувчи ташкилий тузилма маъносида
ишлатилади. Кейинги даврларда ўрдунинг аскар, җўшин маъноларида истифода этилиши,
асосан ўғуз лаҩжаларида саҗланиб җолди.

ЎТИЛда ушбу термин “ўрда” ва “ўрду” шаклларида ва илк ва ўрта асрлардаги
маъноларидан узоҗлашмаган бир ҩолда изоҩланган: ўрда – 1. Туркий ва мўғул халҗларида
ҩукмдор, хон җароргоғи, җалъа (Җўҗон хони ўрдаси); 2. Җўшин җароргоҩи, лашкаргоҩ. Ҩарбий
ҩаракатлар ваҗтида ўрда аирофи хандаҗ билан ўралган; ўрду – җўшин, лашкар: ўрдугоҳ – җўшин
җўнадиган ѐки турадиган жой, лагер. Бу лексемалар ЎТИЛда акс этса-да, жонли сўзлашув
тилида деярли муомалада эмас. Асосан бадиий-тарихий асарларда ишлатилади. Бу сўзларнинг
фаол ишлатили XIX-XX асрларгача, хонликлар сиѐсий ҩаѐтининг тугаши билан якунланган.

Туркий халҗларнинг муштарак тарихида илк ўрта асрларнинг дастлабки даврларида ҩукм сурган
шонли ўтмишимизнинг таркибий бир җисми бўлмиш Турк хоҗонлиги Марказий Осиѐ халҗлари, шу
жумладан, ўзбек халҗи давлатчилиги тарихида муҩим ўрин эгаллайди. Осиѐ халҗлари ўзаро яҗинлашув, чуҗур
интеграциялашув жараѐнларини бошдан кечириш билан биргаликда‚ ўз давлатчилик анъаналарини янада
мукаммаллаштиришга интилаѐтган бир паллада, мазкур минтаҗанинг катта җисмини ўзида бирлаштирган
давлат бўлмиш Турк хоҗонлигининг ҩарбий, сиѐсий, маъмурий, җолаверса ижтимоий ҩаѐини ўзида акс
эттирган термин ва унвонлар тарихини ѐритиш долзарб масалалардан биридир. Җадимги турк
битиктошларида учрайдиган хоҗонликнинг бошҗарув тизимига алоҗадор атамаларнинг катта бир җисмини
ҩарбий унвон ва терминлар ташкил этиши ҩам ушбу давлат уюшмасининг моҩиятида ҩарбийлик устуворлик
җилганидан дарак беради.

59

Туркларнинг җадим тарихини чуҗур ўрганишда җадимги туркий ѐзув матнлари муҩим
аҩамиятга эга, чунки булар туркларнинг дастлабки ѐзма ҩужжатларидир. Руник матнлар турк
давлати ҩаѐтининг фаолиятини очиб беришда ўзига хос рол ўйнайди.

Фойдаланилган адабиѐтлар:
1. Clauson G. An Etymological Dictionary of Pre-Thirteenth-CenturyTurkish. – Oxford, 1972. Б. 203
2. Dadaboyev H., Xolmuradova M., “Qutadg„u bilig”dagi so„zlarning o„zbekcha, ruscha va inglizcha
izohli lug„ati - Toshkent-2018
3. Süer Eker. Sü ve Süile yapılan tarihi askeri terimler üzerine disiplinlerarası bir inceleme. Türkbilig,

2006 112
4. Tekin T. Orhon Yazıtları. Kül Tigin, Bilge Kağan, Tunyukuk. – Ġstanbul: Yıldız Yayınları, 2003. – 144 s.
5. Абдураҩмонов Ғ., Рустамов А. Җадимги туркий тил. –Т.: Ўҗитувчи, 1982. – Б. 111, 8
6. Абулғозий Баҩодирхон, Шажарайи Тарокима, Нашрга тайѐрловчи: Җозоҗбой Маҩмудов, 22
7. Бобоѐров Ғ. “Ғарбий Турк хоҗонлиги давлат тузуми”. – Т. 2012: маг. дисс.
8. Гумилев Л. Н. Җадимги турклар. – Т., 2007. – Б. 64
9. Кошғарий, Маҩмуд. Туркий сўзлар девони (Девону-луғот ит-турк) / Таржимон ва нашрга тайѐрловчи С. М.
Муталлибов. 3 томлик. – Т.: Фан, 1960–1963. I, 145-9
10. Юсуф Хос Ҩожиб. Җутадғу билиг (Ҩозирги ўзбек тилига табдил җилувчи Җ.Каримов).–Т.,

1972.

Abstract

In the study of military terms actively used in the political and military system of ancient Turks,

the ancient monuments of Turks are important as the first material examples. The military-political
term “ordu”, used since the time of the Turkish Khanate, the first state union of the Turks, is also a

noteworthy lexeme.
Key words: Old Turks, military-political terms, “ordu” terms

ҤНЕМДЕУ ҚҦБЫЛЫСЫНЫҢ ЛИНГВИСТИКАЛЫҚ СИПАТЫ

Г.А.Елеусізова, Абай ат. ҖазҰПУ магистранты,
Ғылыми жетекшісі - Г.С.Җосымова, Абай ат. ҖазҰПУ пpоф.ф.ғ.д.

Алматы, Җазаҗстан
Ҥнемдеу заңы ыҗшамдалу җҧбылысымен байланыста җарастырылатын болғандыҗтан, ол
тілдің ҽр деңгейінде ҽр җалай кҿрінеді. Жалпыдан жалҗыға бет бҧру, җоршаған ортадағы
дҥниенің сыр сипатын, тҥр-тҧлғасын бейнелейтін абстракцияланған сҿздер тілдің лексикалыҗ
жҥйесіндегі ҥнемдеу заңының бір кҿрінісі. Оларға җазірде лингвистикада ҿзіндік термин
атауларға ие болып, жеке дара зерттеу нысанына айналған җҧбылыстарды жатҗызамыз. Адам
кҥнделікті ҿмірде метонимияны, яки синекдоханы җолданып сҿйлейінші деген маҗсатпен емес,
бҧл санадан тыс, адам ойының ҥнемділігі арҗылы, тілде кҿрініс бере отырып іске асырылатын
ҽрекеттер.
Ҥнемдеу заңы тілде сҿз бен сҿзді байланыстырушы җызмет атаҗаратын грамматикалыҗ
категориялар җызметі арҗылы кҿрініс табады. Ҽсіресеі морфологиядағы ҥнемдеу заңдылығы
мағына мен форма шарттылығын талап етеді. Жеке дыбыстар, буындар тҥбірлердің җҧрамынан
ғана емес, сҿз тіркестерінен де тҥсіріліп айтылады.
Кҿрнекті лингвист В.А.Богородицкий сҿздердің морфологиялыҗ җҧрылымының ҿзгеруіне
сесбепкер болатын грамматикалыҗ (морфологиялыҗ) процестердің җатарына сіңісу (опрощение)
җҧбылысы мен жылысу (переразложение) җҧбылысын жатҗызады [1, 295-б].
Профессор Б.Сағындыҗҧлы ҿзінің «Җазаҗ тілінің тарихы» атты еңбегінің «Тҥбіртек
теориясының негіздері» атты тарауында сіңісу җҧбылысын сҿз җҧрамындағы морфемалардың
мағыналары жойылып, бір-біріне кірігіп кетуі нҽтижесінде сҿз жігінің кҥңгірттеніп,
морфемаларға мҥшеленбеуіне ҽкелетін морфологиялыҗ процесс деп таниды. [2,128-б].
Морфологиялыҗ сіңісу процесінің ҽсерінен тҥбір мен аффикс те, тҥбір мен тҥбір де, аффикс пен

60

аффикс те бір-бірімен кірігуі мҥмкін. Тіліміздегі кейбір сҿз тіркестерінің мағыналыҗ жағы
кҥңгірттеніп җазірде бір бҥтін тҥбір кҥйінде айтылатындары кездеседі.

Җазіргі тіліміздегі сіңіскен сҿздерді профессор А.Ысҗаҗов «Җазіргі җазаҗ тілі» еңбегінде
кіріккен сҿздер дейді. Ысҗаҗовтың пайымдауынша, бүгін, ендігәрі, биыл сияҗты сҿздерді
біріккен сҿздер җҧрамынан тыс җарастыруымыз җажет. Себебі, олардың мағыналарының
кҿмескіленіп кеткендігі сонша, компоненттерінің мазмҧны мен мағыналары сай келмейді.
Олардың бастапҗы формасын морфологиялыҗ зерттеулер негізінде ғана җалпына келтіруге
болатындығын айтады. Сҿйтіп, жоғарыда келтірілген мысалдарды біріккен сҿздер емес,
кіріккен сҿздер деп җарастыруды ҧсынады. А.Ысҗаҗов: Кіріккен сҿз деп - компоненттерінің я
біреуі, я екеуі де бірдей ҽуелгі ҿз мағыналарынан айрылып (делексикаланып), тҧтасымен тҧрып
басҗа бір жалпы мағына білдіретін жҽне сонымен бірге сол компоненттері фонетикалыҗ
(дыбыстары, екпіндері) жағынан ҽр җилы ҿзгерістерге ҧшырап, бір-бірімен белгілі дҽрежеде ҽрі
ҥндесіп, ҽрі ыҗшамдалып җҧралған кҥрделі сҿзді айтамыз [3,104-б].

Филология ғылымдарының кандидаты Г.Тҿлекова ҿзінің «Җазаҗ тіліндегі сіңісу, жылысу,
ығысу җҧбылыстары» атты монографиялыҗ еңбегінде ғалымның пікірін җостай келе, кіріккен
сҿздердің орнына сіңіскен сҿз тіркестері деп атауды ҧсынады. Сҿйтіп сіңіскен сҿз тіркестерін
«Сіңіскен тіркестер», «Ҿзара сіңіскен тҥбірлер», «Сіңіскен тҥйдекті сҿз тіркестері» деп
җарастырады.

Ҥнемдеу заңын ҿзінің диссертациялыҗ еңбегінің зерттеу нысаны ретінде җарастырған
ғалым С.Оданова ҥнемдеудің морфологиядағы кҿрінісін жҥйелі тҥрде сипаттау ҥшін ҥш топҗа
бҿлуді ҧсынады: 1) ҥнемдеудің жалғаулар арҗылы кҿрінуі; 2) ҥнемдеудің жҧрнаҗтар арҗылы
кҿрінуі; 3) ҥнемдеудің сҿз җҧрамында (тҧлғасында) кҿрінуі [4,98-б].

Профессор Н.Оралбаева «Сҿзді җосымшасыз җолданудың сыры» атты зерттеу еңбегінде
кейбір грамматикалыҗ формалардың контекске байланысты тҥсіріліп җолдануы жайында җҧнды
пікірлерімен бҿліседі.

Тілдің фонетикалыҗ жҥйесінде ҥнемдеу җҧбылысының ҿзге салаларға җарағанда зерттеу
аясының кеңдігі - сҿйлеу мҥшелерінің җызметінің жеңілдеуі маҗсатында, дыбыстардың
тҥсіріліп айтылуы уҽжділігімен тҥсіндіріледі. Фонетикадағы ҥнемдеу җҧбылысы редукция,
элизия, апакопа, синкопа, гаплология, т.б. җҧбылыстары арҗылы кҿрініс табады. Соның ішінде
зерттеу ауҗымы кең ҿріс алған җҧбылыстардың бірі - дауысты дыбыстардың редукциясы.

Редукцияның ҿзін җалай тҥсінеміз? Җысаң дыбыстардың җатаң дауыссыздардың арасында
кҿмескіленуі ме, ҽлде сонор дауыссыздардан кейін тҥсіп җалуы ма, немесе екпінсіз буындардың
сан-сапа жағынан ҽлсіреп, нҽтижесінде тҥсіп җалуы ма? Мҥмкін, дауысты дыбыстардың
артикуляция жағынан тартылуы, яки олардың айтылу жағынан ҽлсіреуі, бҽлкім, редукция деп-
дауысты дыбыстардың тек созылыңҗылығы жағынан җысҗаруы шығар? - деген сҧраҗтар
ғалымдардың зерттеу жҧмыстарының нысанына айналды. Редукция җҧбылысы тілдің тарихи
даму барысының жемісі.

Җазаҗ тiлiнiң тарихи грамматикасын зерттеушi М.Томанов редукция җҧбылысы җазаҗ
тiлiнде җысаң дауыстылардың кҿмескiленуiн де (жап(ы)раҗ, топ(ы)раҗ, т.б.), сҿздiң соңғы
буынының екпiндi болуы сол буындағы дауыстының алдыңғы буындағы дауыстыға ҽсерiн
тигiзетiнiн де (жаҗсы ат-жаҗс ат, җара ала ат-җаралат т.б) атап кҿрсетедi. Сондай-аҗ тҥркi
тiлдерi тарихында негiзгi етiстiк пен кҿмекшi етiстiк тiркесiнiң редукцияға жиi
ҧшырайтындығын атайды - келатыр, түрегел, баратыр (келе жатыр. тҧра кел, бара жатыр т.б).
автор бҧлар айтылу нормасы ретiнде җалыптасып кеткен дегендi айтады.

Сҿз җҧрамындағы редукция җҧбылысы җатарына -ған есiмшесi мен соң шылауының
тiркесiн де жатҗызуға болар едi: келгесiн, барғасын, айтҗасын, кҿргесiн т.б. Соң шылауы екпiн
тҥспеудiң салдарынан ҿзгерiп, грамматикалыҗ формант дҽрежесiне жеткен, - деп ғалым екпiн
тҥспеудiң редукцияланудағы орнын ерекше атай отырып мынадай җорытынды жасайды:
«Сонымен, редукция җҧбылысы тiл дамуының барысында оның морфологиялыҗ жҥйесiнде iз
җалдырған фонетикалыҗ җҧбылыстардың бiрi» [5, 123-б].

61

Зерттеуші Б.Җалиев ҿзінің «Җазаҗ тіліндегі дауысты дыбыстардың редукциясы» атты
еңбегінде редукция мҽселесін диахрониялыҗ тҧрғыдан зерттейді. Тҥркологиядағы ғалымдардың
дауысты дыбыстырдың ыҗшамдалуы жайында айтҗан җҧнды пікірлерлерін жинаҗтай отырып,
ҿзге ғалымдардың еңбектеріне сҥйену арҗылы, редукцияның табиғатын тереңінен аша алды деп
айта аламыз. Ғалым тілдегі дауысты дыбыстардың редукциялануы лебізді екпіннің ҽсерінен
болатындығын айта отырып, кейбір тҥрколог ғалымдардың пікіріне җарсы келеді. Айталыҗ,
ҿзбек тілі фонетикасын зерттеуші В.В.Решетов дауысты дыбыстырдың ҽлсіреуі екпінсіз
буындарда ғана емес, сонымен җатар екпінді буында да болатындығын ҿзбек тіліндегі
бир>б(и)р>бр есептік сан есімі арҗылы дҽлелдейді. Бҧл дҽлелдеу Б.Җалиевтің пікірінше,
редукция җҧбылысына жатпайды. Бҧл тек жылдам сҿйлейтін тҥркі халыҗтарының дыбыстыҗ
ерекшелігі ғана. Оны редукция җҧбылысымен шатастырмау керек. Ғалым: «Редукция тек
екпінсіз буында ғана болатын нҽрсе»,- деген тҧжырымға келеді [6, 29-б].

Бҧдан біз екпін мен редукция җҧбылысы тығыз байланысты екендігіне кҿз жеткіземіз.
А.А.Реформатский да: «редукцияланудың бірден-бір себебі лебізді екпін»,- деген тҧжырымға
келеді. Җазаҗ тіл білімінде екпін сҿздің соңына тҥседі. Бҧл туралы А.Байтҧрсынов ҿзінің «Тіл-
җҧрал» еңбегінде баяндайды. Ғалымның пайымдауынша, екпін җазаҗ тілінде сҿз соңында, не
соңына таяу буынға тҥседі [7, 156-б]. Ендеше, екпін сҿздің соңғы буынына тҥсетіндіктен,
редукцияға сҿздің ортасындағы жҽне бас буындарындағы дауысты дыбыстар ҧшырайды.

Җорыта келе ҥнемдеу җҧбылысының тілдің ҽр җабатында кҿрініс табатындығына кҿз
жеткізе отырып, оның табиғатын аша тҥстік. Редукция җҧбылысының екпінсіз сҿздердерде ғана
болатындығын тілге тиек ететін ғалымдардың җҧнды пікірлерін зерттеу жҧмысымызға арҗау
етеміз.

Пайдаланған әдебиеттер:
1. Аханов К. Тіл білімінің негіздері. - Алматы: Санат, 1993. - 496 б.
2. Сағындыҗҧлы Б. Җазаҗ тілінің тарихы. 128 б.
3. Ысҗаҗов А. Җазіргі җазаҗ тілі. - Алматы: Ана тілі, 1991. - 384 б.
4. Оданова С. Үнем заңы және тілдік парадигма: Оҗу җҧралы. – Алматы, Җыздар
университеті, 2015. – 170 б
5. Томанов М., Җазаҗ тілінің тарихи грамматикасы. А., «Мектеп». 1981
6. Җалиев Б. Җазаҗ тіліндегі дауысты дыбыстардың редукциясы. - Алматы, 1984. - 29 б.
7. Байтҧрсынҧлы А. Тіл тағылымы. А., «Ана тілі», 1992. - 308 б.

Аbstract

The article talks about the importance and role of economics in human life. It also takes into

account its scientific significance and relevance of use in the language sphere.

The article refers to the inextricable link between the law of economy and economy at all.

Examples and statements by scientists emphasizing the conservation of the phenomenon of economy

at different levels of the language are given.

Key words: the law of economy, the phenomena of economy, language structures, linguistics.

«ҦЛТТЫҚ ТАНЫМНЫҢ ИДЕОЛОГИЯЛЫҚ ДИСКУРСТА ЖАҢҒЫРУЫ»

Ш.Г.Әбдірова, АӚМУ докторанты,
Ғылыми жетекшісі – К.Җ.Садирова, АӚМУ проф., ф.ғ.д.

Аҗтӛбе, Җазаҗстан
Ҧлттыҗ таным – халыҗ санасының коды. Ол ғасырлар бойы ҧрпаҗҗа генетикалыҗ
жолмен берілетін жады. Дегенмен заманауи ҿзгерістерге, җоғамның дамуына байланысты
ырым-жоралғы, салт-дҽстҥрге җатысты кейбір аҗпараттардың ҧрпаҗ жадына кҿшуі бҽсеңдейді.
Җоғамда болған ҽр жағдай тілде ҿз кҿрінісін береді. Дҥниежҥзі бойынша белең алған
тҿтенше жағдай халыҗты дҥрбелеңге салды. Еліміздегі пандемияға байланысты идеологиялыҗ
аҗпараттар негізінде халыҗ жадында рухани жаңғыру жҥзеге асты. Җауіп-җатерден җҧтылудың

62

жолын іздеу ҽр адамды шын мҽнінде ҿзі жоғары бағалайтын җҧндылыҗтар мен сенімге
жетектеді. Ойымызды наҗты мысалдармен таратып кҿрсек. Җазаҗ халҗында бҽдік жыры мен
аластау салты бар. Бҽдік жыры - малдың немесе адамның ауруын җуу маҗсатында дҥниеге
келген тҧрмыс салт жыры. Бҽдік «кҿш-кҿш» деп басталып, «кҿш-кҿш» деп аяҗталады. Бҽдік
айтушылар халыҗтыҗ наным-сенім бойынша ауруды ҿлеңмен арбап, кҿшіруге тырысҗан. Себебі
баҗсы-балгерлер аурудың «иесі бар» деп тҥсінген. Уаҗыт ҿте бҽдікті җыздар мен жігіттер
кезектесе орындап, бҽдік айтысы пайда болған. Бҧл уаҗытта бҽдіктің атҗаратын җызметі ҿзгеріп,
җыз-жігіттің арасындағы ойын сауыҗ айтысына ауысҗан. Аластау - малды немесе адамның
ауруын аластау маҗсатында жасалатын ырым. Бҧл оттың киелі җасиетіне сенуден туындаған
тазарту тҽсілі, ҧшыҗтаудың бір тҥрі [wikipedia]. Екеуі де тотемдік наным негізінде пайда
болған. Бҥгінгі кҥні бҽдік пен аластау жаман ауруды жеңу маҗсатында (Covid-19) халыҗ
танымында җайта жаңғырды. Оҗшаулану уаҗытында індетті бҽдік айтып җуу, аластау
маҗсатында бҽдік жыры ҽлеуметтік желілер арҗылы тарады. Негізінен бҽдік жыры мен аластау
екеуі екі бҿлек салттыҗ шара. Біраҗ җазіргі җолданыста бҽдік жырымен җоса екеуінің біріккен,
синкреттелген ҥлгісі де жҥр. Ҽлеуметтік желіде дискурстыҗ айналымдағы жаңғырған бҽдік
жырларына талдау жасасаҗ. 1) Ватсап желісінде Шалҗар ауданы, Бершҥгір станциясы, Сарысай
ауылының бір топ аналары ескі салтпен таныстырып, бҽдік айтып, җҧм шашып ауылдан індетті
җуған салттыҗ бейне ролигі таралды. Олардың айтуынша, ата-бабаларымыз елге індет келгенде
ауылдың сыртына шығып, кҧм шашып аластайды екен. Кейбір мҽліметтерде кҥл шашады деп
беріледі. Біздің пікірімізше, кҥл шашу дҧрыс сияҗты. Себебі ер баланы сҥндетке отырғызғанда,
кҥл себетін болған. Кҥл оттың җалдығы болғандыҗтан, барлыҗ микробы ҿлген, антисептик
ретінде җолданылған. Сонымен җатар күлді баспа, күл шашпа деген тіркестер де бар. Бҧл осы
кҥл шашып жамандыҗ шаҗырма деген җорҗыныштан туған болар. Бейне роликтегі бҽдік
жырына талдау жасасаҗ.

Дҽстҥр бар җалған ата-бабалардан
Дуалы ауыз батагҿй даналардан
Ҽлемге келген мынау жаман дертті
Җуалыҗ жер бетінен, паналардан
Кӛш, кӛш, кӛш!
Киелі кҿлімнен кҿш, тауымнан кҿш,
Жайҗалған жасыл желек бауымнан кҿш
Бірлікпен тау-тҽтті ғҧмыр кешкен,
Біртҧтас аҗ тілекті җауымнан кҿш.
Кӛш, кӛш, кӛш!
Ойынын бҧзба балалардың,
Уайымға кҿңілін салма аналардың.
Айнала тазаланып жатыр тегіс,
Орын жоҗ, саған енді паналайтын.
Кӛш, кӛш, кӛш!
Пәлекет, җарайлама елімнен кҿш,
Баҗ җонып, җҧт дарыған жерімнен кҿш!
Бҧзба сен адамзаттың тыныштығын.
Жоғалып жер ҽлемнен жерімнен кҿш!
Кӛш, кӛш, кӛш!
Авторлар бҧрынғы бҽдік айту салтына сай ҽуенімен баяндайды. Шумаҗ соңы бҽдік
жырының кілт сҿзі – кҿш, кҿш, кҿш сҿзімен аяҗталып, җҧм шашады. Жаңғырған бҽдік жырында
бҧрынғы бҽдік жырының барлыҗ элементі толыҗ саҗталған. Халыҗ танымында жаман аурудың
атын атамай тҧспалдап жеткізген. Осы танымға сай вирустың атын тура атамай, жаман дерт,
пәлекет деген сҿздермен береді. Ҧлттыҗ таным бҽдік айтушылардың киелі кӛл, жасыл желек,
аҗ тілек, баҗ җонып, җұт дару тіркестеріне де таңылған. Җазаҗ халҗында киелі сҿзі ҧлттыҗ

63

колориті жоғары, җасиетті ҧғымдарға ғана тіркеседі. Жасыл сҿзі – кҿктің, ҿрістің белгісі болса,
аҗ тілек – бата, баҗ җонып, җҧт дару – кемелдену, ҿсіп, жетілу, ҿркендеу мағынасындағы тіркес.

Келесі туындының авторы ватсап желісіндегі аудио мҽтінінде негізінен аластау салты
туралы баяндайды. Ҽжелерінің аластауын кҿретінін жеткізіп, осы індетті җуу маҗсатында ата-
бабаларрының жазбаларынан кҿргеніне, балалыҗ шағынан җҧлағында җалған сҿздерге сҥйеніп
бҽдік жазғанын айтып, бір мезгілде ауылды, җаланы жаппай аластауға шаҗырады. Автордың
ойын толыҗ жеткізу маҗсатында мҽтінді тҥгел беріп отырмыз. Авторы - Дариға Мҧжтанова,
оҗыған Нҧргҥл Жҧбатова.

Җайдан шыҗҗан белгісіз,
Тҥрі де адам кҿргісіз,
Кӛлденең келген кесапат
Кҥтпеген жерден берді сыз.
Ҽлде ҿтірік, ҽлде шын,
Җҧдай басҗа бермесін.
Ватсаптан жолдап жатыр жҧрт
Кең жерде ҿтер ҽн кешін.
Җҧлаҗта хабар не тҥрлі,
Җариды ызғар бетіңді.
Денсаулыҗтың уҽзірі
Балгерлер боп кеткенді
Жолдардың бҽрі жабылды
Сынама жҧрттан алынды
Саудагерлер бағаны
Кҿтеріп кҿкке җағынды,
Таксилер шыҗты бір жаҗтан
Атының майы җымбаттан
Ҥлесін алып җалмаҗшы
Жанталас бҧл жҧлмаҗтан
Алладан басҗа панаң жоҗ,
Җорғайтын сені адам жоҗ.
Елу мыңға жетпеген
Кҿмегін саған кҿп деген ...
Җҧдайдан миллат сҧрадым
Жеңілден болғай сынағың!
Ата-бабаның жолымен
Җасиеттілердің җолымен
Аластап енді шығамын
Алас-алас!
Мың бір пҽледен җалас!
Ауыл менен җаладан алас,
Җауым менен даладан алас.
Ана менен баладан алас,
Ҧлан байтаҗ даламнан алас!
Бір уыс җана елімнен алас!
Батҗан кҥнмен кҿш,
Җараңғы тҥнмен кҿш!
Шҧбар тілмен кҿш!
Тҥпсіз інмен кҿш!
Тоймас ынданмен кҿш!
Ем болмас жындымен кҿш!
Осыны жасағандермен кҿш!

64

Ҧрлыҗ җып асағандармен кҿш!
Ыҗҗа җарай домалай кҿш!

Алды-артыңа җарамай кҿш!
Екі асап семіргенге кҿш,

Кҿш, кҿш, кҿш!
Ҿш, Ҿш!

Бҽдіктің жолын кес, кес!
Бірінші берілген туындыдан ерекшелігі: 1) Бҽдік жыры мен аластау салты кіріккен

синкретті туынды. 2) Җарасҿзбен баяндалады. 3)Автор туындысынан идеологиялыҗ дискурс
айналамын кҿре аламыз. Бҧл Әлде ӛтірік, әлде шын, Осыны жасағандермен кӛш! Ұрлыҗ җып

асағандармен кӛш! сҿйлемдері арҗылы кҿрінеді. Осы ойдың шығуына бҧған дейінгі желіде
таралған идеологиялыҗ маҗсаттағы індеттің таралуы, шығуы, осы жағдайға җатысты аҗша табу

айласын жасап жатҗандар туралы берілген аҗпараттар тҥрткі болып тҧр. 4) Ҽдеттегі бҽдік
жырының басталуы жҽне аяҗталуында җолданылатын кҿш-кҿш сҿзіне жоғалу, җҧру

мағынасындағы ҿш-ҿш тіркесі җосылған. Бҧл җосымша эмоцияналды реңк ҥстемелеп тҧр. 5)
Саяси-ҽлеуметтік мҽселелерге шолу, елдегі кеселді жағдайларды да індетпен бірге җуу сарыны

бар. Оған дҽлел Саудагерлер бағаны, Кҿтеріп кҿкке җағынды, Таксилер шыҗты бір жаҗтан.
Атының майы җымбаттан. Ҥлесін алып җалмаҗшы, Жанталас бҧл жҧлмаҗтан. Шҧбар тілмен

кҿш! Тҥпсіз інмен кҿш! Тоймас ынданмен кҿш!
Жоғарыда берілген мысалдар негізінде бҧрынғы бҽдік жыры жҽне аластау салты мен

жаңғырған бҽдік жыры, аластау салтын салыстырып кестеге тҥсірдік.

Кесте 1

Бҧрынғы бәдік жыры Жаңғырған бәдік

1. Малдың немесе адамның ауруын җуу1. Індетті җууға байланысты.

маҗсатында орындалған. Бҽдік ҽуенмен2. Ҽуенді немесе җарасҿз.

орындалған. 3. Авторлыҗ туынды.

2. Авторы белгісіз. 4. Аластау салтымен аралас келеді.

3. Бҽдік айтысы да болған.

Кесте 2

Аластау Жаңғырған аластау

1. Зерттеулерге сҥйенсек, кҿшпенді заманда1. Елден індетті аластау. Мҽтінде алас- алас

җоныс аударғаннан кейін от жағып жерді магиялыҗ сҿз җолданылады.

аластаудан туындаған. Ауырған малды2. Отпен аластау элементі саҗталған.

немесе адамды емдеу ҥшін жасалады.

2. Мҽтінде алас-алас деген магиялыҗ сҿздер

җолданылады.

3. Алас от деген сҿзді білдіреді. Сондыҗтан

отпен аластайды.

Ҧлттыҗ таным, ондағы бҽдік жыры мен аластау салтының жаңғыруы җалай жҥзеге асты?
Ҧлттыҗ танымның жаңғыруына идеологиялыҗ дискурс ҽсер етті. Пандемияға байланысты

оҗшаулану мерзімінде идеологиялыҗ аҗпараттар ағыны кҿбейіп, кез-келген адам ҿз сеніміне
жҥгінді. Сонымен җатар таным, рухани җҧндылыҗтың материалдыҗ җажеттіліктің кҿлеңкесінде

җалатыны да тағы дҽлелденді. Жаппай ҧлттыҗ җҧндылыҗты іздеу, танымның жаңғыруы
материалдыҗ җҧндылыҗтың маңыздылығы тҿмендеген тҧста кҿрінді. Келесі сызбада

идеологиялыҗ дискурстың ҧлттыҗ танымға ҽсері берілді.

65

Идеологиялыҗ - Ҧлттыҗ Бҽдік,
дискурс – індет таным аластау
туралы
аҗпараттар

Җорыта айтҗанда, жаңғыру дегеніміз – адамның тҥпсанасында бар ескі танымның

уақыт ӛте дәл сол қалпында немесе соған ҧқсас формада қайта тҥлеуі, сәулеленуі. Біздің
зерттеуімізге сҽйкес оны тудырушы кҥш – идеологиялыҗ дискурс. Рухани жаңғыруға рухани

җҧндылыҗтар, таным бірлігі, адамның жады, ондағы генетикалыҗ ерекшеліктер т.б. жататынын
аңғардыҗ. Сонымен җатар рухани жаңғыруға идеологиялыҗ дискурстың ҽсерінің мыҗты

болатыны да осы мысалдар арҗылы кҿз жеткіздік. Індетпен кҥресу, оны жеңуді маҗсат җою
арҗылы ҧлттыҗ таным жанданды да тҥпсана сенім кҥштеріне жҥгінді. Біз талдаған материалдар

негізінде тҿмендегідей җорытынды шығардыҗ. Идеологиялыҗ дискурс ҧлттыҗ танымның
җозғаушы кҥші бола алады. Соның негізінде жаңғырған бҽдік жыры мен синкретті бҽдік жыры

пайда болып, індеттен аластау салты җайта тҥледі. Фольклортанушылардың зерттеулері
бойынша, бҽдік жыры даму тарихында алғашҗы функциясын жоғалтып, бҽдік айтысына

ауысҗан. Җазіргі жағдайда алғашҗы індеттен аластау маҗсатындағы бҽдік жыры жаңғырды.
Аластау салты да ел арасында келін тҥскенде, җоныс аударғанда кей жерлерде жасалады.

Дегенмен індеттен, аурудан аластау осы жағдайда җайта жаңғырды деп айтуға негіз бар деп
ойлаймыз.

Пайдаланылған әдебиеттер:
1.Садирова К.Җ. Дискурсология мҽселелері. – Аҗтҿбе: Колибри, 2019. 200 бет.

Abstract
The article deals with the modernizasion of national consciousness through ideolodical

discourse. Within the tramework of the ideolodical discourse6 the novelettes of badik and desperate

traditions are analyzed through the materials of the social network. Differences and similarities from
the revived tambourine tribes and desperate rites are sdudiet.

Keywords nationallearning the discursive turn badic lullaby despair

З.СӘНІКТІҢ ОБРАЗ ЖАСАУ ЕРЕКШЕЛІГІ ( “СЕРГЕЛДЕҢ” ТАРИХИ
РОМАНЫНДАҒЫ ТӚЛЕБАЙ ОБРАЗЫ)

Әділбек Жайна, Сүлеймен Демирел университетінің магистранты,
Ғылыми жетекшісі – п.ғ.к., проф.Б.Жұмаҗаева
Алматы, Җазаҗстан

З.Сҽнік – жазуды 20 жасынан бастаған, содан бері бірнеше тарихи романдар мен зерттеу
еңбектері жарыҗ кҿріп, кҿпшілік җошеметіне бҿленген белгілі жазушы. Ол ҿзінің җалыптасҗан
стильі мен образ жасау шеберлігімен ерекшеленеді. Сондыҗтан да тарихи тҧлғалар бейнесін
сомдаудағы жазушы җолданған ҽдістер арнайы талдауды җажет етеді. Жазушының
“Сергелдең”тарихи романындағы Тҿлебай образын талдап кҿрмекпіз.Кҿрнекті жазушы,
тарихшы, этнограф, фольклоршы Зейнолла Сҽніктің “Сергелдең” тарихи романында җазаҗ
халҗының тағдыр тҽлкегіне ҧшырап, сан ҿліп, сан тірілген алмағайып ҿмірінің бір кезеңі
суреттеледі. Романда атаҗты батыр җолбасы Җабанбай Җожаҗҧлҧлының інісі Тҧматай
ҧрпаҗтарының Арҗадан Тарбағатайға, онан ҿр Алтайға, ҿр Алтайдан Гималай асып, Ҥнді
мҧхиты арҗылы Җара теңізге дейін сергелдең кҥй кешкені, Җазаҗстан тҽуелсіздік алғаннан кейін
атажҧртҗа ат басын тірегені жҿнінде баяндалады.

Роман он ҥш тарау жҽне эпилогтан тҧрады. Ҽр тарауға атау берілмеген. Тек бірінші тарау,
екінші тарау, ҥшінші тарау, т.с.с. жалғасып кете береді. Автор бҧл арҗылы романның негізгі

66

идеясын шашыратып алмау жағын жҿн кҿрген тҽрізді. Жоғарыда айтып ҿткеніміздей роман
җазаҗ халҗының җиын-җыстау, сергелдең кҥн кешкен кездерін суреттейді. Романның
кейіпкерлер жҥйесіне келер болсаҗ, роман кейіпкерлері аса кҿп емес. Бас кейіпкер – Тҿлебай
тҽйжі( тҿре, ҧяң) жҽне оның җасындағы негізгі кейіпкерлер–атасы – Бҽшке мен, інісі –
Ҽлкембай. Бҧдан бҿлек җосалҗы кейіпкерлер романдағы бас кейіпкердің тҧлғасын жан- жаҗты
ашып кҿрсетуге җызмет етеді. “Сергелдең” – тарихи роман. Сондыҗтан да, автор тарихи ҿмір
шындығынан алыстап кетпеген. Романда суреттелген оҗиғалардың барлығы да ҿмірде болған
шынайы оҗиғаларға негізделген. Бас кейіпкер Тҿлебай образы да – тарихи бейне. Тҿлебай –
Шығыс Шыңжаң ҿңірінде 1845-1917 жылдары билік жҥргізген. Оның билікке келген кезінде
җазаҗтардың ішкі берекесі берік саҗталған екен. Жетімді җҧрап ел еткен, җара суды җҧрап кҿл
еткен нағыз ердің ері болады. Бҧл маңайды җырғыншылыҗтың сҧрапыл кҥндері җайта
басталғаны Тҿлебай дҥние салғаннан кейін [1, 11].

Роман сол бір аумалы- тҿкпелі заманда ағайынның тепкісінен безіп бара жатҗан ҥшеудің
Жҽйір тауының жотасына ҽрең ілініп, бір сҽт тыныстап, артта җалып бара жатҗан туған жер,
ҿскен елімен җимай җоштасып, жан дҥниесі алай-дҥлей кҥйге тҥскен ҥшеудің ішкі толғанысын
суреттеуден басталады: “Ағайынды ҥшеу анау тҧрған Барлыҗтың жотасынан шыҗҗанына
аптадан асҗан болатын. Оған да олар жетіскеннен ойнап шығып жҥрген жоҗ. “Бар болса кҿре
алмайтын, жоҗ болса бере алмайтын” ағайынның араз ашты җылығы, ҽлде біреудің бейкҥнҽ
жанға жасаған озбырлығы, кҿрген тепершілігі айдап апарған. Уаҗыт ҧзара келе бҧл жер де
оларға апана болатын тҥрі жоҗ. Сонымен ҥшеуі аҗылдаса келіп, бетті шығысҗа – анау
Боғдадағы нағашы жҧрҗа җарай тартуға бел буысҗан. Біраҗ туған жер, ҿскен ел җағажу кҿріп,
җамшы жеп жҥрсе де, ҿздеріне ыстыҗ. Җимайды, жалтаҗтап ҽлсін- ҽлі җарап, кҿз шанаҗтарына
ыстыҗ жас іркіліп, кҿңілдері җобалжи береді. Осы жалды асты болды туған жері кҿзден ғайып
боп, ҽлі-аҗ бҧл-бҧл ҧшпаҗ, тіпті енді җайтып оралмау, кҿре алмауы да мҥмкін” [2, 16]. Бҧдан
кейін автор шегініс арҗылы бҧл ҥшеудің сергелдең сапарына себеп болған оҗиғаны баяндайды.
Осы жерден романның җызыҗты сюжеті басталып, оҗырманды ҿзіне баурап алады. “Басшысыз
– ел жетім” дегендей сол кездегі елге сҧлтан болған Отыншы биді “Еженхан патшаның
җолтығына кірдің ”деп ҧстап ҽкеткен, Ҽділбек пен Җоңыз сынды батырлардың да басына
бҧғалыҗ тҥсіп, жҧрт ҿз бастаушыларынан айырылып, ҽркім ойына келгенін істеп, ҽспенсіп,
елдің берекесін кетірген алмағайып уаҗыт екені де айтылып ҿтеді. Роман басталғаннан- аҗ,
болашаҗ ел ағасы – Тҿлебай образы біртіндеп айҗындала береді. Автор тарихи тҧлға Тҿлебай
образын ашу ҥшін ҽр тҥрлі тҽсілдерді җолданады. Ең җарапайым мағынасында образ – суретті
сҿз. Ҽдебиеттегі адам образын жасаудың жолдары мен тҽсілдері кҿп жҽне ҽр алуан. Жалғыз-аҗ,
жазушы шын мҽніндегі шебер, зергер болуы шарт, сонда ол җолданған ҽрбір амал адам образын
ашуға җызмет етеді [3, 117], – деп ҽдебиет теориясын жазған З.Җабдолов ағамыз айтҗандай
автор образ сомдаудағы ҽрбір җолданысы арҗылы ҿзінің нағыз суреткер екенін кҿрсете білді.
Романның ҿн бойындағы диалог( екі немесе бірнеше адамның сҿйлесуі), монолог( жеке
адамның ішкі ойы, сҿзі), мінездеу, портрет, суреттеудің барлығы жеке-жеке емес, тҧтаса келіп
кейіпкер образын тануға кҿмектеседі. Автор осы аталған тҽсілдердің җай- җайсын болмасын ҿз
орнымен, шебер җолдана білген.

Тҿле бай образы – романның бастапҗы тарауларынан-аҗ, болашаҗ ел ағасы болар кісінің
кейпін байҗата бастайды. Ол шығарманың мына бір жолдарынан аныҗ байҗалады: “– Бҧл жер
бізге пана болмайды, – деді басын кҿтеріп отыратын дҽрежеге жеткен кҥндердің бірінде Бҽшке
жанындағы екі інісіне сҥйіне җарап, - екеуің аман болсаңдар, мені бағатын тҥрлерің бар, бір кҥні
җоян соғып ҽкелесіңдер, бір кҥні җҧс аулап ҽкелесіңдер, бір кҥні жеміс теріп ҽкелесіңдер,
җазірше мҧның бҽрі бізге тамаҗ”. Осы жолдардан небҽрі 13, 10 жастағы жҧдырыҗтай
балалардың кіші ҽкелерінің җамын ойлап, җамҗор болып жҥргендерінің ҿзі кҿңіл җуантады.
Тағы бірде баратын жерлерінің ҧзаҗ екенін білген сҽттегі диалог былай ҿрбиді: “– Онда
жҥріңіз, солай тарталыҗ! Біраҗ сіз... Екі бала тҧнжырай җалып, кіші атасының бетіне җарады.
Оның жарасы саҗаймай, жҥре алмайтынына кҿзі жеткен соң, мҧңайыңҗы ҽлпет байҗатып тҧр.

67

– Я, маған алаңдайсыңдар ғой, шҥкірлік! Менің жарам да җараҗотырланып җалды, денемдегі
ісік җайтайын деді. Осындай жер җара, кҥн жылыда аҗырын аяңдай берсек деймін.

– Ата, ата, ол җаншалыҗ жер? – деп сҧрады баланың ҥлкені Тҿлебай җадала җалып.
– Ол жылдары біз Манастан осы жерге он бес-жиырма кҥн кҿшіп жеткеміз, кҿш жҥрісіндей
жҥріп отырсаҗ, сонша кҥнде жетеміз. Баратын жеріміз одан да ары, бҽлкім біреу айда жҥздесіп
җалармыз.
– Ойбой, ҿте ҧзаҗ екен ғой, – деді Ҽлкембай атасына ҥмітсіздене җарап.
– Жоҗ, деп басын шайҗады Тҿлебай, – біз сҿзсіз жетеміз. Атам жҥре алмайтындай болса анау
кҥнгі сияҗты талдан зуза тоҗып, сонымен кҿтеріп аламыз. Жата бергеннен жҥре берген абзал.
Ел барған жерге біз бара алмаймыз ба?”. Баланың ҿзінің де айтҗан сҿзінің де буыны берік.
Тайсаҗтамай, ешбір екі ойлылыҗ байҗатпай, кішкентай жҧдырығын тҥйіп тҧр. Кҿзі оттай
жайнап, атҗан оҗтай ҿзіне җадалып барады. Міне, Ҽлкембай да барып, оның җатарына тҧра
җалды. Екеуі ата алдында серт бергендей тҧр. Мыналардың осы пейліне, җайрат- жігеріне риза
болған Бҽшке бҧл сапарға енді шындап бел буатындай бекімге келді. Осы жолдардан кіші
аталарымен ҧзаҗ та, беймҽлім сапарға шығып, жол бойына кездескен ҽр тҥрлі җиындыҗтарға
мойымай, керісінше ҽр ҥрлі аҗыл- амал тауып, җайрат кҿрсетулерінің ҿзі бҧлардан ҥлкен ҥміт
кҥтуге болатындай еді [2, 29].

Тҿлебай образы – біртіндеп ҿсу ҥстінде кҿрсетіледі. Җиындыҗ адамды ширатып, шыңдай
тҥседі ғой. Сол секілді Бҽшке бастаған бҧл ҥшеуі ҧзаҗ жол, сергелдең сапарларында бірінен
кейін бірі кҥтіп алып отырған җиындыҗтардан кҿз ашпайды. Барлыҗтан Боғдадағы нағышы
жҧртына баруға бекініп, сапарға шыҗҗан кҥннен бастап, жол жҥргендегі бір кҥн аш, бір кҥн тоҗ
ашҗҧрсаҗ кҥндер, бір кҥн жылы, бір кҥн суыҗ кҥн-райының җҧбылмалығы ҿз алдына, кездейсоҗ
кезіккен кесепат та баршылыҗ: сырын білмейтін жат жерде дала тағысының җоршауында
җалулары, одан ҽупірімдеп аман шыҗҗанда Ҽлкембайды жылан шағып алуы, оны жоҗтан бар
жасап, бар білген ем-домдарын жасап жҥріп жазып, Жҽйірдің шетіне ілініп, сол жердегі бір
җоржада ауҗатты кісілердің шаруасын жҥргізіп, тамағын асырай бастағанда, тағы теперіш кҿріп,
ол жерден де җашып шығуларына тура келеді. Байларға җолбала болып жҥріп, ҿздерінің бас
бостандығын енді алғанда, Бҽшкеден адасып, жолдарының екіге айырлуы, бҽрі- бҽрі ағайынды
ҥшеудің сергелдең сапарындағы кедергі-җиындыҗтар еді. Біраҗ, оған бҧлар жасудың орнына
жігерленіп, басҗа тҥскен бҽледен сан тҥрлі амал-айламен җҧтылып жҥреді. Мҽселен, кіші
аталары Бҽшкеден адасып җалып, җытай ҽскерлерінің җолына тҥсіп җалғандағы Тҿлебай мен
Ҽлкембайдың тҧтҗиылдан ойлап тапҗан амалдары адамның ішін жылытып, еріксіз кейіпкерлер
образына сҥйсіндіреді. Оҗиғаның бҧлайша җиындап, кҥрделене беруінде градацияның
прозадағы ҥлгісі деп те җарастыруға болады. Себебі, оҗиға барған сайын шиеленісіп, ҿзі
жабырҗау жандарды одан сайын тоҗпаҗтай тҥседі. Десе де, осы җиындыҗтар бір жамандыҗтың
бір жаҗсылығы болады дейтіндей, бір жағынан Тҿлебайдың тез есеюіне, жас болса да тағдыр
тауҗыметін кҿп кҿріп кҥресе жҥріп, шыңдала тҥсуіне себеп болады.

Тҿлебай 13 жасар бала болғанымен, басына тҥскен жағдайлар оны тез есейтіп жібереді.
Тҿлебайдың ҿмір жолына, ҿсу сатыларына җарап отырсаҗ, ол ең алдымен, жат елде жҥріп жан
бағу ҥшін жалшы, җолбала болады. Одан кейін даяшы болады. Одан бір аралыҗта саудагер
болып та кҿреді. Одан кейін тоғанаҗ басы,одан кейін барып ауыл басшысы, ең соңында ел
ағасы болып, ҽбден кемеліне келген шағында ҧяң( җазіргі облыс ҽкімі лауазымы) болып
сайланып, халыҗ җҧрметіне бҿленеді. Осы атҗарған җызметінің җайсысын болмасын Тҿлебай
ерекше ынта җойа істеп, шебер тҥрде орындайды. Енді Тҿлебайдың осы ҿсу жолын шығармадан
дҽйкетеме келтіре отырып талдау арҗылы наҗтылай тҥсуге болады. Шығармадан мысал
келтірсек: “Жапан даладағы адамы аз, җолғанаты кем җыстаҗта бірнеше кҥн аялдап, ҽркімге бір
тамағы ҥшін еңбегін сатып жҥргенде осынау бір җол- аяғына шаң жҧҗпайтын елпек жандарға
ауҗатты екі адам җызыға җалды. Сонымен Бҽшке Ҽбдікерім деген ҧйғыр байының җойын бағып,
ҽлгі екі бала сиырларына җарап, бір мезгіл осында тҧраҗтап җалды” [2, 53]. Осылай ҧйғыр
байының малын бағып, шаруасын жҥргізіп тҧрғанымен, бай бҧларды адам деп җарамай, кҥн
ҿткен сайын жағдайлары ауырлай береді. Бір кҥні ҿрісте ҿзі сияҗты бір Җытай байының җойын

68

бағып жҥрген баламен кездесіп җалады. Аяғы сол баламен сҿйлесе жҥріп, ҧйғыр байынан Җытай
дабазысының җолына барады. Баҗтарына җарай җанша жерден бай болса да, лауазымды болса
да, җытай дабазысы жаҗсы адам болып шығады. Соның җолында шаруасына кҿмектесе жҥріп,
Җытайдың тілін де біршама меңгеріп алады. Тҿлебай – җанша тҽйжі болса да ҧстаз алдын кҿріп,
оҗымаған адам. Алайда, роман желісіне җарай отырып, Тҿлебайға ҿмірдің ҿзі ҧлы ҧстаз болған
жоҗ па? - деген ойға келесің. Оның сол,бҧралаң- бҧлтарысы кҿп ҿмір жолы, оған талай нҽрсені
кҿруге, тҥюге, наҗты ҿмірде керекті білім-білікті игеруге мҽжбҥр еткендей кҿрінеді. Асылында,
білім дегеннің ҿзі – оҗып-білген нҽрсе емес, сол оҗыған білгенін ҿмірде җолана алған, җажет
кезінде пайдаға асыра білген адам болса керек. Бҧл туралы романда былай суреттеледі:
“Сергелдеңге тҥскен ҥш жетімнің осы җыста тапҗан ең ҥлкен пайдасы ханзу тіліне де, ҧйғыр
тіліне де едҽуір жаттығып җалды. Соның арҗасында олар жол бойындағы ҽредік асханалардан
азыҗ тауып жеп, аҗырын сусап отырды”. Бҧл жолдарда Тҿлебай жалшы, җолбала бола жҥріп-аҗ,
ҿзінің зерек, елгезектігі арҗасында біраз нҽрсе ҥйренеді. Одан кейін бір дҥңген асханасында
даяшы болған кезі былай суреттеледі: “Санжы бекетінің Ҥрімжі- Іле жолының жағасынан
жағасынан салынған асханаға кіріп-шығып жатҗан адамдардың аяғы кҥндіз-тҥні ҥзіліп кҿрген
емес. Асхана җожайыны Майуңчи деген дҥнген таяу жылдары Гансуден шыҗҗан болатын.
Тоғыз жолдың торабы есептелетін осы жерден асхана ашҗаннан бері саудасы кҥсет боп, кҥрт
кҿтеріліп кетті, аҗша дегеніңіз суша җҧйылып жатады. Асханада даяшы боп істейтін аҗ кепешті
екі дҥнген жігіт лыпылдап тҧр, бірінен- бірі ҿтеді, кірген жерден келушілерді ҥйіріп ҽкетеді,
жҥргіншілердің җажет еткен тамағын аспаздарға жағы-жағына тимей, озандата бҧйыртҗанда
олардың җоңыраулатҗан дауысының ҿзіне адамдар таңырҗай җарап, җызыға тамсанып җалады.
Оның ҥстіне ханзуға ханзуша, ҧйғырға ҧйғырша, җазаҗҗа җазаҗша майын тамыза сҿйлегенде,
тамаҗ бҧйыртушылардың ҿзі ішпей- жемей тойғандай боп, җатты ризашылыҗ білдіріп кетеді.
Кейде орта жасты еңсеріп, елуді аралаған кҿсе аҗсары дҥнген Майҥңчидің ҿзі мде миығынан
кҥліп, екі жас даяшының җимыл- харекетінің тездігіне, тілінің майдалығына сҥйіне җарап, басын
изеп, мойынсал боп тҧрып кететін ”. Жоғарыда айтып ҿткен ҽр істің майын тамыза шебер
орындайды дегенге осы жолдар аныҗ дҽлел болып тҧр. Осы жолдардағы автордың суреттеуі
арҗылы екі жас жігіттің мінез бітімінен де хабар алуға болады. Жас та болса олардың
пысыҗтығы, мінездерінің жҧмсаҗ, адам болатын бала кісіге ҥйір дегендей кҿпшілікпен тез
араласатын тілтабысҗыш, сый- җҧрмет жасаудың жҿнін білетін аҗылды екендері бірден
байҗалады. Бҧл жолдарда Тҿлебай образының җалыптасуындағы бір кезең суреттеу, мінездеу
тҽсілдері арҗылы ҽдемі бейнеленген.

Автор романның тҿртінші тарауына дейін Тҿлебай мен Ҽлкембай образдарын тел ҿскен егіз
җозыдай җатар(параллель) сомдап, суреттеп отырады. Алайда, кей тҧстарда Тҿлебайдың
сҿздерінен оның аҗылды, ойлы екені де аңғарылып җалып жататын жерлері жоҗ емес. Бесінші
тараудан бастап Тҿлебай образы жеке-дара бҿлініп шыға бастайды. Бҧл кезге дейін сергелдеңге
тҥскен ҥшеуі біраз нҽрсенің басын кҿріп, шыңдалып җалған болатын. Дҥнген асханасында
жҥріп, Асҗарбек атты тағдыры ҿздеріне ҧҗсас җайратты җарияның кҿмегімен адасып җалған кіші
ҽкелері Бҽшкемен җайта табысады. Бір- бірінен кҿз жазып җалғандағы аралыҗта ҽбден сағынған
кіші ҽкелерімен табысып, сағыныштарын басҗан соң, нағашы жҧрҗа жетсек деген ҽуелгі
сапарларын җайта жалғастырады. Сҿйтіп, Санжы аталатын җалаға келген соң, сол шаһарға таяу
маңдағы Сҽлім деген ҿзбек байына жҧмыс істей җалады. Екі жігіттің ептілгін байҗаған Сҽлім
Тҿлебайды ҿзінің саудасына бас- кҿз болуға жібереді де, Ҽлкембайды ҿз ҥйінің тірлігін
атҗаруға алып җалады. Міне, осыдан бастап, Тҿлебай образының шарыҗтау кезеңі басталады.
Дҽл осы тҧста ҿр керейдегі Тары тҽйжінің жҥз тҥйелік тоғанағын Санжы ҧлығы тоҗтатып
тастайды да, тілмаш жоҗ, не себептен тоҗтатҗанын біле алмаған тҽйжінің жігіттері Сҽлімнің
җолында жарты еженнің тілін білетін бір жігіт бар дегенді естіп, ҿздері Сҽлім байдың ҥйіне
Тҿлебайды іздеп келеді. Осы тҧста, Тҿлебайға осыған дейінгі ауыр да азапты, тҥрлі җиындыҗҗа
толы ҿмірден кҿрген- тҥйген білімін кҿрсетуге ҥлкен мҥмкіндік туғандай болады жҽне бҧл
мҥмкіндікті Тҿлебай ҿте жаҗсы җолданып, Санжы ҧлығының алдында ҿзінің білім- білігін
кҿрсетіп, ҧлыҗты ҿзінің ҽдебімен, білімімен таң җалдырады. Бҧған дейін бойында ҿсіп- жетіліп

69

келген җабілет- җарымы осы оҗиға арҗылы бҥкіл Ҥрімжі атырабына аңыз боп таралады. Сол
оҗиғада Тҿлебай җандай ҽрекет жасады? Бҧны білу ҥшін автордың баяндауына ҥңілсек:
“Есіктен кірген Тҿлебай ҧлыҗтың алдына келгенше ҥш рет иіліп, җҧлдыҗ ҧрды. Аю терісінен
җапталған, екі жағына кҿзі шатынаған екі айдаһардың мҥсіні бар патшаның тағы іспеттес
сҧлама орындыҗта отырған ҧлыҗ җорҗорын җҧмарлана бір сорып җойып:
– Иҽ,– деп ыңырана ҥн җатты. Мҧнысы җҧлдыҗ ҧрғаныңды җабыл кҿрдім, басыңды кҿтер
дегені еді.
– Таҗсыр, ҧлыҗ! Дат айтуға рҧҗсат па екен? – деп Тҿлебай ханзу тілінде бажайына келтіріп
ҧлыҗҗа тіл җатты да тағы бір рет тоңҗаңдап, ізет-җҧрмет білдірді. Басында ҥкілеген, кҥлҽпҽралы
жасыл торғын тымағы бар, ҥстіне маҗпал җара шапан киіп, белін кҥміс кісемен буынған җара
торы, сҧңғаҗ бойлы, сҧлу мҥсінді жігіттің ханзу тілінде жатыҗ сҿйлегені ҧлыҗты жалт җаратты.
– Таҗсыр, ҧлыҗ! Мына ҿр Алтайда җазаҗ деген халыҗ болады. Сонау жылдары тҿреміз Кҿгедай
Кҿктің ҧлы Ежен ханға жолығып, шен-шекпен, кҿк тас алып җайтҗан. Сонан бері җол
астыңыздағы момын бҧҗараңыз патшаның айтҗанын уҽжіп тҧтып, дегенін екі еткен жоҗ. Сол
Кҿгедай тҿренің ҿз җолымен ҿр Алтай җазағын билеу ҥшін бекіткен Шаҗабай Тары деген
тҽйжісі бар. Мен сол кісінің баласы боламын. Ҽкем сізге сҽлем беріп, дат айтуға жіберді.

Сопаҗ ҧлу іспеттес таҗыр басын кекжитіп, былшиған семіз денесін җырын җаратып, бір кҿзін
сығырайтып, селҗос отырған ҧлыҗ осы сҿзді естіген соң, ырғалып барып, тҥзеліп отырды. Жігіт
айтҗан сҿздің ҧзын сорабы мҧның да есінде бар, біраҗ сол бҿгде халыҗтың осындай білікті
адамымен бетпе- бет тілдесіп отырғаны осы. Сондыҗтан оның сҿзіне деп җойып, айта бер
дегендей ишарат білдіріп, басын изеді” [2, 98]. Осылай, ҿз білімі арҗылы менменсіп отырған
ҧлыҗты тҽубесіне келтіріп, ҿзімен тең сҿйлесуге мҽжбҥр етеді. Аҗыр аяғында ҧлыҗ сый-
сыйапат, ҽдеп- җҧрметімен де, білім- біліктілігімен де ҿзін тҽнті еткен азаматты сыйлы җонағы
етіп кҥтіп, ҽкесі тары тҽйжімен дос болғысы келетінін білдіреді.Бір ғана Тҿлебай арҗылы
ҧлыҗтың тҧтас җазаҗ халҗына деген җҧрметі артып, кҿзҗарасы ҿзгеріп шыға келеді. Бҧл жерде
де автор шеберлігін айтып ҿтпеске болмайды. Осы оҗиғаның егжей-тегжейіне дейін җисынын
келтіріп җҧрастырып, болашаҗ ел ағасы Тҿлебайдың аузынан небір тапҗыр, шешен сҿздерді
айтҗызады.Жоғарыдағы аралас келген диалог пен суреттеуде Тҿлебайдың ҧлыҗ алдында
жалтаҗтамай, җасылып- җымтырылмай ҧлыҗпен тең дҽрежеде сҿйлесуі, кҿмек сҧрай келген
жігіттерге не істеу керектігін тҥсіндіріп, җысылтаяң шаҗта ҧтҗыр шешімдер шығаруы, ҧлыҗтың
ҿзі Тҿлебайдың тҽрбиесіне, біліміне сҥйсініп, тҽйжінің керуенін босатуға бҧйрыҗ беруі
Тҿлебайдың бейнесін асҗаҗтата кҿрсетеді. Тарихи кейіпкердің мінез- җылығынан бҿлек, оның
җимыл-ҽрекеті, ҽдет-дағдысы, бет-дидарындағы ҿзгешеліктер, психологиясы мен эмоциясы да
оҗырман назарын аударатын басты сипаттар. Мҧның ҿзі суреткерден соншалыҗ сезімталдыҗты,
кҿңіл кҿрегенділігін талап етеді [4, 26]. Автор тарихи тҧлға образын сомдауда осы айтылған
талапарға толыҗтай келеді деп айтуға болады. Диалогтың ҿзінде кейіпкерлердің портреті, мінез
бітімі җоса кҿрініс тауып отырады. Дҽл осы сюжеттегі кейіпкердің табымдылығы, біліктілігі,
жҧғымдылығы, шешендігі кез- келген кейіпкердің бойынан табыла бермейді. Тек, ел бастайтын,
тҧтас ҧлт җамын ойлайтын тарихи тҧлғалардың бойында ғана боларлыҗ җасиеттер. Осындай
тҧлғалыҗ, кҿшбасшылыҗ җасиеттерді автор Тҿлебай образының бойына дарытҗан жҽне бірден
емес, нанымды тҥрде, біртіндеп ҿсу жолында кемелдендіре береді. Санжы ҧлығына ҿзін Тары
тҽйжінің баласымын деп таныстыруы, тоҗтап тҧрған тҽйжінің керуеніне рҧҗсат җағазын алып
беруі ауыздан-ауызға таралып, тҽйжінің җҧлағына да жетеді. Осыдан кейінгі Тҿлебай бейнесі
кҿбінесе басҗа, җосалҗы кейіпкерлердің диалогы арҗылы беріліп отырады.

Алтыншы тарауда Ҽлкембайдың ҽлегімен кҿптен іздеген нағашы ҽпкелері Нҧрбикемен де
табысады. Ҧлдың жаҗсы болмағы нағашыдан дегендей Тҿлебайдың нағашы ҽпкесі Нҧрбике
образын да автор ерекше сомдаған. Нҧрбикенің айбынды да асҗаҗ бейнесі Тҿлебай образын
бҧрынғыдан да жоғарылатып, текті атаның ҧрпағы екенін тағы бір еске салып ҿтеді. Бҧл
туралы белгілі ҽдебиеттанушы ғалым Шериаздан Елеукенов мынадай пікір білдірген екен:
“Нҧрбике – мыҗтап сомдалған бейне. Ауылына ғана емес, айнала елге ҥкімі жҥріп тҧрған адуын
ҽйел. Оның ізгілік ісі жалпы җазаҗ ҽйелінің ҽпкелік, апалыҗ борышын алда ҧстайтын ыстыҗ

70

бауырмал мінезінен туындаса, ҥй, шаруа ҧстауымен, іскерлігімен тҥскен ҥйінің берекесін
молайтып, дҽулетін ҿрлетіп, абырой-атағын жҽне ҥстемелеген. Інісінің бір жҿнсіздігіне җаны
җайнап ашуға мінген ағасы аҗтабан сойлын кҿтеріп, аюдай аҗырып келе жатҗанда, ҥйде екінші
ҧлына босанып отырған Нҧрбике орнынан тҧрып, сыртҗа шығып, җайнағасына иіліп сҽлем
береді. Аса бір ілтипатты ҥнмен: “– Ата, бір ашуыңызды маған берсеңіз, – деп җиылып тізе
бҥгеді.

Міне, осы арада, менталитет деген терминге тҿлеу боларлыҗ сҿз шығады романнан:
“Җаншалыҗ җаһарланса да ҥлкенді ҥлкенше, кішіні кішіше сыйлап ҿтетін җазаҗ халҗының
байрғы жосынынан аттауға дҽті шыдамаған кҿргенді җария ҿз алдынан жаңа босанған келіні
шығады дегенді мҥлде кҽперіне келтірмеген болатын. Оның ҥстіне келін жолы – ҥлкен жол...”.
Шал җолындағы сойылын лаҗтырып жіберіп, емірене тіл җатады:“– Жарҗыным-ай, бір жеріңе
жел җадалатын болды-ау! Анау иттің җылығына бола сайтан тҥртіп оҗыс іске араласып җалып
едім. Бердім ашуымды, мысымнан җайттым. Жел җаҗпасын, җарағым, тезірек ҥйіңе җайта ғой...”.
Җазаҗтың жҿн- жосынын, байрғы ҽдет-ғҧрпын дҽріпейтін осындай беттер Сҽнік туындысының
айызыңды җандырар, шын сҥйсіндірер кҿркі” [2, 8].

Бҧдан кейінгі тарауларда Тҿлебай бейнесі тек асҗаҗтай тҥседі. Адамның җандай екені
җолына билік бергенде немесе басына җиындыҗ келгенде білінеді деп жатады. Осы наҗылға
салсаҗ, романның бас кейіпкері – Тҿлебай осы екі сынның екеуінен де ҿткен адам. Басындағы
җиындыҗты да җайтпас җайсарлығымен еңсере білді жҽне җолына билік бергенде де дандайсып
кетпей, керісінше, барынша жоҗ-жітікке кҿмектесіп, халыҗтың алғысын арҗалап ҿткен
җайталанбас тҧлға еді. Сҽлім байдан айыпҗа алынған дҥниенің бір бҿлігін сол Сҽлімнің
тҿңірегінде хаҗысы кетіп, зарлап жҥргендерге, кем- кетікке таратып берген екен. Айта берсең
Тҿлебайдың мҧндай ҽділдігі, җарапайым халыҗҗа жанашырлыҗ танытҗан тҧстары, ел ішіне арҗа
ҿңірінен Жаҗия молданы ҽкеліп, ауылдан медресе ашҗызуы сияҗты ҿнегелі істері баршылыҗ.
Бҧдан бҿлек Тҿлебай – сол дҽуірде тарихи маңызы жоғары істерді атҗара білді. Соның бірі –
Ертіс бойын жағалайтын жаңа керуен жолын ашуы еді. Җазаҗ халҗының шекарасы тоғыз
жолдың торабында орналасҗаны, җазаҗ жерімен Ҧлы Жібек жолының ҿткендігі тарихтан мҽлім.
Сол ерте замандарда ҧлы Жібек жолы мҽдениет пен ҿркениеттің таралуына, халыҗтардың бір-
бірімен сауда-экономикалыҗ җарым- җатынастар жасап, мҽдениет алмасуында маңызды роль
атҗарған. Тары тҽйжінің баласы атанып, җанатының астына кіргелі тҽйжі Тҿлебайды ҥш жҥз
тҥйеге керуенбасы җылып тағайындайды. Ол жҥз тҥйені Җҧмылға, жҥз тҥйені Санжы- Ҥрімжі
ҿңіріне жҽне бір жҥз тҥйені Семейге аттандырып тҧрады. Сонау 5-10- ғасырлардағы саҗ-ҥйсін
дҽуірлерінен басталған халҗымыздың Хан елімен болған “ат-жібек” саудасын җайта
жандандырып, ҥшінші атасы Туматайдың игілікті ісін жалғастрады. Бҧл оҗиғаларды суреттеуде
автор наҗты тарихи деректерге сҥйенеді. Мҽнжу тіліндегі ҽскери архивтерді пайдаланған.

Тҿлебайдың билік җҧрған кездегі даналығын, ҿткен-кеткен тарихҗа жҥйріктігін, ел ішінің
бітпейтін дау-дамайын ыңғайына келтіріп ҽкететін табымдылығы мына бір диалогте тамаша
суреттелген:
“– Соны айтпайсың ба, – деп сабаҗтады сҿзін Ҽлен, – мына шаңияларың шаң жуытпас
жҥйріктің ҿзі екен. Неше кҥннен бері топҗа тҥскен даулы мҽселелерді шешкенінде,
табымдылығына мен ҿзім де риза болдым. Ҿзі арғы бет, бергі бетті тҥгел аралап, атам заманғы
жеті жарғыға желіп тҧр екен. Бҽрін сол Җасым ханның җасҗа жолы мен Есім ханның ескі
жолына салып,кҿңілге җонымды шешкендей болды. Тіпті болмай бара жатса, орыстың зҽкҥні
мен җытайдың лиіне тҥсіріп жіберетін жерлері бізді онан ары таң җалдырды. Бҧл бҧрынғы біздің
билік айту тҽртібімізде жоҗ, жаңаша жосын ғой.
– Кейбіреулер, – деп сҿз җосты Жаҗия молда, – атҗа мінсе, таҗҗа мінгендей, тҿрге шыҗса,
тҿрелік җҧрғандай болып, кіжініп шыға келеді. Ал біздің Тҿлебай ондай емес, кҿбіне істі
аҗылмен шешеді. Ҽлгі ҿзіңіз айтҗан “жҧмсаҗ бас ҧлыҗ” осы болар деп ойлаймын, – деп молда
Ҽленге кҥле җарады.
– Ҽй, оның басы жҧмсаҗ болғанымен, шешімі шымыр. Таудай боп келген дауыңды тарыдай
тҥйінге келтіреді екен” [2, 235]. Җарапайым халыҗ ҿкілдерінің аузынан шыҗҗан осы бір

71

сҿздерден Тҿлебайға халыҗтың берген бағасын, халыҗтың оған деген ыстыҗ ыҗыласын, риясыз
җҧрметін кҿреміз. Ханда җырыҗ кісінің аҗылы болады деп ел билейтін адамның тегін адам
болмайтынын мойындағанмен, ел билеу – оңай нҽрсе емес. Халыҗтың тілегінен шыға алмаған
талайлардың есімі ҧмытылып, ізім- җайым жоғалып кеткені де шындыҗ.

З.Сҽніктің “Сергелдең” романы жҿнінде зерттеу маҗаласында ҽдебиетші ғалым Шериаздан
Елеукенов мынадай пікір білдіреді: “Роман кейіпкерлері аяҗтан шалып жібермеген җалың
шытырманнан зорға җҧтылған соң, шығарма бірте-бірте шежірелік сипат алады. Миф, аңызға,
тарихи оҗиғаларға жҥгінеді. Біздің заманымызға дейінгі, одан кейінгі тҥрік тарихының биік
тҧлғалары фонында җазаҗтың Җытайдағы нешеме ғасыр босҗын кҥйге тҥскен җауымының
бастан кешкен тар жол, тайғаҗ кешулері кҿз алдыңнан тізбектеліп ҿтіп жатады. Җазаҗ кҿшін
Шыңғыс хан цунамиінің таудай толҗыны Жетісу, Сыр бойына серпеді. Тағы бір сергелдең
тҧсында Аҗ патшаның тепкісінен җапа-җасірет шегіп ҿр Алтайға ауысады. Бес-алты ғасырды
артҗа тастап барып, 1760- 1770 жылдары жоңғарлардан босаған ҿз атамекендеріне, байырғы
жҧрты Боғда бойына, Бесбалыҗ җалашыҗтарына җайта оралады. Бҗл жерде де ҧзаҗ байыз
таппай, 4-5 ҧрпаҗ бойына җуғын- сҥргінге ҧшырап, җырылып-жойылып бара жатҗан соң
Гималай асып, Кашмирге келіп, Ҥнді мҧхиты арҗылы Тҥркия елінен җоныс табады. Җазаҗстан
тҽуелсіздікке җол жеткізгеннен бергі жерде енді бҧл ҧрпаҗ бірте-бірте ата жҧртҗа ат басын
тіреуде...” [1, 9 ].

“Сергелдең” романында Тҿлебайдың ҿмірі ғана суреттеліп җоймайды, сонымен җатар сол
дҽуірдегі Җытай җазаҗтарының тарихы, тҧрмыс-тіршілігі, салт- санасы, дҥниетанымы, басынан
кешірген аумалы- тҿкпелі заман бейнесі тҧтастай җамтылған. Җытай ҧлыҗтарының 19-
ғасырдың аяғы мен 20-ғасырдың басындағы җазаҗтарға җолданған саясаты, җазаҗтың ҿз ішіндегі
билікке келген тҿрелер, билер де назардан тыс җалмаған. Тары тҽйжі, Бҧтабай болыс, Жҽке би
мен Лаҗ бидің бейнелері де шынайы суреттелген. Билердің җара җылды җаҗ жарған кесімдері,
ҿзара тартыстары, Абылай хан дҽуірінен келе жатҗан ел ішінің аңыз- ҽңгімелері, ҧрыны кҥймен
матау туралы аңыздар да шығарманың ажарын аша тҥскен. Эпологта Тҿлебайдың ҧрпағы
болып келетін атаҗты Мҧстафа Ҿзтҥрік жҿніде, тҥрік ағайындардың җамҗорлығы, Ҿзтҥрік
атының җалай шыҗҗаны жайында җызыҗты деректер берілген. Автордың суреттеу шеберлігі,
тілінің кҿркемдігі романдағы ҽрбір сҿз җолданысынан аныҗ байҗалып отырады. Романда җазаҗ
халҗының дархан мінезі, салт-дҽстҥрі, ағайынмен араласу жоралғысы сияҗты ҧлттыҗ
җҧндылыҗтары да ҽдемі келтірілген. Шығарма сонысымен де ерекше бағалы. Автор ҿз
шығармасында тарихи тҧлға образын жасай білген. Ендігі бҧл шығарма арҗылы Тҿлебай
бейнесі халыҗпен җайта җауышып, ел есінде мҽңгі саҗталары аныҗ.
Пайдаланылған әдебиеттер:
1. Елеукенов Ш. Җазаҗы җалып җарымы: Бір роман- шежіреден туған ойлар // Җазаҗ ҽдебиеті. №
48, Җараша, 2008.
2. Зейнолла С. Кҿптомдыҗ шығармалар жинағы. – Алматы: “Ан Арыс” баспасы, 2007. Т.1:
Сергелдең. Тарихи роман. – 328 б.
3. Жҧртбай Тҧрсын. Бейнет сусыны...: толғау-эсссе. – Алматы, “Хантҽңірі” баспасы, 2016. – 380
б.
4. Тараҗов Ҽнуар. Җазаҗ ҽдебиетіндегі тарихи тҧлға проблемасы. Абылай хан бейнесінің
кҿркемдік тағылымы. – Алматы: Җазаҗ университеті, 2004. – 341 б.

Abstract

In the article we tried to analyze the image of Mr. Tolebay in the historical novel of Zeynolla
Sanik «Sergelden». Tolebay is one of the historical figures that occupies a special place in the history

of Chinese Kazakhs. Therefore, the author, based on historical data, was able to describe in detail the

image of Mr. Tolebay. The author skillfully used all forms of creation of the image and was able to

create an image of the historical figure. Thanks to this work, the image of Tolebay will be reunited

with the people and will be remembered forever.

72

Keywords: image, historical figure, historical novel, gradation (development), parallelism,

characterization, description, character word

ҚАЗАҚ ХАЛҚЫНЫҢ ҦЛТТЫҚ ТАҒАМ АТАУЛАРЫНЫҢ УӘЖДІЛІГІ

М.Ә.Жаледден, Әл-Фараби атындағы ҖазҰУ 4-студенті,
Ғылыми жетекшісі – А.Б.Салҗынбай, Әл-Фараби атындағы ҖазҰУ профессоры

Алматы, Җазаҗстан
Атау «атау» болып җалыптасып, тілге еніп, сҿздік җорға енуіне дейін бірнеше ҧзаҗ
кезеңдерді ҿткереді. Оларды сараптап кҿрсетсек:
І кезең. Сҿзге сҽйкес келетін ең тиімді мазмҧнның тууы.
ІІ кезең. Жаңа бірлікті тілдік жҥйеге енгізуге җабілетті дҽлелді белгісін жҽне
ерекшелігін табу.
ІІ кезең. Туынды сҿздің ерекшелігін кҿрсететін сыртҗы формасын җалыптастыру.
ІV кезең. Тҧтас лексикалыҗ жҥйесін җҧру.
Бҧл этаптар ҧзаҗ уаҗыт аралығында ҿтіп отырады. Жҽне бҧл этаптың ең басында
«уҽжділік» теориясы тҧрады [1. 48].
Аталым теориясындағы маңызы зор тілдік бірліктер – уҽж, уҽжділік, уҽждеме
теориялары. Лингвистика ғылымында енді җарастырылып, зерттеліп жҥрген мҽселе ҧғым мен
атау, сҿздің семантикалыҗ мағынасы мҽселелері уҽждеме җҧбылысынан бастау алады. Уҽждеме
теориясы бізді җоршаған ҽлемдегі заттар мен җҧбылыстарға атау беріп, айдар тағып, мҽн-
мағынасын ашып, аталу уҽжділігін аныҗтауда атҗарар рҿлі зор. Бҧл маҗалада җазаҗ халҗының
ҧлттыҗ тағам атауларының аталу себебін, уҽжділігін аныҗтап, ерекшеліктері бойынша
топтастырдыҗ.
Сонымен уҽжділік теориясы дегеніміз не? Уҽждеме – туынды атаудың семантикалыҗ
жҽне җҧрылымдыҗ жағынан ҿзін җҧраушы сыңарларының мағынасына негізделуі;
номинациялыҗ атаудың мағынасы җҧрамындағы себепші негіз бен сҿз тудырушы тҧлғалардың
мағынасы арҗылы ерекше мҽнге ие сҿздерді җарастыратын сҿзжасамдыҗ теория [2.36]. Уҽжділік
– атаудың ҿзге ҧғым арҗылы негізделетінін аныҗтайтын термин. Кез келген сҿздің уҽжділігін
аныҗтауға болады. Уҽжділік – табиғаттағы заттар мен җҧбылыстардың заттыҗ сипатының
санада белгіленуіне негіз бола алатын мҽнділігі, җасиеті, белгісі. Осы уҽжділіктің негізінде атау
туралы ҧғым җалыптасып, сҿздің терең семантикалыҗ җҧрылымының негізі җаланады. Яғни,
сҿздің лексика-семантикалыҗ мағынасы уҽжділіктің нҽтижесінде пайда болады. Лексика-
семантикалыҗ мағынаны – семасиология җарастырса, уҽжділік - ономасиологиялыҗ бағытта
җарастырылады.
Атаулардың уҽжділігін аныҗтауда семасиологиялыҗ код жасау җажет. Атау мен
семиосологиялыҗ кодтың арасында тығыз байланыс бар, олай болу себебі: атаулардың ішкі
мағынасы мен мазмҧндыҗ болмысында генетикалыҗ-семантикалыҗ код болмаса , онда тілде
тарихи жҥйелілік те болмас еді. Кез келген тілдік бірліктің тарихи даму жолына җарасаҗ,
олардың уҽждік, мазмҧндыҗ жҽне мағыналыҗ җҧрылымының себептілігін, тектестігін аныҗтауға
болар еді.
Номинация объективті болмыстың ойда, санада бейнеленуін, ҧғым җалыптасу жҥйесін,
ҧғымның сҿз негізінде таңбалану сипатын танытады. Атау мен ҧғым арасында сҽйкестік бар.
Атау ҧғым арҗылы жасалғанда, атаудың негізгі жҽне ерекше белгілері сипатталады, ҽрі атау
жасауда генетика-семантикалыҗ коды айҗындалады. Генетикалыҗ-семантикалыҗ код негізінде
жаңадан туындаған сҿздерде ортаҗ сема саҗталады. Яғни код мағынамен тығыз байланыста
болады, тілдің жҥйелік, кешендік сипатын саҗтап тҧрады. Номинация жасауда генетика-
семантикалыҗ код саҗталмаса, тіл ҿзінің жҥйелі җҧрылымын саҗтамайтын еді.
Генетикалыҗ-семантикалыҗ код – ең кҿне тҥбірлерде болған макромағыналар
ортаҗтығы, олардың дамуы мен җажеттіліктеріне сҽйкес жіктелуі барысында тарамданып

73

таралғанда, туынды сҿздің ҿзек семасын җҧрайтын, сҿйтіп айырушы семалардың тегін

айҗындайтын ортаҗ мағыналыҗ жҥйе болып табылады.

Осы теорияларды негізге ала отырып җазаҗ халҗының ҧлттыҗ тағамдарының

атауларының уҽжділігін аныҗтап кҿрсек. Җазаҗ халҗы кез келген нҽрсеге атау беруде

дҥниетанымды, танымды, ҧҗсастыҗтарын, ерекшеліктерін басты назарға ала отырған. Мҽселен,

халҗымыз тағамдарды аҗ, җызыл, кҿк деп бҿлген. Мҧндағы «аҗ» деп отырғанымыз сҥт ҿнімдері

болса, «җызыл» ет тағамдары, «жасыл» жемістер мен шҿптер. Осылайша тағамдарды

ерекшеліктеріне җарай, тҥстерге ҧҗсастыҗтарына җарай жіктеген. Җазаҗ халҗының ҧлттыҗ тағам

атауларының уҽжділігіне тоҗталу ҥшін алдымен олардың этимологиясына шолу жасаймыз.

САУМАЛ. Ашыған җымыздың ҥстіне жаңа сауылған сҥтті җосып пісіру арҗылы

дайындап җарттар мен балаларға беретін жҧмсаҗ җымыз. «Саумал – жаңа сауылған сҥтті

җымызға җосу»,-деп аныҗтама береді Будагов. Саумал сҿзі осы сауу етістігімен тығыз

байланысты. Яғни, малды сауу җимыл-ҽрекетінен туындаған. Бҧл атаудың басҗа җымыз

тҥрлерініен ерекшелігі жаңа сауылған сҥт болуы. Кейіннен саумал җымыз, тҥнемел җымыз т.б.

атауларға ие болған.

ҚЫМЫРАН. Сҥттен ашытылып жасалған айранның бір тҥрі. Тҥйе шҧбаты мен сиыр

сҥтінің араласҗан сусын тҥрі. Җымыран атауының шығуына негізгі себеп – тағамның ащы,

җышҗыл дҽмі. Оны этимологиясымен дҽлелдеп кҿрсек. Җырғыз тілінде «кымран, кымыран - су

җосылып җайнатылған сҥт»; тува тілінде «хымыраан – сҥт җосылған шҽй» мағынасында

җолданылады. Бҧл сҿз кҿне ойрат тілінің «kimrãn – су җосылған сҥт» сҿзінен җалған; җалмаҗ

тілдеріндегі «кимр» сҿзінің екі мағынасы ажыратылады: 1) су мен сҥттің җоспасы; 2) су

җосылған җымыз; монғол, кҿне монғол тілдерінде «kiram, kirm – су җосылған сҥт, сусын»

мағынасында жҧмсалған. Бҧл атауладың җалыптасуын орыс ғалымы Э.Севортян былайша

тҥсіндіреді: «җымыран» сҿзі тҥркі тілдеріндегі җымыз сҿзінен җалыптасҗан. Яғни, тҥркі сҿзінің

соңғы «з» дыбысы ҧҗсастығына байланысты, җолданылуына байланысты монгол тілінің «р»

дыбысына ауысҗан. Кейін тҥркі халыҗтарының арасында да монгол тіліндегі ҥлгісі җалған. Ал

«-ан» җосымшасы кҿне тҥркі тілдерінде етістіктен зат есім жасаушы тҧлға екендігі мҽлім.[3.165]

УЫЗ. Уыз – жаңа тҿлдеген малдың желініне жиналатын җою сҥт. Уыз сҿзіне Л. З.

Будагов: «кир. мещ. уыз (уу) 1) первое молоко после того как корова отделится и кобыла

ожеребится, уыз җымыз майский кумыс (самый лучший). 2) кир. яичный желток - деген

аныҗтама береді. [4. 269] Уыз сҿзі у жҽне -ыз (у + ыз) җосымшасынан җҧралған. У (ащы) ҽуелде

«уу» деген ҿз мағынасында болған. Мал жеген ащы (кҿк) шҿп деген ҧғымда болғанға ҧҗсайды.

(У + ыз) -ыз кҿне тҥркілік кҿптік мҽнін білдіретін жҧрнаҗ екендігі белгілі. Демек, «у» + «ыз»

(уыз) кҿп (мол), алғашҗы деген ҧғымға җарай ойысҗан. Бҧл сҿздің атауы да сусынның

ащылығына байланысты җалыптасҗан. Бҧл атаулар тағамның дҽмінің ерекшелігіне

байланысты җалыптасҗан. Яғни, атаулардың җалыптасуына себеп болып тҧрған уҽж – тағамның

җышҗыл дҽмі.

АЙРАН. Бҧл сҿзге Этнографиялыҗ атаулар сҿздігінде былайша тҥсініктеме беріледі:

«Пісірілген сиыр, җой, ешкі сҥтінің жылы кезінде ашытҗы җосып, ҧйытып дайындайтын

җышҗыл дҽмді аҗ тағам тҥрі», ал Җазаҗ тілінің ҽдеби тҥсіндірме сҿздігінде «Сиырдың, җойдың,

ешкінің піскен сҥтіне мҽйек, ашытҗы җомып ҧйытатын сҥттен жасалған җышҗыл дҽмді ҧлттыҗ

тағам»,-деген аныҗтама беріледі. Енді «айран» сҿзінің этимологиясына тоҗталсаҗ: «айран»

тҧлғасын М. Җашҗари сҿздігінде «айыр» етістігінен пайда болған туынды сҿз деп

келтіреді.[5.18] Ал, җырғыз тілінің этимологиялыҗ сҿздігінде былайша тҥсіндірілген: «Байырғы

кезде айран сҿзі «бышма» жҽне «койлосун» мағыналарын берген. Яғни, быршысын, җоюлансын

мағыналары. Кейін айран деген тағамдыҗ атауға ауысҗан, бҧл сҿз айын+ан деген екі бҿліктен

җҧралады. «айыр» етістігіне +ан зат есім жасаушы тҧлғаның җастысуы арҗылы жасалған»,-

дейді. Тҥркі тілдерінің этимологиясын зерттеген орыс ғалымы Э.Севортян да осы пікірге

тоҗталады. Ғалым: «Айран сҿзі «айыру, бҿлу» мағынасын беретін айыр етістігіне –(а)н зат есім

жасаушы тҧлғаның җатысу арҗылы жасалған. Бҧл сҿз майдың сҥттен бҿліну процессін

сипаттайды»,-деп жазады.[3.23] Җазаҗ тілінде айран-топыр болды, айран-асыр җылды җылды

74

деген сҿз тіркестері жиі җолданылады. Бҧдан шығатын җорытынды «айран» сҿзінің шығу уҽжі
«бҿліну, ажыратылу, айырылу» іс-җимылдарының негізінде шыҗҗан.

ТҤНЕМЕЛ. Сабадағы җымыз ҥстіне саумал җҧйыылып, пісуін ҽбден җандырып екі
тҽулік саҗталған җымыз. Бҧл екі кҥндік җымызды атау себебі де сусынның тҧтынуға дейінгі
дайындалу уаҗытына байланысты җалыптасҗан. Яғни, екі кҥн тҥнеп шыҗҗан сусын деген
мағынаны беріп тҧр.

Атаулардың уҽжділігін аныҗтау арҗылы олардың ерекшеліктері бойынша топтастыра
аламыз. Белгілі бір уҽжге байланысты җойылған атаулар халыҗтың мҽдениетінің
психологиясының дҥниетанымының кҿрінісі. Ғалымдар уҽжділік мҽселесіне җатысты аныҗтаған
зерттеулерін сараптай келгенде атаудың җалыптасу формасы екі парадигмада ҿрбиді. Бірі,
лингвистикалыҗ форма: фонетикалыҗ, морфологиялыҗ, синтаксистік, семантикалыҗ жасалу
ерекшеліктеріне җарай заттың атауы пайда болады екен; екіншісі, экстралингвистикалыҗ
парадигма: атау берілетін зат не җҧбылыстың тҥр-тҥсі, сипаты, кҿлемі, җызметі, җимыл-
җозғалысы, җолданылатын орны, географиялыҗ тҧрағы, жеке җасиеті, кҿзге ерекше тҥскен
ҿзгешелігі, даусы, ҿзге зат не җҧбылыстардан ажыратылатын айырмашылығы, басҗа бір дҥниеге
ҧҗсастығы, теңелуі сияҗты белгілері арҗылы атауыш мҽнге ие болады. Бҧл жерде экстра
лингвистикалыҗ тану белгілері яғни, затты кҿру, есту, сипап сезу, дҽмін тату, җолдану арҗылы
җабылдау нҽтижесінде заттың ҿзіне тҽн таңбалануға бейім тҧратын доминанттыҗ ерекшелігін
айҗындауға негіз болады. Соған сҥйене отырып, лингвистикалыҗ формада сол заттың атауы
пайда болады.

Ҧлттыҗ тағам атауларының уҽжділігін аныҗтауда танымдыҗ ерекшеліктерді,
лингвистикалыҗ формаларды сараптай отыра бҧл атауларды былайша мотивемаларға жіктей
аламыз:

1. Җимыл-ҽрекеттеріне байланысты уҽжділік;
2. Тағамның тҧтылу уаҗытына байланысты уҽжділік;
3. Тағам мҿлшеріне байланысты уҽжділік.
Атауларды бҧлай ерекшеліктеріне байланысты топтастыруда мотивеманың атҗарар
маңызы зор. Мотивема терминін ең алғаш рет ғылымға енгізген җазаҗстандыҗ ғалым
М.Гинаттуллин еді. Ғалымның пайымдауынша, мотивема – атаулардың таҗырыптыҗ топтарын
біріктіруші факторлардың бірі [6.25].

Мотивема бір текстес уҽждердің атауларын сараптаудамаңызды рҿл атҗарады.
Яғни, мотивема атаудың җойылысындағы сапалыҗ мҽндік ерекшеліктерді, болмысты танудағы
жалпы җасиеттер мен жалпы танымдыҗ белгілерлі сараптайды. Егер уҽж жеке атаудың
җойылуындағы заттар мен җҧбылыстардың ерекше белгілерімен җатысты болса, мотивема
бірнеше атауларға ортаҗ ҧғымдарды негіздейтін уҽждердің жиынтығын җҧрайды.

Бҧл кҿрсетілген зерттеулерге җарап ҽрбір сҿздің тҥп-тҿркіні уҽжділіктен бастау
алатындығын аңғара аламыз. Оған ҽсер ететін де сол сҿзді пайдаланып, атау җалыптастыратын
халыҗтың – ҿзі. Оған халыҗ ҿмір сҥретін ортасы, туған ҿлкесі, танымы, діні мен сенімі,
дҥниетанымы, басҗа халыҗтармен җарым-җатынасы барлығы ҽсер етеді. Җазаҗ халҗының
җҧбылыстар мен заттарға атау җоюда ерекшелігі сол – халыҗ танымының кеңдігінде. Заттарға
атау җоюда олардың ерекшеліктеріне, айналадағы җҧбылыстарға ҧҗсастығына баса мҽн берген.
Мҽселен, җазаҗ халҗының ҧлттыҗ тағамдарына атау беруде оның дҽміне, тағамның тҧтылу
уаҗытына, тағамның жасалу ҿніміне ерекше мҽн беріп атаған.

Мҧндағы ең негізгі басты назар аударатынымыз – номинативтік белгі. Номинативтік
белгі – ҿмірдегі заттар мен җҧбылыстардың җасиеті мен сапасы, ал номинацияның ҿзі-
субъективті , адамдардың аталған затҗа не җҧбылысҗа жеке-дара кҿзҗарасы мен таным-тҥсінігі,
пікірі. Аталымның субъектілігінен ҧлттыҗ таным мен дҽстҥр, сол арҗылы җалыптасҗан ҧлттыҗ
тіл келіп шығады. Табиғаттағы бірдей зат пен җҧбылыстың , җимыл, процесстің атауыштыҗ
белгілері адам танымы негізінде җалыптасып, җабылданады. Ҽртҥрлі денотаттыҗ яғни,
басымдыҗ танытҗан белгісі мен сигнификаттыҗ танымдыҗ белгілері арҗылы атау җалыптасады.
Атау беру арҗылы ҧлттыҗ тіл җалыптасады, атауыштыҗ белгіні ерекше сипатта тану

75

нҽтижесінде ҧлттыҗ таным җалыптасады. Осы арҗылы, ҧлттыҗ тіл мен ҧлттыҗ таным арасында
тікелей байланыс келіп шығады. Ҧлттыҗ тілсіз таным да жоҗ. Җазіргі кҥндегі елдер арасындағы
җарым-җатынастың ҿте тығыз орнауы тілдің кеңеюіне, тілдер арасындағы сҿздердің алмасуына
ҽкеліп жатыр. Кҿптеген ғылыми терминдерді, атауларды җазаҗша җолдануға деген ҧмтылыс пен
ҧсыныстардың негізі осы ҧлттыҗ танымға ҽкеледі. Себеп сол, таным мен тілдің ҿте тығыз
байланыстығында.
Пайдаланылған әдебиеттер:
1. Салҗынбай А.Б. Җазаҗ сҿзі: уҽжділігі мен тектілігі.-Алматы: Җазаҗ университеті, 2010. –211 б.
2. Салҗынбай А.Б. Тарихи сҿзжасам.Семантикалыҗ аспект.-Алматы: Җазаҗ университеті, 1999. –
309 б.
3. Севортян Э.В. Этимологический словарь тюркских языков.-Москва: Наука, 1974.
4. Будагов Р.А. Сравнительно-семантическое исследование.-Москва: Наука, 1963. 304 б.
5. Җашҗари М. Диуани лҧғат ат-тҥрк. т.І,ІІ,ІІІ.-Ташкент,1960-1963.
6.Гинаттуллин М.М. К исследованию мотивации лексических единиц(на материале
наименований птиц): Автореф.дис.канд.-Алма-Ата,1972.-27б.

Abstract

In the article analyzes the motivation of names of national dishes of the Kazakh people, and

reviews the etymology. The reasons for the names of dishes were considered, and the history of

development was shown. The article also discusses the study of the name and the theory of motivation.

Keywords: the name, motivation, concept, name.

МАНИЛАР ҨАҚИДА МУЛОҨАЗАЛАР

Д.У.Мехлиева, ЎзРФА Ўзбек тили, адабиѐти ва
фольклори институти стажѐр тадҗиҗотчи.

Илмий раҳбар: Л.А.Худойкулова ЎзРФА Ўзбек тили, адабиѐти ва
фольклори институти катта илмий ходим, ф.ф. номзоди
Тошкент. Ўзбекистон

Ҩaр җaндaй aдaбиѐтнинг aсoси фольклордир. Шунингдек, тaрихи минг йиллaр билaн
ўлчaнaдигaн шaрҗ aдaбиѐти ўзининг бoй aдaбий мерoси билaн жaҩoн aдaбиѐти тaрихидa
aлoҩидa ўрин тутaди. Шaрҗ бaдиий oлaмидa турк aдaбиѐтининг ўзигa хoс ўрни бoр. Турк ѐзмa
aдбиѐти мaнбaи ҩaм хaлҗ oғзaки ижoдидир. Турк aдaбиѐтшунoслaри турк хaлҗ aдaбиѐтини
мaзмун мoҩиятидaн келиб чиҗиб җуйидaгичa тaснифлaйдилaр:

1. Aнoним турк хaлҗ aдабиѐти
2. Диний тaсaввуфий турк aдaбиѐти
3. Oшиҗ тaрзи турк aдaбиѐти
Aнoним турк хaлҗ aдaбиѐтининг нaзмий шaкллaри:
1.Турку
2.Мaни
3.Aит (йўҗлoв)
4.Текерлеме (тез aйтиш)
5. Билмеже (тoпишмoҗ)
6. Нинни (aллa)
Aнoним турк хaлҗ aдaбиѐтининг энг кўп тaрҗaлгaн шaкллaридaн бири мaнилaрдир.
Турклaрдa мaни, oзaрилaрдa бaѐти, җирғизлaрдa ўлaн, ўзбеклaрдa хaлҗ җўшиҗлaри деб aтaлувчи
бу тўртликлaр етти ҩижo ўлчoвидa aйтилиб кўпинчa a, a, б, a шаклидa җoфиялaнaди.5 Ёзмa
aдaбиѐтдa рубoий, туюҗ жaнрлaри мaни aсoсидa пaйдo бўлгaн. Мустaҗил шеър бўлгaн

1.А.Алимбеков. Турк халқ адабиёти.ТШИ.1999.

76

мaнилaрдa асoсий мaзмун сўнгги икки мисрaдa бўлaди. Мaнини Туркиянинг турли ўлкaлaридa

ҩaм турличa нoм билaн aтaйдилaр. Мaсaлaн, шaрҗий Oнaдўлидa бaѐтий, Урфaдa aѐллaр

тoмoнидaн aйтилaдигaнигa “мaни” эркaклaр тoмoнидaн aйтилaдигaнигa “ҩoйрот”, Диѐрбaкирдa

кесик (oѐҗли) мaнини ҩoйрaт, Эгейдa oлaкўз нoмлaри билaн aтaшaди. Мaнилaр, aсoсaн, етти

ҩижoли тўртликлaр бўлсa ҩaм, бaъзaн тўрт, беш, сaккиз, ўн бир ҩижoли мaнилaр ҩaм учрaйди.

Тўрт ҩижoли:

Gelince yaz Келгaч ёз

Olmaz ayaz Бўлмaс aёз

Ne olursun Не бўлар ёр

Bir mektup yaz Бир мaктуб ёз

Беш ҳижoли

Bahçede iğde Бoғчaдa жийдa

Dalları yerde Шoҳлaри ердa

Sevdiğim oğlan Мен севгaн ўғлoн

Kim bilir nerde Ким билaр қaйдa

Сaккиз ҳижoли:

Evlerinin őnü Mersin Уйларининг oлди мерсин

Yaprağını yere sersin Япрoғии ерга серсин

Çekilin koca-karılar йўл беринг oтa-oнaлaр

Herkes sevdiğini gőrsün. Ҳaр ким севгaнин oлсин

Ўн бир ҳижoли:

Bizim gőle őrdek değil kaz gelir,

Evvel bahar gelir sonra yaz gelir.

Acımam çektiğim hasretliklere,

Korkarım ki zalim őlüm tez gelir.

Тaржимaси:

Бизнинг кўлгa ўрдaк эмaс ғoз келaр

Aввaл бaҳoр келaр, сўнгрa ёз келaр.

Aчинмaсмaн чеккaн ҳaсрaтлaримгa

Қўрқaмaнки зoлим ўлим тез келaр
Шунингдек, мaнилaрнинг a, a, б, a кaби җoфиялaнишидaн тaшҗaри жудa кaм бўлсaдa

Туркиянинг турли ерлaридa, хусусaн, шимoли-шaрҗий Онaдўлидa a, б, a, б тaрзидa
җoфиялaнaдигaн мaнилaр ҩaм учрaйди:

Yaradanım affeyle a

Bende kusur her günah b

Bir vefasız yar için a

Çekiyorum her gün ah b

Тaржимaси:

Ярaтгaним aвф aйлa,

Мендa ҳaр җусур, гунoҳ.

Бир бевaфo ѐр учун,

Чекaяпмaн ҳaр кун oҳ.

Юҗoридa aйтиб ўтгaнимиздек, мaнилaрдa aсoсий мaзмун сўнгги икки мисрaдa бўлиб, илк

икки мисрa билaн сўнг икки мисрa ўртaсидa мaънo жиҩaтдaн ҩеч җaндaй бoғлиҗлик йўҗ.

Aйтилмoҗчи бўлгaн туйғу вa тушунчaлaр сўнгги икки мисрaдa берилaди, илк икки мисрaдa

aниҗ нaрсaлaр, тaбиaт вa бoрлиҗ билaн бoғлиҗ ҩoдисaлaр, мaничининг aтрoф-муҩитгa бўлгaн

мунoсaбaти кaби тушунчaлaр берилaди, сўнгрa тaсoдифaн aсл мaҗсaдгa ўтилaди. Ҩеч

кутилмaгaн ҩoдисaгa дуч келгaн тинглoвчи aсл мaҗсaдни тушунгaч хушнуд бўлaди, хaлҗнинг

aҗл-зaкoвaтигa тaсaннoлaр aйтaди. Aммo, бaъзи мaнилaрдa биринчи вa иккинчи мисрaлaр

77

ўртaсидa яширин мaънo бoғлиҗлиги бўлиб, биринчи мисрaдaги aниҗликдaн иккинчи мисрaдa
мaвҩумликкa ўтиш усули бу кичик шеърни бир бутун ҩoлгa келтирaди.

Мaнилaр кўп жиҩaтдaн aрaб вa фoрс aдaбиѐти нaзм шaкллaригa яҗин, деб җaрaлaди.
Чунки aрaб вa фoрс aдaбиѐтидa ҩaм нaзм бирлиги бaйтдир, яъни мaънo жиҩaтдaн бир-биригa
бoғлиҗ бўлгaн икки мисрa. Ҩaр бир бaйт aлoҩидa бир бутунлик бўлиб, бaйтлaр ўртaсидa мaънo
уйғунлиги бўлиши шaрт эмaс. Җoфиялaниш тaртиби ҩaм худди мaнилaр кaби a,a,б,a …

Мaнилaрнинг ҩaм шaкл ҩaм җoфиялaниш жиҩaтидaн aрaб вa фoрс нaзм шaкллaригa
ўхшaшлиги aҩaмиятгa мoликдир. Aйниҗсa мисрaлaри тўрттaдaн oртиҗ бўлгaн мaнилaрдa бу
ҩoлни яҗҗoл кўришимиз мумкин. “Девoн” шеъриятининг энг кенг тaрҗaлгaн жaнрлaридaн бири
бўлмиш ғaзaл җoфиялaниш тaртибигa кўрa йедекли (җўшимчaли) мaнилaр билaн бир хилдир.

Ғaзaл: aa бa бa бa бa
Йедекли мaни: aa бa бa бa бa.
ХI aср җoмусий oлими Мaҩмуд Кoшғaрийнинг “Девoну луғaтит-турк” aсaридa
келтирилгaн энг җaдимги җўшиҗ нaмунaлaри oрaсидa мисрaлaри ўртaсидa ўзaрo мaънo яҗинлиги
бўлмaгaн, мaвзу жиҩaтдaн ҩaм мaнилaргa ўхшaш тўртликлaр бoр.
Мaни aтaмaси aрaбчa “мaънo” сўзидaн келиб чиҗҗaн деб җaрaлaди. Фoрс aдaбиѐтидa
рубoий жaнрининг пaйдo бўлишидa ҩaм мaнилaрнинг тaъсири кaттaдир. Ярaтувчиси нoмaълум
бўлмиш мaнилaр aсoсaн aѐллaр тoминидaн aйтилaди, фaҗaт җaршиликли мaнилaрдa эркaклaр
ҩaм иштирoк этaдилaр. Oзaн яъни бaхшилaр ҩaм мaничиликни aлoҩидa кaсб җилгaн эмaс, лекин
ўрни келгaндa энг гўзaл мaнилaрдaн нaмунaлaр aйтиб хaлҗни хушнуд җилaдилaр.
Мaни aйтувчилaргa мaничи, мaни aйтишгa “мaни тузмoқ”, “мaни oтмoқ”, “мaни
ѐқмoқ” дейилaди.
Хaлҗ oрaсидa бaрчa мaслaклaрнинг пири бoр дегaн ишoнч мaвжуд бу ҩoл мaнилaргa ҩaм
хoс бўлиб, ривoятлaргa кўрa мaнини илк ярaтувчилaри яъни пирлaри Фaрҩoд вa Шириндир. Бу
ҩoлaтни җуйидaги мaнидa учрaтaмиз:

Deniz dibi derindir

Girme sular serindir

Pirimizi sorarsan
Ferhat ile Şirindir.
Тaржимaси:
Денгиз туби чуҗурдир,
Тушмa суви сoвуҗдир.
Пиримизни сўрaсaнг,
Фaрҳoд билaн Шириндир.
Мaнилaр жудa узoҗ тaрихгa эгa. Улaрдa хaлҗнинг ўтмишидaги турмуш-тaрзи, ижтимoий
ҩaѐти, oрзу-умидлaри, шу билaн биргa дaрд-изтирoблaри aкс этгaн. Мaнилaр мaвзу жиҩaтидaн
рaнг-бaрaнглиги билaн бoшҗa хaлҗ җўшиҗлaридaн aжрaлиб турaди.
Бугунги кунгa җaдaр Туркиядa вa бoшҗa мaмлaкaтлaрдa мaнилaр билaн бoғлиҗ жудa кўп
ишлaр aмaлгa oширилгaн. Шундaй ишлaрдaн энг биринчиси венгриялик туркoлoг oлим
ИКунoш тoмoнидaн aмaлгa oширилди. Туркия мaдaний ҩaѐтидaги илк мaни тўплaми 1923 йилдa
Истaмбул Дoрилфунуни тoмoнидaн чoп этилгaн “Мaнилaр” нoмли китoбдир.
“Мaнилaр” нoмли иккинчи китoбни 1928 йилдa Рифaт Билгa Туркиѐт институтидa чoп
эттиргaн.
Турк фольклоршунoслaри мaнилaрни шaкл вa мaвзусигa кўрa турличa тaснифлaйдилaр.
Шaклигa кўрa мaнилaрни бaъзи aдaбиѐтшунoслaр тўртгa, бaъзилaри бешгa вa ҩaттo
oлтигa бўлaди.
Мaнилaр шaклигa кўрa aсoсaн җуйидaги беш тургa бўлинaди:
1. Дуз вa oддий мaни
2. Йедекли вa oртиҗ мaни
3. Кесик вa жинoсли мaни
4. Җaршиликли мaни

78

5. Җaтoр мaни.
Дуз ѐки oддий мaни турлaрининг aсoсий җисмини ушбу мaнилaр тaшкил этaди: a,a,б,a

тaрзидa җoфиялaнaдигaн бу мaтнлaрдa aсoсий мaзмун учинчи вa тўртинчи мисрaдa бўлaди
биринчи вa иккинчи мисрaлaр уни тўлдирaди. Бу тур мaни нaмунaлaри жудa кўп. Мaсaлaн:

Sanma akıl yaştadır,
Topraktadır taştadır
Pek yakında gőrürsün
Devlet kuşu baştadır.
Тaржимaси:
Демa aҗл ѐшдaдир,
Тупрoҗдaдир тoшдaдир
Тез кунлaрдa кўрaрсaн
Дaвлaт җуши бoшдaдир.
1. Йедекли ѐки oртиҗ мaни. Дуз мaнигa мaзмунни кучaйтириш учун бaнд сўнггидa янa икки
мисрa җўшилади. Бу тур мaнилaрдa жинoсли (сўз ўйинли) җoфия бўлмaйди:

Derdim var beller gibi
Sőylemem yeller gibi

Kalbimin huzunu var
Yıkılmış eller gibi
Gőzlerimden yaş akar
Boşamış seller gibi.
Тaржимaси:
Дaрдим бoр беллaр кaби,
Сўйлaмaм еллaр кaби
Җaлбимнинг ҳузуни бoр
Йиҗилмиш эллaр кaби
Кўзлaримдaн ѐш oҗaр
Бўшaгaн селлaр кaби.
2. Кесик ѐки жинoсли мaни. Бу турдaги мaнилaр ҩaм кенг тaрҗaлгaн бўлиб илк мисрaси етти
ҩижoдaн кaм (3,4,5,6 ҩижoли) бўлaди. Ушбу мaтнлaрдa мисрaлaр сoни тўрттaдaн ўн тўрттaгaчa
бўлиши мумкин. Кесик ѐки жинoсли мaнилaрдa җoфия oмoним сўзлaрдaн ибoрaт бўлиб, тўлиҗ
ѐки ярим җoфия шaклидa бўлaди. Мaсaлaн:
Yüz yarısı
Ellidir yüz yarısı
Giysüları dőkülmüş
Gőrünmez yüz yarısı.
Тaржимaси:
Юзнинг ярми
Элликдир юзнинг ярми
Сoчи тўсиб җўйибди
Кўринмaс юзининг ярми.
3. Җaтoр мaни деб, бир мaвзу aсoсидa җурилгaн мaнилaргa aйтилaди. Бу хил мaнилaр тўй
мaнилaри, шaҩaр мaнилaри вa шу кaби бир җaнчa турлaргa бўлинaди:
Ay doğar batar şimdi
Işığı tutar şimdi
Yarimin kőlesiyim
Dilerse satar şimdi.
Тaржимaси:
Oй тўлaр бoтaр энди
Нурлaри кетaр энди
Мен ѐримнинг җулимaн

79

Истaсa сoтaр энди.

4. Җaршиликли мaнилaр ўзбек хaлҗ җўшиҗлaридaги лaпaрлaргa ўхшaйди, яъни тaрaфмa тaрaф

җиз йигитлaрнинг oшиҗoнa aйтишувлaридир. Җaршиликли мaнилaр икки киши ўртaсидa,

тўйлaрдa келин вa куѐв тoмoн җудaлaр, җaйнoнa вa келин, oнa вa ўғли, дaлaдa ишлaѐтгaн aѐллaр

билaн йўлoвчилaр ўртaсидa ҩaм бўлиши мумкин. Җaршиликли мaнилaрнинг энг гўзaл

нaмунaлaри йигит вa җиз тoмoнидaн сaвoл-жaвoб тaрзидa aйтилгaнидир. Мaсaлaн:

Yığıt: Kız:

Adilem sen naçarsın Ağam derim naçarım

Inci mercan saçarsın Ince mercan saçarım

Dünya deniz olunca Dünya deniz olunca

Gülüm nereye kaçarsın Ben kuş olur uçarım

Тaржимaси:

Aдилaм сен нoчoрсaн, Oғaм деймaн нoчoрмaн,

Дуру мaржoн сoчaрсaн, Дуру мaржoн сoчaрмaн.

Дунѐ денгиз бўлсa гaр Дунѐ денгиз бўлсa гaр,

Гулим җaйгa җoчaрсaн. Мен җуш бўлиб учaрмaн.

Турк хaлҗ җўшиҗлaрининг энг кенг тaрҗaлгaн жaнри ҩисoблaнмиш мaнилaр мaвзу

жиҩaтидaн турмушнинг бaрчa жиҩaтлaрини җaмрaб oлaди. Ҩaѐтдa сoдир бўлaдигaн кўнгилли вa

кўнгилсиз вoҗеaлaр, мaҗсaд йўлидaги курaшдa юз бергaн җийинчиликлaр, ғaм-aндуҩ ѐки шoду
хуррaмликлaр ўзигa хoс бир йўсиндa aкс эттирилaди, ўзaрo мунoсaбaт кaби тушунчaлaр ҩaм ўз

ифoдaсини тoпaди.

Манилaрнинг бaдиияти бoй вa рaнг-бaрaнгдир. Улaрдa турли бaдиий-тaсвирий
вoситaлaр, ифoдa усуллaри, турғун рaмзлaр, гўзaл тaшбеҩлaр серoб.

Шиддат билан тараҗҗий этаѐтган замонда мамлакатимизни туркий ва бошҗа давлатлар

билан алоҗаларини ҩар томонлама мустаҩкамлаш, моддий ва маданий меросимизни дунѐга

танитиш, җардош ва бошҗа халҗлар маданий меросини ўз тилимизга таржима җилиш бугуннинг

энг муҩим масалаларидан биридир.

Ўзбек ва турк халҗ җўшиҗларини ўрганиш асносида улардаги фарҗли ва ўхшаш

жиҩатларни аниҗлаш, бу икки тарихан муштарак халҗ ўртасидаги адабий алоҗаларни

мустаҩкамлаш йўлида олиб бораѐтган изланишларимиз денгиздан бир томчидир.

Фойдаланилган адабиѐтлар рўйхати:
1. А.Алимбеков. Турк халҗ адабиѐти.ТШИ.1999.

2. Abdurahman Güzel.,Ali Torun. Türk Halk edebiyatı el kitabi.Ankara,

Aksay yayim.2002.
3. Boratov P.N. Halk Edebiyatı Dersleri. Istanbul.2000.

4. I.Kunos. Turk Halk Edebiyati.Ankara, 2001.
5. Mehmet Kerimoğlu. En güzel maniler.Istanbul.1995.

Abstract

The article deals with the contents of one the most widely spread forms of the mani in anonym
tуurkish literature. The article is addressed, to all who are interested in the issues of folklore.

Keywords: mani, hijo, tyrkish, song.

80

ӘР СӚЗДІҢ ТАСАСЫНДА АСЫЛЫМ БАР

Закван Жандарбек Җұрманбекұлы, II курс магистранты
Ғылыми жетекшісі – ф.ғ.д Сатемирова.Д, Абай ат.ҖазҰПУ,

Алматы, Җазаҗстан
Иҽ, жалғанда небір тірі жандар бар, біраҗ кҿкірегі ҿлі, сол себепті ҿмірден ҿткен адам
секілді. Ғҧмырында аҗиҗатты ту еткен небір адамдар бар, жалғаннан кҿшсе де, кезінде кҿкірек
кҿзі ояу болған соң,ҽлі кҥнге тірі секілді. Соның бірі Жҥмекен.Басҗасын айтпағанда, бір ғана
«Менің Җазаҗстаным» арҗылы аҗынды мойындамасҗа амал жоҗ.
Ҽдебиет жолын таңдаған аҗындардың ҿмір жолы бір – біріне жаҗын
болғанымен,халыҗтың жҥрегінен орын алу кезеңі ҽр җилы келеді. Біреулері халыҗтың назарын
ҿзіне җарату ҥшін ҽдебиет ордасының алтын табалдырығын аттамай жатып «аҗындығымды
мойындандар» деп жҧлҗынып, дҥйім жҧртты ҿзіне җаратып айҗай салады. Енді біреулері
«жылпостыҗ, пысыҗайлыҗ» жолды таңдап алып, бойындағы тума талантын, атаҗ, маңсап, даңҗ
жолына айырбастап, җҧрбандыҗҗа шалады. Җҧлдыҗ санадан екі елі ажырамай, кҥнкҿрістің җамы
ҥшін, ҿзге ҧлттың ҿзі секілді «пысыҗайларын» жағалап, солардың шашбауын кҿтеріп, жоғарғы
җҧрмет пен атаҗҗа иеленеді. Таусылмайтын кездесулер мен бітпейтін жҥздесулер
ҧйымдастырады. Һҽм ашкҿздік жолмен, жер бетіндегі тҥрлі сый сыйяпаттардың бҽрін
иеленседе, җомағайланып, тойымсыздыҗ жолмен, ҿзі шыҗҗан тегі мен ҧлтын тҿмен санап,ҿзін
солардан биік җояды.
«Ҧлттан іргесін аулаҗ салу арҗылы Җҧдайдан безген ол бейбаҗтар» (Ф.Достоевский) ҿз
туған тіліне тҽккҽпарлана җарап, ҿз халҗын ғасырлар бойы шынжырмен матап ҧстаған ҿзге ҧлт
ҿкілдерінің тіліне оң жаҗ бҥйрегі бҧрып, тіпті ҿз туған тарихына җарсы шығып, бҥйректен сираҗ
шығарады. Абай атамыз айтпаҗшы «Аҗылға сҽуле җонбаған соң, хайуанша жҥріп кҥнелтеді»[1].
Міне осы бір екі топҗа ҧҗсамайтын, ҽдебиет сахнасында ҥшінші топ бар. Ҧлы М.Ҽуезов
сҿзімен айтҗанда «жыл келгендей жаңалыҗ сездіре келген» Т. Молдағалиев, М. Маҗатаев, Җ.
Мырзалиев, С. Жиенбаев, Т. Айбергенов, М.Шаханов жҽне Ж. Нҽжімеденов. Ҽр аҗынның сезімі
ҿз алдына дара, жеке - жеке.
Ж. Нҽжмиденов алпысыншы жылдардын бас кезінен бастап, ғҧмырының соңғы сҽтіне
дейін җалам тербеген лирик аҗын. Бҥгінгі поэзияға ҿзгеше җаламгерлік мҽнер мен сан тҥрлі
жаңалыҗтар еңгізді. Ҿз заманының ағиыҗтарымен маҗсаттары бір арнада тоғысып, җазаҗ
поэзиясының мағынасын тҥрлендіріп, толағай табыстарға жетуіне мол ҥлес җосты.
Аҗын, пенде ғҧмырын ҥш аҗ кҥнге балап, ҥш кезеңмен саралаған. Адам болып ҿмірге келуің,
жан махаббатын кешуін, демек бҥкіл ҿміріңнің игілік-ізгілігі жҽне соңыңнан җалдырар ізің,
ҧрпаҗтар жадында җалар мҽңгілік сапарың. Ҿзің ҿмірден кҿшкенде, артыңнан җалдырған
ғибратты істерің болмаса, Абайша айтҗанда «Ҿзің ҥшін еңбек җылсаң, ҿзі ҥшін оттаған
хайуанның бірі боласың» [2] демекші барлыҗ кешкен ғҧмырың да баянсыз болмаҗ. Жоғарыда
аталған осы ҥш негізді де Жҥмекен кемеліне жеткізіп орындады деуге толыҗ негіз бар. Себебі
җамшының сабындай җысҗа ғана ғҧмырында, сексен жасар җария жете алмаған биік белестерді
бағындырып, ҧрпағының бойына җазаҗ халҗының ҧлттыҗ характерінің җандай болу керектігін
айҗын кҿрсетіп кетті.
Француз жазушысы Ромен Ролланның «Ҿнердің бірінші заңы: егер айтатының болмаса,
аузыңды ашпа. Егер айтатының болса, адалын айт, алдама» дегені бар. Н.Нҽжімеденов –
жиырмасыншы ғасырдағы Алаш зиялыларынан кейінгі интеллектуалды аҗын. «Ҽр сҿздің
тасасында асылым бар» деп жырлады да, аҗиҗатын аҗтарды, ҽділін айшыҗтады.
Ӛйтпесе,
Тӛбелердің кӛңілі үшін,
Ғасырлыҗ,
Кейде шыңның асҗаҗтығын жасырдыҗ.
Жапалаҗтың шыҗҗаны үшін
тасҗа ырғып,

81

Таҗҗа сүйеп отырғыздыҗ
«таҗсыр» ғып.
Ал, кей күні җыран җұстың җанатын
Җиып алып бір байғызға жапсырдыҗ, –[3]
Осы поэзиясы арҗылы, аҗын ҿзге җазаҗты кҿргісі келетін секілді.Ҿкінішке орай
тҧлпардан есек озған заманда, тҿбелердің кҿңілі ҥшің есер мен езді таҗҗа отырғыздыҗ. Осындай
жағымпаздыҗ җасиет кешегі ҿткен бабалармыздың бойында болған ба? ҽрине жоҗ, билер
җашанда тҿрелігін айтып, жыраулар аҗиҗатын жырлаған. Кҿзге кҿргісіз осындай җасиетсіз
мінезді Жҥмекен поэзиясына җосып, ҧрпаҗты, ҧлттыҗ мінезімізге сай емес жағымсыз җасиеттен
аулаҗ болуымызға шаҗырады.
Аҗын мына ию-җию дҥниедегі адамдардың шындыҗ пен жалғанды ажыратуына
кҿмектесуді ҿзінің ең басты азаматтыҗ парызы деп тҥсінеді. Бір ҿлеңінде:
Җиянатын тонна болсын ӛлшемей,
Җайырымын грамдайтын тірлік бұл – дей тҧра:
Жамандыҗты жасайды екен жамандар,
Жаҗсылар тек тартады екен азабын – дейді.
Шындыҗты айтпай,аҗиҗатына жете алмайсың. Жҧмекен Сабырҧлының
шығармашылығындағы философиялыҗ тереңдік пен азаматтыҗ ар мен мінез осыны тҥсіндіреді.
Дҥниенің де, ҿнердің де нысанасы тек шындыҗты тілейтін жан, бҧлардың жауы кҿзбояушылыҗ
деп біледі. Оны ҽр поэзиясынан җарап отырып тҥсінуге болады.
Халыҗ атынан ту кӛтерген не тірлік,
Сол халыҗҗа җиянат җып отырып, - деп жан айҗайын білдіреді. Бҧл – Жҥмекеннің
азаматтыҗ җасиеттілігі. Халыҗ атынан ту кҿтеріп, кҿзбояушылыҗпен, елім жерім дейтің екі
жҥзділерге җаратып айтады. Ертеден атам җазаҗ «іштен шыҗҗан жау жаман» деп тегін айтпаса
керек. Олай дейтінім кҿп халыҗ арасында кім дос кім дҧшпан екенін ажырата алмайтын
жағдайға жеттік бҥгінде. Жҥмекен бҥгінгі заманда ҿмір сҥрседе осы позициясынан
тайынбайтын еді. Сол ҥшінде оны ҧлт аҗыны,аҗиҗат аҗыны деп айтуымызға толыҗ негіз бар.
Жҧмекен – хакім Абайдың «Адамзаттың бҽрін сҥй бауырым деп» кҿзҗарасын ҧстанған
гуманист аҗын. Аҗын ҽлеуметтік-философиялыҗ сарынды шығармаларында Жер
планетасындағы барлыҗ мемлекеттерге, халыҗтарға ортаҗ баянды бейбітшілік, татулыҗ, достыҗ,
ауызбіршілік, береке ҧлағатын жырлайды.
Жердің шарын җұшаҗтасам,
Бір ғана
Җарым менің шаҗырым боп мындаған
Кетсе ұзарып
Саусаҗтарым бұл мыҗты
Сипап кӛріп мұхиттарды, җұрлыҗты,
Кӛшелерді, каналдарды
Аккардеон тіліндей ғып басҗанда
Ғажап бір күй шапшыр еді ау аспанға....[4] дейді. Бҧл да аҗын җиялының шексіз екенінің
кҿрінісі. Сондай аҗ Жҥмекен: адамзат җанша жерден шекара сызып, нҽсілге, ҧлтҗа бҿлінсекте,
бҽрібір тҥп җазығымыз бір, барлыҗ адамзатҗа ортаҗ белгілеріміздің бар екенін айтады. Жер
жҥзіндегі, дҥниеге келіп жатҗан сҽбилердің жылағаны бірдей,тіпті иттіңде җыңсылағаны кҥллі
ҽлемде бірдей дегенге саяды.
Жесір біткен бір аҗ тілде сыңсымаҗ,
Бір аҗ тілде күледі екен күн шуаҗ,
Ит те жүрғой біраҗ тілде җыңсылап?
Жылайтыны тәрізді күллі сәби бір тілде.
Адамзат Хауа анамыз бен Адам атадан таралғалы бері, ҿкінішке орай адам деген асыл
атымыз ғана җалды дейді аҗын. Себебі ҽуелде Алла тағала адамды жаратҗанда, бойымызға
берілген кҿп җасиеттен айрылып җалдыҗ дегені. Шыныменде солай. Ҧлтҗа бҿлініп, ҽр халыҗтың

82

ҿзіндік мҽдениеті болған жаҗсы ғой ҽрине, біраҗта шектен шығып, жауласып, соғыс ашып неге
керек? Байлыҗ ҥшін болса, сол байлыҗты бірдей еңденіп, ҽділ бҿліп алуға боладығой. Жоҗ,
ҽуелде адам болып жаратылғанда, бойымызда бірге жаратылған, тҽккҽпарлыҗ, сабырсыздыҗ,
ашкҿздік бар. Ҽйтпесе җытайсыңба, орыссыңба, французсың ба, айналып келгенде бҽріміз
адамбыз дейді аҗын. Барлыҗ адамзаттың мҧраты ҿмір, жауы ҿлім ғой. Ендеше Алла тағаланың
кең дҥниесін бҿлісе алмай не туыпты басымызға? Жер ананың байлығы бҽрімізге жетеді
емеспе?.. деп тоҗтайды аҗын.

Хауа- анадан бір туғандар әуелде
Әр ӛлкеге, әр елге
Бір- бірінен туы бӛтен, әні ӛңге
Ұрпаҗтар боп тарап кетті әлемге.
Адам деген атымыздың аты ғана җалды асыл,
Кімге керек җара нәсіл, аҗ нәсіл
Жапонның да аспанының Айы аппаҗ,
Негірдің де жапырағы жап- жасыл,
Ағылшынның бұлағы да кӛп - мӛлдір,
Машын-Шыңның бұлағы да мӛп-мӛлдір
Барлыҗ елдің бұталары басына,
Жасыл жасыл желек байлап кӛктем жүр.
Барлыҗ жерде аспан биік, күн җызыл,
Барлыҗ түннің күліп туар жұлдызы-
О,жасаған,жасаған
Бірін-бірі жылататын несі адам?
Бар халыҗтың тыңдап кӛрсең әуенін
Барлығының мұраты – ӛмір,
Жауы - ӛлім.....[5]
Ҧзаҗ толғанып келіп аҗын, адамзат арасын достыҗ җана аман саҗтап җалатынын жҽне
достыҗ ҥшін шекарасының ашыҗ екенін жазады. Бҥгінгі таңда ҽлемдер достастығы атты арнайы
ҧйым бар.Жылына аш жалаңаш жатҗан Африка елдеріне жҽне де җыспаҗ кҿріп отырған аз ҧлт
ҿкілдеріне җол ҧшын беруде. Жҽне де сондай ҧйымның болуына ҽлемдегі талай Жҥмекендердің
җосҗан ҥлесі зор. «Адамзаттың бҽрін сҥй бауырым деп» жырлаған Абайда, ізін жалғаушы
Жҥмекенде, болашаҗ ҧрпаҗҗа, ҿздерінің ісі арҗылы ҥлгі кҿрсетіп кеткені аҗиҗат. Бҥгінде
аҗындардың басым бҿлігі аҗиҗатты жырламаҗ тҥгілі, махаббат таҗырыбынан ҽрі аса алмай жҥр.
Қорытынды: Аҗын - белгілі бір ҧлттың ҧлы суреткеріне айналуы ҥшін, сол ҧлттың
җайғы җасіретін, мҧң мҧҗтажын кҿтере білуі керек. Җаншама теңеу мен мағынасы тереңде
жатҗан философиялыҗ ойларды җозғап, астарлап жеткізгенімен, поэзиясында ҧлттыҗ рух пен
ҧлттыҗ мҥде жатпаса, суреткер ҧлы аҗын бола алмайды. Ҽрине дара аҗын, суырып салма, тҿкпе
аҗын болуы мҥмкін. Ҿкінішке орай ол ҧлттың ҧлы аҗыны болып есептелмейді. Җамшының
сабындай җысҗа ғана ғҧмырында, аҗиҗаттың аҗ туын желбіретіп,сексен жасар җария бағындыра
алмаған биік шындарды Жҥмекен небҽрі 48 жасында бағындырды. Басҗа шығармасын айтпаған
кҥннің ҿзінде де бір ғана «Менің Җазаҗстаным» арҗылы Жҥмекенді кҥллі алты алаш таниды.
Осыдан кейін ҧлт аҗыны демей кҿріңіз. Ҽр алуан таҗырыпта җалам тербеген Жҥмекеннің айтар
ойын бір маҗалаға сидыру мҥмкін емес ҽрине, деседе азда болса «Ҽр сҿздің тасасында асылым
бар» деп жырлаған Жҥмекеннің поэзиясы җайталанбас,дара екені аҗиҗат.
Пайдаланылған әдебиеттер:
1. «Жҥректе җайрат болмаса» Абай поэзиясы
2. Абай Җҧнанбайҧлы 37-ші җара сҿз.
3. Жҥмекен Нҽжімеденов «Ҥш томдыҗ шығармалар жинағы» Җазығҧрт Алматы.2012.
4. Жҥмекен Нҽжімеденов «Ҥш томдыҗ шығармалар жинағы» Җазығҧрт Алматы.2012.
5. «Ҧрпағым саған айтам» Ҿлеңдер мен поэмалар. Алматы «Жазушы»1988жыл.

83

Abstract

Yes,there are living people in life,but souls is dead,so they are like dead people. There are some people

thinking the truth,honest,they souls is alive, so they are still alive. From them is Zhumeken. Not to
mention the others,through only one «My Kazakhstan»there is no approach to recognize the poet.

ЖАЗУШЫ ТӚЛЕН ӘБІКОВ ШЫҒАРМАЛАРЫНДАҒЫ ЕКІҦДАЙЛЫҚ
МӘСЕЛЕСІ

А.К. Ибраймова, ҖазҰлтҖызПУ магистранты,
Ғылыми жетекшісі – Адилбекова Л.М, ҖазҰлтҖызПУ проф.м.а.

Алматы, Җазаҗстан
Т. Ҽбдіков шығармашылығында екіҧдайлыҗ мҽселесі алғаш рет «Оң җол» ҽңгімесінде
кҿрініс тапты. Шығарманың негізгі кейіпкері Алманың бойында ҽлдебір мҥлгіген җҧпия
тылсым кҥштердің җаҗтығысын кҿреміз. Бір адамның бойындағы екі ҽлем, екі «мені» – екі
җолы ҿзара мҽмілеге келе алмай, бір-біріне жаулыҗ кҥй кешеді. Бір тҧлғаның бойында
тоҗайласҗан җарсы екі кҥштің, оң җолы мен сол җолының арпалысын суреттеу жазушыға ҿмір
җҧбылысындағы җарама-җайшылыҗты наҗтыраҗ, кҿркем суреттеуге мҥмкіндік берген.
Шығармада Алма арғы аталарының бірінде іске аспай җалған ҿзін-ҿзі ҿлтіру идеясының
җҧрбаны болады. Жҥзеге аспаған жаман ойдың айналып келіп жас җыздың бойында ояну
арҗылы җаламгер адамның ішкі ой ҽлеміндегі жауапкершілік мҽселесін җаузайды. Жазушы
концепциясында адам рухани кемелдікке жасаған ҽрбір ісімен ғана емес, ішкі ойының
тазалығымен де ҧмтылуы тиіс екендігін дҽлелдеуге тырысады.
«Оң җол» ҽңгімесіндегі Алма ішіндегі тартыстың терең себеп-салдары егжей-тегжейлі
баяндалып, жан-жаҗты ашылмаған кҥйі җалады. Жазушының «Парасат майданы» повесінде осы
идея жаңа җырынан кҿрінеді. Кез келген жамандыҗ алдымен адам санасында идея тҥрінде туып,
жҥзеге асады. Адамның ішкі ойының тазалығы, жаҗсылыҗтың жеңісіне, ізгілікке деген сенімі
шығармада басты рҿл атҗарады.
Тҧлғаның екіге жарылып, бір адамның ішіндегі ізгілік пен зҧлымдыҗ бастаулары ҿзара
ымыраға келе алмай, тартыстың жеке тҧлғаның ішіне тҥсуі ҽдебиетте бҧрыннан бар җҧбылыс.
Ҿткен мен келешектің арасындағы җас-җағым сҽтте толҗыған адамның эмоционалдыҗ кҿңіл-
кҥйі осы екі бастаудың біріне ерік беріп, соның нҽтижесінде тартыс туындайды. Лермонтовтың
шығармаларында кейіпкер екіге жарылып, бір жанның бойындағы екі пиғылдың җаҗтығысы
кездеседі. Достоевскийдің кейіпкерлері ҿз ішіндегі ойы бҿтен тҧлғамен айтысып, сҿз
таластырып, іштей егеске тҥседі. Тартыс ҧлғая келе шығарманың негізгі арҗауына айналады.
XX ғасыр басындағы М.Ҽуезов шығармаларынан да кейіпкерлердің екіҧдай кҥйін
байҗаймыз. Ол 1917 жылғы 5-җыркҥйекте «Адамдыҗ негізі – ҽйел» деген атпен «Сарыарҗа»
газетінде басылған тҧңғыш маҗаласында: «Адамда екі тҥрлі җылыҗтың жолы бар: бірі –
тіршіліктің җамы, бірі – адамшылыҗ жолы. Барша дҥниедегі пайда-маҗтан ҽуел басыма болса,
немесе туысҗаныма, ең болмаса аталасыма болса деп неғҧрлым ҿзіне җарай тартып талап җылу,
бҧл бір ғана тіршілік җамын кҿздеген хайуани салахият деп айтылады. Екінші, менен жаҗсылыҗ
тарап, адам баласына ҿлім келгенше пайдамды тигізсем екендеген жол. Бҧл – инсаният, яғни,
адамдыҗ жолы [1 – 5 б.]», - деп жазады.
Кейіпкерлердің екіге жарылу мҽселесі 70 жылдардан бастап җазіргі җазаҗ прозасында да
заңды жалғасын тапты. О.Бҿкейдің рухани сергелдеңге тҥскен, мазасыз, ҽлденені іздеумен
жҥретін сезімтал, җияли кейіпкерлері, сондай-аҗ Т.Ҽбдіктің «Оң җол», «Парасат майданы»
шығармаларындағы екіҧдай сезім кешкен «сырҗат» тҧлғалары хаҗында да осыны айтуға
болады.
Т.Ҽбдіковтің «Оң җол», «Аҗиҗат» шығармаларында модернизммен синтезге тҥскен,
трансформацияланған романтизмді кҿреміз. Модернизм белгілері – жазушының барынша ашыҗ
жҽне еркін тҥрде ҿзін-ҿзі ашуы, кҿркем тілді барынша жаңартуға, жаңаша тҥлетуге ҧмтылысы,

84

ҿзіне жаҗын наҗтылыҗтан гҿрі алыс тҧрған универсалды, мҽдени-тарихи дҥниеге назар
аударуы. Осы җасиеттерімен модернизм классикалыҗ реализмнен гҿрі романтизмге анағҧрлым
жаҗын тҧрады.«В модернизме, унаследовавшем от романтизма, художник страдает от
конфликта мира идеального и мира реального [2– 7]», - деп жазады Нагорная Н.А.

Җазіргі җазаҗ ҽдебиетінде барлыҗ кҿркемдік ҽдістердің танымдыҗ тҧрғылары җым-җиғаш
араласҗан. Кеше ғана бір зерттеу еңбектерінде «романтикалыҗ» деп аталаған шығармалар
бҥгінде җайтадан «постмодернистік ыңғайдағы туындылар» җатарында аталады. Модернизм
мҽдениет типі ретінде XX ғасырдың кҿркемдік процесіне зор ыҗпал етті. Ол рухани
җҧндылыҗтардың бҥкіл жҥйесіне ревизия жасады, җатып-семген тҥсініктер мен җалыптардан бас
тартып, кҿркемдік сананың жаңаруына җарҗынды импульс берді. Бҧл турасында
Н.П.Лейдерман: «Коллосальным завоеванием именно модернизма стало то, что романтически
отталкиваясь от эмпирической практики повседневного существования, он придал миру
человеческого духа статус самоценной высшей бытийственной реальности. Воздействие
модернизма на художественное развитие в XX веке широко и многосторонне, он привлекал
художников практически в течение всего столетия [3 - 15б.]», - деп жазады.

Т.Ҽбдіковтің екіҧдайылыҗ принципіне җҧрылған «Парасат майданы» шығармасы җазаҗ
прозасында бҧрын-соңды болмаған таҗырыбы мен сюжеттік желісінің сонылығымен
ерекшеленеді. Повесть стиліндегі кҿркемдік жаңалыҗ бірден кҿзге тҥседі. Оҗиға кейіпкердің
җҧпия сыры саҗталған кҥнделігі арҗылы баяндалады. Ҽлемдік ҽдебиет пен философияны
тереңінен зерделеген парасат-пайым, ҽлеуеметтік җайшылыҗтардың астарын тап басҗан ҿмірлік
тҽжірибе, ең бастысы, аса талантты суреткерлік җарым шығармадан айҗын аңғарылады.

Повесть кейіпкерінің наҗты аты жоҗ, тек жалпылама есіммен аталған. Шығармаға кіріспе
ретінде берілген автордың алғы сҿзі оҗырманның җызығушылығын оятады. Шығарма
композициясы да җызғылыҗты: кҥнделік пен кейіпкердің ҿзіне-ҿзі жазған хаттар формасында
ҿрбиді. Җым-җуыт сюжеттік желіні немесе ҧзын-сонар баяндауды кҿрмейміз, тартыс жеке
адамның басында ҿтеді. Жазушы оҗиғаны баяндауды кейіпкердің ҿзіне беріп, ол аҗталу тҥрінде
ҿз ҽрекетін ҿзі ҽшкерелейді. Шығармада бейнелеу тҽсілінің контраст, драматизм, ҽсірелеу
формалары жиі кездеседі.

Бҧл повесте де жазушы шығармашылығындағы негізгі таҗырып – рухани кемелдену
мҽселесі. Адамның рухани тҧрғыдан жаңа деңгейге кҿтерілуі, тазаруы, рухани кемелдікке жетуі
кҿне заманнан бері кҿптеген ойшылдарды толғандырып келген мҽселе. Тҽндік җажеттіліктерді
жеңу арҗылы жаңа рухани деңгейге кҿтерілу, ҽулиелік сипатҗа ие болу – кҿптеген діни-
философиялыҗ мектептердің кҿтерген ҿзекті таҗырыбы. Л.Н.Толстойдың кейінгі жазылған
шығармаларының барлығы дерлік осы мҽселеге арналған. Кҿркемдік концепциясы адамды
рухани жетілдіруге бағытталған «Сергий ҽкей», «Крейцер сонатасы», «Шайтан», т.б.
туындылары кейіпкердің ҿз нҽпсісімен, іштегі шайтанымен арпалысҗан тартысына җҧрылған.

«Жҥректің кҿзі ашылса,
Хаҗтыҗтың тҥсер сҽулесі.
Іштегі кірді җашырса,
Адамның хикмет кеудесі», - деп жырлаған Абайдың ҿлеңдерінде де рухани жетілу,
жҥректің тҥбіне терең бойлап, ҿз бойыңдағы мініңмен кҥресу мҽселесі жан-жаҗты
пайымдалған.
«Парасат майданы» повесі – жазушының дҥниетанымдыҗ, эстетикалыҗ терең
ізденістерін айғаҗтайтын кҥрделі ойлы шығармасы. Автор назары, тҧжырымдамасы, шеберлігі
дҥние туралы җаламгердің эстетикалыҗ моделін җҧрайды.
Жазушы концепциясы бойынша, ол адамның ҿзіне-ҿзі ҥңіліп, ішкі ойы мен іс-ҽрекетін
тазарту, нҽпсісін тыю, осы кезге дейін җалыптасҗан адамгершілік җағидаттарын орындау.
Рухани кемел адам ҿз бойындағы мінімен кҥресте жеңіске жетуі тиіс. Ҿзіне ҿзі есеп беріп,
іштегі жаман ойларымен, ҽдет-җылыҗтарымен, бойындағы кемшілікерімен кҥресуі керек.
Адамдардың барлығы жауды сырттан іздейді, солармен жаға жыртысып, кектеніп ҿмірін
ҿткізеді. Шын мҽнінде, ҽр адамның жауы ҿз ішінде отыр, тек рухани кемелдікке ҧмтылған адам

85

ғана сол іштегі дҧшпанды тап басып танып, сонымен ашыҗ айҗасҗа шыға алады. Ҿз «меніне»,
ҿз бойындағы зҧлымдыҗ бастауларына җарсы парасат майданын ашады. Повестің кҿтерген
рухани-ҽлеуметтік жҥгі осындай.

Җаламгер рухани кемелділік мҽселесін адам бостандығымен тығыз байланыстырады.
Шын бостандыҗҗа рухани кемелдену арҗылы ғана җол жеткізуге болатынын ескертеді.
Шығармада адам бостандығы туралы кереғар екі кҿзҗарастың җаҗтығысын кҿреміз. Бейтаныс
җҧрбы адам санасына рухани шексіз бостандыҗ, аҗыл мен ойдың азаттығы керек, адам
баҗытына кедергі келтіретін ескі ҧғымдардан арылу җажет деп есептейді. Кҥнделік иесінің
пікірінше, ойыңа не келсе, соны істеу, җалыптасҗан белгілі бір җағидаға бағынбау бостандыҗ
емес. Бостандыҗ адамның ҿзінің ішінде, санасында. Ол – ар-ҧятыңның тазалығын саҗтау. Аҗыл-
ойды ауыздыҗтап, ойыңа не келсе, соны істесең, ібілістің жетегінде кетесің де, азғындыҗтың,
рухани кҥйреудің җҧрбаны боласың.

«Болмасаң да ҧҗсап бағуды» діттейтін рухани кемелділікке ҧмтылыстың ҿзі – рухани
ерлік. «Ҿз мінің мен җателігіңді» мойындаудан җорыҗпау, ҿзгеге җаталдыҗ емес (одан оңай не
бар), ҿзіңе җаталдыҗ кҿрсете білу, ҿзіңді жазалай білу, җысҗасы, ең алдымен ҿзіңді жеңе білу –
мҧның бҽрі ерлікке жатпай ма?» - деп толғанады Кҥнделік иесі.

Жазушы җоғамдағы рухани дерттердің җалыпты җҧбылысҗа айналғанына алаңдайды.
Автор тҧжырымдамасында, рухани дерттің жанында дене дерті тҥк емес. Дене дертінің зияны
тек адамның ҿзіне ғана тиеді, ал рухани дерттің кеселінен тҧтастай җоғам зардап шегеді. Бҥгінгі
ҽлеуметтік мінез-җҧлыҗ: ҿзінен басҗаның бҽрін иттің етінен жек кҿретін ҿлермен ҿзімшілдік,
жексҧрын маҗтаншаҗтыҗ, жаны ашымас җатігездік, мейірімсіздік, іштарлыҗ – патология емес
пе? [4 – 182 б.]» - деген жолдардан тек автордың ҿзін ғана емес, бҥкіл адамзат баласын
толғандырған сауалдардың жатҗанын аңғарамыз. Шығармадан бҽріміз кҥнделікті кҿріп,
араласып жҥрген жандардың арасында сырттай жҧртҗа сыйлы, беделді кісі кҿріне жҥріп,
җылмысҗа толы тағы бір жасырын ҿмір кешкен, екіҧдай тҧлғалардың да тіршілігін аңғарамыз.

Кҥнделік иесі де романтик Мағжанның «Сҧм абаҗты ғой саналыға» деген жыр жолын
ҿзіне серік етеді. Арсыздыҗ пен ҽділетсіздікке, ҿтірікке еті ҥйрену, соны дағдыға айналдыру –
җауіпті җҧбылыс. Жалған дҥниеде җаншама пенделер осы кепті киіп, оған мойынсҧнды. Җоғамда
болып жатҗан рухани кҥйреудің нышандары соған кҿндігіп, еті ҿліп кеткен жандарға ҽсер
етпеуі де мҥмкін.

Повесть кейіпкері жалпы адамзаттыҗ җҧндылыҗтарды ойлап, адамзат тағдырының
келешегі туралы толғанады. Бҥкіл ҽлемнің рухани тҧрғыдан жетілуін, кемелденуін тілейді.
Адам ғҧмырының мҽңгі еместігін, материалдыҗ дҥниенің ҿткіншілігін мойындай отырып,
кейіпкер рухани дҥниенің, «парасат биігінің, тіршіліктің мҽніне айналған ҽулие җасиеттердің»
жоғалып кету мҥмкіндігіне сенбейді.

Т.Ҽбдіковтың шығармасында ҿмірдің ҿзінде тамыр тартып жатҗан мҽңгілік трагедиялыҗ
җайшылыҗтарды бейнелеу тҽсілі болған романтикалыҗ контраст поэтикасы сҥбелі орын алған.
Повесть кейіпкерінің бір басында екі дауыс, екі адам бҧғып отыр: ол Кҥнделік иесі мен
Бейтаныс җҧрбы. Жаны таза, рухани кемел Кҥнделік иесі ҽділдікті, адамгершілікті,
имандылыҗты жаҗтайды, жаҗсылыҗҗа сенеді, адамдардың рухани азуына наразы. Ал Бейтаныс
җҧрбы ҿмірде ізгілік пен жамандыҗта җарсы җоймай, жамандыҗтың да җажетке жарайтын тҧсы
бар деген җағиданы ҧстанады. Ҿз ҿзімен айтысҗа тҥскен кейіпкердің адамзаттың рухани даму
бағдары туралы толғамдары ой тереңдігімен, логикасының мыҗтылығымен ерекшеленеді.
Повесте сюжет негізгі җызмет атҗармайды, негізгі конфликт адам болмысының җиын да кҥрделі
рухани мҽселелерін шешуге талпынған кейіпкердің ішкі коллизиясында дамиды. Шығармадағы
ерекшелік – тартыстың адам мен басҗа адамдардың җарым-җатынасына җҧрылмай, екіге
жарылған, содан жапа шеккен жеке бір тҧлғаның санасында дамуы.

Кейіпкердің зҧлымдыҗты жырлаған француз аҗыны Шарль Бодлердің «Зҧлымдыҗ
гҥлдерін» җҧныға оҗуында сыр бар. Ш.Бодлер ҿмір сҥрген кезеңде ҽдебиетте романтикалыҗ
поэтикалыҗ идея ҥстемдік етті. Оның басты ерекшелігі – екіҧдайылыҗ, антитеза, мҧрат (идеал)
пен болмыс арасындағы җарама-җайшылыҗ еді. Ш.Бодлер Ҧлы ҧҗсастыҗтар заңына жаңа

86

мазмҧн берді. Оның негізгі кҿркемдік тҽсілі антитеза емес, җарама-җарсылыҗтарды ҿзара
теңгеру, ҧҗсастыру, сабаҗтастыру болатын. Бодлер ҥшін жамандыҗ дегеніміз жаҗсылыҗ жҽне
керісінше, ҿмір дегеніміз ҿлім жҽне керісінше, ізгілік дегеніміз зҧлымдыҗ жҽне керісінше,
тазалыҗ дегеніміз кҥнҽһарлыҗ жҽне керісінше – яғни, шын мҽнінде «тҿменде не тҧрса, ол
жоғарыдағыға ҧҗсас [5 – 285 б.]».

Шығармада җазіргі җоғамдағы жаҗсы мен жаман деген ҧғымдардың араласып кеткені мен
адамгершілік заңына җайшы келетін келеңсіз җҧбылыстар туралы батыл ой айтылады. Осынау
җасіретті шындыҗты елден ерте ҧғынған, ҿзіне кҥрес жариялаған бір адам шығып еді, ол да –
ауру, җоғам ҥшін жынды, жарты ес. Повесте кейіпкердің есінен адасуы философиялыҗ сипатҗа
ие. Жеке адамның басындағы җайшылыҗ арҗылы җоғамның рухани ҿміріндегі җайшылыҗтардың
шынайы болмысы бейнеленеді. Жазушы ҿз шығармасына бітіспес җайшылыҗ кҿзі - аҗ пен
җараның, жаҗсылыҗ пен жамандыҗтың, ҽзгілік пен зҧлымдыҗтың, жалған мен аҗиҗаттың, ҥміт
пен кҥдіктің, ҿмір мен ҿлімнің арасындағы мҽңгілік майданды, текетіресті темірҗазыҗ еткен.
Шығарма кейіпкерінің бойындағы екіҧдайылыҗ – бҥгінгі идеалынан айрылып, жар жағалаған
җоғамның да җайшылыҗ кҿзі.

Адам бойындағы тылсым арпалыстар адаам психикасындағы ҧшы-җиырсыз ғажайыптар,
адамгершілік, адалдыҗ секілді тамаша җасиеттер мен пендешілік, арамзалыҗ сияҗты алпаууыт
кҥштер майданы- Тҿлен Ҽбдіков шығармаларының негізгі сарыны. Җаламгердің җай
туындысында болсын эстетикалыҗ кемелдікке, ҽлеуметтік тереңдікке ҧмтылысын байҗаймыз.
Җаламгер ҿзіне парасат майданын ашҗан кейіпкерінің тағдыры арҗылы адамдарды даойлануға
шаҗырады, рухани тоҗыраудан, җоғамдағы имансыздыҗ, рухани жҧтаңдыҗ кеселдерінен
саҗтандырады. Повесть бір кейіпкердің ішкі ҽлемін таныту арҗылы ҽркімнің ҿзін-ҿзі тануына
жаңа серпін береді. Ҽдеби шығарманың негізгі маҗсаты да адамның ҿзін-ҿзі танып, ҿзін-ҿзі
рухани жетілдіруіне ыҗпал ету.
Пайдаланылған әдебиеттер тізімі:
1. Ҽуезов М. Адамдыҗ негізі – айел // Сарыарҗа. – 1917, - 5 җыркҥйек.
2. Нагорная Н.А. Сновидения в постмодернисткой прозе//Русская речь. – 2003: №3. – 14 б.
3. Лейдерман Н.Л., Липовецкий М.Н. Русская литература ХХ века (1950-1900): 2 т. – М.:
Академия, 2008.
4. Ҽбдіков Т. Повестер мен ҽңгімелер. – Алматы: Жазушы, - 2004. – 320 б.
5. Луков В. История литературы. Зарубежная литература до истоков наших дней. – М.:
Академия, 2008. – 350 б.

Abstract

T.Abdikov is a well-known folk writer, who has made a great contribution to development of the

Kazakh literature, has confirmed the truth and rejoiced to every step in his life. We can take any of his
works and notice writer‟s bravery inherent to the real hero, sensivity inherent to the real writer.The

writer wanted to show philosophy of in the work and at the beginning of the composition tried to guide

to the reader's thoughts.

Keywords: value, spiritual world, national knowledge, friendship, soul, time, space.

НОВОСТИ КАК ИНСТРУМЕНТ ФОРМИРОВАНИЯ ОБЩЕСТВЕННОГО
СОЗНАНИЯ

Кашкенова А.Ш., магистрант 2 курса,
Научный руководитель – Женис Мананбаев, профессор, к.ист.н.
Павлодарский государственный университет им. С.Торайгырова,

Павлодар, Казахстан.
В современном мире новость с опозданием более чем на день, даже на час или минуту -
уже устаревшая информация. Появление Интернета позволило массовой коммуникации выйти
на новый уровень - высокоскоростной, низкозатратный, интерактивный, мультимедийный,

87

создало новые способы передачи данных. Более того, став одним из составляющих СМИ,
интернет оказал влияние не только на деятельность каждого из ее элементов, но и на
деятельность общества в целом. Новости стали настоящим инструментом формирования
общественного сознания.

Они заняли важное место в жизни человека. Интернет стал мощнейшей медиасредой. Он
превратился в неотъемлемую часть современной культуры,действенным инструментом
формирования общественного сознания.

Изначально Интернет представлял собой способ передачи текстовой информации. Из-
за этого печатные периодические издания: газеты, журналы и информационные агентства
столкнулись с его влиянием первее, чем радиовещание и телевидение. Электронные СМИ
начинались с простого копирования информации в Сети. Так, в 1993 году появилась точная
копия газеты Washington Post. СМИ в Сети, помимо традиционных, обладали новыми, ранее не
свойственными другим видам СМИ возможностями коммуникации. Формы коммуникации в
Интернете совмещали внутри себя гипертекстуальность, мультимедийность,
интертекстуальность, интерактивность. Таким образом, информационное пространство
претерпела существенные изменения

Важность нашей статьи темы вызвана резким развитием интернет-технологий, которые
затрагивают все сферы жизнедеятельности человека, изменяют и преобразуют традиционные
СМИ.

По определению Я.Н.Засурского, «информационные агентства – специализированные
информационные предприятия (организации, службы, центры), обслуживающие СМИ. Их
основная функция – снабжать оперативной политической, экономической, социальной,
культурной информацией редакции газет, журналов, телевидения, радиовещания, а также
другие учреждения, организации, частных лиц, являющихся подписчиками на их продукцию».

Информационное онлайн-агентство – структура по хранению информации,
предоставляющая различным объектам целый ряд информационных, справочных,
рекреативных и других услуг, а также обладающая различными направлениями деятельности.

Информационные агентства могут охватывать весьма обширный спектр услуг по сбору,
созданию, предоставлению и обработке информации. Виды и сфера предоставляемых услуг
зачастую определяются размерами агентства (количество корреспондентов, редакций,
представительств) и политикой руководства. Чаще всего агентство состоит из сети редакций и
корреспондентов по стране и за рубежом. Редакции могут работать как независимо,
предоставляя свои услуги на местах, так и под руководством главной редакции, где собирается
информация для более широкого круга потребителей. Информация распространяется как
посредством собственных структур (сайт, периодические издания, телевизионный канал и т. д.),
так и при помощи партнеров. В структуру агентства могут входить фотостудии, архивы, отделы
по созданию веб и аудиовизуальной продукции, аналитические отделы, PR-отделы и т. д.,
услугами которых также могут пользоваться клиенты информационного агентства.

Классификация интернет-СМИ наряду с печатными и электронными уже может
считаться традиционной. Однако информационные интернет-агентства как новый тип,
входящий в структуру интернет-СМИ, в отечественной науке пока не были классифицированы.
Информационные агентства одновременно с выходом в Интернет и началом работы с массовой
аудиторией сложились в сложную многофункциональную систему, удовлетворяющую
потребности различных групп общества. Пользуясь наиболее распространенными критериями,
нам представляется возможность составить классификацию сетевых информационных агентств
с использованием различных признаков деления. Основные группы информационных агентств
по форме функционирования делятся на - интернет-представительства традиционных
информационных агентств, собственно информационные интернет-агентства.

По типу учредителя – государственные, негосударственные. Частные в свою очередь
делятся на: частные, принадлежащие коммерческим объединениям; принадлежащие

88

некоммерческим и общественным организациям; принадлежащие частным лицам; частные,

учредителем которых являются СМИ (чаще всего коллективы редакций). Последняя подгруппа

классифицируется на информационные агентства, основанные на базе периодических печатных

изданий, радиостанций, телекомпаний и других СМИ.

По целевому назначению – информационные, информационно-аналитические,

культурно-просветительские, рекреативные.

По характеру аудитории с учетом принадлежности к социальной группе -

информационные агентства для территориальных общностей, для этнических общностей

(наций, народностей), для конфессиональных групп, для профессиональных групп, для

возрастных групп, для массовых групп, для малых групп.

По распространению и масштабу деятельности – международные, национальные,

региональные и местные.

По содержательно-тематической направленности – общие (универсальные) и

специализированные.

По наличию филиальной сети – сетевые и локальные информационные агентства.

По характеру основной информации – текстовые, фотографические, мультимедийные.

По форме доступа к информации - открытые, закрытые (платные), смешанные.

Расскажу подробнее на основных характеристиках системы интернет-агентств:

целостности, взаимозависимости системы и среды, функциях, компонентах и структуре.

Состоящая из ряда компонентов и массы элементов система информационных агентств,

как и любая другая система, является целостной. Информационные агентства отличаются по

множеству признаков: территории информационного охвата и аудитории, объему информации

и общественной значимости, роли в информационном потоке, качеству готовых продуктов и

оперативности, однако в то же время они построены на единых принципах, в их основе лежит

единая цель – удовлетворение информационных потребностей отдельной личности,

определенной группы людей, СМИ и общества в целом. Для реализации этой цели система

агентств выполняет ряд единых задач: объективное и максимально полное отражение всего

разнообразия жизни общества; консолидация и коммуникации общества; реализация всех

функций средств массовой информации через интернет-канал.

Как и любая система, система интернет-агентств имеет внутренние взаимосвязи между

компонентами и связана с внешней средой, ее условиями, в которых она существует и от

которых зависит.

Возникновение интернет-агентств в Сети и, в конечном счете, формирование их

системы, повлияли политические, экономические, идеологические, материально-технические и

другие условия. Так, экономическая среда, в которой проходило становление системы агентств

в Интернете, связана со становлением рыночных отношений в стране. Важными являются и

материально-технические условия системы. Являясь средством массовой информации,

функционирующим в Интернете, информационные онлайн-агентства целиком зависят от

уровня компьютеризации и интернетизации населения.

К крупным информационным интернет-агенствам Казахстана можно отнести

Казинформ - ведущее государственное информационное агентство, первое в Казахстане

получившее статус международного уровня.

Посредством Казинформа передается официальная информация о деятельности Администрации

Президента, Парламента, Правительства, региональных органов власти, национальных

финансовых и промышленных структур.

Новостные материалы Агентства транслируются на казахском, русском, английском и

китайском языках. Также используется латинская графика и арабская вязь для передачи

новостей на казахском языке соотечественникам, проживающим за

рубежом.Центральный офис Агентства располагается в столице Казахстана Астане, в

финансовом и культурном центре страны в Алматы действует его филиал - корреспондентское

бюро.

89

Казинформ обладает корреспондентской сетью, не имеющей аналогов среди отечественных

информационных Агентств. Сегодня в рейтинге среди казахстанских новостных интернет-

ресурсов Казинформ входит в топ-10. Коллектив Казинформа - это известные журналисты,

лауреаты премии Президента Республики Казахстан, победители международных и

региональных конкурсов, обладатели почетных званий и наград.

Интерфакс-Казахстан – компания в структуре международной информационной группы Interfax

Information Services - работает на рынке политической и экономической информации

Казахстана с октября 1996 года.

В числе клиентов агентства - государственные организации и структуры, ведущие

средства массовой информации, крупнейшие корпорации, национальные компании, банковские

и финансовые институты, посольства и представительства зарубежных государств и

международных организаций. По каналам агентства "Интерфакс" информационные сообщения

из Казахстана рассылаются подписчикам во всем мире.

Pressclub.kz - первый негосударственный пресс-клуб независимого Казахстана. Он был

основан в сентябре 1994 года в рамках проекта освещения процесса приватизации и развития

рыночной экономики Американского Агентства по Международному Развитию. После

окончания этого проекта, Казахстанский Пресс-клуб стал самостоятельной общественной

организацией с большим спектром услуг.

Развитие информационного общества в контексте происходящих в современном мире

процессов глобализации и диверсификации, сопровождаемое внедрением новейших

коммуникационных технологий, напрямую связано с функционированием средств массовой

информации. Взаимосвязь технологических тенденций и развития СМИ наглядно

прослеживается на примере функционирования информационных агентств, непрерывно

проводящих мониторинг индустриальных новшеств и научных достижений, с целью

мгновенной адаптации их к своей практической деятельности, что позволяет лидировать среди

конкурентов в оперативности.

С зарождением и развитием цифровых технологий, спутниковой связи, слиянием

компьютерных и коммуникационных технологий и, что важнее всего, появлением Интернета,

информационным агентствам вновь пришлось пересмотреть существовавшую организацию и

режим работы, подтверждая тем самым статус динамично развивающихся средств массовой

информации. При появлении новых коммуникационных каналов расширялся и охват

аудитории, росло количество клиентов и подписчиков агентств, менялись функциональные

особенности, возможности и характер предоставляемых услуг.

С начала 1990-х годов информационные агентства активно используют Интернет не

только для сбора и распространения информации, а как основную площадку для деятельности,

медиасреду. Появляются собственно интернет-агентства.

Интернет-издание – это веб-сайт, выполняющий функцию средства массовой

информации в сети Интернет. Как и печатные издания, интернет-издания руководствуются

принципами журналистики. Традиционные печатные и эфирные СМИ имеют свои

интернет-страницы, иногда полностью повторяющие содержание выпусков, иногда

содержащие только анонсы статей и тексты прошлых номеров, иногда имеющие

дополнительный контент. Помимо этого существуют интернет-радио и интернет-телевидение.

По жанрам интернет-издания не отличаются от традиционных – есть новостные сайты,

литературные, научно-популярные, детские, женские и т. п. Однако, если офлайновые издания

выпускаются периодически (раз в день, неделю, месяц), то интернет-издания независимо от

жанра обновляются по мере появления нового материала.

Для подсчета медиа охвата в случае с интернет-изданиями используются специальные

методики. Чтобы оценить, сколько посетителей увидели определенный текстовый материал,

используются различные,научно доказанные способы, а также их комбинации.

90

Целесообразно использовать все преимущества, которые даѐт электронный формат.

Это не только мультимедиа компоненты, которые могут быть и в настоящее время

использованы в материалах, но и «оболочка», окружение издания.

Кроме номеров журналов, должен вестись индекс авторов, индекс рубрик.

Электронный журнал должен быть снабжен системой поиска..

Особое место занимает новостной сайт – веб-сайт, частный случай интернет-издания,

специализирующийся на размещении новостей в Интернете.

Современные новостные сайты могут принадлежать СМИ, основная деятельность

которых находится вне бизнеса в Интернете, или представлять собой самостоятельные

интернет-проекты, не связанные с другим бизнесом. Они могут ориентироваться или на

читателей отдельной страны или же на более широкий круг читателей. Некоторые сайты могут

находиться как на полной, так и на частичной государственной основе, в качестве их основы

выступают государственные информационно-аналитические агентства. Многие новостные

сайты широко используют технологии экспорта новостей, позволяя другим сайтам

использовать свои новостные ленты. Новостные сайты можно

разделить по способу формирования новостной ленты на автонаполняемые (сбором новостей в

ленту занимается программа или скрипт, как правило, посредством отслеживания лент RSS),

наполняемые модераторами и наполняемые пользователями (News2 и другие сайты на

технологии Веб 2.0). При этом возможны комбинации – например, когда пользователь

добавляет статью, а на сайте она появляется лишь после одобрения/редактирования

модератором. А также по географическому признаку на общегосударственные и региональные.

Abstract
The purpose of the study - using the most common criteria to compile a classification of
network news agencies using various signs of division. The importance of our topic article is caused
by the sharp development of Internet technologies that affect all spheres of human life, change and
transform traditional media.The scientific novelty of the work is to study all the advantages of the
electronic format.

СОЦИАЛЬНАЯ ОТВЕТСТВЕННОСТЬ ЖУРНАЛИСТА

Кашкенова А.Ш., магистрант 2 курса.

Научный руководитель – Женис Мананбаев, профессор, к. ист.н.
Павлодарский государственный университет им. С.Торайгырова,

Павлодар, Казахстан.
Творческая деятельность, в том числе и журналистская, характеризуется тем, что ее

результатом пользуются все члены общества. В журналистской деятельности находят
применение как привычные, рутинные формы труда, так оригинальные находки, уникальные

приемы. Без использования рутинных форм плодотворная деятельность невозможна. Но если
журналист прибегает только к рутинным приемам деятельности, он остается на уровне

пользователя, используя наработанные штампы. Известно, что отечественные исследователи
массовой коммуникации выделяют шесть моделей развития СМИ – модель независимой прессы

или свободного рынка идей; советская или социалистическая модель; модель социальной
ответственности; авторитарная модель; модель «развития»; модель демократического

представительства. Первая из них характеризуется тем, что распространение информации
должно быть открыто для индивидов или групп без предварительного разрешения или

лицензии. Критика правительства, официальных лиц или политических партий не может быть
наказуемой. Публикации не должны подвергаться цензурным ограничениям, равно как не

должно быть препятствий при сборе материала для опубликования, проводящемся законными
средствами. Не должно существовать также ограничений на распространение массовой

91

информации через национально-государственные границы. Кроме того, журналисты обладают

независимостью внутри организации системы массовой коммуникации.

Вторая, советская модель хорошо нам известна: СМИ находились в государственном

ведении и не могли принадлежать частным владельцам, их деятельность направлялась

партийно-государственными органами в соответствии с заранее намеченными задачами.

Третья модель – социальной ответственности – заключает в себе определенные

обязательства СМИ перед обществом: соответствовать высоким профессиональным стандартам

информативности, точности, объективности и баланса. Их деятельность регулируется

посредством правовых норм и существующих институтов. Издания должны быть

плюралистичными, отражать различные точки зрения на общественные проблемы, иметь

возможность ответа на критику. Общество следит за тем, чтобы их деятельность прямо или

косвенно не могла способствовать проявлению насилия, общественным беспорядкам,

нанесению оскорбления различным меньшинствам. Возможно вмешательство общества в

деятельность СМИ, если оно оправдано необходимостью обеспечения общественной

безопасности.

Есть еще одна модель, т.н авторитарная, которая базируется на том, что

функционирование СМИ не может привести к подрыву господствующей власти или

нарушению установленного порядка. Их деятельность достаточно жестко подчинена властям,

поэтому они избегают критики доминирующих политических и моральных ценностей.

Установление цензуры оправдано необходимостью реализации перечисленных выше

принципов. Модель «развития»,характерная для развивающихся стран, направлена на то, чтобы

СМИ способствовали целям осуществляемой национальной политики. Их свобода может быть

ограничена в связи с приоритетами в экономике и потребностями развития общества. В

материалах газет и журналов приоритет отдается национальной культуре и языку. В

информационных сообщениях акценты делаются на развивающиеся страны, которые близки

географически, политически, по уровню культуры. Государство может обосновать интересами

национального развития право на введение ограничений и цензуры в деятельности СМИ. И,

последняя, шестая модель – демократического представительства – предполагает, что

отдельные граждане и меньшинства должны иметь право на использование прессы в

собственных интересах. Организация и содержание материалов не должны быть

подчинены централизованному политическому или государственному бюрократическому

контролю. СМИ существуют, прежде всего, для своей аудитории, а не для организаций,

профессионалов или их клиентов. Группы, организации, местные общины должны иметь свои

собственные СМИ. Коммуникации слишком важны, чтобы оставаться уделом исключительно

профессионалов.

В настоящее время казахстанские издания не вписываются ни в одну из указанных

моделей. Однако если внимательно присмотреться к нашим СМИ, то можно отыскать в их

деятельности отдельные черты разных моделей.

Государство, проводя свою информационную политику через группу подконтрольных

СМИ, решает проблему поддержания власти и обеспечения ее поддержки в обществе.

Государство в Казахстане создало свой медиа-холдинг: региональные телекомпании

,имущество которых стало собственностью холдинга, которым руководит РТК, в которую

вошли «Хабар», «Хабар 24», «Ел арна», «Казахстан». Объединения, включающие несколько

печатных изданий стала именоваться медиахолдингами как на республиканском, так и на

региональном уровне. Усиливаются роль СМИ по манипулированию общественным мнением,

давлению на аудиторию при помощи информационных технологий. Журналистика, к счастью,

становится все более толерантной, терпимой к разным позициям, циркулирующим в сетях;

содействует интеграции народов, интенсификации культурных и личных связей, консолидации

людей, и в этом смысле важным фактором формирования цивилизации. Сейчас колоссально

повышается роль журналистской профессии, созидающей информацию и ответственной за нее,

поскольку планета и ее информационное поле не должны заполняться «грязной»

92

деструктивной, отрицательной информацией. Качество информации становится глобальной
проблемой и основой устойчивого развития цивилизации. Эта мысль хорошо послеживается в
программе «Рухани жангыру» «Моденизации сознания».

Мы в ПГУ им.С.Торайгырова готовим специалистов по рекламе и паблик рилейшнз (связи
с общественностью), ведущих теле- и радиопередач и т.п. Кроме того, журналисты обычно
специализируются в определенной тематике: пишущих на политические, экономические,
спортивные темы, специализирующиеся в области культуры, семьи, криминальной хроники,
светской жизни и т.д. И каждому из этих типов и видов стараемся давать устойчивую систему
знаний, навыков, трудовых операций. Полезно сравнить профессию журналиста с
родственными профессиями, которые тоже имеют дело с информацией, словом,
коммуникацией, воспитанием, творчеством, социальной деятельностью. Журналистика сродни
профессии писателя, педагога, политического, государственного, общественного деятеля,
оратора, работника искусства, культуры, ученого, историка, судьи. Главный фактор разделения
профессий – их функциональное предназначение.

Современная медиакультура строится не на «говорящих головах», а на создании
подлинных историй жизни. Вот создание таких подлинных историй и должно стать предметом
профессиональной работы наших средств массовой коммуникации.

Такой проект нужно ориентировать на решение трех задач:показать обществу реальное
лицо тех, кто своим умом, руками и талантом творит современный Казахстан. Создать новую
мультимедийную площадку информационной поддержки и популяризации наших выдающихся
современников. Вот почему журналистика современного Казахстана, как средство массового
информирования , должна включать в себя и науку как средство познания; идеологические
формы – средство в ценностной ориентации; политику – средство социального, политического
регулирования; искусство – средство эстетического развития.

Знать и уметь в конкретном деле воплощать свои знания направлены образовательные
программы Павлодарского государственного университета.

Abstract

The relevance of the study is the influence of the media and Internet resources on the formation

and further development of political, economic and cultural processes in modern society. In this article,

we study the responsibility of the media to today's society and make recommendations for its

development and future prestige. Modern media culture is built on the creation of genuine life stories.

The creation of such true stories is what should become the subject of the professional work of our

mass media.

«МҦХТАР МАҒАУИННІҢ КОММУНИСТІК РЕАЛИЗМІНДЕГІ» КӚРКЕМДІК
ЕРЕКШЕЛІКТЕР

Күзембаева Айгерім Борантайҗызы, 1-курс магистранты,
Җазаҗ ұлттыҗ җыздар педагогикалыҗ университеті
Алматы, Җазаҗстан

Җазіргі җазаҗ ҽдебиеті тарихындағы дарынды тҧлға ҿзінің кҿркем шығармалары
арҗылы халыҗтың назарын аударта білген мыҗты җаламгер Мҧхтар Мҧҗанҧлы Мағауин
шағын жанрларды игеру кезінде де ҿзіне тҽн кҿркемдік стилді, жазу машығын җалыптастыра
алды. Дҽлелі ретінде тҽуелсіздік жылдарында жазылған «Комунистік реализм» ҽңгімесінің
поэтикалыҗ ерекшеліктерін атап ҿтсек болады.

Жазушы шығрамада ҿнерге жаҗын 20 ға келер-келмес Жарас (социалистік җоғамды
җолдаушы) , Баубек (прозашы), Сҽрсен (аҗын), Бекет (прозашы), Мадияр ҽдебиет тарихын
зерттеуші) есімді 5 жігіттің студенттік шағы жайлы баяндайды. Җандай шығарма болмасын
жазушы ҿмір жайлы,адам мен җоғам, олардың ҿзара җарым-җатынастары туралы оҗырманға
деген ойын,кҿзҗарасын ҧсынады. 35 бетті җамтитын М.Мағауиннің «Коммунистік реализм»

93

ҽңгімесі 1992 жылы жазылған шығарма,яғни, бостандыҗ бастауындағы ҽңгіме екенін кҿруге
болады. Бҧл-патриот жазушыдан туға кҿркем шығарма, ҽдеби кеңістікті кеңейтуге деген
тілегінен пайда болған туынды. Кез келген шынайы талант секілді Мҧхтар да ҿз халҗының
тағдырына алаңсыз җарамайтын ҧлтжанды азаматы җатарынан. «Коммунистік реализм» де
соған дҽлел шығармалардың бірі. Осы ҽңгіменің прологы «Нынешнее поколение советских
людей будет жить при коммунизме!» «...при коммунизме!!» ... «Совет адамдарының бҥгінгі
ҧрпағы коммунизмде ҿмір сҥретін болады!» «... Коммунизмде ҿмір сҥретін болады!» «...
коммунизмде!» - деген Жарастың ҧранды сҿздерімен басталады. Осы сияҗты җайталаулар
шығармада жиілеп кездеседі. Ҽңгіменің ҽсерін,оның таҗырыбын, ойын кҥшейте тҥсу ҥшін
осындай җҧралдарды җолданса керек. Мҧхтар Мағауиннің «Коммунистік реализмін»
ҽлеуметтік талдау барысында бірден кҿзге тҥсетіні жазушының жазудағы жоғарыда айтҗан
стильдік ерекшеліктері. Болашаҗтың җияли кҿрінісіне сеніммен җараған, саяси партия
идеялогиясын кҥмҽнсіз жаҗтаған, жаппай теңдіктің, бостандыҗтың, жоғары мҽдениеттің кҥні
туатынын, коммунизм таңы ататынын ҿзіндік ҧлы ҧрандарымен жеткізген білімді жас жігітті
бас кейіпкерлердің бірі етіп алады. Ал җалған жігіттерді – ойлары Жараспен мҥлдем сҽйкес
келмейтін, ҧлттыҗ идеяны җолдайтын кейіпкерлер тобы җҧрайды. Шығарманың орыс тілінен
басталуының ҿзі халыҗтың тілінен айырылып бара жатҗандығын білдіреді.

Ҽйтсе де бҧл ҽңгіменің негізгі таҗырыбы 1960 жылдардағы җазаҗтың ҽлеуметтік
җҧрылысындағы жылдар бойы ҥстемдік алып келген социализмнің орнына жаңа заман, жаңа
җоғам орнатудағы җарапайым жастардың кҿзҗарасы. Жазушы коммунистік җиялды җолдаудағы
топтардың ҿзара кҥресін кҿрсетіп тҧр. Оның ғаламдыҗ сипаты аса маңызды болатын, ҿйткені ол
бҥкіл адамзаттың бірлігін җарастыратын. Мағауин кҿкейіне тҥрткен проблемасын
«Коммунистік реализм» арҗылы талҗыға салып, ортаға тартады. Социализм кезеңіндегі
цензураның җаталдығы, халыҗтың ҽлеуметтік- тҧрмыстыҗ жағдайы авторды җатты алаңдатады.
Җазіргі җазаҗ прозасындағы ҽлі талданбаған бҧл ҽңгіме соны туындылардың бірі десек артыҗ
айтҗанымыз емес.

Сол кездегі студенттердің мҥшкіл халін суреткер ерекше кҿрсетеді: ... асты тҥскен енсіз
тҿсек..., ... кетік бҧрыш бозғыл текше..., ... җолтығы созылған, ҿңі-тҥсі белгісіз ескі мҽйке, сыры
тозып, җиюы җашҗан сыҗырлаҗ еденнен кҿк исі шығады,... тҿбеден су тамшылағаны бар, жҧмыс
орны ретінде кезінде нан жайған таҗтайшаны җолданулары жҽне т.б. Яғни, ҽлеуметтік
җҧлдырауды тҧрмыс тауҗыметінің ҥдемелі жолымен береді. Жазушы тҥрлі кейіпкерлерін болып
жатҗан процестерге җатыстырып, олардың кҿзҗарас пен дҥниетанымдарына терең бойлау
арҗылы ҿтпелі кезеңнің шындығын кҿрсете білген.

Тіл, образ, сюжет, композицияны тҧтас бір ҿріммен берген. Студент кездері, осы
жігіттердің азғантай бастан ҿткерген мҧңлы да мҧңсыз болмашы тағдыры бір ҽңгімеге жҥк
болып тҧр. Жазушы социализмнің кҥші тарҗамаған шаҗтағы жас Жарасҗа коммунистік
җозғалысты жаҗтатып сюжет желісін җатарлас студент достарын оның сеніміне җарсы
даттатҗызып ҧштастыра суреттеумен жалғайды. Коммунизмде адамдардың тең болатынын,
җойшы мен академик, аспаз бен ҥкімет басшысы, кез-келгені җалаған уаҗытында ауыстыра
беретінін алдыға тартады. Коммунизмде бҽрі тегін, бҽрі теңеседі дейді. Жігіттердің ҿзара Дюма,
Флобер, Маркс секілді атаҗты прозаиктардың тіпті җалай жҧмыс істегенін, Ахматова мен
Зощенко шығармаларын талҗылауы, сол кезеңдегі жастардың ізденімпаз, жоғары интеллектілі
болғанын кҿрсетеді. 60-жылдарғы уаҗыт – шылбыр босаңсып, аз-маз кеңшілік туған заман
болса да, цензураның җаталдығы сонша, ҽр сҿзін ҿлшеп, есептемей айтҗан жан бір ауыз сҿз
ҥшін жылдап тҥрмеге җамалатын болған. Жас студенттер сол җиын җыспаҗ заманға җарамастан
жазуларын жазуға тырысатын. Заман ыңғайына жҥреміз деп екіжҥзді болып барамыз дейтіндер
бар ара-сыра, дегенмен «.. Айт ойдағыны. Жаз кҿңілдегіні. Біраҗ орнын тап. Тҧзаҗҗа мойын
ҧсыну да ерлік емес пе. Ҽй, аталарың айтып ҿлген. Сенің ҽлі «шиҗ» еткен дыбысың да шыҗҗан
жоҗ җой. Аңдап бассаңшы аяғыңды.» деп, кейітіндері болды. Җалай дегенде де, арбаның
кҥпшегінен бойың асса біттің заманында жігіттер ҧлы істер жасайтынына, аспандағы айдан
ҥміткер екендігін айтады. Бҧл да бір жарҗын болашаҗҗа жас ҧрпаҗтың ҥлкен сенімі ғой.

94

С.Җирабаевтың «Автордың ҽдеби ізденісінің кеңдігі – оның жастар творчествосына арналған
ой- пікірлерінен де кҿрінеді. Бҥгінгі ҽдеби процестің даму жетістіктеріне җоса сыншының
җаламгерлерге айтар ойлы ескертпелері бар» – дегені дҽл осыны айғаҗтайды.

«Коммунистік реализм» ҽңгімесінде автор бейнесі җолданылған. Шығармада Мағауин
ҿзінің студенттік шағын баяндайтын секілді. Себебі шығармадағыдай дҽл сол жылдар
аралығында Мҧхтар Җазаҗ университетінің филология факультетінде білім алады. Яғни, наҗты
тарихи жҽдігерлермен ай- ғаҗталып тҧр. «Автор бейнесі ҽдеби шығармадағы жазушының ҿз
тҧлғасының кҿріну җалпы. Автордың идеялыҗ нысанасы, кҿзҗарасы, ҧғым-тҥсініктері, наным
сенімдері, кҿркемдік принциптері, суреткерлік шеберлігі бҽрі-бҽрі кең, толыҗ мағынасында,
ҽрине шығарманың ҿн бойынан, бҥкіл җҧрылыс бітімінен, идеялыҗ кҿркемдік сипатынан
танылады». Яғни, бҧл оның шығармашылыҗ тҧлғасы, жазушылыҗ, суреткерлік сипат –
ҿзгешелігі, ал оның ҿнер иесі ғана емес, ҿз тағдыры, ҿз мінез-җҧлҗы бар жеке адам ретіндегі
бейнесін алсаҗ, ол ҽр жанрда (мысалы, ҿмірбаяндыҗ, мемуарлыҗ) болмаса, айҗын кҿрініс
таппайды. Ҽр жанрдағы шығармаларда автор бейнесі тҥрлі деңгейде кҿрінеді. Автор негізінен
оҗиғаны баяндаушы болады, оның ҥні җандай шығармада болса да сезіліп отырады.
«Коммунистік реализм» ҽңгімесіндегі автордың оҗиғаларға кҿзҗарасы, кейіпкерлерге җатынасы,
нені җалай, җай тҧрғыдан келіп бағалайтыны шығармадан кҿрінбейді. Десек те Чернышевский
«Автор ҿз кейіпкерлері тҧрғысынан җарағанда ылғи тарихшы немесе мемуаршы болып кҿрінуі
керек» деп айтып ҿткен. Ҽңгімеде сол бір 60-жылдары җазаҗты ҧлтшыл санап, орыстарды
ҿкіметтің туған ҧлы ретінде җабылдауы тілге тиек етілген. «Кҿркемдік бейне» термині ҿзінің
заманауи аныҗтамасында Гегельдің эстетикасынан бастау алатындығын дҽлелдеуде,
“Искусство изображает истинно всеобщее, или идею, в форме чувственного существования,
образа» дей келе кҿркемдік бейнені суреткердің шығармашылыҗ белсенділігімен
байланыстырады. Ал С.Д.Сейденова: «Анализ размышлений автора Магауина имеет важное
значение в определении образа автора. . Потому изучение и сопоставление жизненных фактов,
писательских записей и наблюдений в значительных временных рамках позволяет проследить
формирование авторского сознания», - деп, жазушы шығармаларында абсолютті тҽуелсіз
шығармашыл тҧлғаның идеясын җалыптастырғысы келетіндігін, дей тҧрғанмен, җоршаған
шындыҗпен конфликтке келтірмейтіндігін айтады.

Шығарманың негізгі арҗауы – җазаҗ җоғамының тҧтастығы. Ҽңгіме халыҗтың жағдайын
жаҗсартудың ҽлеуметтік ҿзекті мҽселелерін кҿтереді. Җазаҗтың җҧт-берекесінің кері кетуі, ауыл
баласының ҧлтшылдыҗтан безініп, ҿзіне жайлы җоныс іздеуі ҥлкен символикалыҗ жҥк арҗалап
тҧр. Болашаҗта коммунизмді орнатсаҗ деген ойды, җарапайым адамдардың психологиясына
терең бойлау арҗылы ашады. Жалпы шығарма ҿзегінде бҥгінгі җазаҗ ҧлты ҥшін ең ҿзекті мҽселе
болып отырған, туған топыраҗҗа сҥйіспеншілік, саясат туралы алшаҗтыҗ кҿзҗарас мҽселелері
жан-жаҗты талданады. Жазушы фразеологиялыҗ тіркестер, теңеу, тағы басҗа кҿркемдегіш
җҧралдарды да ҧтымды пайдаланған.

Бір җарағанда жастар арасындағы кҿзҗарас җайшылығын җозғайтын жеңіл шығарма
сияҗты кҿрінетін «Коммунистік реализм» ҽңгімесінің ҽлеуметтік астары да җайталай кҿз салған
оҗырман ҥшін тереңдей тҥскендей іспетті. Кҿзҗарастардың бір арнада тоғыспауын коллизия деп
җарастырсаҗ болады. «“Коллизия” туындыда ситуациядан бастау алып, җозғалысҗа тҥсетін жҽне
ҽрекет етуші җарама-җайшы идеялардың, характер мен оҗиғаның, кҿзҗарас пен сезінудің,
пікірдің бейнелі тҥрдегі кҿрінісі». Егер коллизия туындыдағы ҿмірлік ситуацияны бейнелесе,
мҧндай жағдайда ситуацияның ҿзі эстетикалыҗ тҧрғыдағы кҿркемдік ойлау болып табылады.

Шығарма авторы сҿздің ішкі мағынасын, келекеге айналдыратын, астарлы сыҗаҗ,
іштей мазаҗ яғни, ирония ҽдісін де ҧтымды җолдана білген. А.И.Дыриннің айтҗанына сҥйенсек,
«Комическое в смеховой культуре представляет собой достояние авторского сознания,
отражающего национально- культурную специфику страны. Оно обусловлено общественными
противоречиями, ценность его - в разоблачении и критике. Характер человека обнаруживается в
том, что он находит смешным. Ирония как элемент комического по своему характеру критичен,
аналитичен и интеллектуален, … так как в состоянии выразить более сильные эмоции

95

адресата», Мағауиннің шеберлігін мойындауымызға кепіл. Шағын шығармада ирониялыҗ
иірімдер баршылыҗ. Жалпы М.Мағауиннің бҥкіл туындыларында мысҗыл, кекесін сезіліп
отырады.

Җорытындылай келе, М.Мағауин ҿз ҽңгімелерінде басты кейіпкерлерін ешҗашан идеал
ретінде кҿрсетпейді, оларды пенделік кемшіліктері мен жетістіктерін жасырып, жаппай, бҥкіл
болмысымен ашып кҿрсетеді. Сондыҗтан да «Тарпаңдағы» ауылдың бҥкіл жігіт-желеңіне
мҧрнын шҥйіріп жҥріп, аҗыр соңында тҥрмеден табылған, шопыр жігіт Жартыбайдан жҥкті
болып җалған тҽкаппар, сҧлу җыз Бҽтіш те, җойнында жатҗан жары Шҽрипаның ҿз бастығымен
кҿңілдестігін дҽлелдейтін айғаҗтары бола тҧра соны тҥсінуге аҗылы жетпеген иіс алмас момын
Тҧлымханды да («Тҧлымханның баҗыты» ҽңгімесі), сҥйген җызына ҿзінің ҿліп ҿшті махаббатын
дҽлелдемек болып, трамвайдың астына тҥсіп, бір аяғынан айрылып, кейінірек ҿзінің шын
баҗытына жолыҗҗан аулашы Кҿшімді де («Кҥтпеген кездесу») оҗырман ҿзінің ескі бір
таныстарындай ҿте жылы җабылдайды. Оларды бірыңғай жек кҿріп те, немесе емешесі езіліп
жаҗсы кҿріп те кетпейді, тура ҿздерімен бірге җоян-җолтыҗ ҿмір сҥріп жҥрген таныс, ҽрі
бейтаныс замандастарындай шынайы җабылдап, жандарын ҽрҗилы терең толҗыныстарға
тҥсіріп, ізгі җасиеттерге бҿлейді. Мағауиннің ҽр сҿзі җҧнды, кҿкейкесті, кҿркем шығарманың
адамзат ҿміріндегі ең басты маҗсаты да осы болмаҗ. Сондыҗтан да біз М. Мағауин сияҗты
суреткерді – ҽңгімелері ҿзінің маҗсатының ҥдесінен шығып, оҗырманды жаңа бір рухани
биіктерге жетелеп алып шығатын, ҿзіне дейінгі жҽне кейінгі басҗа прозашылардың
шығармаларына ҧҗсай бермейтін ҿзіндік бір җайталанбас кҿркемдік ҽлем җалыптастыра алған
талант иесі деп ныҗ сеніммен айта аламыз.
Пайдаланылған әдебиеттер:
1.Мағауин М. Шығармалар жинағы. Ҽңгімелер:–Алматы:–«Жазушы», 2007ж.–320 бет.
2.Җирабаев С. Екі томдыҗ шығармалар жинағы. –Алматы: Жазушы, 1992. Т.2: Сын маҗалалар
мен зерттеулер. –544 б.
3.Ҽдебиет теориясы. Нҧсҗалыҗ. /Җҧрастырушы: Р.Н.Нҧрғали – Астана: 2002. – 293 б.
4.Балтабаева Г.С. Тҽуелсіздік кезеңіндегі җазаҗ прозасы.– Алматы. ҖазМемҖызПУ, 2012
5.Балтабаева – Г.С.М.Мағауиннің «Җасҗыр-Бҿрі» ҽңгімесіндегі ҧлттыҗ рух
6.Мағауин М. Таңдамалы шығармалар. 2 томдыҗ. – Алматы: 1: Ҽңгімелер, роман. 1990 – 448
бет.

Abstract
In the article, in modern kazakh prose a talented writer M.Magauinꞌs "Communist realism" the

main theme of the short story, the actual idea, artistic features, poetry news. Writer and author, hero

are reunited in one subject, this method helps to discover the truth of works M.Magauina. M.Magauin

stir among contemporary writers of his original signature , hard labor as a result of which led the writer

to innovation . The application features including art objects of the writer used to express human

behavior , human qualities.

The most pleasant impression on the reader as well as its feature - is the choice of words ,

correct picking up his. In addition, he was supporter of socialist realism images focus on a lot of

typing. The writer in his stories reveals the existence of a character without hiding its flaws as it is.

Keywords: story, the author's image, the author's idea, the collision, poetic originality.

Р.МҦҚАНОВАНЫҢ ӘЛЕУМЕТТІК-ПСИХОЛОГИЯЛЫҚ ДРАМАЛАРЫНДАҒЫ
СЦЕНАДАН ТЫС КОМПОНЕНТТЕР

Җанатбекова Н. – ҖазҰПУ, 1 курс магистранты
Ғылыми жетекшісі – Сұлтанова Б.М., ф.ғ.к., җауым. проф.
Драматургия театр ҿнерімен байланысты. Җазаҗ театр ҿнері осы жанрға тҽн сипаттарды
бойына жинаған, ҿркендеу ҥстіндегі кҿркем ҽдебиеттің бір тегі. Ҽдебиеттің басҗа тектеріне
җарағанда драмалыҗ туындыларда баяндау болмайды. Оҗиға желісі кейіпкер сҿзі арҗылы
жасалады. Автор кейіпкерлердің іс-ҽрекетін білдіретін тҥсініктемелерді жаҗша ішіне бҿлек

96

жазып отырады. Оларды авторлыҗ тҥсініктеме деп атайды. Кейіпкерлер сҿзі кҿбінесе, диалог,
кейде монолог тҥрінде болады. Олар ҿлең тҥрінде де, җара сҿз тҥрінде де бола береді.

Драмалыҗ шығармалардың мазмҧны оҗиғаның даму җарҗынына жҽне кҿлеміне
байланысты кҿріністерге, актілерге, бҿлімдерге бҿлінеді. Ал композициялыҗ тҧрғыдан драмада
оҗиғаның басталуы, шиеленісуі, шарыҗтау шегі, җорытындысы болады. Кейбір шығармалар
ҿзгеше, яғни бірден оҗиғаның шиеленіскен тҧсынан басталуы мҥмкін.

Драмалыҗ мҽтіндердің мазмҧнына талдау жасағанда, оларды контекст ретінде җарастыру
җажет. О.С. Ахманованың «Лингвистикалыҗ терминдер сҿздігінде» контекст пен оның бес тҥрі
кҿрсетіліп, мынадай аныҗтама беріледі: «Контекст дегеніміз тілдік бірліктердің жиынтығы деп,
оны тҧрмыстыҗ, метафоралыҗ, жағдаяттыҗ, топонимикалыҗ жҽне театрлыҗ деп бҿледі. Соның
ішінде, театрлық контекст – театрлыҗ орындау жағдайында жасалатын жҽне пьеса мҽтінінде
сахналыҗ ойнау арҗылы тҥсіндірілетін жағдаяттыҗ контекст»,-деп кҿрсетілген [3, 206 б.].

Ал А.А. Реформатский болса, контекстің екі тҥрін (ауызша жҽне тҧрмыстыҗ) кҿрсете
отырып, драмалыҗ мҽтін туралы: «Тек репликалардан тұратын драмалыҗ мәтіндерде аз және
кӛп дәрежеде жанды ауызша диалогҗа негізделгенде, эллиптикалыҗ мәтіндер театрлыҗ
контекстке сүйенеді. Пьесаны театрдан кӛрмей, оҗыған кезде тұрмыстыҗ контекст
ремаркалардың рӛлін атҗарады» [4, 114 б.],-деп тҧжырымдайды.

Драмалыҗ шығармаларда белгілі бір идеялыҗ-эстетикалыҗ мазмҧн кҿрініс табады.
Драматург кҿркем образдың тілі арҗылы ҿмір шындығын, кҥнделікті ҿмір тіршілігін, табиғатты,
адам ҿмірін бейнелеп кҿрсетеді.

Кҿркем образда екі тҥрлі ерекшелік – жинаҗтау, жалпылыҗ сипаттарды топшылап –
җорытындылау жҽне даралау, жеке җасиет-белгілерді наҗтылы тҥрде кҿрсету – осы екеуі іштей
байланысып жатады десек, олар да тек сҿз арҗылы сыртҗа шығады.

Драмалыҗ шығармалар шындыҗты ерекше тҽсілдермен кҥрделі оҗиға тҥрінде жинаҗтап,
оҗиғаға җатысушы кейіпкерлердің сҿзі мен ісі арҗылы кҿрерменнің кҿз алдында сахналанатын
кҥрделі жанр. Драмалыҗ шығармалардың ҿзіне тҽн сҿз мҽнері, жазылу ҽдісі бар.

Сахналыҗ шығармалардағы идея кейде оның таҗырыбынан-аҗ кҿрініп тҧрады. Олардың
таҗырыбы тек аҗпарат беріп җана җоймай, кейіпкерлердің ҿзара җарым-җатынастарындағы
философиялыҗ кҿзҗараспен де ҧштасып жатады. Яғни, кей жағдайда таҗырыптың ҿзі-аҗ бҥкіл
шығарманың мазмҧнынан хабардар етіп ҿтеді. Мҧндай жағдайда шығарманың атауын немесе
сол шығарма мазмҧнына сай жиі җолданылатын, яғни таҗырыпты, сюжет пен жҥйені кҿрсететін
кілт сӛздер деп атауымызға болады. Демек, драмалыҗ шығармалардың таҗырыбы тек аҗпарат
ғана болып җоймай, ол тҥрлі ойлардың наҗтылануы ретінде җҧрылып, кейіпкерлердің ҿзара
җарым-җатынастарында болатын философиялыҗ кең ауҗымда кҿрініс табады.

Ал кейде таҗырыптың ҿзі де җиындыҗтармен басталады. Драмадағы ең шешуші нҽрсе де
осы җиындыҗ мҽселесі. Драмалыҗ җиындыҗтың басталуы мен байланысы, шиеленісуі мен
шешімі болады. Мҽселен, М. Ҽуезовтің «Бҽйбіше – тоҗал» пьесасының таҗырыбының ҿзінен-аҗ
ҽ дегеннен җиындыҗты байҗаймыз. Җиындыҗ екі җарама-җарсы жаҗтың (бҽйбіше, тоҗал)
арасында ҿтеді. Мҧнда автор җарама-җарсы мҽнде җолданған бәйбіше, тоҗал сҿздерін
шендестіре салыстыру арҗылы кҥшті стильдік сипат тудырған. Шығарманың идеялыҗ-
эстетикалыҗ мазмҧны да осы «бәйбіше, тоҗал» кілт сҿздері арҗылы ашылған деуге болады.

Сондай-аҗ, драмалыҗ шығармалардың сюжеті мен жҥйесінің жеке-жеке җаралатындығы
белгілі.

Жҥйені зерттеушілер, оны таҗырып пен факт ретінде җарастырып, негізгі оҗиғамен
байланыстырады. Яғни, оҗиғаны ішкі жҽне сыртҗы іс- ҽрекетінің нҽтижесінде пайда болған
ҽдемі мазмҧнымен байланыстыра тҥсіндіреді. Жҥйе ҽртҥрлі деңгейде дамып, нҽтижесінде
бірнеше сахналыҗ ҽрекеттер дамиды.

97

Жалпыға белгілі, жҥйенің җҧрылымы поэтикалыҗ шығармаларда концентрикалыҗ жҽне
хроникалыҗ болып екіге бҿлінеді. Оҗиғаның болуы нҽтижесінде җҧрылған жҥйе хроникалды
болып табылады. Бір оҗиғаның нҽтижесінде екінші оҗиға туындаса, ол концентрикалыҗ жҥйе
болып табылады. «Җозы Кҿрпеш – Баян сҧлу» пьесасы хроникалы жҥйесі шығармалар җатарына
жатады. Драмалыҗ шығармадағы жҥйенің типін аныҗтауда, ол хроникалды ма, ҽлде
концентриалды ма, соны негізге алу керек. Кҿптеген сахналыҗ шығармаларда арнайы җҧрылған
жҥелер белгілі бір шешімге ие. Кейде драматург оҗиғаның барысын ашпай, интригаға бой
ҧрып, жаңалығын ашуды кҿрерменнің ҿзіне җалдырады.

Ҧлттыҗ топыраҗта туған драматургия жанрларының ішінде ҿмірге ең жаҗын тҥрі –
трагедия болып табылады. Себебі, җиын-җыстау заман тҧсындағы шындыҗтан җашып җҧтыла
алмайсыз. Трагедия формасында жазылған шығармаларда адамның җарапайым ҿмірдегі
җиындыҗтармен кездесуі,махаббат ҥшін шайҗасуы, ҽсерлі оҗиғалар, ойлар мен идеялар
соҗтығысы шынайы тҥрде, ҽрі ерекше атаҗты адамдардың сҿзімен жеткізіледі. Осы аталғани
кезеңнің барлығы драмада тек тіл арҗылы беріледі. Cахнадағы сҿйлеу факторы адамның дене
җимыл-җозғалыстары кҿрсете алмайтын бейнелікті кҿрсетеді.Сҿйлеу–җарым-җатынас
байланысының маңызды җҧралы болғандыҗтан, инттеллект деңгейінің де кҿрсеткіші. Сонымен
сахнадағы сҿйлеу мен җимыл-ҽрекеттің җосындысы арҗылы толыҗ кейіпкер бейнесі жасалады.

Айталыҗ, М. Ҽуезов пен Ғ. Мҥсіреповтің драмалыҗ шығармалары да халыҗтыҗ сипатҗа
ие. Олар халыҗтың тҿл ҽдебиетін, салт-дҽстҥрін, ҽдет-ғҧрпын, сол халыҗтың кҿркем тілі арҗылы
ҧлт пайдасына жарата білген жандар. Классик жандар шығармашылығының тағы бір ерекшелігі
– образ жасауларында, ішкі җуаты мол кейіпкерлердің жанын, олардың табиғи сҧлулығын
сипаттауында дер едік.

Бҧл туралы «Кӛркем сӛз дүниесіндегі жаңалыҗтардың бірі – образдар саласында. Образ
тіл элементтері арҗылы жасалады. Соны образ – тілдік тұлғалар мен тәсілдерде ӛзгерістер
мен жаңалыҗтар әкеледі» [5, 187 б.],-дейді Р.Сыздыҗ.

Драмалыҗ шығармалардағы образдар жҥйесі җоюшы – режиссердің кҿзҗарасымен,
суретші – декоратордың кҿркемдеуімен, актерлердің ойынымен, музыкалыҗ ҽрлеумен, яғни осы
мҥмкіндіктердің толыҗ җамтылуымен җалыптасады. Бҧл синтез драмалыҗ образдың жаңа
җырлары мен сапасын жарҗырата кҿрсетеді. Шындығына келсек, образ – ҽдеби шығармалар мен
театр ҿнерін бағалаушы болып табылады. Кҿркем форма тҥзуде драмалыҗ шығармалардың
элементтері ерекше заңдылыҗҗа бағынып, мҽтіндегі тілдік бейнелеуіш җҧралдардың
полифониялыҗ җҧрылымын җалыптастырады.

Образдар суретін жасау ҥшін кейіпкердің кҿңіл-кҥйінен бастап, оның жан дҥниесі, адам
ретіндегі ерекшеліктері, типтік бейнесі, диалог, монолог, пейзаж, т.б. бҿлшектер җатысады. Бҧл
туралы «Җара сӛздің шеберлері М. Әуезов, Ғ. Мүсірепов, Ж. Аймауытовтың драмалыҗ
шығармаларында кӛркем образ, пейзаж жасауда табиғат кӛріністерінің рӛлі айрыҗша
екендігін бағамдадыҗ. Бұл кездейсоҗтыҗ емес. Бұл ұлы суреткерлердің туған табиғатына
деген мол сүйіспеншілігі мен махаббаты. Соны туған тіл җұдіреті арҗылы жеткізген
суреткерлердің шеберлігі деп бағалау керек» (А.Тымболова. Драмалыҗ шығармалардың
лингвистикалыҗ поэтикасы, 168б.) дейді ғалым ҿзінің монографиялыҗ еңбегінде.

Ҽрбір рҿлдің тҥрлі психофизикалыҗ табиғаты да җайталанбайтын тілдік образ
җалыптастырады. Бҧл жҿнінде А.Н. Петрова: «Речь актера – способ создания достоверного
сценического образа – активно влияет на формирование содержания, на глубину его
восприятия, на точность его понимания»,-дейді [6, 61 б.].

Поэтикалыҗ тілді игерген драматург керек сҿзді таңдарда ойына небір ҽсем сҿздер
җҧйылып, сол бір керемет сҽтті кҿз алдына елестете отырып, кҥнделікті җарапайым сҿзден жаңа
ырғаҗты образды суреттеулер туғызады.

98

Драматург жасайтын кҿркем образ жалпыхалыҗтыҗ тілдің негізінде туады, җалыптасады,
дамиды. Образдылыҗ тілге экспрессивті реңк ҥстейді, кҿз алдыңызға кҿркем картина ҽкеледі.
Ҽдеби шығармалар тіліндегі болсын, сҿйлеу тілі болсын, бҽрі образды. Ҽсіресе, драмалыҗ
шығармалар поэтикалыҗ сҿз образдарынсыз болмайды.

Драматург шығармашылығының мҽні җарапайым җҧбылысты кҿркем суреттеп җана җою
емес, сол җҧбылысты асҗан сезіммен сезінуде, сол туралы жаңа ой айта алуында, яғни толыҗ
поэтикалыҗ образды шығармалар жасауында деп білу керек. Поэтикалыҗ драмадағы образдар
жҥйесі шығарманың терең мазмҧны, тілдік кҿркемдік җҧралдар арҗылы жасалады.

Сонымен, драмалыҗ шығармалар тілінің эстетикалыҗ җҧндылығы – образды сҿйлеуді
орнатып, яғни, халыҗ тілінің байлығын тҥгелдей җамтыған кҿркем ҧлттыҗ тіл жасап
кеткендігінде. Демек, тіл мҽдениетінің ерекшелігін айҗындайтын тілдің негізгі белгілері мен
сапалары ескерілуі җажет.

Шығарманың җат-җабат ішкі җҧрылымы, астарлы, бейнелі, кҿркем ойы, образдар жҥйесі,
осының бҽрі бір-бірімен байланысты мҽселелер. Осы мҽселелерге назар аудармайынша,
шығарманың басты мазмҧнын, оның кҿркемдік ерекшелігін, шығарманы ашып кҿрсете
алмайсыз. Ол ҥшін сахна тіліне ерекше назар аудару җажет.

Драмалыҗ шығармалардың сипатын зерттеуде кейіпкер тҧлғасының тілдік,
шығармашылыҗ ішкі сыры айҗындалып, оның ішкі дҥниесі арҗылы шығармалардың җҧрылымы
да ҿзгеше болмыста болатындығы аныҗ. Мҽселен белгілі драматург Р.Мҧҗанованың «Мҽңгілік
бала бейне драмасында»:

Ләйлә. Жо... о ... җ. Ондай кҿйлекті киюге Җарауылдағылардың жағдайы җайда. Ондай
киімнің болатынын да білмейді бҧлар. Судай жаңа кҿйлек, тҥп-тҥзу аяғына ҽдемі җара тҿпли
жарасып тҧр. Ҥлбіреген, жып-жылы, жҧп-жҧмсаҗ жемпір. Җатираның ҿзі җызығып кетіп, «Ҽй,
тоҗташы! Мынау жаҗсы екен-ай!» - деп җызғанышпен жеңінен тартып-тартып җалады..

Тҥрім дейсің бе? Тҥрім ҽдемі...і ...і... Кім сияҗты дейсің бе? Кім сияҗты десем екен! Роза
Рымбаева сияҗты сҧл...у... сҧңғаҗ бойлы, биік җабаҗ, аҗҗҧба җыз Лҽйлҽ келе жатады... ҽдемі ғой,
ҽ. Айтшы, ҽдемі ғой ҽ! (Айға тілін шығарып, мазаҗтап, ішегі җатып күледі)! (245 б)

Міне, мҧнда тілдік тҧлғаның шығармашылыҗ җиялы мен білімі аңғарылады. Драматургтің
Лҽйлҽ болып толғанысында ҿмірдегі оҗиға сол тура мазмҧны кҥйінде суреттеліп беріле
салмаған. Ол автор ойы арҗылы басҗаша сипатта (сҿздердің образдылыҗ кҥші) бейнеленген.
Кҿркем шығарма ҽлемінің җҧндылығы да автордың тілдік бейне арҗылы ҿз жан дҥниесінің
шындығын кҿрсету.

Кҿркем шығарма тҥрлі тілдік тҽсілдердің кҿмегі арҗылы ғаламның кҿркем бейнесін
жасайтындығы белгілі. Дҥниетаным ҧғымы объективті жҽне субъективті факторларға
байланысты екендігі тағы белгілі. Сондыҗтан, автор ҿзі ҿмір сҥрген кезең, орта, ҧлттыҗ бейнесі
ҿз ҽсерін тигізбей җоймайды.

Р.Мҧҗанова җазаҗ мҽдениетіне тҽн символдар мен образдарды тудырады. Олар халыҗтың
этникалыҗ мҽдениетін, дінін, аңыз-ҽпсанасын білетін тілдік тҧлғалар җалыптастырды. Мысалы:

Қатира. Шайтан җҧсап, җайда барып жасырынасың? Екі кештің арасында зым-зия болып,
жоғаласың да жҥресің. Сілең җатсын. Сілең җатҗыр. Аяғым-ай, аяғым... табаным тесіліп җалды,
бармаған жерім жоҗ, җайыршы.

Бері кел! Сені ме, сен җыздың тҿбеңді оямын. Җайда болдың, ей, тҥн ішінде? Җаныңды
ішем сенің. Ҽй, тҥн ішінде жҥргенге мҥгедек сен тҧрмаҗ, җатын мен җорҗам. Неге ҥндемейді ей,
мынау?

Ләйлә үнсіз... (247 б.)
Мҧндағы җатираның Лҽйлҽні ҧрысып, мҥгедек деп кемсітіп, жҥріс-тҧрысын жаҗтырмаған
райдағы сҿздері адамның ойы мен эмоциясын оятуға бағытталған. Ал кҿрермен оны ҿз тҥйсігі

99

мен сезімі арҗылы җабылдайды. Осындағы кҿркем мҽтін бҿлшектерінінң ҿзгешелігі де
суреткердің ішкі жан дҥниесін, танымын кҿрсететін тілдік тҧлғасын, жеке стилін кҿрсетеді.
Демек, мҧнда ҧлы суреткер ҿз фантазиясының җайталанбас бейнесін җалыптастырған.

Ал ЛитЭС-те (1987) «Драматургияда кейіпкерлер сҿздері шешуші мҽнге ие болады;
ҽрекетке җатысушы бейнелердің айтҗан сҿздері мҽтінде тҧтас, ҥздіксіз желіні җҧрайды.
Драмадағы жҽне театрдағы сҿз екі тҥрлі адресте жҧмсалады: кейіпкер – актер сахналыҗ
бейнемен диалогҗа тҥседі жҽне ойын монологты тҥрде кҿрермендерге апеллирлі тҥрде
жеткізеді»,-делінген.

Драмалыҗ шығармаларда кҿп сҿйлеуге ие болған кейіпкер кҿп жағдайда, басҗа ҽдеби
тҥрдегі нысандардан ерекшеленеді жҽне бірдей болып келеді.

Драмалыҗ кейіпкер, бір жағынан лирикалыҗ бейне болатындыҗтан, ол тек җана ҿз атынан
сҿйлейді, ҿзінің «менін» жасайды – ойланады, ҽрекет етеді, җалауын білдіреді. Бір жағынан, ол
эпикалыҗ кейіпкерге ҧҗсас, сондыҗтан тек ҿзі ғана емес, басҗа бейнелермен де бірде жаҗын,
бірде алыс ҽрекет жасайды. Драмалыҗ кейіпкер екі ҽлем аралығындағы тіршілік етеді. Осы екі
ҽлем арасындағы җарсылыҗ ойынды жасайды. Демек, бейне мен тілдік перденің ерекшеленетін
тҧсы да осында.

Ҽдеби шығармаларды жанрларға бҿлу бірҗатар ҧстанымдар негізінде іске асырылады. Бҧл
белгілі бір тҥрге җатысты дербес алғанда, кҿркем ҽдебиеттің бағытына немесе драматургияға
жататын жанрлар: трагедия, сатира т.б. ҽдеби бағыттар аясында алдымен эстетикалыҗ сапасына,
эстетикалыҗ ҥндестілігіне җарай комедиялыҗ, трагедиялыҗ т.б болып бҿлінеді.

Бҧл аталған шарттарды зерттеушілердің кҿпшілігі жанрлыҗ жҥйені айҗындаушы сапа
ретінде кҿреді. Сонда да жанрлыҗ топтастыруда шығарманың кҿлемі мен соған сҽйкес жалпы
мазмҧнын есепке алу җажет. Сахна – мҽдениеттің барлыҗ мҽселелері тоғысатын, адамдардың
җарым-җатынастыҗ жҽне эстетикалыҗ җызметі айҗын кҿрініс тауып, жҥзеге асатын жер. Бҥгінгі
таңда җазаҗ драматургиясының ҧлттыҗ мҥдде тҧрғысынан кҿтеретін жҥгі де ауыр. Сондыҗтан
драмалыҗ шығармалар табиғатын сҿйлеу, сахна мҽдениетін меңгеру ҥшін кешенді зерттеу,
зерделеу җажет-аҗ.

Драмалыҗ шығармалардың табиғаты соншалыҗ кҥрделі. Ҿйткені, поэзия, прозалыҗ
шығармалардағыдай емес, мҧнда автор җатыспай-аҗ, персонаждар тілі арҗылы ҿзін ерекшелеп
таныта алуы җажет. Ҽрине, драматургия синтетикалыҗ жанр. Ҿзіне ғана тҽн сҿз мҽнері, жазылу
машығы бар.
Пайдаланған әдебиеттер:

1. Байтҧрсынов А. Аҗ жол. – Алматы: Жалын, 1991. – 464 б.
2. Нҧрғалиев Р. Айдын. – Алматы: Ҿнер, 1985. – 400 б.
3. Ахманова О.С. Словарь лингвистических терминов. – М., 2007. – 103 с.
4. Реформатский А.А. Введение языковедение. – М., 1996. – 225 с
5. Сыздыҗ Р. Җазаҗ ҽдеби тілінің тарихы. – Алматы, 1993. – 320 б.
6. Сҧлтанова Б. Җазаҗ драматургиясы. – Алматы, 2017.

Abstract
The article outlays the components of the drama of R. Mukanov. The innovation of R. Mukanov in the
field of problems, genre, conflict, characters, figurative system is analyzed. Particular attention is paid
to polyphonism in the organization of the character system and the multivariate image of a person
Key words: writer, prose, chronotope, time.

100