Жинақ

ҖР Президенті Җасым-Жомарт Тоҗаевтың «Егемен Җазаҗстан» газетінде жарияланған

«Абай жҽне XXI ғасырдағы Җазаҗстан» атты маҗаласында: «Абайды тану – адамның ҿзін-ҿзі

тануы. Адамның ҿзін-ҿзі тануы жҽне ҥнемі дамып отыруы, ғылымға, білімге басымдыҗ беруі –

кемелдіктің кҿрінісі. Интеллектуалды ҧлт дегеніміз де – осы. Осыған орай, Абай сҿзі ҧрпаҗтың

бағыт алатын темірҗазығына айналуы җажет»[2] – деп орынды айтылған.

Абай ҿсиеттеріне адалдыҗ біздің җай ісімізді болсын ҿрге бастырады. Егерде біз ҧлы

ҧстазымыз айтҗандай, «талаптың мініп тҧлпарын» тас җияға ҿрлегіміз келсе, «Ондай болмаҗ

җайда?» деп, ҿзгенің ҿнегесінен җашпай, ғылымды сҥйсек, «басҗалармен җатар тҧруға»

ҥйренсек, «Ҿсек, ҿтірік, маҗтаншаҗ, еріншек, бекер мал шашпаҗ» секілді «бес дҧшпаннан»

җашыҗ боп, «Талап, еңбек, терең ой, җанағат, раҗымдай» «бес асыл іске» асыҗ бола алсаҗ, ҿзгені

кҿп жазғырудың орнына ҿзімізді-ҿзіміз жазғырып, ҿзгеге шамданудың орнына ҿзімізді-ҿзіміз

шыңдай білсек, ҽрҗайсымыздың кҥнкҿрісіміз де, еліміздің экономикасы да тҥзелері аныҗ.

Жер жҥзі мҽдениетінің асыл җазыналарын ҿз жҧртына ашу арҗылы Абай җазаҗ елін

дҥниеге зер сала җарауға ҥйретті. Данышпандыҗпен айтылған, ҽрі жҥректің тҥкпірінен жарып

шыҗҗан ащы да асыл сҿз халҗымыздың аумалы-тҿкпелі тар кезеңдерде замана кҿшінен

кейіндеп җалмай, кҥллі адамзат җауымымен бірге ҿсуіне ыҗпалын тигізді. Бҥгінгі заманға ол

осындай асыл ҥлгісімен жетті, келешекте де солай болады. Абай тҧлғасы Уаҗыт пен Кеңістік

ҽлемінде ешҗашанда ескіріп, тҿмендемек емес!

Абай адамдар мен халыҗтар арасындағы татулыҗты дҽріптеді. Тек татулыҗ бар жерде

ғана ҽділет болады, ал ҽділдік ҥстем болған кезде адал да білікті, білімді де жаңашыл жандар

кҿбейіп, ізгілік пен іскерлік алға шығады. Сондыҗтан да аҗын ҿз халҗын ҿнер-білімді ҥйренуге,

адал еңбек пен ыждаһатты іс жасауға шаҗырды.

«Абай жҽне XXI ғасырдағы Җазаҗстан» атты маҗалада «Абайды җалай дҽріптесек те

жарасады. Оның ғибратты ғҧмыры мен шынайы шығармашылығы – җазаҗ халҗына ғана емес,

жаһан жҧртына да ҥлгі-ҿнеге. Абайдың адам мен җоғам, білім мен ғылым, дін мен дҽстҥр,

табиғат пен җоршаған орта, мемлекет пен билік, тіл мен җарым-җатынас туралы айтҗан ой-тҧжы-

рымдары ғасырлар ҿтсе де маңызын жоғалтпайды. Ҿйткені аҗынның мҧрасы – бҥкіл адамзат

баласының рухани азығы.

Җазаҗ елі барда Абай есімі асҗаҗтай береді. Оның асыл сҿздерін рухани байлығымыз

ретінде жоғары ҧстасаҗ, туған еліміздің ҽлем алдындағы абыройы арта берері сҿзсіз.

Ең алдымен, Абайды ҧлтымыздың мҽдени капиталы ретінде насихаттауымыз керек.

Ҿркениетті елдер җазаҗтың болмыс-бітімін, мҽдениеті мен ҽдебиетін, рухани ҿресін ҽлемдік

деңгейдегі біртуар перзенттерінің дҽрежесімен, танымалдығымен бағалайтынын ҧмытпайыҗ.

Сондыҗтан Абайды жаңа Җазаҗстанның бренді ретінде ҽлем жҧртшылығына кеңінен таныстыру

җажет. Бҧл – бҥгінгі ҧрпаҗтың җастерлі борышы»[2] – делінген.

Ҧлы Абай җазаҗтың бас аҗыны болуымен бірге біздің бағдар етіп алдыға ҧстар, рухани

табынып, ҽр сҿзі мен ісін ҧлағат етер, бауырмалдыҗ, тазалыҗ, ҽділдік жҿніндегі ҿнегесі мен

ҿмірін ҿлшер бас ҧстазымыз, бас аҗылшымызға айналды.

Җазаҗ ҽдебиетінің даңҗты классигі Ҽбіш Кекілбайҧлы: «Абайды тҥсінетін кез енді келді.

Абайды ҧлыҗтайтын заман енді туды. Зады, Абайды туған халыҗпыз деп масаттанған ҽбден

дҧрыс җой. Алайда, Абайды ҧҗҗан, Абайға җҧлаҗ асҗан ҧлтпыз деп маҗтана алсаҗ, җандай

ғанибет болар еді...» деген еді. Осы орайда, Җазаҗ ҧлттыҗ җыздар педагогикалыҗ

университетінде «Абайтану» курсы енгізілді. Бҥгінде оҗу орнының студенттеріне абайтанудың

бастаулары, аҗынның ҿмірі мен шығармашылыҗ жолы кеңінен оҗытылуда. Бҧған дейін Җыздар

университетінің Җазаҗ филологиясы жҽне ҽлем тілдері факультетінің білімгерлеріне Зҽки

Ахметов, Тҧрсынбек Кҽкішев, Мекемтас Мырзахметҧлы сынды ғалымдар «Абайтану» курсын

жҥргізген болатын. Ал ҿткен оҗу жылынан бастап бҧл пҽн университеттің барлыҗ

факультеттерінде оҗытыла бастады. Болашаҗ педагогтар курс барысында абайтану

мҽселелерінің даму бағыттарымен, оның аҗындыҗ мектебімен жҽне хҽкімнің «Толыҗ адам»

философиясымен танысады. Айта кететін мҽселе, Җыздар университетінің профессоры,

филология ғылымдарының докторы Руда Зайкенованың «Абайтану» атты оҗулығы

151

да жарыҗ кҿрді. Кітапта аҗынның шығыс, батыс жҽне орыс ҽдебиеттерімен байланысы, ғҧлама
ойшылдың ғылым, білім, ҿнер, ел билеу, тарих, махаббат, діни таным таҗырыбында жҽне
сыншылдыҗ кҿзҗараста жазылған философиялыҗ җарасҿздерінің, ҿлеңдерінің, поэмаларының,
аудармаларының мҽн-мағынасы мен маңызы кеңінен тҥсіндірілген. Иҽ, Абайымызды ҽуелі
ҿзіміз танысаҗ, оның мол мҧраларын кҿкірегімізге тҧмар җылып саҗтасаҗ.

Сонымен җатар, Абай шығармашылығы арҗылы ҧлттыҗ җҧндылыҗтарды дҽріптеу ҽрі
жастар арасында ҧлтымыздың рухани мҧрасы – айтысты насихаттау маҗсатында Елбасы
Нҧрсҧлтан Ҽбішҧлы Назарбаевтың "Болашаҗҗа бағдар: рухани жаңғыру" атты бағдарламалыҗ
маҗаласы мен ҖР Президенті Җасым-Жомарт Тоҗаевтың 2020 жылы 9 җаңтарда «Егемен
Җазаҗстан» газетінде жарыҗ кҿрген "Абай жҽне ХХІ ғасырдағы Җазаҗстан" атты маҗаласында
атап кҿрсеткен ҧлттыҗ сананы саҗтау жҽне оны заман талабына бейімдеу деген идеясын җолдай
отырып, ҧлы аҗын Абай Җҧнанбайҧлының 175 жылдығына арналған Алматы җаласы жоғары
оҗу орындарының білім алушылары арасындағы «АБАЙДЫ БІЛМЕК ПАРЫЗ ОЙЛЫ ЖАСҖА»
атты постерлік баяндамалар конкурсына белсене җатысҗаным ҥшін ҥстіміздегі жылдың аҗпан
айында Абай атындағы Җазаҗ Ҧлттыҗ педагогикалыҗ университетінің ректоры Т.Балыҗбаев
мырзаның атынан арнайы ГРАМОТАМЕН марапатталдым.

Постер.Аметхан
Ж аннат..pdf

Осыған орай, Мҧхамеджан Тазабеков аҗынның мына ҿлең жолдарын келтіруді жҿн санап
отырмыз:
Абай – Кҥн, артындағы ел жҧлдыздаймыз,
Нҧрына сҿз шағылып, кҿз байланған.
Абайдан алыстап еш кете алмаймыз,
Планеталар секілді Кҥнді айналған!

Сҿз соңында айтарымыз, Җазаҗстан Республикасының мемлекет жҽне җоғам җайраткері
Иманғали Нҧрғалиҧлы Тасмағамбетовтың «Абай біздің ҧлттыҗ мҽдениетіміздің ҧлы шыңы ғана
емес, ол біздің ар-намысымызға, ҿмірлік ҿлшемімізге, ҧлттыҗ идеологиямызға айналған рухани
абызымыз. Пікіріміздің пірі, рухымыздың туы. Ҽрбір җазаҗҗа, шама-шарҗынша, Абайды тану –
мҧрат, Абай шыҗҗан биікке талпыну– парыз!..»[3] деген ойы ҧлы Абайдың рухына тағзым
етумен бірге, оның ҿсиетін орындауға җосылған зор ҥлес. Маҗалада: «Ғҧлама Абай – җазаҗ
топырағынан шыҗҗан ҽлемдік деңгейдегі кемеңгер. Ол кҥллі адамзат баласына аҗыл-ойдың
жемісін сыйлады» – деп ҿте орынды айтылған. Бҥгінгі кҥннің тҧрғысынан җарағанда, Абай
җазаҗ халҗының ғана аҗыны емес, ҽлдеҗайда кең ауҗымда җабылданады. Ол – кҿркем ойдың
ҽлемдік тҧрғыдағы җҧдіреті! Кҥн сҽулелі Җазаҗстанның атаҗ-абыройы Абай сынды ҧлылардың
жарҗын бейнесімен нҧрлана берсін!

Пайдаланылған әдебиеттер:
1. Назарбаев Н.Ҽ. Ҧлы Абайдың 150 жылдығына арналған мҽжілісте, 1995 жылғы тамыздың 9-
да жасаған баяндамасы.
2. Мемлекет басшысы Җасым-Жомарт Тоҗаевтың «Абай жҽне ХХІ ғасырдағы Җазаҗстан» атты
маҗаласы. Җазаҗстан Республикасы Президентінің ресми сайты. 9 җаңтар 2020.
3.Тасмағамбетов И.Н. Абай – пікіріміздің пірі, рухымыздың туы. Җазаҗстан Ҧлттыҗ Ғылым
академиясының Абайдың 150 жылдығына арнап ҿткізген мерекелік сессиясының ашылуындағы
сҿз 1995 жылғы 8 тамыз.

Аbstract

Abai Kunanbayev as a thinker, poet, enlightener, founder of the new literature of the nation,

translator, composer, left an indelible mark on the history of the country. His verses and verbal words

reflected being, life, worldview, character, soul, religion, mentality, language, the spirit of the people,

and then all this turned into a unique phenomenon - the world of Abay. The poet encouraged people to

152

learn art. He understood that this was a demand of the times. Even the idea of forming the intellectual

nation that is being spoken about dates back to Abai. With every word, the great thinker sought to

develop national consciousness.Therefore, special attention should be paid to the deep study of the

works of Abai. The knowledge of Abai is the knowledge of oneself. And self-knowledge, constant

growth, the study of science, education - this is wisdom. The words of Abai should become the

guideline of the generation.

Keyword: National ideology, Abay studies, Intellectual nation, poster report.

ИНТЕРНЕТ ЛИНГВИСТИКАДАҒЫ ФУНКЦИОНАЛДЫҚ СТИЛЬ КӚРІНІСІ

Х.Н. Ахтаева, философия докторы (PhD),
Е.Ф. Нанай, ПМУ студенті

Павлодар мемлекеттік педагогикалыҗ университеті
Павлодар, Җазаҗстан

Отандыҗ лингвистика саласында функционалдыҗ стильдер туралы ең алғаш сҿз җозғаған
җазаҗ тіл білімінің негізін салған ғалымдар А. Байтҧрсынов, Җ. Жҧбанов [1, 29], [2, 96-98].
Бҧдан басҗа І. Кеңесбаев, М. Балаҗаев, Ҽ. Җайдаров, Р. Сыздыҗ, С. Исаевтардың җҧнды
пікірлері бар [3, 10-36]. Бҧл мҽселені зерттеуге орыс тіл білімі бізден бҧрыныраҗ кіріскені
белгілі. Жалпы, стильдік тармаҗтар җарастырылған еңбектер җазаҗ жҽне орыс тіл білімінде
жеткілікті деп санауға болады. Функционалдыҗ стильдер җашанда зерттеуді җажет ететін
таҗырып. Себебі, И. Р. Гальперин айтҗандай: «Тілдің стильдері – тарихи категория. Демек, олар
ҿзгереді, дамиды, пайда болады жҽне жоғалады» [4, 343].

Ғалым С. Исаев тілдік стильдердің таптасуы тілдің җоғамдыҗ җызметімен жҽне ойды
тыңдаушысына жеткізудің маҗсатымен байланысты болып келетіндігін айтады. Демек, тілдің
негізгі җызметі – коммуникативтік җызметінен басҗа эстетикалыҗ җызметінің сҿз сҧрыптап,
тілдік элементтерді талғап җолдануда айтарлыҗтай ҽсері бар. Соған орай тілдің, негізгі
җызметтерін ойды хабарлау маҗсатына җарай ҥшке бҿліп җарауға болады. Ол: җатынасуға
байланысты жалпы коммуникативтік җызметі, ҽсер етуге (воздействие) байланысты
коммуникативтік эстетикалыҗ җызметі, хабарлауға (сообщение) байланысты наҗты
коммуникативтік җызметі [5, 40]. Ғалым айтып ҿткен тілдің җызметтері бҥгінгі кҥннің хабарласу
җҧралы болған интернетпен де тығыз байланысты. Ал осы интернет тілінде біз җолданып
жҥрген стильдің кҿрінісі җандай?

Ең алдымен «функционалдыҗ» сҿзіне тоҗталар болсаҗ, ғалым Р. Сыздыҗ «җызметтік
стиль» дегеніміз «функциональный» сҿзінің дҽлме-дҽл аудармасы болмаҗ, бҧл жердегі
«функция» сҿзінің мағынасы «җызмет» дегеннен гҿрі, «маҗсат, арнау» ҧғымдарына саятынын
ескерсек, сірҽ, «маҗсаттыҗ стиль» деген вариант ҧтымды болар – деп ең алдымен термин
мҽселесіне тоҗталып, «стиль» сҿзіне былайша аныҗтама береді: «Стиль – ол белгілі бір
җатынастың тҥрінде тілдік единицаларды сҧрыптап пайдалану арҗылы ойды жеткізу мҽнерінің
кҿрінісі... Стиль дегеніміз – ҿмірдің белгілі бір саласында җолданылып, тарихи җалыптасҗан
тілдік җҧралдардың жҥйесі» [6, 198]. Ал «Җазаҗ тілінің стилистикасы» еңбегінде
«функциональный» сҿзі емес «ҽдеби тілдердің стильдері» термині җолданылған. Ҽйтседе
бҥгінде «функционалдыҗ» сҿзі җолданылып жҥр.

С. Исаевша айтсаҗ, стиль ең алдымен җолданылуда ҿзіндік ерекшеліктері, айырым
белгілері бар тілдік элементтер жҥйесі немесе ҽдеби тілдің ҿзіндік сҿздік җҧрамы,
грамматикалыҗ тҧлғалары бар сараланған бір бҿлігі [7, 30]. Стилистика саласы орыс тіл
білімінде 1920 жылдары айтыла бастап, 50-жылдары «Вопросы языкознания» журналында
«стилистика», «стиль» мҽселелеріне арналған пікірсайыс жҥргізілді. Айтылған пікірлерді В.В.
Виноградов тҧжырымдап, тілдің җоғамдыҗ җызметінің тҥрлерін җарым-җатынас (общение),
хабарлау (сообщение), ҽсер ету (воздействие) деп бҿледі де, соған сҽйкес: біріншісінде тілдің
кҥнделікті сҿйлесу стилі (обходно-бытовой стиль), хабарлау җызметінде іс-җағаз, ресми-
җҧжаттар жҽне ғылыми стильдері, ҥшінші җызметінде кҿркем ҽдебиет пен публицистика

153

стильдері җолданылады деп таниды [9, 12]. Дҽл осы В.В. Виноградовтың аныҗтамасын җазаҗ тіл
білімінде җоғамның ҽлеуметтік җажеттілігіне җарай җарым-җатынас жасау функциясы, хабарлау,
аҗпаратты жеткізу жҽне ҽсер ету функциясы бойынша тілдік җҧралдардың стильдік
тармаҗтарына бҿлінуін тілші ғалымдарымыз негіз етіп алды.

Чек ғалымы Б. Гавранектің айтуынша, стиль проблемасы ҽдеби тіл жҽне оның
нормалары ҧғымдарымен байланысты болып келеді. Бҧл пікірді җолдамасҗа болмас. Себебі
біріншіден, стиль – бір ҧғымды айтып не жазып жеткізу ҥшін керекті тілдік тҽсілдерді сҧрыптап
җолдану ҽдісі. Екіншіден, жалпы халыҗтыҗ тіл негізгі җатынас җҧралы ретінде барлыҗ салада
пайдаланылады. Осы негізгі җатынас җҧралын белгілі бір нормаға салатын ҽдеби тіл.
Ҥшіншіден, стилистика тілдің җолданылу заңдылыҗтарын зерттейтін ғылым болғандыҗтан,
тілдік белгілердің дҧрыс җолданылу нормасын кҿздейді. М. Балаҗаев пен М. Серғалиев
“Стильдік тармаҗтар ҽдеби тіл җызметінің артуы, тілдің дамуы нҽтижесінде жасалады. Ендеше
тілдегі стильдік жҥйелердің саралануы, ҽдеби тілдің буыны җатып, бҧғанасы бекігені деп тҥсіну
керек ” – дейді [10, 11-12].

Функционалдыҗ стильдерді жіктеуде зерттеушілердің пікірлері ҽртҥрлі. Ал стильдерді
жіктеу ҥшін белгілі бір ҿлшемге сай болуы керек болса, ол мҽселеде тҥбегейлі шешілмеген,
даулы. Анығы ҿлшемнің ең бастысы тілдік элементтің мазмҧнды баяндауға дҽл келетін җасиеті,
сипаты болуы керек. Мысалы, ресми-іс җағаздар стилі стандарт формулаларымен, ал ғылыми
стиль терминологиясымен ерекшеленеді.

Сонымен тілдік стильдерді жіктеуде ең алдымен җолдану тҥріне җарай ауызша жҽне
жазбаша деп бҿлушілік бар. Бірҗатар зерттеушілер ауызша стиль мен ауызекі сҿйлеу стилін
шатастырмау керек екенін айтады. Біздіңше де, бҧл пікір дҧрыс болар, себебі ауызша
функционалдыҗ стиль – ҽдеби тілдің ауызша жҧмсалуы, яғни кҿпшілік алдында ауызша
ҧсынылатын сҿздер. Ал ауызекі сҿйлеу тілі – кҥнделікті җарым-җатынас барысында жҧмсалады.

Кҿбінесе тілдік стильдер ҽдеби тілдің жазба тҥріне җатысты сҿз етіледі. Соның ҿзінде
жіктеліс біркелкі емес. Мысалы, Л.В. Щерба жазба тілдің ҽуелі кҿркем ҽдебиет жҽне іс-җағаздар
тілі деп бҿлінгендігін айтса, А.Н. Гвоздев: функционалдыҗ стильдерді ҽдебиеттің жанрына
җарай бҿлгенде олар бір-бірінен айҗыныраҗ ажыратылады дей келіп, стильдерді кітаби немесе
кҿпшілікке арналған тіл стилі жҽне тҧрмыстыҗ ауызекі сҿйлеу стилі [11] деп бҿледі. Мҧндай
жіктелістер кҿп болғанымен, функционалдыҗ стильдерді жіктеуде «Прага мектебі» ғалымдары
мен Ш. Баллиден келе жатҗан дҽстҥрлі ҥлгіні негізге аламыз. Олар публицистикалыҗ, ресми-іс
җағаздары, ғылыми, ауызекі сҿйлеу жҽне кҿркем ҽдебиет стильдері. Ал осы стильдердің ҿзіне
тҽн белгілерін ғалым М. Балаҗаев былайша келтіреді:
- Ғылыми стиль: тілі жинаҗы, сҿздері дҽлме-дҽл, сҿйлемдері кҥрделі, җарапайым сҿздер
болмайды, шартты белгілер мен җысҗартулары кҿп.
- Публицистикалыҗ стиль: бірізділік кҥшті, сҿз тіркестерді жҧмсауда ҽдеби тілге жҽне ҿзіне тҽн
нормасы бар, баспасҿз беттерінде метафоралыҗ җолданыстары болады.
- Ресми-іс җағаздар стилі: факті наҗты кҿрсетіліп, бір ізбен жҥйелі жазуға мҽн беріледі.
- Ауызекі сҿйлеу стилі: ҿзіндік коммуникативтік сипаты бар, диалог тҥрінде еш дайындыҗсыз
жҥзеге асады.
- Кҿркем ҽдеби стиль: эстетикалыҗ җызметте жҧмсалады, образды, ҧтымды сҿздермен җатар
басҗа стиль элементтері де җолданылады, жҿнді-жҿнсіз ауытҗулары кҿп [12, 33-38].

Ал функционалдыҗ стильдердің җызметтік сипатын А.А. Леонтьев былайша кҿрсетеді: 1)
җарым-җатынастыҗ җасиеті, 2) ойлау җҧралы ретіндегі җызметі, 3) адамзаттың ҽлеуметтік тарихи
тҽжірибесін меңгеру җҧралы ретіндегі җызметі, 4) ҧлттыҗ мҽдени саладағы җызметі, 5) таным
җҧралы ретіндегі җызметі. Ал В.А. Аврорин: 1) коммуникативтік (җатынас җҧралы ретінде), 2)
экспрессивтік (ойды білдіру ретінде), 3) конструктивтік (ойды җалыптастыру ретінде), 4)
аккумулятивтік (тҽжірибе мен білім жинау) җызметтерін атҗарады деп санайды. Жалпы алғанда
функционалдыҗ стильдердің негізгі җызметі җарым-җатынас жасау жҽне оҗырман мен
тыңдаушыға ҽсер ету маҗсатын кҿздейді.

154

Бҧл айтып ҿткендеріміз лингвистикадағы функционалдыҗ стильдерге җысҗаша шолу. Ал
оның интернет лингвистикадағы кҿрінісі җалай болмаҗ? Желі тілі җандай стильге жатады? деген
сҧраҗтар ҽлі шешімін таппағанымен, бірҗатар зерттеулер баршылыҗ.

Орыс тіл біліміндегі интернет лингвистика саласын зерттеушілер пікірі желі тілінің
җандай стильге жататындығына җатысты екіге бҿлінеді. Біріншісі, ауызекі сҿйлеу стиліне
жаҗын десе, екіншісі бҧл мҽселе бҥкіл ҽлем бойынша «жаңа функционалды ішкі стиль» ретінде
җарастырылу җажет дейді.

Бірінші пікірдегідей желі тілін тек ауызекі сҿйлеу стиліне жатҗыза алмаймыз. Себебі
онда бірізділік жоҗ. Орыс зерттеушісі Ю. В. Рождественский сҿйлеу тілін ауызша, жазбаша,
баспа, жҽне радио-теледидардағы тіл деп җарастырады [13, 21]. Ал интернеттегі тіл мҧның
ешбіріне наҗты сай келмейді. Біздіңше, пікірдің екіншісі җисынды.

Ең алдымен тіл стильдері жоғарыда келтіргеніміздей тарихи категория. Демек олардың
пайда болуы, ҿзгеруі, дамуы, жойылуы заңды җҧбылыс. Мысалы, алғашҗы кезде тілдің
җолданылуына байланысты тек ауызша стиль болды. Жазу ҿнері кейін дамыды. Жҽне бҥгінгі
җолданыста жҥрген стильдердің барлығы бірдей җалыптаса җойған жоҗ. Айталыҗ ресми-іс
җағаздар стилінің басы XVII-XIX ғасырларда кҿріне бастады. Бҧған орыс ғалымы 1940 ж. М.В.
Вяткин жариялаған «Материялы из историй Казахской ССР» деген кітаптағы җазаҗ хан-
сҧлтандарының кҿрші хандыҗтармен жазысҗан җағаздары толыҗ дҽлел бола алады. Ол җағаздар
тҥпнҧсҗада «ғарызнама» (прощение), «хат» (письмо), «мағлҧмнама» (уведомление) деп
келтіріледі. Орыс тіл мамандары XVIIІ ғасырдың ортасына дейінгі орыс тілінің ғылыми стилін
сҿз етуге болмайды деп айтса, җазаҗ тілінің де публицистикалыҗ, ғылыми стильдері туралы XIX
ғасырдың тек соңғы ширегінен бастап сҿз җозғаймыз [14, 11-14]. Бҧл мҽліметтерден
байҗайтынымыз, тілдің җоғамдыҗ җызмет ҿрісі функционалдыҗ стильдердің җалыптасуына не
жойылуына тікелей ыҗпалын тигізеді. Демек, бҥгінде тілдің җолданылу җызметі интернетпен
байланыса отырып, җарым-җатынас ортасы кеңейді жҽне ғаламтор тілінің ҿзіне сай стилі
җалыптасып келеді. Стиль тілдің җолданылу аясы мен оған негізделген җарым-җатынасҗа
байланысты пайда болады десек, желі тілінің җолданысы бҥгінде җандай да бір «жаңа стильдің»
җалыптасуына негіз болып отыр. Мысалы, интернетте җарым-җатынас жазбаша жҥзеге
асҗанымен, җолданыстағы тіл ауызша. Бҧл жоғарыда айтып ҿткен тіл җолданысына байланысты
ауызша жҽне жазбаша стильдердің бірігу. Яғни, ғаламтордың ҿзіне тҽн ерекшелігі. Онымен
җоса, лингвистикадағы барлыҗ стиль элементтерін табуға болады. Айталыҗ, ҽлеуметтік
желілердегі кҥнделікті диалогтарды ауызекі сҿйлеу стиліне жатҗызсаҗ, тҥрлі сайттардағы
маҗалалар ғылыми, публицистика стиліне жатады. Демек, интернетте басҗа стильдердегідей
җатып җалған җағида, бірізділік жоҗ. Адамдар белгілі бір сайттарда ғылыми стильді җолданса,
кей жерде ауызекі сҿйлеуді җолдануы мҥмкін. Осыған җарап интернеттегі «жаңа стильдің»
ҿзгешелігін танимыз.

Жалпы стильдің җалыптасуы жаңа җарым-җатынас жасау ортасы мен коммуникативті
міндеттердің пайда болуына байланысты – дейді орыс зерттеушісі В.П. Антонов. Расында да,
интернет бҥгінгі адамзаттың ажырамас бір бҿлігі іспетті. Біреулер ҥшін кҥнкҿріс кҿзіне де
айналып отыр. Интернеттің дамуымен җарым-җатынас жасау ортасы кеңейді, ҽлеуметтік
желілер, электронды кітаптар, җашыҗтан оҗыту жҥйесі т.б. пайда болды. Мҧның барлығын
белгілі бір җарым-җатынас барысында жҥзеге асҗандыҗтан, экстралингвистикалыҗ стиль
җалыптастырушы факторлар дей аламыз. Ал осы факторлардың жиынтығы бҥгінде жаңа
«Интернет стилін» җалыптастырды. Н.В. Буренина: «Бҧл – желі җолданушылардың җосалҗы тілі.
Оны кҿбінесе жастар тілі деп атайды» – дейді [15, 374]. Сондай-аҗ бҧл мҽселені зерттеуге
психолингвистер, когнитологтар жҽне басҗа да мамандардың җатысу керектігін атап ҿтеді. Ал
Л.Ю. Иванов «Интернет стильге» тек желі тілін ғана емес, ҧялы телефондағы мҽтіндік
хабарламаларды да жатҗызады. Біздіңше, ғаламтор арҗылы оҗитын барлыҗ жазбалар «жаңа
стильге» жатады. Біз жоғарыда ҽр стильдің ҿзіне тҽн белгілерін кҿрсеткендей, «жаңа стильдің»
де ҿзіне тҽн ерекшелігін келтірейік:
- Барлыҗ стиль элементтерінің бір арнаға тоғысуы;

155

- Җысҗалыҗ;
- Еркін жҽне дайындыҗсыз болуы;
- Тілдік бірліктермен графикалыҗ җҧралдардың бірігуі (смайликтер).

Ал стильдің негізгі җызметі – җарым-җатынас жасауда оҗырман мен тыңдаушыға ҽсер ету
десек, бҧл аныҗтамаға да «Интернет стилі» җызметі сай келеді.

Җорыта айтҗанда, бҥгінгі кҥннің ҿз талаптары мен сҧранысына байланысты адамзаттың
еркінен тыс желі тілінің пайда болуымен оның ҿзіне тҽн стилі җалыптасты десек җателеспейміз.
Стиль – тек җарым-җатынас ҥшін ғана емес, тіл сауаттылығы мен мҽдениетін саҗтауға да керек.
Ғалымдарымыз айтҗандай стиль тҧжырымы тҧраҗсыз болғанымен, җашанда зерттеуді җажет
етеді. Себебі, тіл җолданысының ҧдайы дамуы, стильдердің де ҿзгеріп немесе җайта
җалыптасуына ҽсер етеді.
Пайдаланған әдебиеттер
1. Байтҧрсынов А. Тіл тағылымы (җазаҗ тілі мен оҗу ағартуға җатысты еңбектері) // Ана тілі. –
1992. – 448 б.
2. Жҧбанов Җ. Җазаҗ тілі жҿніндегі зерттеулер. – Алматы: Ғылым, 1999. – 581 б.
3. Кеңесбаев І., Балаҗаев М., Җайдаров Ҽ., Сарыбаев Ш. Җазаҗ ҽдеби тілі тарихының зерттеу
жайы мен міндеттері // Җазаҗ ҽдеби тілі тарихының проблемалары. – Алматы: Ғылым, 1987.
4. Гальперин И. Очерки по стилистике английского языка. – М., 1958. – 458 с.
5. Исаев С. Җазаҗтың мерзімді баспасҿз тілінің дамуы. Алматы, 1983. – 67 б.
6. Р. Сыздыҗ «Сҿз җҧдыреті» А.: «Атамҧра», 2005 ж., 2 бас.
7. Исаев С. Җазаҗ тіл білімінің мҽселелері / Җҧраст.: ф.ғ.д. Ғ. Ҽнес жҽне проф. Н.С. Исаева. –
Алматы: «Абзал-Ай» баспасы, 2014. – 640 бет.
8. Балаҗаев М., Томанов М., Жанпейісов Е., Манасбаев Б. Җазаҗ тілінің стилистикасы. Оҗулыҗ,
3-басылым. – Алматы: «Дҽуір», 2005 ж. – 256 б.
9. Виноградов В. Стилистика. Теория поэтической речи. Поэтика. – М., 1963. – 254 с.
10. Балаҗаев М., Серғалиев М., «Җазаҗ тілінің мҽдениеті» А., 1995 ж.
11. Гвоздев А.Н. «Очерки по стилистике русского языка» М., 1995 г.
12. Балаҗаев М. «Ҽдеби стильдер жҥйесі» А., 1987 ж.
13. Рождественский Ю.В. Общая филология. – М., 1996.
14. Сыздыҗова Р. «Җазаҗ ҽдеби тілінің тарихы» А.: «Ана тілі» 1993 ж.
15. Буренина Н. В. Способы словообразования в компьютерном жаргоне английского и
русского языков // Перевод в меняющемся мире: материалы Международной научно-
практической конференции, г. Саранск, 19-20 марта 2015 г.

Тҥйін
Маҗалада тіл білімінің жаңа саласы интернет лигвистикадағы «жаңа функционалдыҗ
стильдің» пайда болу кӛріністері, интернеттегі стильдің ӛзіне тән җызметі, ерекшелігі және
осы мәселеге байланысты зерттеуші пікірлері мен тұжырымдары келтірілген.
Кілтті сӛздер: интернет, интернет лингвистика, функционалдыҗ стиль, желі тілі.

156

НЕОЛОГИЗМДЕРДІҢ ӘДЕБИ НОРМАҒА ЕНУ ӘЛЕУЕТІ ЖӘНЕ
КОДИФИКАЦИЯЛАНУ ҤДЕРІСІ

Әзімханова Ж.Б., 4-курс студенті
Ордабекова Х.А., ф.ғ.к., проф.

Сүлейман Демирел университеті
Алматы, Җазаҗстан

Тіл адам ҿмірінде ерекше орын алатын кҿрініс екені жасырын дҥние емес. Ол – дҥниеге
келген сҽттен бастап ҿміріміздің ҽр сҽтінде бірге җозғалыста болатын кҥрделі организм. Алғаш
рет дыбыс шығарған уаҗыттан бастап тіл ҥздіксіз җозғалыста болып келеді. Адам баласы секілді
тіл де дҥниеге келіп, дамып, «ҿзге тілдерді ҥйреніп», молая берген. Сол сияҗты біздің җазаҗ
тіліміз де ҿзінің ҥлкен тарихына ие болып келеді.

Ғасырлар бойы ҿн бойына бірнеше җасиетті жинап келген тіліміз җазір җандай дҽрежеде
екені бҽрімізге мҽлім. Сонау ата-бабаларымыз дҽріптеп келген тіл бҧл заманда җаншалыҗты
ҿзгеріске ҧшырағанын сҿзбен айтып жеткізу мҥмкін емес, алайда сондай ҿзгерістер тілімізді
тексеруден ҿткізді десек те җателеспейміз.

Җазаҗ тілі – ҿте бай тіл. Җазаҗ хандығы җҧрылып, җазаҗ тілі җалыптаса бастаған сҽттен
җаншама би-жырауларымыз тілімізді кҿркейтіп келді. Халыҗ арасында тараған ертегілер мен
ҽңгімелер де җазаҗ ҽдебиетінен ҿз орнын ала білген. Жылдар бойы тамырына җазаҗ сҿздерін
жинап келген тілде де ҿзгерістер болып отырды. Тіліміз араб жҽне парсы тілдерінің сҿзін де ҿн
бойына жинай білген, оларды жалпытілдік норма иеленетін дҽреже кҿтердік. Җазір де заман
талабына сай, жаңа технологиялардың пайда болуымен жҽне бірнеше ғылым мен ҿндірістің
дамуының нҽтижесінде тіліміз жан-жаҗты молаюда, жаңа сҿздердің җосылуда.

«Алайда жаңа сҿздердің җосылуы ҽрҗашан тілде тҧраҗталып, орын таба ма? Жҽне жаңа
сҿздерді ҿз тілімізге келтіріп бҧрмалаған аудармалары дҧрыс па? Неологизмдер тілімізді
дамыта ма, ҽлде керісінше дамуын тоҗтата ма?» деген сҧраҗтар җазіргі кезде кҿптеген тіл білімі
мамандарының кҿкейіндегі сҧраҗ десек те җателеспеспіз.

Яғни менің маҗсатым неологизмдердің җазіргі җазаҗ тіліндегі орны җандай екенін жҽне
оның ҽдеби нормаға енуі мен җалыптану ҥдерісін ашып җарастыру болып келеді.

Неологизмдердің жаңа җҧбылыс емес екендігіне җарамастан, бҧл ҧғымның дҽл
аныҗтамасы ҽлі де жоҗ. Кҿптеген ғалымдар мен тіл білімінің мамандары неологизм атауына
байланысты ҿздерінің теорияларымен жҽне пікірлерімен бҿлісуде. Соңғы бірнеше онжылдыҗта
болған технологиялыҗ дамулар адамзатҗа осы уаҗытҗа дейін болмаған сансыз тҥсініктер мен
заттар алып келді. Алайда уаҗыт еншісін кері тартҗан сайын жаңа объектілердің тҧраҗтану
җҧбылысын байҗаймыз. Кҿрші мемлекеттермен болған җарым-җатынас, глобализация ҥдерісі,
жаңа ашылулар мен ғылымның ҽр саласында болған революциялар – кҿптеген жаңа сҿздердің
пайда болуының себебі. Бҧл сҿздер җазіргі уаҗытта кез келген индивидпен сҽтті җарым-
җатынасҗа тҥсу ҥшін маңызды болып келеді.

Җазаҗ тіліндегі жаңа атауларды, җолданыстар жҥйесін зерттеу кезеңінің наҗты мерзімін
кҿрсету җиын. Алайда жаңа атаулар сонау ХХ ғасырдың 20 жылдарында практикалыҗ тҧрғыдан
җолданыс тауып, сол кезеңде ғылыми айналымда кҿріне бастады. Себебі тілімізге ғылым мен
техникалыҗ атаулардың ҥлкен җарҗынмен еніп, жаңа атаулардың тілге кіруінде еді. Сол кезеңде
жарыҗ кҿрген оҗулыҗтар мен сҿздіктер, басҗа да баспасҿз җҧралдары жҽне онда җамтылған
жаңа сҿздер бҧл процесстің айҗын кҿрінісі болып келеді. Кҿпшілікке мҽлім, таныс болып
келетін Ахмет Байтҧрсынҧлының «Тіл тағылымы» мен «Оҗу җҧралы» еңбегінен бастау алатын
кҿптеген оҗулыҗтардан жаңа сҿздерді кездестіріп жатамыз. Осының барлығы жаңа
җолданыстағы сҿздердің мҽселелері ҿзекті болғанын кҿрсетеді.

Бҧл айтылғандарға җарап жаңа сҿздер тек сол кезеңде җолданыс тапты деп ойлау җате пікір
болады. Неологизмдер жҥйесінің бастауы кеңестік дҽуірден де арғы кезеңде бастау алған. Жаңа
сҿздердің жасалу жолдары халыҗтыҗ лексикадан басталады. Бҧл сҿздерге ХХ ғасырдың

157

басында җолданылғандай арнайы «атау» деген атаҗ берілмесе де, олардың тілдік җорда
җалыптасҗан сҿздер екендігіні белгілі.

Жоғарыда айтылғандай кҿптеген ғылыми ҽдебиеттер ХХ ғасырдың басында
басылымдарда жиі болды. Бҧл жаңа сҿздердің молаюына ғана емес, сондай-аҗ оларды ашып,
жҥйелеп зерттеуге алып келді. Ғылыми еңбектердегі сҿздерді жаңа ҧғымдар деп таныдыҗ,
алайда кейін ҽр саланың җарҗынды дамуына байланысты арнайы атау сҿздер ретінде де
җарастыра бастадыҗ. Осындай атау сҿздер терминдік табиғатҗа ие болды. Жаңа сҿздер мен
терминдер Җ. Жҧбановтың жҽне А. Байтҧрсынҧлының еңбектерінен ҿз орнын терең батыра
алған. Ахмет Байтҧрсынҧлы еңбектеріндегі тіл білімі мен ҽдебиетке җатысты бірнеше жаңа
сҿздер җазаҗ санасына сай жасалған сҿздер. Бҧл терминдер җабылдауға жеңіл ҽрі тҥсінікті
болатынында кҥмҽн жоҗ.

ХХ ғасырдың І жартысында җазаҗ тіліндегі жаңа сҿздердің зерттелуі терминтану
мҽселелерімен тікелей байланысты болды. Бҧл жайт сол кезеңде туындаған объективті
факторларға – білім беру жҥйесіне дендеп енгізіле бастаған халыҗаралыҗ терминдерді
жеделдете меңгерту ҥшін мағынасын аныҗтау, жҧртшылыҗты сауаттандыру факторларына
байланысты еді. Тағы да бір аса маңызды фактор – тілдің тазалығын, ҿміршеңдігін саҗтау
жиырмасыншы ғасырдағы җазаҗ зиялыларының негізгі ҧлттыҗ ҧстанымына айналып, ғылыми
сипат алды. Сол тҧстың зиялы җауымы ҧлттыҗ-мҽдени мазмҧндағы җазаҗтың сҿз байлығын
ғылым мен техниканың тіліне айналдыруға ҧмтылыс жасады. Җазаҗ тілінің ішкі мҥмкіндігі,
сҿздік җорға енетін жаңа атаулардың ҧлттыҗ сипаты туралы Х. Досмҧхамедҧлы былай деп
жазады: «Җазаҗ тілі тексеріліп болған жоҗ. Біз жат тілдерге җызығуды җойып, ҽуелі ҿз тілімізді
дҧрыстап тексеруіміз керек. Шындап тексерсек, җазаҗ тілінің ҿзінен пҽнге жарайтын кҿп сҿздер
табылады» [Алдашева Җ.М., «Җазаҗ тіл біліміндегі жаңа сҿздердің зерттелуі жҽне жҥйеленуі»].

«Неологизм» деп жалпы аталғанымен, олардың басҗа тілден енген, авторлыҗ нҧсҗаларына
җарай, ғылым салаларында туындағанына, ҽдеби нормаға ену дҽрежесіне байланысты ҿз ішінде
ажыратылатыны белгілі. Ғылымда олардың барлығын да «неологизм» деп танушылыҗ бар.
Жҽне аталғандардың барлығының нормалану деңгейіне җарай Р. Сыздыҗ оларды «тілдегі
жаңалыҗтар» немесе «тілдік жаңалыҗ» деп атады. Ғалым тілдегі неологизмдерді мынадай
тҥрлерге топтастырып барып җарастыру керек дейді:

– «неологизм» деп танығандары җосымшалар арҗылы (салымшы, ауысым), сҿз біріктіру
жолымен (орамжапыраҗ, тұсаукесер, аҗуыз), сҿз тіркестіру арҗылы (тұтыну җоржыны), сҿз
мағынасының ауысуы (еншілес кәсіпорын) арҗылы жасалған, җазаҗтың тҿл сҿздері негіз болған
жаңа бірліктер;

– «аэлогизм» җатарын җҧрайтындары – байырғы сҿздердің жаңа мағынаны иеленуі;
– «неолексизм» – сирек җолданыстағы, җазіргі нормативті сҿздіктерге енгізілмеген, «җайта
тірілген» сҿздердің жаңа мағынаға ие болуы (егемен) [Алдашева Җ.М., «Җазаҗ тіл біліміндегі
жаңа сҿздердің зерттелуі жҽне жҥйеленуі»].
Җазаҗ тіл білімінің зерттелуіне, оның ішінде терминология ғылымының дамуына ҥлкен
ҥлес җосҗан Шерубай Җҧрманбайҧлы терминдер мен жаңа сҿздерді җатар ала отырып зерттеген.
Ғалым жаңа сҿздерді бҧҗаралыҗ аҗпарат җҧралдары негізінде җарастырып, неологизмдерді
мынадай топтарға бҿлген:
● жҧрнаҗтар арҗылы жасалған жаңа атаулар;
● сҿздердің бірігуі арҗылы жасалған жаңа атаулар;
● жаңаша җолданыстағы җос сҿздер;
● кҿп сыңарлы атаулар;
● будан атаулар;
● калькалау тҽсілімен жасалған жаңа сҿздер;
● бейнелі атаулар.
Кҿптеген ғалымдардың зерттеулері сҥйене келе неологизмдердің жасалуын біз жалпы
тҿртке бҿліп җарастырдыҗ:
1. семантикалыҗ тҽсіл арҗылы жасалған неологизмдер;

158

2. синтетикалыҗ тҽсіл арҗылы жасалған неологизмдер;
3. аналитикалыҗ тҽсіл арҗылы жасалған неологизмдер;
4. калькалау арҗылы жасалған неологизмдер.

Тілдік норма тілдің ішкі заңды жҥйелері негізінде дамып җалыптасады, солар
сҧрыпталған, ҧтымды орайында, жалпыға бірдей ортаҗ тҥрінде жҧмсалады. Тілдік норма
дегеніміз – тілдегі бірізділік, тіл материалдарын нормалау деген сҿз, белгілі бір тҽртіп,
заңдылыҗҗа бағындыру.

Ол тҽртіпті орнататын да, оның иін җандыратын да ҽдеби - тіл. Тілдің дыбыс жҥйесі, сҿз
байлығы, сҿз мағыналары, тілдің грамматикалыҗ җҧрылысы – бҽрі атам заманнан келе жатҗан
заңды ерекшеліктерге негізделеді. Халыҗ тіліндегі сан алуан байлыҗтар басы бір жерге
җосылмайтын бытыраңҗы җҧбылыстар емес. Олардың бҽрінде ҽдеби тілге негіз боларлыҗтай
заңдылыҗтары бар. Сонымен җатар ауызекі халыҗ тілінде ол заңдылыҗтардан жҿнді-жҿнсіз
ауытҗитын ҽдеби нормадан тыс жатҗан җҧбылыстар да бар [Балаҗаев М.Б., “Тілдік
нормалардың негіздері”].

Ҽдеби тілдің җоғамдағы басты җызметі – адамдар арасындағы җатынас җҧралы болу.
Сондыҗтан жалпы тіл атаулыға тҽн җасиет-коммуникативтік җызмет Ҽдеби тілге де тҽн. Ҽдеби
тіл арҗылы айтушының, жазып җалдырған адамның ойын, пікірін ҧғамыз, сҧрағына жауап
береміз. Ҽдеби тіл арҗылы ҿзіміз кҿзбен кҿрмеген оҗиға туралы мағлҧмат аламыз. Яғни пікір
алысу, ой жеткізу, адамдардың бір-бірімен ҧғысуы, білмегенді білу, білім, тҽлім-тҽрбие, тағлым
алу.

Жалпы неологизмдер ҽдеби нормада җалай орын алады деген сҧраҗ та кҿптеген тіл білімі
мамандарының еңбектерінен жауап тапҗан. Жҽне бірнеше зерттеулерге сҥйене келе біз
неологизмдердің, сондай-аҗ басҗа да сҿздердің, тілде орын алуына негізгі себепші БАҖ екенін
байҗаймыз.

Бҥгінгі Җазаҗстандағы җазіргі җазаҗ тілі жҽне оның сипаты телехабарлар тілінен кҿрінеді.
Телехабарлар – җазаҗ ҿмірінің айнасы, җазаҗ тілінің даму дҽрежесінің кҿрсеткіші. Ал
телехабарлар тілі дегеніміз – кҿпшілік кҿрермен җауымға бағытталған ауызша ҽдеби сҿйлеу
тілі. Җоғамның жан-жаҗты дамуымен бірге тілдің сҿздік җоры мен җҧрамы да арта тҥсуде. Бҧл
ретте бҧҗаралыҗ аҗпарат җҧралдарының, соның ішінде телехабарлардың тілдік ҥдерістерге ҽсері
зор екендігін атап ҿту керек. Ал оның эмоционалдыҗ жҽне ментальдыҗ ыҗпалы одан ҽрі
кҥшейіп отыр. Осыған орай бҧҗаралыҗ аҗпарат җҧралдары бҥгінгі җоғамдыҗ сананы
җалыптастыруға җабілетті жҽне ол керісінше болуы да мҥмкін.

Бҧҗаралыҗ аҗпарат җҧралдарында җолданылатын неологизмдер оҗырмандар санасында
җызығушылыҗ тудырады. Ҽрине, бҧл сҿздердің барлығы җоғамға тҥсінікті болады деп ойлау
җате пікір, алайда жастар арҗылы бҧл сҿздер тҥсінікті мағынаға ие болып келетінін де жасыру
дҧрыс болмас. Жоғарыда айтып ҿткендей заман талабына сай, жаңа технологиялардың
шығуына байланысты тіліміз кҿптеген сҿздермен толығуда. Ал ол сҿздердің негізгі орны мен
җолданысын кҿрсететін – БАҖ.

Кейінгі жылдapдағы, яғни тҽуелсіздік алған кейінгі уаҗытта, экономика саласына җатысты
сҿздер мен сҿз тіркестері термин ретінде җолданылып жҥр: коммерсант, коммерция, бизнес,
бизнесмен, инвестиция, инвестор, ипотека, банкрот, доллар, евро, салым, салымшы, җаржыгер,
кҽсіпкер, кҽсіпкерлік, нарыҗ, нарыҗтыҗ экономика, несие, пайыз, зейнетаҗы. Тҿлемнің
тҥрлеріне байланысты да біраз жаңа сҿздер пайда болды. «Толыҗ экономикалыҗ орысша-
җазаҗша сҿздікте» плата – тҿлем, аҗы, тҿлемаҗы деп беріліпті. Осындағы «аҗы» сҿзінен
жасалған тірек жалаҗы, ҿтемаҗы, жҽрдемаҗы, жолаҗы т.б. сҿздер баспасҿзде молынан
ҧшырасады.

Жалпы, җорытындылай келе жаңа сҿздер ҽдеби тілде ҽр кезде орын ала бермейтінін ескере
кетеміз. барлыҗ жаңа сҿз тілде орын таба білмейді, себебі олар җазаҗ санасына сай сҿз болмауы
мҥмкін. Жҽне осы сияҗты факторлар ҿте кҿп. Маңызды айтыла кететін жайт, жаңа сҿздің тілдегі
орнын білу керек, жҽне оларды җолдау дҧрыс па, җате ме дегенді де ескеру.

Пайдаланылған әдебиеттер:

159

1. Алдашева Җ.М. «Җазаҗ тіл біліміндегі жаңа сҿздердің зерттелуі жҽне жҥйеленуі».
2. Балаҗаев М.Б. «Тілдік нормалардың негіздері».
3. Сыздыҗова Р. «Тілдік норма жҽне җалыптану ҥдерісі».

БАСПАСӚЗ ТІЛІНІҢ ТІЛ ДАМЫТУ ҚЫЗМЕТІ
А.А.Байсын, ПМПУ студенті,

Ғылыми жетекшісі – Ы.Б.Шаҗаман,ПМПУ проф.ф.ғ.к.
Павлодар, Җазаҗстан

Баспасҿз тілі – тіл ғылымының зерттеу нысанының бірі. Тілдің жазбаша ҿмір сҥруі ҥшін
җызмет атаҗаратын басты җҧралдың бірі – баспасҿз тілі. Баспасҿз тілінің тіл дамыту җызметінің
бір җыры виртуалды тҥрде де кҿрініс табады.

Баспасҿз тілі бҧҗаралыҗ аҗпарат җҧралы (БАҖ) арҗылы жҥзеге асатындыҗтан,
тыңдарманы мен оҗырманының бейнелі сҿз җолданысына, шешендікке, сҿйлеу ҽдебіне, тіпті
жағымды/жағымсыз ой җалдыруға ыҗпалын тигізеді. Жаңа сҿздердің енуі, сҿз мағынасының
кеңеюі, кейбір сҿздердің мағынасының тарылуы, тіпті җолданыстан шығып җалуы,
терминдердің енуі, жаңаша, мҽндес тіркестердің пайда болуы – бҽрі осы публицистік стиль
арҗылы танылады [2,11].

Җазір ғылым мен техниканың дамуына байланысты жаңадан енген, бҧрын җолданыстан
шыҗҗан сҿздердің барлығы публицистік стиль – телеарна тілі, мерзімді баспасҿз бен радио тілі
– арҗылы басым таныла бастады.

Бҧҗаралыҗ аҗпарат җҧралы арҗылы шетел сҿздері кҿп енуі арҗылы тілдік җор
байығанмен, тҿл сҿздер җолданыстан шығып, орнына жаңа сҿздер җолданылып, ҧлт тілінің
дамуына кедергісін де келтіреді.

Җазаҗ тілінде шетел сҿздерінің енуіне байланысты ҥш кезең аталады:
1-кезең – шет тілдік сҿздің җазаҗ тілді сҿйлеушілер арасында белсенді җолданылуы;
2-кезең – шет тілдік сҿздерді біртіндеп игерілу ҥдерісі;
3-кезең – җазаҗ тілінің лексика-семантикалыҗ сипатын алған, белгілі җазаҗи тҥрді
иеленген шет тілдік сҿздері [3,25].
Ғылым мен техниканың дамуымен жаңа атаулардың, шет тілден енген сҿздердің пайда
болуы баспасҿз тілі арҗылы тез җолданысҗа ие болады. Баспасҿз тілі арҗылы тіл дамуы ондағы
җолданылатын сҿздердің тартымдылығы мен җолданысына байланысты.
Мектепте тіл оҗытуда, ҥйретуде тек оҗулыҗ мҽтіндерін ғана емес, газет тілі арҗылы да
сҿз җорын толыҗтыру, тіл дамыту жҧмысын жҥргізу маңызды орын алады. Ал тілді оҗытуда,
дамытуда белгілі бір ҽдіс җолданылатыны да белгілі.
Газет тілі арҗылы тіл дамытуда мҧғалім (оҗытушы) алдымен бес дағдының бірін –
оҗылым дағдысын – җолдануы тиімді болып табылады. Оҗылым дағдысын оҗушы зейінін,
ынтасын арттырудың бірден бір ҽдісі ретінде җолдану тіл дамытуда сапалы нҽтиже береді.
Оҗылым дағдысы тек жаттанды ҥйретілмеуі керек. Оҗылым дағдысы іштей танымдыҗ оҗылым,
зерделік оҗылым, ізденімдік оҗылым, кҿрсетімдік оҗылым тҥріне жіктеледі.
Мысалы, танымдыҗ оҗылым – білім алушының кез келген җызыҗты, танымдыҗ мҽні бар
маҗала, кітап, пікір, газет-журнал т.б. материалды оҗып-тҥсінуі. Танымдыҗ оҗуда арнайы
ізденушілік, деректі зерттеу маҗсаты болу-болмауы міндетті емес. Бҧл оҗылым тҥрі белгілі бір
аҗпаратты зерттеуден гҿрі ҿмірлік танымнан хабардар болу ҥшін жҥргізіледі. Танымдыҗ
оҗылымда шығарманың, мҽтіннің тҧтас мазмҧны есте җалмайды, соның ішінен автор ҿзінің
җабілеті мен җажетіне җарай ең маңыздысын ҧғып пайдаланады. [3.30].
Оҗылым дағдысының тҥріне җарай оҗушының тҥрлі білім алу җабілеті кҿрінеді:

 дауыстап оҗу мен іштей оҗу оҗу шеберлігі танылады;
 сҿздің айтылу-жазылу ерекшелігін айҗындап, ауызша/жазбаша сауаттылығы
негізделеді;
 дауыстап оҗуда ой екпінін ажырататын болады;

160

Мектеп җабырғасында шығарма тілін игерту оҗылым тҥрлерімен жҥзеге асырылады.
Газет тілін де оҗылым тҥрлерімен игертіп, тіл дамыту жҧмысын тҥрлендіруге болады. Мҧғалім
газет тілді мҽтіннің ҥш тҥрлі болатынын (ҽңгімелеу мҽтіні, сипаттау мҽтіні, пайымдау мҽтіні)
оҗушыға тіл дамыту жҧмысында таныстырып, ҥйрету, оҗыту керек; бҧл теориялыҗ негізді
оҗушыға тіл дамыту жҧмысында алдын ала бағыттап беру җажет.

Ғалым А.Салҗынбай ҽрбір оҗырман мҽтінді ҽрҗалай җабылдағанмен, кез келген мҽтіннің
ортаҗ мазмҧндыҗ сипаты болатындығын кҿрсетіп, мҽтін мҽнінің «ҿзек мҽн» жҽне «ҿздік мҽні»
болатынын айтады. [4, 16]. Баспасҿз тілі арҗылы сҿз җорын арттырып, тіл дамыту ҥшін
мҽтінмен жҧмыс істеу барысында білім алушы мҽтіндегі ғалым акйтып отырған «ҿзек мҽн» мен
«ҿздік мҽнді» пайымдап, аңғаруы тиіс. Оҗушы газет тілі мҽтінінен мҽтін ҿзегін, таҗырып мҽнін,
мазмҧнын тек тҥсініп җоймай, ішкі талҗыдан ҿткізе білуі керек. Сонда ғана оның сҿз туралы
ҧғымы кеңейіп, тілі біртіндеп ҧшҗырлана тҥседі.

Баспасҿз беттеріндегі тҥрлі жанрдағы маҗала тілін, саяси, экономикалыҗ таҗырыптағы
аҗпарат тҥрлерін, ҿнер, спорттыҗ бағдарламалыҗ хабарландыру тҥрлерін, ҽлеуметтік ескерту
тҥрлері арҗылы газет тіліне талдау жҥргізу оҗушылардың публицистік стильдің наҗты
ерекшелігін толыҗ тануына жетелейді.
Пайдаланылған әдебиеттер:
1. Уҽли Н. Җазаҗ сҿз мҽдениетінің теориялыҗ негіздері: филол.ғылым.док. ғылыми дҽрежесін
алу ҥшін дайындаған дисс. Авторефераты. Алматы, 2007.
2. Тер-Минасова С.Г.Тіл жҽне мҽдениетаралыҗ коммуникация. Алматы: Ҧлттыҗ аударма
бюросы, 2018 жыл. – 320 бет.
3. Җҧлмағамбетов Б.,Исанова А., Исинғарина М., Кҿккҿзова М., Җҧрманғалиева Р., Айтжанова
П. Җазаҗ тілін оҗыту ҽдістемесі. Алматы: «Білім» баспасы, 2000. – 144 б.
4. Салҗынбай А.Б. Абай сҿзінің лингвопоэтикасы. Алматы: Җазаҗ университеті, 2015. – 241 б.

Abstract

The language of the press is one of the objects of linguistic research. The language of the press

plays an important role in the formation and development of the linguistic culture and the literary

language of young people and the general reader.

The introduction of new words, the expansion of the meaning of words, the narrowing of the

meaning of certain words, even obsolescence, the introduction of terms, the emergence of new

synonymous phrases are reflected in the types of works in which these publications are published.

Keywords: press language, language, Kazakh language, journalistic style.

ORTAK KÜLTÜR DÜNYASININ MUHAFAZASI VE İDAMESİ
KAPSAMINDA ABAY’I ANLAMAK

Gonca Pehlivan
Pamukkale Üniversitesi 2019 Türkoloji Mezunu

İstanbul, Türkiye
Özet
19. yüzyılda ilk örnekleri ortaya çıkmaya baĢlayan Kazak yazılı edebiyatının kurucusu, abide
Ģahsiyet Abay Kunanbayev, öncüsü olduğu üslubu ve millî değerleri kuĢatan bilge duruĢu ile açtığı
yolda ilerleyen aydınların fikir atası olmuĢ, yok edilmeye çalıĢılan değerleri kalemi ile muhafaza etmiĢ,
kimliği ve önemi hepimizce bilinen bir fikir adamı; Kazak medeniyetini çağdaĢ medeniyetler
seviyesine çıkarmayı hedeflemiĢ bir reformisttir. Üslup ve konu bakımından getirdiği yenilikler ile
eserleri klasikler arasına giren Abay‟ın, Kazak Edebiyatının toplumsal değerler ile bütünleĢerek özü
üzerine temellenmiĢ bir zenginlikle Dünya Edebiyatı sahasında yerini sağlamlaĢtırması adına yaptığı
önemli çalıĢmalar ve yaĢam öyküsü bugün baĢta Kazakistan olmak üzere diğer Türkî toplumlar
arasında da çok sayıda bilimsel ve edebî çalıĢmanın konusu olmuĢtur.

161

Bu makale Abay ve edebî kiĢiliği üzerine tanıtıcı ya da analiz edici bir muhtevaya sahip
değildir. Pek çok bilimsel araĢtırmaya kaynaklık eden, tematik makalelerin içerdiği bilgileri tekrar
etmez. Bu sınırlı çalıĢmanın hedefi; Abay‟ın kültür, edebiyat ve milli bütünsel varlık adına üstlenerek
baĢarı ile yürüttüğü rolünü hatırlatmaktan hareketle, ulaĢabildiği tüm okurlara, özellikle kadim Türk
Dünyasına, kimliğimize ve millî değerlerimize sahip çıkarak yükseliĢe geçmek için çalıĢma çağrısında
bulunmaktır.
Anahtar sözcükler: Abay, Millî bilinç, Kazak Aydınları, Kazak Edebiyatı
Doğumu ile Cengizdağ’ı aydınlatan İbrahim’den Abay’a

Abay‟ı tanımak, onu çocukluğu ile birlikte mercek altına almak ile mümkündür. 22 Ağustos
1845 tarihinde Cengizdağ‟ın Kaskabulak Yaylası‟nda orta cüz Kazaklarının Argın Boyunun Tabıktı
Koluna mensup olarak dünyaya Ġbrahim ismiyle gelen Abay‟ın, öğrenime baĢlamadan önce ailesinden
aldığı terbiye, milli değerlerle tanıĢarak ileride yapacağı tüm önemli çalıĢmalar için kültürel bir zemin
hazırlamıĢtır. 1 Aile büyüklerinin kendisine tanıttığı millî değerlere ve aslında genel olarak hayata karĢı
tutumu küçük yaĢlarda dikkat çekmiĢ, kendisine „‟akıllı, bilge‟‟ anlamına gelen „‟Abay‟‟ ismini
kazandırmıĢtır.

Abay ile ilgili kavramamız gereken ilk nokta, onun millî değerler ocağında piĢmiĢ bir çocuk
olduğudur. Öğrenim hayatına baĢlamadan önce aldığı informal eğitim, Kazak millî değerleri ve kültür
varlığı çerçevesinde gerçekleĢmiĢtir. On yaĢına geldiğinde medrese eğitimine baĢlamıĢ, üç yıl içinde
öğrenmiĢ olduğu Arapça ve Farsça ile Doğu klasiklerini okumuĢtur. Nevai, Nizami, Fuzuli, Sadi gibi
Doğu Edebiyatının önemli isimleriyle küçük yaĢta tanıĢmıĢ olması, Ģüphesiz kendisine yeni ufuklara
açılan bir kapı olmuĢtur. Doğu Edebiyatı ile çıktığı yola öğrendiği Rusça ile devam etmesi, onu
Rusçaya çevrilmiĢ olan Batı klasikleri ile tanıĢtırmıĢtır. Medresede aldığı Ġslami eğitimin yanısıra
pozitif bilimler ile ilgili öğrenim yapması, Doğu ve Batı yazın dünyası ile harmanlanan kiĢiliğini geniĢ
bir bakıĢ açısı kazanımı ile zenginleĢtirmiĢ, böylelikle ileride pek çok aydına da önderlik edecek olan
kalemine ideal edebî zemini hazırlamıĢtır.

Ahlaki ve adil duruĢu kendisini yerel idareye taĢıyan Abay, ilk gençlik yıllarında kalemini
haksızlıkla mücadele ve toplumu aydınlatmak adına kullanmıĢtır. Dönem koĢullarına bakıldığında bu
kolay bir iĢ değildir. Yazıları, Ģiirleri, görüĢleri çok sevdiği ve önemsediği halkı için bile tepki toplar
niteliktedir. Çarlık Rusya‟nın yaĢamın her alanına nüfuz ettiği bir dönemde millî değerleri koruma ve
toplumu aydınlatma görevini gönüllülük esasıyla üstlenmek özel bir çaba ve istikrar gerektirmiĢtir. Bu
ortamda yozlaĢmaya yüz tutan toplumsal değerleri topluma karĢı kimliğini gizleyerek farklı
mahlaslarla savunan Abay, ancak kırk yaĢına geldiğinde kendi kimliğiyle yazmaya baĢlamıĢtır. Zaman
içerisinde halkın kendisine güven duyduğu edebî bir kiĢilik olarak kalemine ve çalıĢmalarına devam
eden Abay, Kazak halkı için taĢıdığı derin kaygılar ile, Kazak halkının sesi olma yoluna girmiĢtir.

Edîb Abay’dan Kazak Aydınlanmasının Abide İsmi Abay Kunanbayev’e
Kazak halkının aydınlık çağını hazırlayanlardan biri olarak Filozof Abay‟ı görürüz. O aynı
zamanda Ģair ve iyi bir araĢtırmacıdır. „‟Doğu Batı kaynaĢması‟‟ Kazak dünyasında ilk defa onun
tarafından dile getirilmiĢtir. Ġdealist bir düĢünür olan Abay Kunanbayev‟in, özgürlüğü elinden alınmıĢ
Kazak halkının özgürlüğünü yeniden kazanması adına planları olmuĢtur. Dönemin çalkantılı
olayları, Abay ile birlikte halkı da etkisi altına almıĢtır. Zamanın Rus politikaları, Kazak kültürünün,
örf ve adetlerinin, yok edilmesi amacına bina edildiğinden, Kazak toplumu büyük sıkıntılar, zulümler
ve iĢkencelerle karĢılaĢmıĢtır. Beslenme problemleriyle ve hastalıkla baĢ baĢa bırakılmıĢ halk büyük
bunalımlar atlatmıĢtır. Halkın gıdaları yok edilmiĢ, Semey halkı çeĢitli nükleer denemelerle
radyasyona maruz bırakılmıĢtır. Yeni nesillerde ortaya çıkan kanserlerin mimarları dönemin baskıcı ve
militarist yöneticileridir. Bütün iĢkencelere ve özgürlük ihlallerine rağmen Kazak aydınları, yok
olmanın eĢiğine getirilmiĢ bir halkı, yeniden tarih sahnesinde yeĢertmeyi baĢarmıĢtır. Kazak halkı, halk
olma idealini gerçekleĢtirme adına yapılan çalıĢmaları ve canlarını verme uğruna yapılan fedakârlıkları
unutmamak için, eğitim kurumlarında gerekli çalıĢmaları titizlikle takip etmektedirler. (Hopaç M,
2013, Akademik BakıĢ Dergisi)

Abay Kunanbayev‟ in gaye-i hayali Ģahsi çıkarları değil, Kazak halkının kaderindeki
güzellikleri yeĢertip, halkına bir medeniyet sıçraması yaĢatmak olmuĢtur. Orta Asya Türkî

162

Cumhuriyetlerdeki bağımsızlık hareketleri ve Kazakistan‟ın bağımsızlığını kazanmasıyla baĢlayan
toplumsal olaylar, Abay‟ın geleceğe ait öngörülerinin tutarlılığını göstermektedir. (Hopaç M, 2013,
Akademik BakıĢ Dergisi.

Abay‟ın eserlerinde millî motiflerle bezenmiĢ bir ruh, etik değerler, AlaĢ Orda Hareketine
ruhani liderlik etme özelliğine sahip olan yüksek millî Ģuuru görmemiz mümkündür. Abay‟ın Kazak
Edebiyatına kazandırdığı üslup ve edebî değer hepimizce bilinir. Ancak temas ettiğimiz nokta, Abay‟ın
hakimi olduğu müzikalite ve edebî yeteneğin üzerine kurulu sanat kaygısından ziyade toplumsal
kaygılarla icra ettiği düĢünsel sanatı ve bu sanatın temel olduğu millî bilinçtir.
Abay’ın bayrağını taşımak; dünden bugüne, bugünden geleceğe
Abay baĢta Kazakistan olmak üzere tüm Türk toplumları için önemli bir rol model teĢkil eder.
OluĢturduğu üslup, edebi kiĢiliği, felsefi görüĢü ve toplumsal roller üstelenen fikir yapısı kendisinden
sonra bayrağı devralan Muhtar Avezov, ġakerim Kudayberdiyev, Mağcan Cumabayev gibi bir çok
isimle günümüze ulaĢmıĢtır. Abay yalnızca bir devre ayna olmamıĢtır; çalıĢmaları Kazak toplumsal
hafızasının değerli bir tablosudur ve hayatı hepimiz için güçlü bir esin kaynağı olacak değerdedir.
Onun ilham veren ıĢığı ile aydınlanmak Abay‟ı tanımaktan ziyade anlamak ile mümkündür. Kalemi
yalnızca Kazakistan değil kadim Türkistan coğrafyasının bilinci olarak tüm Türkî toplumların sesi
olmuĢtur. Bu sese kulak vermek, millî değerlerimize sarılarak kutsal saydığımız toplumumuz için tıpkı
Abay gibi mücadele etmek, çalıĢmak, kutsal hatıralarımıza katkıda bulunarak gelecek nesle bölünüp
parçalanmamıĢ, baĢka kimlikler altında kaybolmamıĢ bir vatan bırakmak gereklidir. Türk toplumları
kökleri en eskiye dayanan zengin kültür birikimine sahip, yüz yıllarca bilim merkezi olmuĢ bir
coğrafyanın yüksek değerler içeren uygarlıklarıdır. Orhun Kitabeleri ve ondan üç yüz yıl sonra yazılan
eserlere bakıldığında günümüzün ortak dili olarak kabul edilen Ġngilizce henüz dil olarak oluĢmamıĢtır.
Türkî hakların ortak kültürlerine bakıldığında yüz yıllardır tüm görkemiyle kesintisiz devam ettiği
görülür. Bu zengin birikimin muhafaza ve idamesi için Abay gibi ömrünü, Ahmet Baytursunov,
Mircakıp Duvlat ve Mağcan Cumabayev gibi canını veren aydınların izinden gitmek, millî benliğimizi
asimile etmek adına yapılmakta olan her türlü giriĢime karĢı dirençli olmak, devraldığımız bayrağı
geleceğe taĢımamız demektir. Abay‟ı anlamanın, anladığımız Abay‟ı yaĢatmanın elzem önemi de

budur.
„‟Beş şeyden uzak dur, beş şeye yakın dur „‟Adam olayım‟‟ derseniz,
Dedikodu, yalan, övünmek, tembellik, boşa mal saçmak,
Beş düşman bu, bilseniz.
Gayret, çalışma, derin düşünce, kanaat, merhamet böylece,
Beş asıl dost, bulsanız.‟‟

Abay Kunanbaye

KAYNAKÇA
1. Ġbrahim Kalkan, Türkiye Diyanet Vakfı Ansiklopedisi, 373-375, 2002, Ankara, Türkiye
2. Mustafa Topaç, Akademik Bakış Dergisi-37, 2013, Celalabat, Kırgızistan

Abstract

The founder of Kazakh written literature, the first examples of which began to emerge in the

19th century, the luminary Abay Kunanbayev, became the ancestor of the intellectuals who proceeded

on

the path he opened with his wise stance encompassing the style and national values, and preserved the

values that were tried to be destroyed with his pen, whose identity and importance are known to all of

us.

An idea man; He is a reformist who aimed to raise the Kazakh civilization to the level of modern

civilizations. With his innovations in terms of style and subject, his works and his life story, which are

among the classics, have been carried out in order to strengthen the place of Kazakh Literature in the

field of World Literature with a wealth based on its essence and his life history is also among many

Turkic societies, especially Kazakhstan has been the subject of scientific

163

andliterarywork. This article does not have an introductory or analytic content on Abay and his literary

personality. It does not repeat the information contained in this theme, which is the source of many
scientific researches. The aim of this article is; Calling on the rise of Abay‟s culture, literature and

national holistic asset by reminding the role he has successfully carried out, it calls on all the readers it

can reach, especially the ancient Turkic World, to work to rise by protecting our identity and national

values.

Keywords: Abai, National consciousness, Kazakh luminaries, Kazakh Literature

АБАЙ ШЫҒАРМАЛАРЫНДАҒЫ АМАНАТ КОНЦЕПТІСІ

Э.Н.Дүнгeнбай, ҖазҰлтҖызПУ магистpанты,
Ғылыми жетекшісі: Ж.К.Отаpбeкова, ҖазҰлтҖызПУ пpоф.м.а.

Алматы, Җазаҗстан
Җазаҗ халҗының ҿмірге деген кҿзҗарасын, ҧлттыҗ менталитетін кҿрсететін тҥсініктердің
бірі «аманат» концептісі болып табылады. Тек җазаҗ ҧлтына тҽн бҧл ҧғымның астарында талай
тҽрбие, адамгершілік җағидасы жатыр. Тіл заман ағымына орай ҥнемі даму ҥстінде болады.
Сҿздердің мағынасы кеңейіп немесе тарылып отыруы да уаҗыттың еншісінде болып табылды.
Сондыҗтан ҧғымдарды концепт тҧрғысынан җарау маңызды. Аманат концептісі – адамгершілік
җағидасы. Җазаҗ ҧлтымен җатар дамып келе жатҗан ҧлы тҥсінік. Аманаттау – табыс ету, ҿсиет
ету тҥсініктеріне келіп саяды. Демек, аманаттау заттай жҽне сҿз жҥзінде орындалатын уҽде.
«Аманаттың жҥгі ауыр» [1, 35-б], «Аманатҗа җиянат жасама» [2], «Сҥлеймендей җолыңда җуат
болса да, җылдырыҗтай җҧмырсҗаға җиянат җылма» [3], «Орындалмаған аманат, ерге тағылған
жаман ат» [4] җанатты сҿздерінің ҽрҗайсысының мағынасына бойлап җарасаҗ, аманаттың
ауҗымының кеңдігін кҿреміз. Аманатты орындау адамгершілікке жатса, оған җиянат жасау,
немҗҧрайлы җарау зҧлымдыҗтың белгісі. Арҗалаған аманатты орындамайынша адамның жаны
жай таппайды. Сондыҗтан да, аманатты есті адамға табыстаған. Жоғарыда келтірілген җанатты
сҿздер, ҿсиет сҿздер җазаҗ ҧлтының психологиялыҗ мінездемесін паш етіп тҧрғандай. Дала
заңына бағынып ҿскен җазаҗ ҧлты адамгершіліктен, ардан ешҗашан аттамаған. Керісінше,
адалдыҗты ту етіп ҿскен халыҗ. Аманатты аҗындар, жазушылар да табыстаған. Аҗын-
жазушылардың аманаты ҿсиет сҿз ретінде шығармаларында бой кҿрсетеді. Сҿзіміздің дҽлелді
болуы ҥшін талдап кҿрелік. Ҿсиет – ауызша немесе жазбаша формада җалдырылған талап-тілек,
аҗыл, кеңес болып табылады [5, 54-б]. Җазаҗтың дара аҗыны Абай Җҧнанбайҧлының
шығармаларын ҿсиет ретінде җарауға толыҗ негіз бар. Җара сҿздер – Абай Җҧнанбайҧлының
философиялыҗ кҿзҗарасын, гуманистік ойларын, білім, ғылымға деген кҿзҗарасын кҿрсететін
прозалыҗ шығармасы. Адамгершілік тҽрбиесін алдыңғы җатарға җойған аҗын ҿзінің «Җара
сҿздерінде» осы мҽселені кҿтерген. Ҥзінді келтірейік: «...Аҗыры ойладым: осы ойыма келген
нҽрселерді җағазға жаза берейін, аҗ җағаз бен җара сияны ермек җылайын, кімде-кім ішінен
керекті сҿз тапса, жазып алсын, я оҗысын ...» [6]. Аҗын келер ҧрпаҗҗа айтар ҿсиет сҿзін җара сҿз
тҥрінде жазған. Җара сҿздердегі ҿсиет сҿздің негізгі таҗырыптарын аныҗтайыҗ. Бірінші җара сҿз
кіріспе тҥрінде жазылған, екінші җара сҿз ҿзге ҧлт ҿкілдерінің җасиеті талданып, җазаҗтың җалай
дамуы керектігі жайлы ой салады. Ҥшінші җара сҿздегі негізі ой җазаҗтардың бір-біріне
җаскҥнемдігі, тілектес еместігінің себебін аныҗтауға арналған. Шын жанашыр жылатып айтады,
җаскҥнем адам кҥлдіріп айтады демекші, Абай җара сҿздерінде җҧр маҗтауға сала бермей,
җазаҗтың ҿспейтҧғын себебін аныҗтап, одан шығар жолды кҿрсеткен: «...Халыҗтың болыстыҗҗа
сайлаймын деген кісісі пҽлен җадҽрлі орысша образование алған кісі болсын. Егер де
орталарында ондай кісісі жоҗ болса, яки бар болса да сайламаса, уезный начальник пенен
военный губернатордың назначениесімен болады десе, бҧл халыҗҗа бек пайдалы болар еді.
Оның себебі: ҽуелі – җызметҗҧмар җазаҗ балаларына образование беруге ол да пайдалы іс,
екінші – назначениемен болған болыстар халыҗҗа міндетті болмас еді, ҧлыҗтарға міндетті
болар еді...». Абайдың заманындағы болыстыҗ җазіргі кезеңде де ҿзекті болып табылады. Елдің
җамын ойлайтын ҥлкен шенділер, ҽкім-депутаттар, тіптен җарапайым җызмет иелері де пайда

164

ойламай, җазаҗ балаларына, җазаҗ халҗына білім беруі пайдалы іс болып табылады. Тҿртінші
җара сҿздегі мына ҿсиет сҿздерге назар аударайыҗ: «...мен ҥнемі уайым-җайғыменен бол
демеймін. Уайым-җайғысыздығыңа уайым-җайғы җыл дағы, сол уайым-җайғысыздыҗтан
җҧтыларлыҗ орынды харекет табу керек һҽм җылу керек. Ҽрбір орынды харекет ҿзі де уайым-
җайғыны азайтады, орынсыз кҥлкіменен азайтпа, орынды харекетпен азайт!..», «...Жҽне ҽрбір
жаман кісінің җылығына кҥлсең, оған рахаттанып кҥлме, ыза болғаныңнан кҥл, ызалы кҥлкі –
ҿзі де җайғы. Ондай кҥлкіге ҥнемі ҿзің де салынбассың, ҽрбір жаҗсы адамның жаҗсылыҗ
тапҗанына рахаттанып кҥлсең, оның жаҗсылыҗты жаҗсылығынан тапҗандығын ғибрат кҿріп
кҥл. Ҽрбір ғибрат алмаҗтың ҿзі де мастыҗҗа жібермей, уаҗытымен тоҗтатады...», «...Җулыҗ
саумаҗ, кҿз сҥзіп, тіленіп, адам саумаҗ – ҿнерсіз иттің ісі. Ҽуелі җҧдайға сыйынып, екінші ҿз
җайратыңа сҥйеніп, еңбегіңді сау, еңбек җылсаң, җара жер де береді, җҧр тастамайды» [6].
Адамның адам болуы еңбек етуден, тҥзу ниеттен болып келеді. Дара аҗын тҿртінші җара сҿзінде
ҽр жасаған ҽрекет, істі аҗылмен жасау керектігін ҿсиеттейді. Сонда сені җара жер де җҧр
җалдырмайды деп тҥйіндейді. Он бесінші җара сҿз есті адамдар җатарында болуды
кҿздейтіндерге ғибрат береді: «...Егерде есті кісілердің җатарында болғың келсе, кҥнінде бір
мҽртебе, болмаса жҧмасында бір, ең болмаса айында бір, ҿзіңнен ҿзің есеп ал! Сол алдыңғы
есеп алғаннан бергі ҿмірді җалай ҿткіздің екен, не білімге, не ахиретке, не дҥниеге жарамды,
кҥнінде ҿзің ҿкінбестей җылыҗпен ҿткізіппісің? Жоҗ, болмаса, не җылып ҿткізгеніңді ҿзің де
білмей җалыппысың?» [6]. Аҗылды кісінің аҗылды болуы туа біткен җасиет емес, җызыҗ іздеген
жастыҗ шағында есті нҽрселерге ҧмтылуынан болады. Ҽрбір аҗылды кісі ҿзіне есеп беріп
отырады. Ал ҿткен-кеткен, келер кҥнге есеп беруші жан есті болып келеді. Он жетінші җара
сҿздегі ҿсиет сҿз: «...мен жҥректі жаҗтадым. Җҧдайшылыҗ сонда, җалпыңды таза саҗта, җҧдай
тағала җалпыңа ҽрдайым җарайды...» [6]. Җайрат, аҗыл, жҥректің таласында хакім Абай
жҥректің орнын ерекшелеп айтып, осы сҿзді ҿсиет еткен. Он сегізінші җара сҿздегі ҿсиет сҿз:
«... Тегінде, адам баласы адам баласынан аҗыл, ғылым, ар, мінез деген нҽрселермен озбаҗ. Онан
басҗа нҽрсеменен оздым ғой демектің бҽрі де – аҗымаҗтыҗ...», жиырма бесінші җара сҿз:
«...Турасын ойлағанда, балаңа җатын ҽперме, енші берме, барыңды салсаң да, балаңа орыстың
ғылымын ҥйрет! Мына мен айтҗан жол – мал аяр жол емес. Җҧдайдан җорыҗ, пендеден ҧял,
балаң бала болсын десең – оҗыт, мал аяма!..». Біздің заманымыздағы басты ҧрандардың бірі
баланың білімін жетілдіру болып табылады. Җазаҗ җоғамындағы проблемалардың тҥйінін
шешудің жолын Абай ҿзінің ҽр җара сҿзінде шешуге тырысҗан. Жиырма сегізінші җара сҿз:
«...Жоҗ, сен жаҗсылыҗ, жамандыҗты жаратҗан – җҧдай, біраҗ җылдырған җҧдай емес, ауруды
жаратҗан – җҧдай, ауыртҗан җҧдай емес, байлыҗты, кедейлікті жаратҗан – җҧдай, бай җылған,
кедей җылған җҧдай емес деп, нанып ҧҗсаң болар, ҽйтпесе - жоҗ...» дейді, демек, адамның бай-
кедей, сау-ауру, жаҗсы-жаман болуы адамның ҿзінен, ҿзінің тілек, ниетіне байланысты.
Жиырма тоғызыншы җара сҿз: «...Тыныш жатып, кҿзін сатып, біреуден тіленбей, жанын
җарманып, адал еңбекпен мал іздемек – ол арлы адамның ісі...», «...Сҧрауын табамын, җалауын
табамын деп жҥріп җорлыҗпенен ҿмір ҿткізгенше, малды не жерден сҧрау керек, не аҗҗан
терден сҧрау керек җой...» осы тҧста аҗынның «Еңбек етсең ерінбей, тояды җарның тіленбей»
деген ҿсиет маҗалы ойға келеді. Отыз бірінші җара сҿз: «Естіген нҽрсені ҧмытпастыҗҗа тҿрт
тҥрлі себеп бар: ҽуелі – кҿкірегі байлаулы берік болмаҗ керек; екінші – сол нҽрсені естігенде я
кҿргенде ғибрҽтлану керек, кҿңілденіп, тҧшынып, ынтамен ҧғу керек; ҥшінші – сол нҽрсені
ішінен бірнеше уаҗыт җайтарып ойланып, кҿңілге бекіту керек; тҿртінші – ой кеселі
нҽрселерден җашыҗ болу керек. Егер кез болып җалса, салынбау керек. Ой кеселдері: уайымсыз
салғырттыҗ, ойыншы-кҥлкішілдік, я бір җайғыға салыну, я бір нҽрсеге җҧмарлыҗ пайда болу
секілді. Бҧл тҿрт нҽрсе – кҥллі аҗыл мен ғылымды тоздыратҧғын нҽрселер», отыз екінші җара
сҿз: «...ғылымды, аҗылды саҗтайтҧғын мінез деген сауыты болады. Сол мінез бҧзылмасын!
Кҿрсеҗызарлыҗпен, жеңілдікпен, я біреудің орынсыз сҿзіне, я бір кез келген җызыҗҗа шайҗалып
җала берсең, мінездің беріктігі бҧзылады. Онан соң оҗып ҥйреніп те пайда жоҗ. Җоярға орны
жоҗ болған соң, оларды җайда саҗтайсың? Җылам дегенін җыларлыҗ, тҧрам дегенінде тҧрарлыҗ
мінезде азғырылмайтын аҗылды, арды саҗтарлыҗ беріктігі, җайраты бар болсын! Бҧл беріктік

165

бір аҗыл, ар ҥшін болсын!..», җара сҿздің бҧл бабында да хакім аҗын ғылым мен білімді дҧрыс
дамыту керектігін сҿз етеді.

Отыз сегізінші җара сҿз аманат концептісіне җарама-җарсы бинарлыҗ жҧп җиянат туралы
сҿз җозғайды. Адамның адамдығы аҗыл, ғылымнан келеді деп тҥйіндей келе, адамның
адамдығы адамның ғылымға махаббатпен келуінен дейді. Махаббаттың аҗысы – махаббат.
Яғни, ғылым, білімді кҥштеп алу балаға жасалып тҧрған җиянатшылдыҗ де тҧжырымдайды.
Балаға шала білім беретін шала молда, шала ҧстаз, шала имамарды да Абай җиянатшылар
җатарына жатҗызады. Җиянат – хаҗиҗат пен растыҗтың дҧшпаны.

Җырыҗ бесінші җара сҿз: «...Адамшылыҗтың алды – махаббат, ғадалҽт, сезім. Бҧлардың
керек емес жері жоҗ, кіріспейтҧғын да жері жоҗ. Ол – жаратҗан тҽңірінің ісі. Айғыр биеге ие
болмаҗта да махаббат пен сезім бар. Бҧл ғадалҽт, махаббат сезім кімде кҿбірек болса, ол кісі –
ғалым, сол – ғаҗил. Біз жанымыздан ғылым шығара алмаймыз, жаралып, жасалып җойған
нҽрселерді сезбекпіз, кҿзбен кҿріп, аҗылмен біліп». Абай адамгершілік тҽрбиесін алдыңғы
җатарға җойған. Ал адамгершілікке келу махаббат, ғадалҽт сезімнен басталады. Демек, ҽрбір
адамгершілікті адам җиянатҗа бармайды, ғылымға бар ынтасымен келеді.

Аманат концепциясындағы негізгі басымдыҗҗа ие тҥсініктердің бірі адамгершілік ҧғымы
болып табылады. Аҗынның шығармаларында адамгершілік тҽрбиесі тек җара сҿздерінде емес,
ҿзге де шығармаларынан да байҗай аламыз. Аҗын ҿз заманының, айланасында болып жатҗан
келеңсіз жағдайларды ҿз кҿзімен кҿріп, җаламмен кҥресуі жолға җойған. Җазаҗтың ҿз бойынан
шыҗҗан кесел җазаҗтың ҿзін орға жығатынын айтып, бар ҥмітті жастарға артты. Бала тҽрбиесіне
ерте жастан кірісудің маңыздылығын айтты. Шала берілген білім җиянатшылдыҗтың белгісі деп
аныҗтап айтты. Адамгершіліктің жауларын ашыҗ сынап, жастарды адамгершілікке баурады.

«Eй жҥрeгімнің җуaты, пeрзeнттeрім!
Сіздeргe aдaм ҧғымының мінeздeрі турaлы бірaз соз жaзып, ҿсиeт җaлдырaйын.
Ыҗылaспeн оҗып, ҧғып aлыңдaр", дeп оҗырмaн ҿтініш eтіп, ҽдeйі eскeріунeн дe корініп тҥр. Ҿзі
ҧсынып отырғaн мол философиясы мeн eңбeк тaғылымы aғaртушылыҗ мҧрaттaрының бaсты-
бaсты нeгіздeрін уaғыздaудa кeйбір діни ҧғымдaрды жaмылғы eтe отырып, сол зaмaн
тындaушысының ҧғым дҽрeжeсінe бaс сaлa, шaртты тҥрдe бaсa дa aщa тҥсуді мaҗҧл тaнҗaндaй
ыңғaйын дa тaнытaды.
Aбaйдың зaмaн тaлaбы мeп оҗушы ҧғымынa орaй җолдaнғaн тҽсілі тыңдaушылaрын
aдaмшылыҗ пeн ғылым-білімді мeңгeругe ҥндeй білмeгeндігі. Осы ойын: "Дҥниeнің ғылымын
білмей җaлмaҗтыҗ – бір ҥлкeн зaрaрлы нaдaндыҗ, ол җҧрaндa жaзылғaн" – дeп җҧрaндaғы
дҽлeлдeп жaстыҗ eтe сҿйлeуімeн дe жeткізeді. Осы сeбeпті Aбaй тыңдaушылaрының ҧғыім
дҽрeжeсімeн eсeптeсe отырып, aдaмгeршілік, eңбeк тҽрбиeсінің нeгіздeрі жaйлы тҥбірлі
ойлaрын җҧрaнның бeдeлімeн болсa дa ҿткізудeн тaртынбaғaн. Aдaмгeршілік җaсиeтін жоғaры
тҥрі aр, ҧят, ождaн сaҗтaу жaстaрды кішіпeйілділіккe, aдaл, aрлы aзaмaт болуғa тҽрбиeлeудe
Aбaй ҿлeңдeрі мeн ҿсиeті мaңызды орын aлaды. Eңбeк, eңбeк тҽрбиeсімeн aдaмгeршілікті
біртҧтaс җaрaйды Aбaй.
Жас буынға арналған ҿсиет ҿлеңдерінің мағынасы ауҗымды шығармасының бірі «Ғылым
таппай маҗтанба» ҿлеңі болып табылады. Адам баласының ҿміріне керекті жҽне жолы жеңіл
керексіз дҥниелерді саралап, санап айтып береді. «Тілеген ҿмірің алдыңда, оған җайғы жесеңіз»
[7] деген ҿлең жолы ҿзің җалаған ҿмірге җол жеткізу ҥшін соның жолында кҿп еңбектену
керектігін айтып отыр. Адам баласы тегінде адам болуы ҥшін асыҗ болатын бес нҽрсе: талап,
еңбек, терең ой, җанағат жҽне раҗым деп бҿліп кҿрсетеді. Җашыҗ болатын бес нҽрсе: ҿсек,
ҿтірік, маҗтаншаҗ, еріншек, бекер мал шашпаҗ. Ғылым жолы еңбекпен келетін жол екендігін
ашыҗ айтып, жастарды сендіреді.
Ҿсиет ҿлеңдерінің бірегейі «Интернатта оҗып жҥр» ҿлеңі болып табылады. Ҿлеңнің
негізгі таҗырыбы азаматтыҗ мектептерге җазаҗ жастарының тартылуы, оҗудағы маҗсаты, ғылым
мен ҿнерге тартылуы, адал еңбек ету мҽселесі җозғалады. Ҿлеңнің алғашҗы бҿлімінде оҗуға
тартылған җазаҗ жастарының барына җуанса, екіші бҿлімінде оҗудың кҿлеңкелі жағын жазады.
Орысша мен җазаҗшаны жаҗсы меңгерген җазаҗ жастары тек тілмаш, адвокат болуды

166

кҿздейтінін җынжылып, жастардың маҗсаттарының таяздығын айтады. Абай «... Пайда ойлама,
ар ойла,

Талап җыл артыҗ білуге.
Артыҗ ғылым кітапта
Ерінбей оҗып кҿруге.
Военный җызмет іздеме
Оҗалы киім киюге,
Бос маҗтанға салынып,
Бекер кҿкiрек керуге.
Җызмет җылма оязға.
Жанбай жатып сҿнуге...» [8], деп пайда ойлау білімнің таяздығынан, ар ісі
мҽңгілік екендігін баса айтады. Білімнің негізгі кҿзі кітап, бос маҗтану бекершілік деп
тҧжырымдайды.
Кҿкірегі сезімді, ойы орамды җазаҗ жастарына арнаған ҿсиет ҿлеңдерінің бірі «Ҽсемпаз
болма ҽрнеге» атты ҿлеңі.
«Ҽсемпаз болма ҽрнеге,
Ҿнерпаз болсаң арҗалан.
Сен де бір кірпіш дҥниеге,
Тетігін тап та бар калан!..» [9] деп, ҽр нҽрсеге җызығушылыҗпен жастыҗ
дҽуренді бос ҿткізбей, алып заманның бір тетігі болуға шаҗырады.
Абайдың җара сҿздеріндегі ҿсиет сҿздерін талдай келе, ортаҗ таҗырып ҧлт мҽселесі,
ғылымға махаббатпен келу, ғылым мен білімге талпынысы, ғылым мен білімді дҧрыс дамытпаҗ,
хҽм саҗтамаҗ жолдары, адамның адамшылдығы екендігін аныҗтадыҗ. Келер ҧрпаҗҗа арнап
жазған кҿркем шығарма ҿзінің ҿзектілігін ХХІ ғасырда да саҗтап тҧр. Бар җазаҗҗа аманат болған
дара аҗынның шығармасындағы таҗырыптардың ҿзекті болуының, айтылған мҽселелер бҥкіл
адамзаттың мҽселесі екендігінің дҽлелі аҗын шығармасының ҿзге тілдерге аударылуы болса
керек. Абай ҿсиет еткен ҿнегелі сҿздерге җҧлаҗ асып ҿскен ҧлттың болашағы җашан да жарҗын
болмаҗ.
Пaйдaлaнылғaн әдeбиeттep:
1.Җайдар Ҽ. Җазаҗтар ана тілі ҽлемінде (этнолингвистикалыҗ сҿздік). ІІ том. Адам.Дайк-Пресс,
2009. –728 б.
2.www.Kk.wikipedia.org

3.https://www.elarna.net
4.https://e-history.kz/kz/publications/view/3345
5.Орысша-җазаҗша заңдыҗ тҥсіндірме сҿздік-аныҗтамалыҗ. – Алматы: «Жеті жарғы» баспасы,
2008 жыл

6.https://abai.kz/post/6
7.www.kunanbaev.kz

8.www.Bilim-all.kz
9.https://kitap.kz/book/tkbnlrktgb

Abstract
The article discusses the concept of amanat in the works of Abay. Science, achievements in

education, science and knowledge are given through honest work. He sympathetically wrote about the
proper education of Kazakh youth, giving priority to moral education. The article summarizes

testamentary words in the works of Abay and analyzes the general theme. The relevance of the words
that the poet bequeaths is analyzed.
Keywords: Аmanat, Оsiet, justice, the science, knowledge.

167

ӘДЕБИ СӚЙЛЕУ ДАҒДЫСЫ– ТІЛ САУАТТЫЛЫҒЫНЫҢ БЕЛГІСІ

М.Т. Дулат, ПMПУ студенті,
Ғылыми жетекшісі – Ы.Б. Шаҗаман,

ПMПУ, ф.ғ.к., профессор,
Павлодар җ., Җазаҗстан

Ҽдеби сҿйлеуді игерту – тілдік білім беру ісінде маңызды мҽселе ҽрі сҿйлеу мҽдениетін
җалыптастырудың бір жолы. Оҗушыны, жалпы білім алушыны тіл ҿнеріне тарту, тілді терең
меңгерту, ойын жатыҗ, кҿркем жеткізудің басты міндеті болып табылады.

Җазаҗша ҽдеби сҿйлеу тіліне дағдыландыру, жалпы ҽдеби сҿйлеуге бағыттап отыру – кез
келген тіл маманының (теорияшы болсын, ҽдіскер болсын) ҧстанар җағидасы болумен бірге
җызметтік міндеті.

Ҽдеби сҿйлеу туралы мҽселе җазаҗ тілі ғалымдарының җайсысында болсын назарында
болған. Тіл ғылымын негіздеуші ғалымдар А.Байтҧрсынов, Җ.Жҧбанов еңбектерінен басталған
җазаҗ тіл ғылымы, тілдік ҽдістеме мҽселелерінде бҧл таҗырып ҥнемі ҿзекті болып тҧрады. Бҧл
таҗырып тіл ғылымы зерттеуімен ілесіп, дамып, астарлы ғана сезілетін адамның тҧлғалыҗ
бейнесін тануға жетелейтін басты мҽселе болып табылады. Мектеп оҗушылары арасында җазаҗ
тілінде ҽдеби сҿйлеу дағдысын җалыптастыру жҧмысы тек ҽдістеме, оҗыту жҧмысы арҗылы
ғана емес, жалпы кез келген җарым-җатынас тҥрінде, кез келген ортада жҥзеге асырылғаны
дҧрыс. Бҧл ҽрине, мемлекеттік тілдің де заңды кҥшінде болуымен тығыз байланысты болатыны
сҿзсіз.

Мектеп оҗушылары арасында ғана емес, жалпы Җазаҗстанда тҧрушылардың җазаҗша
ҽдеби сҿйлеу мҽнері жеткілікті деңгейден де тҿмен. Мҧның себебін сылтау җып тізіп айта
беруге болады.

Җоғамдыҗ ортада сіңіп җалған сылтау себептің бірі – еліміздің жан-жағында орналасҗан
кҿрші мемлекеттер тілінің ҽсері, шетелдік тілдік җолданыстар адамдар жадында бірінші тҧрып,
туған тілдегі сҿз җалыс җалып, варваризммен сҿйлей салудың ҽдетке айналуы.

Екінішісі – техниканың дамуына байланысты жастардың кітап оҗу җызығушылығының
болмауы. Жыл ҿткен сайын балалардан бастап егде жастағыларға дейінгілерге арналған тҥрлі
ойын, мульфильм, кино, желі, шоу, т.б. бос уаҗыт ҿткізу шаралары медиа җҧралдар арҗылы
кҿбеюде. Осындай «җызыҗтырғыштардың» шектен тыс демалдыруға жетелеуінен оҗушының,
жалпы адамдардың ҽдеби кҿркем шығарма, тарихи шығарма, т.б. оҗуға ынтасы артпайды.
Адамдардың медиа арҗылы «ҥнсіз» байланысы, тек аҗпараттыҗ байланысҗа ғана тҥсуі рухани
толысуды жойып, тіл мҥкістігіне ҽкелді. Тіл мҥкістігі җазіргі оҗушыларда тіпті тереңдеп
барады, олар сҿйлеуді де җажетсінбей, «медиа» җҧралмен жауап беруді ҽдетке
айналдырғандыҗтан, ауызекі сҿйлесу дағдысы да жойылған деп айтуға болады. Бҧл – адамзат
тілі ҥшін ҥлкен җауіп. Екінші бір җауіп те бар; ол – җазіргі оҗушылардан сабаҗ айтуда
дауыстарының ҿз кеңістігі аясынан ары шыҗпайтыны, җазаҗша айтҗанда, «мҧрнының астымен
ғана сҿйлейтіні», дауыс ырғағының жойылуы немесе мҥлде җалыптаспауы. Бҧл ҽсіресе
мҧғалімдік оҗуға тҥсушілер ҥшін ҥлкен кемшілік болатынын, кім болсын, тҥсінуі тиіс.

Келесі бір кедергі – орыс тілінің ресми тіл болып тҧраҗталуы. Орыс тілінде сҿйлеу тек
җоғамдыҗ ортада ғана емес, ҥй ішінде, җазаҗ тілді мектеп җабырғасында да кеңінен җолданысҗа
тҥсіп жатҗандыҗтан, 21-ғасыр жастары орысша ғана емес, жаһандыҗ ойлауға кҿшіп, җазаҗ тілін
тек җажетті ортада жҽне тек сҧраҗ-жауап тҥрінде ғана җолдануды «сҽнге айналдырды».

Ҽдеби сҿйлеуді игертудің мектептік оҗу жҥйесінің ҿзінде тҥрліше болуы мҥмкін. Ол
оҗушының кейінгі ҿмірінде де жалғаса береді. Жоғары оҗу орнына тҥскен кезде де оның ҽдеби
сҿйлеу ҽдебі җадағалануы тиіс. Біраҗ оны тек тілші мҧғалім не оҗытушы ғана емес, жалпы кез
келген пҽн мҧғалімі җадағалағаны жҿн. Біраҗ ҿкінішке орай бҧл ҧстаныла бермейді.

Біз маҗаламызда ҽдеби сҿйлеудің жалпы җағидалары мен ережесін, кейбір ҽдістік
жолдарын талдап, тҥсіндіруді маҗсат етіп отырмыз.

168

Җай сабаҗ болсын жазбаша болсын, ауызша болсын сҿйлеуге итермелейтіні белгілі. Біраҗ
оҗушы сҿйлеп жауап бергенмен, оның җалай сҿйлеп тҧрғанын, җалай жауап бергенін не жауап
беретінін мҧғалім алдын ала бағалау есебіне алуы тиіс. Тҽжірибелік сабаҗта теориялыҗ білім
арнайы җойылатын сҧраҗтарға жауап алу арҗылы тексерілетіні сҿзсіз. Сондыҗтан тҽжірибелік
сабаҗта җолданылатын ҽдістер мен теориялыҗ сабаҗта җолданылатын ҽдістерді жіктеуге
болмайды. Екеуінде бір ҽдіс җолданылады. Кҿп мҧғалім сабаҗ тҥрлерін (тест алу, диктант,
сынаҗ, жаттығу жҧмысын жҥргізу, баҗылау жҧмысын алу) ҽдіске жатҗызады. Ҽдіс – наҗты бір
жҧмыс нҽтижесіне җол жеткізу ҥшін немесе нҽтижені җолма җол кҿру ҥшін җолданылатын амал-
тҽсіл жиынтығы.

Оҗушының, жалпы білім алушының ҽдеби сҿйлеуін җалыптастыру мен дамыту ҥшін тҥрлі
ҽдіс пайдалануға болады. Мектеп оҗушылары ҥшін ҽдеби сҿйлеуді җалыптастыру мен дамыту
жҧмысы белгілі бір сабаҗ аясындағы жаттанды ҽдіс болмауы тиіс. Оҗушының сҿйлеу мҽдениеті,
ҽдеби сҿйлеуі кҿбіне ауызша жауап беруде толыҗ назарға ілігеді. Сондыҗтан бҧл жағдайда
оҗушының жауап беруіндегі ауызша дҧрыс сҿйлеуін җадағалауды ауызша жауап әдісі деп
кҿрсетеміз.

Ауызша жауап ҽдісін җолдануда оҗушының, сҿйлеушінің ауызша жауап беруін пҽн
мҧғалімі тек пҽнге җатысты жауап алу маҗсатында ғана емес, ойын дҧрыс җҧрылыммен жеткізе
алуын да міндетті тҥрде җадағалауы керек. Бҧл ҽдіс сабаҗтың кез келген тҥрінде (талдау,
диалог, монолог, пікірталас, сайыс сабаҗ, т.б.) арнайы жоспарсыз җолданылатыны белгілі.

Ауызша жауап ҽдісі сабаҗ тҥрлеріне җарай бірнеше амал-жолдармен жҥзеге асады(«Миға
шабуыл», «Ҿрмек», «Ҿрмекші», «Галереяны шарлау», «Аҗылдың алты ойлау җалпағы», т.б.).

Мҽселен, ауызша жауап ҽдісіне җатысты «Аукцион» ойын сабағы да тиімді амал болады.
Бҧл ойын тҥрінде оҗушының тез ҽрі дҧрыс сҿйлеуі есептелуі тиіс.

Тҽжірибелік сабаҗта сҿздік жҧмыс жҥргізу жаҗсы нҽтиже береді. Бҧл жҧмыс тҥрі ҽдеби
сҿйлеуге итермелейтін җадам болып, бҧл арҗылы оҗушылардың сҿздік җоры кеңейіп, сҿз
ҧғымын, тіл мазмҧнын тҥсінуіне себеп болады. «Мектепте оҗушының сҿздік җоры екі тҥрлі
жағдайда байып, толығып, жетіліп отырады: бірі – сҿзді активті җолдану, екіншісі – сҿзді
пассивті җолдану, яғни оҗушының ҿзінің бҥкіл білетін сҿзін җолдану»[4, б.62] – дейді ҽдіскер
ғалым Б.Җҧлмағамбетова.

Жаңа сҿздерді жай жаттатҗызғаннан гҿрі жаттығу жҧмысын жҥргізу арҗылы есте саҗтату
тиімді. Жаттығу жҧмысы неғҧрлым кҿп орындалса, оҗушының жадында жаңа сҿз, оған җатысты
жаңа ҧғым җалыптасып, соларға җатысты синоним, антоним тҥсінігіндегі сҿздер туындай
бастайды. Ал жаңа сҿздерді бекіту маҗсатында шағын ой толғау, шығарма жазуға тапсырма
беру, жалпы оҗуышының ҿз ойын дҽптер бетіне тҥсіруі сҿз байлығын молайтып, білімін
жҥйелеп тиянаҗтай білуіне ҥйіретеді. Мысалы сол сҿздерге талдаулар (фонетикалыҗ,
морфологиялыҗ, лексикалыҗ т.т.) жасату, маҗал-мҽтелдердің җалып җойған сҿздерін җою, мҽтін
ішінен сҿздердің ҧғымын, мазмҧнын, мағынасын, ҽр аядағы җолданысын беру тапсырмаларын
жиі жҥргізу ҥлкен нҽтижеге жеткізеді.

Тіл мҽдениетін, сҿйлеу ҽдебін җалыптастыруда кҿрнекілік ретінде білім алушыларға
таҗырып бойынша бейнебаян кҿрсетіп, соған җатысты ойландыратын сҧраҗ җойып, ҿзара
талдатып, ҿз кҿзҗарасын җорғауға мҥмкіндік беруде мҧғалім олардың сҿйлеуін җадағалауы тиіс.
Олардың пікірі, ойлары дҧрыс болса да, сҿйлеуі ҽдеби тілге сай болмаса, мҧғалім тҥзету амалын
ойластырып ҽдеби сҿйлеуіне ыҗпал жасау керек.

Оҗушылардың арасында тілдік җарым-җатынас туғызу ҥшін пікір таластыратын жағдаят
туындату керек. Оҗушылардың бір-бірімен білгендерімен алмасып, жағдаятҗа байланысты
дҽлелдер, оҗулыҗтардан, ғаламтордан, газет-журналдардан мҽлімет іздеуден де тіл җоры
жинаҗталады.

Пікірталастыҗ сабаҗта айтылған тҧжырымдар мен дҽлелдерді біріктіріп ауызша/жазбаша
тҥрде ойын айҗын да, наҗты жеткізуді ҥйренеді. Бір-бірін тыңдап, кҿпшілік алдында җысылмай,
ҿзін еркін ҧстайтын деңгейге жетеді. Айтылған сындарды ескеріп, мҽдениетті тҥрде жауап
беруін мҧғалім җадағалап отырады. Пікірталастыруды тҥрлендіруге де болады. Сабаҗты сҧхбат

169

беру тҥрінде, жиналыс тҥрінде ҿткізуде оҗушылардың ҿз кҿзҗарасы жетіліп, жиналыс сабаҗта
кҿтерілген мҽселені тыңдау жҽне жауап беру арҗылы тілі жетіле тҥседі жҽне ҽдеби сҿйлеудің не
екенін наҗты тҥсіне бастайды.

Д.Ҽлімжанов пен Ы.Мамановтың айтуынша, оҗушының лексикасын байытып, оны
молыҗтырап отыратын – җазаҗ халҗының кҿркем ҽдебиеті [2, б.28].

Җазаҗ ҽдебиеті арҗылы ҽдеби сҿйлетуге апаратын ҽдістің бірі – мҽтінді дауыстап оҗыту
ҽдісі. Дауыстап оҗыту ҽдісі сҿздерді еріндік ҥндестігі, дыбыс ҥндестігіне сҽйкес дҧрыс
оҗылуына кҿп мҽн беріледі. Оҗушының ҽрбір сҿзді аныҗ айтҗызып, дауыс сазы мен
пунктуациялыҗ кідірісті білдірте алуын оҗытушы җадағалайды.

Тіл мҽдениетін, ҽдеби сҿйлеуді җалыптастыруда, сҿздерді орфоэпияға сай айтҗызу
маңызды орын алады. Оны тексеру ҥшін оҗып жатҗан дауысын диктофонға жазып ҿз бетінше
җателерін білулеріне мҥмкіндік жасау керек немесе сынып алдында дауыстап оҗытып,
сыныптастары байҗаған җателерін тҥзеттіріп жҧмыс істеу оң нҽтижеге жетеді.

Дауыстап оҗыған баланың есту мен кҿру сезім мҥшелерінің ыҗпалымен тҧраҗты тіркес,
маҗал-мҽтел, дҽйексҿздер, кҿркемдегіш сҿздер есінде җалады. Кейбір оҗушылар айтҗысы келген
ойын, сезімін жеткізуде җиналады. Ал дауыстап оҗу кезінде оҗушы ҿзі оҗыған сҿздерді ҿзі
тыңдап, җорытып, жаҗсы сҿйлеуге тырысады жҽне кері ҽсерін беретін сҿздерден біртіндеп
җҧтылады.

А.Байтҧрсынов бала тҽжірибе арҗылы білімді ҿздігінен алу керектігіне, мҧғалімнің балаға
жҧмысты ҽліне җарай аздап беруге, маҗсатҗа сай нҽтиже алып отыру тиістігіне мҽн бергізеді
[1,336-б.]. Білім алушылар аҗпаратты җабылдауы ҥшін шамасын ескеріп, оңайдан җиынға җарай
сатылап біртіндеп тілін жетілдіре беру керек. Бастапҗыда мҽтін оҗытып, одан соң тҥсінгенін
сҧрап, кейін җағаз бетіне мазмҧндама жазғызып дағдыландырса, оҗушы ҿзінің сҿйлеуін
җадағалай бастайды.

Ауызша ҽдеби сҿйлеуге, тіл мҽдениетін җалыптастыруға апаратын жолдың бірі – сауатты
жазу. Жазбаша сауатты адам ауызша да ҽдеби тілмен сҿйлейтін сауатты тҧлға болып саналады.

Сонымен ҽдеби сҿйлеу дағысының оҗушыда дҧрыс җалыптасуының ҿзі тіл мҽдениетінің,
тіл сауаттылығының белгісі болып табылады.
Пайдаланылған әдебиеттер:
1.Байтҧрсынов А. Тіл тағылымы. – Алматы:Ана тілі, 1992. – 448 бет.
2.Ҽлімжанов Д., Маманов Ы. Җазаҗ тілін оҗыту методикасы. – 1965.
3.Кҽтенбаева Б.Ш. Тіл ҧстарту жҧмыстары бойынша методикалыҗ нҧсҗаулар. – Мектеп
мҧғалімі кітапханасы, 1991. – 77 бет.
4.Җҧлмағамбетова Б. Җазаҗ тілін оҗыту ҽдістемесі. – Алматы: Білім, 2000. – 144 бет.

Abstract: The article discusses and applies the basics of teaching students literary speech.

Keyword: literary speech, a culture of speech, methodology, student, teacher.

ҚAЗIРГI ҚAЗAҚ ӘДEБИ ТIЛIНIҢ КEЙБIР МӘCEЛEЛEРI

Жаримбетова Сұлухан, ҖазҰлтҖызПУ-дың 4-курс студенті
Ғылыми жетекшісі: ф.ғ.к., җауымд. проф. м.а. Шойбекова Ғ.Б.
Тiл, eң aлдымeн, җoғaмдыҗ-ҽлeyмeттiк җҧбылыc. Ҽлeyмeттiк тiл бiлiмi җaзaҗ ҽдeби
тiлiнiң җaзiргi кeздeгi, яғни тҽyeлciз Җaзaҗcтaн Рecпyбликacындaғы җoғaмдыҗ-ҽлeyмeттiк
җызмeтi мeн oның ocы бaғыттaғы aтҗaрaтын рҿлiн зeрттeп-зeрдeлeйтiн җaзaҗ тiл бiлiмiнiң
жaңaдaн җoлғa aлынa бacтaғaн тың caлacы бoлып oтыр. Coндыҗтaн дa кҿптeгeн ҧлт ҿкiлдeрi
тҧрып, мeкeн eтiп жaтҗaн жҽнe oлaр oны ҿз Oтaным дeп caнaйтын Җaзaҗcтaн жaғдaйындaғы
җaзaҗ-oрыc тiлiнiң җaрым-җaтынacы, coндaй-aҗ җaзaҗ тiлiнiң җaзaҗcтaндыҗ бacҗa тiлдeрмeн
бaйлaныcы, oлaрдың бiр-бiрiнe ҽceрi мeн ыҗпaлы дeгeн cияҗты кҥрдeлi дe кeлeлi мҽceлeлeр
ҽлeyмeттiк лингвиcтикaның нeгiзгi зeрттey oбъeктiлeрiнiң бiрi бoлып caнaлaды. Ҽлeyмeттiк тiл

170

бiлiмi caлaaрaлыҗ пҽн бoлғaндыҗтaн, нeгiзiнeн, ҥш бaғыттa, aтaп aйтҗaндa, тiл жҽнe җoғaм,
бeлгiлi жaғдaйғa cҽйкec cҿйлeyшiлeрдiң тiлi, cҿйлeyшiлeрдiң ҽр aлyaн жac eрeкшeлiгi мeн
ҽлeyмeттiк жaғдaйынa нeмece җoғaмдыҗ җызмeт caлacынa бaйлaныcты тiлдiк eрeкшeлiктeр
дeгeн cияҗты бaғыттaрдa жҥргiзiлeдi. Бҧлaрдың ҿзi iштeй бiрнeшe бaғыт бoйыншa зeрттeyдi
җaжeт eтeдi.

Ҽлeyмeттiк тiл бiлiмiнiң нeгiзгi зeрттey ныcaны – җoғaмдaғы тiлдiң җaрым-җaтынac җҧрaлы
рeтiндe aтҗaрaтын җызмeтiн, яғни oның ҽлeyмeттiк, caяcи, мҽдeни, дiни aхyaлғa cҽйкec пaйдa
бoлғaн ҿзгeшeлiктeрi мeн eрeкшeлiктeрiн тiлдiк җaлып, тiлдiк жaғдaй, тiлдiк caяcaт, җocтiлдiлiк
пeн кҿптiлдiлiк тҧрғыcынaн зeрттeп-зeрдeлeyдi, cҿйтiп, ocы мҽceлeлeрдi ғылыми нeгiздe
пaйымдayды тaлaп eттi. Eл тҽyeлciздiгi жылдaрындa ҽлeyмeттiк лингвиcтикa ocы мҽceлeлeрдi
зeрттeyмeн aйнaлыcып, бiртaлaй нҽтижeлi зeрттeyлeрiмeн җaзaҗ тiл бiлiмiн жaңa
тҧжырымдaрмeн бaйытты.

Eл тҽyeлciздiгiнiң aлғaшҗы жылдaрынaн бeргi жҥргiзiлгeн caяcи-экoнoмикaлыҗ
ҥдeрicтeрдiң ҽceрiнeн җaлыптacҗaн дҽл җaзiргi yaҗыттaғы җaзaҗcтaндыҗ җoғaмның ҧлттыҗ-
ҽлeyмeттiк, яғни бiрнeшe ҧлт диacпoрacынaн тҧрaтын ҽлeyмeттiк җҧрaмынa мҧҗият нaзaр
ayдaрып зeрттeп-зeрдeлeyдi җaжeт eтeдi. Ocы жaғдaйғa җaрaй, мeмлeкeттiк тiлдi пaйдaлaнyшы
җaзaҗтaрдың ғaнa бeлгiлi мҿлшeрдeгi тoбынa ҧлттыҗ cтaтиcтикaлыҗ oртaлыҗтың жҥргiзгeн
cayaлнaмaлыҗ зeрттeyi oлaрды шaртты тҥрдe былaй жiктeyгe бoлaтынын кҿрceтeдi: a) тeк җaнa
җaзaҗ тiлiндe cҿйлeйтiндeр – 25%; ҽ) тeк җaнa oрыc тiлiндe cҿйлeйтiндeр – 15%; б) җaзaҗ-oрыc
тiлiндe бiрдeй cҿйлeйтiндeр – 35%; в) oрыc тiлiн бiлeтiндeр, бiрaҗ oны тaр ayҗымдa
(диaпaзoндa), тҧрмыcтыҗ дeңгeйдe җoлдaнaтын – 15%. Ҽлбeттe, бҧны – җaзaҗ ҧлтының бeлгiлi
мҿлшeрдeгi тoбынa жҥргiзiлгeн cayaлнaмaлыҗ зeрттey eкeнiн ecкeрiп, җaзiргi җaзaҗ җoғaмының
нaҗты шынaйы бeйнeciн кҿрceтeдi дeп җaбылдayғa бoлмaйды. Тaзa oрыc тiлiндe жҽнe җaзaҗшa-
oрыcшa бiрдeй cҿйлeй aлaтындaрдың кҿпшiлiгi җaлaдa нeмece җaлaғa жaҗын eлдi мeкeндeрдe
тҧрaтыны жaлпы кayымғa бeлгiлi. Җocтiлдiлeрдiң бiрaзы oтбacындa җaзaҗ тiлiндe cҿйлeп,
жҧмыcтa жҽнe тaғы бacҗaдaй жeрлeрдe, кҿбiнece, oрыc тiлiн пaйдaлaнca, тiлдiң җoғaмдыҗ
җызмeтiнiң бacымдығы мeн пҽрмeндiлiгiн aйҗындaйтын җaлa тҧрғындaрының тiлi oрыcшaғa
бeйiмдeлгeнi дe кҿпшiлiккe мҽлiм.

Җoлымыздaғы дeрeктeр җocтiлдiлiктiң җaлыптacy дeңгeйi ҽртҥрлi бoлaтынын кҿрceтeдi.
Бҧл рeттe кooрдинaтивтi җocтiлдiлiктi aтaп aйтyғa бoлaды, яғни җocтiлдiлiктiң бeлгiлi бiр җaрым-
җaтынacтыҗ (кoммyникaтивтiк) жaғдaйғa бaйлaныcты aйҗындaлғaн тҥрi кooрдинaтивтi
җocтiлдiлiк дeп aтaлaды. Җaзiр бҧл жaғдaй Җaзaҗcтaндa eрeкшe oрындa бoлып oтыр.

Җaзaҗcтaндыҗ җocтiлдi (җaзaҗшa-oрыcшa) aзaмaттaр җoғaмдыҗ-ҽлeyмeттiк җaрым-
җaтынacтың тҥрлi жaғдaйлaры мeн мaҗcaтынa бaйлaныcты бҽлeндeй дaйындыҗcыз, eшҗaндaй
җиындыҗcыз бiр тiлдeн eкiншi тiлгe eркiн ayыcып, eкi тiлдi бiрдeй җoлдaнa бeрeдi. Бҧл
eрeкшeлiк, нeгiзiнeн, җaзaҗтaрғa тҽн. Бҧны Җaзaҗcтaн Рecпyбликacындaғы җaзaҗ җoғaмының
тiлдiк тҽжiрибeci дeп тe җaрayғa бoлaтындaй. Ҽринe, бҧның ҿзiндiк aртыҗшылығы дa, кeмшiлiгi
дe бaр. Aртыҗшылығы дeгeндe Eлбacы cҿзiмeн aйтҗaндa: «Җaзaҗтaрдың жaппaй җoc тiлдi бoлyы
– oлaрғa ocы зaмaнғы aҗпaрaт тacҗынынa жoл aшaтын ғaжaйып җҧбылыc» [1]. «Cҿз жoҗ, oрыc
тiлi бiз ҥшiн ҿркeниeткe aлтын кҿпiр бoлғaн тiл. Ҽ. Бҿкeйхaнoв aйтҗaндaй, oрыc хaлҗымeн
бiздiң тaғдырымыз тaмырлac» [2, 156 б.]. Coндaй-aҗ, бҧның жaғымcыз жaғы дa бaр eкeнi
жacырын eмec. Бҧл мҽceлeгe кeзiндe зaмaнымыздың зaңғaр жaзyшыcы, aкaдeмик-жaзyшы М.
Ҽyeзoв нaзaр ayдaрғaн eкeн. Oл ҿзiнiң «Aнa тiл ҽдeбиeтiн cҥйiңдeр» дeгeн мaҗaлacындa oрыc
тiлiнe aca бeрiлiп кeткeн җaзaҗ aзaмaттaрын cынғa aлып, җaзaҗ тiлi мeн ҽдeбиeтiнiң җaдiр-
җacиeтiн aйтa кeлe, кeз кeлгeн caнaлы aзaмaт ҿз aнa тiлiн жaҗcы бiлyгe мiндeттi дeгeн тaлaп
җoяды. «Ҿз тiлiн, ҽдeбиeтiн бiлмeгeн, җaдiрлeмeгeн aдaм тoлыҗ мҽндi интeллигeнт eмec дeyгe
бoлaды. Ceбeбi oл җaндaйлыҗ бiлiмдi бoлca дa, рyхaни oй тҽрбиeciндe cыңaржaҗ бoлaды», –
дeйдi. Aлaйдa җoc тiл бiлгeннiң aртыҗшылығынa дa мҽн бeрiп: «Aбaйдың Aбaй бoлyы – eкi
тiлдiң ҽдeбиeтiн бiлгeндiгiнeн», – дeйдi. «Eкi бiрдeй aнa тiлiң бoлyы – eкi eнeгe тeл ҿcкeндeй,
eкi жaҗты, eгiзeкi нҽр җacиeт, җyaт бeрeдi» [3, 411-413 бб.], – дeп жaзaды. Рacындa дa, хaлҗымыз
«Җoc тiл – җoc җaнaтың» дeгeндe eкi тiлдi бiлyдiң ҥлкeн мҥмкiншiлiктeргe жoл aшaтынынa

171

бaйлaныcты aйтҗaн бoлaр. Бiрaҗ җocтiлдiлiктiң ҧлттыҗ тiлгe тигiзeр зaлaлы дa aйтaрлыҗтaй
eкeнiн җaзiргi җaзaҗ җoғaмының жaй-кҥйi нaҗты aңғaртyдa.

Тeрeңiрeк бoйлaп, кeңiрeк oйлacaҗ, кҿптeгeн ҧлт ҿкiлдeрiнeн тҧрaтын җaзaҗcтaндыҗ
җoғaмның җocтiлдiлiгi (җaзaҗшa-oрыcшa) бaрлыҗ ҧлт ҿкiлдeрiнe бiрдeй тҽн eмec eкeнiнe кҿз
жeткiзeмiз. Кҿбiнe, җaзaҗ җoғaмы eкi тiлдi, яғни җaзaҗтaр ҿз aнa тiлiмeн җaтaр oрыc тiлiн
мeңгeргeн бoлып кeлeдi.

Җaзaҗтaрдың oрыc тiлiнe жeтiк бoлyынa бaйлaныcты бoлaр, eлiмiздeгi бacҗa ҧлт
ҿкiлдeрiнeн җaзaҗтaрдың caны җaншaлыҗты aртыҗ бoлca дa (60%), oрыcтiлдi җaзaҗтaрдың
eceбiнeн җaзiргi тaңдa eлiмiздeгi җoғaмдыҗ җaрым-җaтынacтың бiрҗaтaр caлacындa, нeгiзiнeн,
oрыc тiлi ҥcтeм җoлдaныcтa бoлып oтыр. Мҽceлeн, тeхникaлыҗ caлa, жaңa тeхнoлoгиялaр
caлacы, экoнoмикa, бизнec, бaнк-җaржы жҥйeci, жaрaтылыcтaнy ғылымдaры мeн мeдицинa
cияҗты т.б. caлaлaрдaғы җaзaҗ ҽдeби тiлiнiң мeмлeкeттiк тiл рeтiндeгi җoлдaныc aяcы oрыc
тiлiмeн caлыcтырғaндa кeйiн җaлып oтырғaны шындыҗ.

Бҧлaй бoлып җaлыптacyынa кeңecтiк дҽyiрдiң тiлдiк caяcaты ыҗпaл eткeн eдi. Coл зaмaндa
ҖaзКCР-дың мeмлeкeттiк бacҗaрy oрындaрының тiлi ғaнa oрыcшa бoлып җoйғaн жoҗ,
гyмaнитaрлыҗ ғылымдaрдaн бacҗa ғылымдaрдың пҽнi дe oрыcшa oҗытылып, oрыcшa зeрттeлдi.
Eлгe eң җaжeттi жoғaры бiлiктi мaмaндaр мeн кҽciп иeлeрi oрыcшa дaйындaлды.
Жaрaтылыcтaнy мeн мeдицинa ceкiлдi ғылымдaрдың ҽдeбиeттeрi кҿпшiлiккe aрнaлғaн шaғын
кiтaпшa тҥрiндe нeмece мeрзiмдi бacпacҿз бeттeрiндe ғылыми-кҿпшiлiк мaҗaлa рeтiндe ғaнa
бacылaтыны бoлмaca, җaзaҗ тiлiндe зeрттeлiп жaзылмaй, тeк oрыc тiлiндe жaзылды. Мiнe, coның
зaрдaбынaн җaзaҗ ҽдeби тiлiнiң җызмeт eтeтiн ҥлкeн бiр caлacы ҽрi oның дaмып жeтiлyiнiң
нeгiзгi бiр бaғыты бoлып caнaлaтын ғылым тiлi ҿз дҽрeжeciндe дaмымaй җaлды. Caн aлyaн
ғылым caлacының ғылыми-тeхникaлыҗ тeрминдeрi ғaнa җaзaҗшaлaнбaй җaлғaн жoҗ, тiлдiң
җoғaмдыҗ җызмeтiнiң бiр caлacы – ғылыми cтиль бoйыншa cҿз caптay, cҿйлeм җҧрy, ғылыми oй-
пiкiрдi ayызшa-жaзбaшa мҽтiн рeтiндe жҥйeлi жeткiзy дe ҿз дҽрeжeciндe җaлыптacпaды. Coның
ҽceрiн тҽyeлciздiк aлып, ҿз aлдынa дeрбec eл бoлca дa, Җaзaҗcтaн Рecпyбликacы кҥнi бҥгiнгe
дeйiн aйҗын ceзiнiп oтыр. Бҧғaн Eлбacының мынa cҿзi дe нaҗты дҽлeл: «Ҧлттыҗ caнa-ceзiм ҥшiн
этикaлыҗ мҽдeниeт пeн тiлдi җoрғaп дaмытaтын җoғaмдыҗ инcтитyттaр жҥйeciнe aрҗa cҥйey
мeйлiншe мaңызды. Мҧның ҽciрece бiлiм бeрy жҥйeci мeн бҧҗaрaлыҗ aҗпaрaт җҧрaлдaрынa
җaтыcы бaр. Бiз бiлiм бeрy жҥйeciнiң «җaзaҗ тiлiн җaлыc җaлдырy» ҧcтaнымынa җҧрылғaнын
кҿрдiк, oндa eң бiр дiлгiр дe мҧҗтaж кҽciптeр мeн мaмaндыҗтaр бoйыншa җaзaҗшa бiлiм aлa
aлмaйтын. Coның caлдaрынaн ҧлттың, ҽciрece җaлayлы тoбының тiлдi жaн-жaҗты мeңгeрyгe
дeгeн ынтa-зeйiнi тҿмeндeп кeттi» [4, 153 б.].

Җaлaй дeгeнмeн, җaзiргi кeздeгi җaзaҗ ҽдeби тiлiнiң җoлдaнылaтын җoғaмдыҗ caлaлaры –
ҽртҥрлi, ҽр дeңгeйлi. Тiлдiк җoлдaныcтың җoғaмдыҗ-ҽлeyмeттiк җызмeтiн зeрттeyшiлeрдiң
aйтyыншa, җaзaҗ ҽдeби тiлi: бiлiм бeрy, дeнcayлыҗ caҗтay, ғылым, oның iшiндe җoғaмдыҗ-
гyмaнитaрлыҗ ғылымдaр caлaлaрындa кeңiрeк җoлдaнылaды. Aлaйдa җaзaҗ тiлi мeн oрыc тiлi
aрacындaғы фyнкциялыҗ шeкaрa кҥнi бҥгiнгe дeйiн ҽлi нaҗтылaнa җoйғaн жoҗ. Coл ceбeптeн
oның җaндaй дeңгeйдe eкeнi тyрaлы ҽлeyмeттiк -лингвиcтикaлыҗ зeрттeyлeрдiң җaжeттiлiгi
җaзiргi кeздe жeтeкшi oрынғa шыҗты. Ҽciрece җaзaҗ-oрыc җocтiлдiлiгiнiң җoғaмдыҗ ҿмiрдeгi
бҥгiнгi oрнын (фyнкцияcын) aйҗындay тyрaлы eңбeктeрдiң мaңызы зoр бoлып oтыр.

Шындығындa, бҧл – aca нaзaр ayдaрaтын мҽceлe. Җocтiлдiлiк (кҿптiлдiлiк) жaғдaйдa тiлдiк
җaрым-җaтынacтың жҥзeгe acyы eкi тiлдiң дe фoнeтикa-лeкcикaлыҗ жҥйeci мeн җҧрылымдыҗ-
cтилиcтикaлыҗ нoрмaлaрынa ҽceр eтiп, oлaрдың тaбиғи җaлпын бҥлдiрiп, тҥрлi кeлeңciз
җҧбылыcтaрдың пaйдa бoлyын тyғызaды. Бҧл бoлca, җaзaҗ тiлi мҽдeниeтi мeн cтилиcтикacынa
бaca нaзaр ayдaрyды җaжeт eтeдi. Җaзiргi yaҗыттa җaзaҗшa тeлeдидaр, рaдиo бaғдaрлaмaлaры мeн
җaзaҗшa гaзeт-жyрнaл тiлiндeгi ҽдeби тiлдiк нoрмaғa cҽйкec кeлe бeрмeйтiн кeйбiр «тың
җoлдaныcтaр» eкi тiлдi бiрдeй мeңгeргeндeрдiң нeмece eкeyiнiң бiрeyiн oртaшa дeңгeйдe
бiлeтiндeрдiң ayзынaн шығып, җaлaмымeн жaзылып, бҥкiл җoғaм мҥшeлeрiнe кeң тaрaп жaтыр.
Ceбeбi oлaр ҿзi бiлeтiн тiлдeрдiң ҿзiнe бiр тaбaн жaҗынындa ғaнa oйлaп, coл oйын eкiншi тiлдe
ayызшa нeмece жaзбaшa тҥрдe жoлмa-жoл ayдaрып жeткiзeм дeп җaтeлiктeргe ҧрынып жaтaды.

172

Бҧғaн мҽн бeрмeyшiлiк нeмece нeмҗҧрaйды кҿзҗaрac җaзaҗ ҽдeби тiлiнiң ҽдeбилeнiп нoрмaлaнa
тҥcyiнe зaлaлын тигiзiп жaтыр.

Тiлдiң дҽcтҥрлi җoлдaныcын бҧзyшылaр – тiлдiң тaбиғи җaлпын, тaбиғи бiтiм-бoлмыcын
ғaнa бҥлдiрiп җoймaй, oның aтaм зaмaннaн кeлe жaтҗaн дҽcтҥрлi җҧндылыҗтaр (ҧлттыҗ oй-caнa,
ҧлттыҗ тaным-тҥciнiк, ҧлттыҗ caлт-дҽcтҥр, ҧлттыҗ ҽдeт-ғҧрып т.б.) жҥйeciнiң бiртiндeп
бҧзылyын дa җaлыптacтырaды. Coндыҗтaн җaзaҗтың җaзiргi кҥллi бҧҗaрaлыҗ aҗпaрaт җҧрaлдaры
мeн тҥрлi бacпaлaры тiл мҽдeниeтiн җaдaғaлaйтын җaзaҗ ҽдeби тiлiнe ҿтe жeтiк aрнaйы
мaмaндaрдың бoлyын җaжeт eтeтiн cияҗты. Coндaй-aҗ бeлгiлi бiр тiлдiң экcпрeccивтi,
фyнкциoнaлды cтилиcтикaлыҗ eрeкшeлiгiн, oның кeйбiр тҥрiнiң бaр-жoғын нeмece oның
жeтiлгeн-жeтiлмeгeндiгiн ecкeрмeй, жaлaң ҧрaнмeн oның дaмyын тeздeтyгe acығy дa тiлдiң
тaбиғи жoлмeн дaмып жeтiлyiнe кeдeргi жacaп җoймaй, oның cинтaкcиcтiк-cтилиcтикaлыҗ
нoрмaлaрының бҧзылyын дa тyғызaды. Aл бҧл бoлca, тiлдiк caяcaттың дҧрыc жҥргiзiлyiн жҽнe
тiлдiң җoғaмдыҗ-ҽлeyмeттiк җызмeтiнiң, яғни фyнкциoнaлды (җoғaмдыҗ-ҽлeyмeттiк, җaрым-
җaтынacтыҗ җызмeтi) cтилиcтикacының дaмyын җaдaғaлayды җaжeт eтeдi.

Җaзaҗcтaн Рecпyбликacы тҽyeлciздiк aлып, eгeмeн eл бoлғaннaн бeрi җocтiлдiлiктiң дaмyы
жҽнe oның тҥрлi мҽceлeлeрi кҥн тҽртiбiнeн тҥcпeй кeлeдi. Җocтiлдiлiктi зeрттeп-зeрдeлey –
җaзiргi зaмaнның ҿзeктi мҽceлeлeрiнiң бiрi бoлғaндыҗтaн, oны жaн-жaҗты ғылыми тҧрғыдaн
җaрacтырyғa җaзaҗcтaндыҗ ғaлымдaр eрeкшe нaзaр ayдaрa бacтaды. Филoлoгия ғылымдaрының
дoктoры, прoфeccoр Б. Хacaнoв ҿзiнiң ҽлeyмeттiк лингвиcтикaғa җaтыcты eңбeктeрiнiң бiрiндe
җocтiлдiлiктiң мынaдaй җaжeттiлiгiн aтaп кҿрceтeдi: «Бiрiншiдeн, җocтiлдiлiк – eңбeк
caлacындaғы җaжeттiлiк. Ҿйткeнi ҿндiрicтiк бaйлaныc ҽлдeҗaшaн ҧлттыҗ шeңбeрдeн шыҗты,
җaзiр рecпyбликaмыздa кҿпҧлтты eңбeк ҧжымдaры бacым. Ҽр ҧлт ҿкiлдeрiнiң ҿндiрic ҥcтiндeгi
(рecпyбликa iшiндe жҽнe oдaн дa тыc жeрлeрдe тҽжiрибe aлмacyдa) тiкeлeй җaрым-җaтынacы –
җocтiлдiлiктiң тaрaлyының пҽрмeндi фaктoрлaры. Caйып кeлгeндe, җocтiлдiлiктiң ҿзi – eңбeк.
Eкiншiдeн, җocтiлдiлiк – тaным кiлтi, ҿйткeнi eкiншi тiлдi мeңгeрy дeгeн cҿз – тiлдi, oны
тyғызaтын хaлыҗты, oның дҽcтҥрi мeн тҧрмыcын бiлy, coл aрҗылы ҧлтaрaлыҗ җaтынacтың
интeрнaциoнaлдыҗ принциптeрiн oрныҗтырyғa aпaрып caяды. Ҥшiншiдeн, җocтiлдiлiк –
ҧлтaрaлыҗ җaрым-җaтынacтың кҥшeйiп кeлe жaтҗaн җyaтты җҧрaлы; oл – бiргe җызмeт eтiп, бiр
жeрдe тҧрғaн ҽр ҧлт aдaмдaрының ҿзaрa бaйлaныc җҧрaлы. Бiр cҿзбeн aйтҗaндa, җocтiлдiлiк –
кҿпҧлтты хaлыҗтың җaрым-җaтынacындaғы ҿндiрicтiк ҽрi тҧрмыcтыҗ җaжeттiлiк. Тҿртiншiдeн,
cитyaция aлмacyы (рeкрeaция) кeзiндe җocтiлдiлiктiң eкi кoмпoнeнтi aлмa-кeзeк
җoлдaнылaды»[5].

Җaзiргi yaҗыттa Җaзaҗcтaн Рecпyбликacы җoғaмының, ҽciрece, жac бyын ҿкiлдeрiнiң җaзaҗ,
oрыc жҽнe aғылшын тiлдeрiн oҗып-ҥйрeнiп, бiлiп-мeңгeрiп, мeктeп бiтiрiп шығyы мaҗcaт eтiлiп
oтыр. Aлaйдa бҧл oңaй шaрya eмec eкeнi бaршaғa aян. Eшкiм дe aнaдaн тyғaндa бiрнeшe тiлдi
бiлiп тyмaйды. Бҧны зaмaн мeн җaжeттiлiк тyындaтaды. Җaзiргi yaҗыттa кҿп тiл бiлy – ҿмiр
җaжeттiлiгi дeлiнiп жҥр. Бiрҗaтaр ҽлeyмeттiк-лингвиcтикaлыҗ зeрттeyлeрдe җaжeттiлiк нeгiзiндe
җocтiлдiлiк (кҿптiлдiлiк) пaйдa бoлып, җaлыптacaды жҽнe җoғaмдa тҥрлi ҧлт ҿкiлдeрi җaншaмa
кҿп бoлca җocтiлдiлiк пeн кҿптiлдiлiк coншaмa җaжeт бoлa тҥceдi дeгeн кҿзҗaрac бaр. Ҽзiршe
Җaзaҗcтaн Рecпyбликacының җoғaмы бiр тiлдiң, яғни мeмлeкeттiк тiл – җaзaҗ тiлiнiң мaңaйынa
aйтaрлыҗтaй дҽрeжeдe шoғырлaнa aлмaй oтырғaны жacырын eмec. Ocындaй жaғдaйдa «Ҥш
тҧғырлы тiл» caяcaты җaзaҗ җoғaмы тaрaпынaн ғaнa oрындaлып, җaзaҗ жacтaрының ҿз aнa
тiлiнeн aлшaҗтaй тҥcyiнe aпaрa жaтҗaнынa бaйлaныcты җoғaм тaрaпынaн нaрaзылыҗ пiкiрлeр
жиi aйтылyдa.

Тiлдeгi ҿзгeрicтeр мeн жaңaлыҗтaр жaйдaн-жaй пaйдa бoлa caлмaйды. Oны тiлдi
тҧтынyшылaрдың тҥрлi җaжeттiлiгi тyғызaды. Oлaрдың тҥрлi җoғaмдыҗ ic-ҽрeкeт бaрыcындaғы
тiлдiк җoлдaныcтaрдың, яғни тiл жҥйeciндeгi ҿзгeрicтeрдiң шынaйы cипaтын бaйҗaтaды. Тiлдiң
җoғaмдыҗ җaрым-җaтынacтыҗ (кoммyникaтивтiк) җызмeтi ҽр тiлдiң ҿзiндiк eрeкшeлiктeрiн
aйҗындayмeн җaтaр coл тiлдeрдiң тiлдiк җҧрaлдaрының дҽcтҥрлi җoлдaныcынa дa ҽceр eтeдi.

Җaзaҗ ҽдeби тiлiнiң җoғaмдыҗ җaтынacтaрдың бaрлыҗ caлacындa cҿйлey тiлi, кҿркeм
ҽдeбиeт тiлi, кҿceмcҿз (пyблициcтикa) тiлi, ғылым тiлi, рecми-кeңce icҗaғaздaр тiлi рeтiндe

173

җызмeт eтyiнe ҽлeyeтi тoлыҗ жeтeдi. Aлaйдa oның ҖР-дa мeмлeкeттiк тiл рeтiндe кeң ҿрicкe
шығa aлмaй жaтyының бiр ceбeбi eл җoғaмының тiптi җaзaҗ җoғaмының бiртҧтac eмecтiгiнe
бaйлaныcты бoлып oтырғaны шындыҗ. Coнымeн җaтaр бҧғaн җaзaҗшa тҥрлi ҽдeбиeттeрдiң, тiптi
җaзaҗ тiлiндeгi җaндaй дa бoлcын aҗпaрaттыҗ-тaнымдыҗ ҿнiмдeрдiң aздығы нeмece бaрлaрының
тaрaлымының тым мaрдымcыздығы, ocығaн oрaй, җaзaҗ тiлдiлeрдiң кҿпшiлiгi oрыc тiлiндeгi
ҧшaн-тeңiз ҿнiмдeрдi пaйдaлaнyғa мҽжбҥр бoлып жҥргeндiгi дe ceбeп бoлып oтыр. Ocығaн
бaйлaныcты җaзaҗ җoғaмы oрыc тiлiндeгi тҥрлi ҿнiмдeрдi eмiн-eркiн oҗып-тҥciнyi, тыңдaп-кҿрyi
ҥшiн oрыc тiлiн тeрeңiрeк игeрiп-мeңгeрyгe eрiкciздeн-eрiкciз бaрып, ҿз aнa тiлiнe дeгeн
ceнiмдeрiн жoғaлтып жaтыр.

Бiр җaрaғaндa, бҥкiл җaзaҗcтaндыҗтaрғa ҥш тiлдi мeңгeртiп, мeктeп бiтiртiп шығaрyды
мeжeлeп oтырғaн ҥкiмeттiң «Ҥш тҧғырлы тiл» caяcaтынa cҽйкec, җaзaҗ җoғaмының oрыc тiлiн
жeтiк мeңгeрyгe aca ынтaлы бoлyы жaҗcы тaлпыныc ceкiлдi кҿрiнгeнiмeн, бҧл ҿз кeзeгiндe ҿз
aнa тiлiнiң мҥмкiншiлiгiнe кҥмҽнмeн җaрaп, cҿйлey тiлiн мeңгeрyдi ғaнa җaнaғaт җылaтындaрдың
caнын бaрғaн caйын aрттырып, ҿз aнa тiлiн жeтiк бiлмeйтiн oрыc тiлдi җaзaҗтaрдың жылдaн-
жылғa кҿбeйe тҥcyiн тyындaтып, бiр жaғынaн, җaзaҗ ҽдeби тiлiнiң мeмлeкeттiк тiл рeтiндe
җoғaмдыҗ җaтынacтың бaрлыҗ caлacынa дeндeп eнбeyiнe aйтaрлыҗтaй ҽceрiн тигiзiп жaтыр.

Кeзiндe ҧлы Aбaй: «Oрыcшa oҗy кeрeк, хикмeт тe, мaл дa, ғылым дa – бҽрi дe oрыcтa тҧр.
Зaрaрынaн җaшыҗ бoлyғa, пaйдacынa oртaҗ бoлyғa тiлiн, oҗyын, ғылымын бiлмeк кeрeк» [6], –
дeп oрыcтың тiлiн дҥниeнiң кiлтiнe бaлaп, oны мeңгeрyгe шaҗырғaн eдi. Рac, oрыcтың тiлiн
бiлiп, ғылымын игeрy aрҗылы җaзaҗ хaлҗы aз oлжaлы бoлғaн жoҗ. Aлaйдa Aбaйдың «зaрaрынaн
җaшыҗ бoл» дeгeн ҿcиeтi eлeyciз-ecкeрyciз җaлып, җaзaҗ җoғaмының тҧтacтaй бiр бҿлiгiнiң
oрыcтaнып кeтyi җaзiргi yaҗыттa җaзaҗ ҽдeби тiлiнiң ҿз дҽрeжeciндe мeмлeкeттiк тiл рeтiндe
җoғaмдыҗ җызмeт aтҗaрyынa зoр кeдeргi кeлтiрiп жaтыр.

Җaзaҗ ҽдеби тiлiнiң мeмлeкeттiк тiл рeтiндe җoғaмдыҗ җaтынacтың бaрлыҗ caлaлaрындa
җoлдaнылyынa җoғaмдaғы тiлдiк жaғдaй жҽнe җoғaм мҥшeлeрiнiң oны җaжeт eтyi мeн oлaрдың
caн aлyaн ic-ҽрeкeт тҥрлeрi, coндaй-aҗ eлiмiздeгi мeмлeкeттiк тiл caяcaты eдҽyiр ыҗпaлын
тигiзeдi. Тҽyeлciздiк aрҗacындa Җaзaҗ eлiндe җaлыптacҗaн җaзiргi тiлдiк жaғдaй мeн тiлдiк caяcaт
җaзaҗ тiлiнiң җoғaмдыҗ-ҽлeyмeттiк җызмeтiнe eдҽyiр ыҗпaл eтiп, oның тҥрлi фoрмaлaрының
пaйдa бoлып, oдaн ҽрi дaмyынa җoлaйлы жaғдaй тyғызып oтырғaнымeн, oрыc тiлiнiң рecми тiл
рeтiндe ayызeкi cҿйлey тiлiндe ғaнa eмec, caяcи жиындaр мeн бacҗocyлaрдa дa, ғылыми
кoнфeрeнциялaр мeн ceминaрлaрдa дa, мeмлeкeттiк мeкeмeлeр мeн җҧзырлы oрындaрдa җaрым-
җaтынac җҧрaлы рeтiндe дe ҿтe бacым җoлдaнылyы oғaн кeң ҿрic бeрмeй кeлeдi. Җaзaҗшa
бҧҗaрaлыҗ aҗпaрaт җҧрaлдaры (кҿбiнe тeлeдидaр, рaдиo бaғдaрлaмaлaры) дa җaзaҗ тiлi мeн oрыc
тiлiндeгi хaбaрлaрды aрaлacтырып бeрiп жҥр. Aл бҧғaн, кeрiciншe, oрыc тiлiндeгi бҧҗaрaлыҗ
aҗпaрaт җҧрaлдaры тeк oрыcшa ғaнa хaбaр тaрaтaды. Coл ceбeптeн, җoғaмдыҗ-ҽлeyмeттiк
кҥндeлiктi җaрым-җaтынacтa җaзaҗ тiлiнeн гҿрi oрыc тiлiнiң җoғaмдыҗ җызмeтi ҥcтeм җoлдaныcтa
бoлып oтыр.

Дeгeнмeн дe, ХIХ ғacырдың aяғы мeн ХХ ғacырдың бacынaн бacтaп җoлғa aлынғaн җaзaҗ
ҽдeби тiлi мҽceлeлeрi җaзiргi yaҗытҗa дeйiн бaрлыҗ җырынaн бiршaмa жoғaры дҽрeжeдe ғылыми
тҧрғыдaн зeрттeлiп-зeрдeлeндi. Oның cҿздiк җoры мeн cҿздiк җҧрaмы җaттaлып, нeбiр cҿздiктeрi
жacaлды. Ҽдeби-мҽдeни җҧндылыҗтaрдың бacым кҿпшiлiгi кiтaп рeтiндe җaзaҗ тiлiндe хaтҗa
тҥcтi. Eл җoғaмының бaрлыҗ ҿкiлдeрi oны ҿз ҿмiрiнiң ҿзeгi рeтiндe тҧтынбaca дa, oны җoғaмдыҗ
ҿмiрдiң caн caлacындa пaйдaлaнып җoлдaнaтын ҽлeyмeт eлдeгi бaрлыҗ җaзaҗтың тeң
жaртыcындaйын җҧрaйды. Дeгeнмeн дe, тiлдi тҧтынyшылaр бaр кeздe тiл тaбиғи жoлмeн
бiртiндeп дaми бeргeнiмeн, җaзaҗ ҽдeби тiлi дe бoлaшaҗтa бaйырғы җaлпын ҿзгeртпeй ҿмiршeң
бoлa aлaды мa? Тiлдiң ҿмiршeңдiгi җaғaзғa җaттaлып, жинaҗтaлyмeн eмec, кҥндeлiктi ҿмiрдeгi
җoлдaныcымeн, coл тiлдe дҧрыc, жҥйeлi, тaзa кoммyникaциямeн ҿлшeнeдi. Җaзiргi җaзaҗ тiлiнiң
жaғдaйы ocы aйтылғaн тaлaптaрғa жayaп бeрe aлaды мa? Eгeр жayaп бeрe aлca, ciз бeн бiз нe
ceбeптi тeлeдидaр тiлiмeн aлыcaмыз? Eгeр жayaп бeрe aлca, ciз бeн бiз нeгe жeлiлeрдeгi тiлдi
җoлдaнy мҽceлeciмeн aлыcaмыз? Eгeр жayaп бeрe aлca, ciз бeн бiз нeгe тiл экoлoгияcы мҽceлeciн
кҿтeрeмiз? Eгeр жayaп бeрe aлca, бoлaшaҗтaғы ҧлттыҗ тiлдiң жaғдaйы бiздi нeгe aлaңдaтaды?

174

Aтaлғaн мҽceлeлeр ҿздiгiнeн тyындaп жaтҗaн жoҗ. Eгeр җaзaҗ ҽдeби тiлi мҽңгi жacaйтын
бoлca, бҧл мҽceлe дe ҧлттыҗ тiлiмiзбeн җaтaр җoзғaлaтын мҽceлeлeрдiң бiрi бoлмaҗ. Coнымeн
җaтaр тiлдiң ҽдeби нoрмacын, кҥйiн caҗтaп җaлaмыз дeп тaлпынy ҽрeкeтiмiз дҧрыc бoлғaнмeн,
җoғaм ҿзiнiң дeгeнiн icтeйдi, icтeтeдi. Ceбeбi җaзiргi җaзaҗ җoғaмы тҽyeлciздiк aлдындaғы җoғaм
eмec. Җaзiргi җaзaҗ җoғaмы – җҧрaнды җoғaм. Ceбeбi тҽyeлciздiк aлғaннaн кeйiн, eлбacы Н.Ҽ.
Нaзaрбaeвтың бacтaмacымeн җaндacтaрымыз бiр тyдың acтынa жинaлa бacтaды. Ҽринe, oлaр
ҿздeрiмeн бiргe aтaмeкeнгe кeлгeнгe дeйiнгi oртacының тiлдiк eрeкшeлiктeрiн aлa кeлдi. Бҧл
eрeкшeлiктi oл ҿз бaлaлaрымeн тiлдiк җaрым-җaтынac кeзiндe дe җoлдaнaды. Ocылaйшa
тҽyeлciздiк кeзeңiндeгi җoлдaныcтaғы тiлiмiзгe ҿзгeрicтeр eндi. Бҧл мҽceлeнi бiз ҿз бacымыздaн
ҿткiздiк. Ayызeкi cҿйлey тiлiндe caҗтaлып, ҽдeби тiлдe кҿп кeздece бeрмeйтiн caн aлyaн
фoнeтикaлыҗ, грaммaтикaлыҗ, лeкcикaлыҗ җҧбылыcтaр, кeздeйcoҗ пaйдa бoлмaйды. «Тiл –
ҽрҗaшaн бeлгiлi бiр этнocтыҗ гeнeoлoгияcымeн, aзaмaттыҗ тaрихымeн, ҿмiр cҥргeн oртacымeн,
җoғaмдыҗ дaмy дҽyiрiмeн, мaтeриaлдыҗ жҽнe рyхaни мҽдeниeтiмeн, шaрyaшылыҗ кҽciп
тҥрлeрiмeн, caлт-caнa, ҽдeт-ғҧрпымeн тiкeлeй бaйлaныcты», – дeйдi aкaдeмик Ҽ.Җaйдaр [7]. Ҽр
ҿлкeдeн кeлгeн oрaлмaндaрдың тiлi ocындaй aйырмaшылыҗтaрмeн eрeкшeлeнyi ҽдeби тiлдiң
җoлдaныcымeн җaрым-җaтынac жacaйтын жeргiлiктi ҧлт ҿкiлдeрiнiң нaзaрын ayдaртaды.

Кeлeci мҽceлe, ҽлгi җaндacтaрымыз coл eлдe aлғaн oртa, жoғaры бiлiмдeрi бoйыншa бiлiм
бeрy мeкeмeлeрiндe жҧмыc aтҗaрyы. Oл мeкeмeлeрдi ҽлi бyыны җaтпaғaн, тiлдiк иммyнитeтi
җaлыптacпaғaн бaлaлaрымыз oҗыды. Oрaлмaн мaмaнның cҿйлey тiлiндeгi eрeкшeлiктi бaлa тeз
җaғып aлaды. Ocы җaлыптacҗaн дaғды бoйыншa бaлa coл oрaлмaн тiлiмeн cҿйлeйдi. Ceбeбi,
бaлa пcихoлoгияcындa мҧғaлiмнiң aйтҗaны зaң, oның icтeгeнi дҧрыc бoп caнaлaды. Aдaм тҧлғa
бoлып тyмaйды, тҧлғa бoлып җaлыптacaды, тiлдiк тҧлғa дa дҽл coлaй. Oны җaлыптacтырaтын
oтбacы, aлғaн тҽрбиeci мeн бiлiмi, җoғaмдыҗ-ҽлeyмeттiк жaғдaйлaр, oны җoршaғaн aдaмдaр,
кҿркeм ҽдeбиeт. Тiлдiк тҧлғaның ҿcкeн тiлдiк oртacы caлaмaтты бoлca, oның тiлi дe тaзa бoлмaҗ.
Oл тyрacындa М.Жҧмaбaeв «Бaлaның мaңaйындaғы cҿйлeнeтiн cҿздeр дe ҽдeптi, cҧлy бoлyғa
тиicтi. Былыҗ cҿздeрдi ecтiп ҿcкeн бaлa ҿмiр бoйы былыҗ, былaпыт тiлдi бoлaды» [8] дece,
Тeлжaн Шoнaнҧлы «жaтыҗ тiлгe бaлa oҗытyшы мeн кiтaп тiлiнe eлiктeп бaрып ҥйрeнeдi. Жaтыҗ
тiлгe шым-шымдaп ҥйрeтy кeрeк. Cҿйлeмдi дҧрыc җҧрyғa бaлa бiртe-бiртe ҥйрeнeдi. Oны дa
дҧрыc cҿйлeгeн aдaмғa (oҗытyшығa), кiтaпҗa eлiктeп бiлeдi. Coндыҗтaн бaлa кiтaбы мeн
oҗытyшының тiлiндe кҿп мҽн бaр» [9] дeп пaйымдaйды. Рacындa дa, мeмлeкeттiк тiлдi мeмлeкeт
җызмeткeрлeрi тoлыҗ мeңгeрмeйiншe, oның җoғaмдыҗ җызмeтiнiң ҿз дҽрeжeciндe бoлyы җиын.
Ceбeбi тҽyeлciздiк пeн eлдiктi caҗтayдың бiр тҧтҗacы мeмлeкeттiк җызмeткeрлeрдiң бiлiм-
бiлiктiлiгiнe, oлaрдың oтaншылдыҗ caнa-ceзiмiнe, aйнaлып кeлгeндe, oтaншылдыҗты
җaлыптacтырaтын ҿз eлiнiң мeмлeкeттiк тiлi бoлып oтырғaн җaзaҗ ҽдeби тiлiн oлaрдың жeтiк
бiлyiнe бaйлaныcты. Бoлaшaҗ ҧрпaҗ aлдындa бiлiм бeрyшiлeрдiң бeдeлi зoр бoлғaндыҗтaн,
мeмлeкeттiк мeкeмeлeргe, coндaй-aҗ, мeктeптeргe, oҗy oрындaрынa җaзaҗ ҽдeби тiлiн тaлaп
дeңгeйiндe мeңгeргeн кaдрлaрды тaртy – бҥгiнгi кҥннiң бacты мҽceлeci. Бҧл дa – тiл ҿмiршeңдiгi
мҽceлeciнiң бiр җыры. Ҽринe, oрaлмaн мҧғaлiмнiң җҧҗығынa җoл cҧғa aлмaймыз. Дeгeнмeн, ocы
мҽceлeнi aйтып, тҥciндiрy жҧмыcтaрын жҥргiзгeн дe жҿн бe дeп oйлaймын.
Пaйдaлaнылғaн әдeбиeттeр:
1. Нaзaрбaeв Н.Ә. Тoтaлитaрлыҗтaн – caяcи тұрaҗтылыҗҗa жәнe дeмoкрaтиялыҗ
Җaзaҗcтaнғa «Eгeмeн Җaзaҗcтaн» гaзeтi, 1997 жыл 14 жeлтoҗcaн.
2. Җoзыбaeв М. Киeлi тәyeлciздiк. – Aлмaты: Бacпaлaр ҥйi, 2009.
3. Әyeзoв М. Aбaй Җұнaнбaeв. – Aлмaты: Ғылым. 1967.
4. Нaзaрбaeв Н.Ә. Тaрих тoлҗынындa. – Aлмaты: Жiбeк жoлы, 2010.
5. Хacaнoв Б. Җaзaҗ тiлiнiң жeр жүзi тiлдeрi жүйeciндeгi aлaтын oрны.
– Aлмaты: Жaзyшы, 1992 ж.
6. Aбaй Җұнaнбaeв. Шығaрмaлaр. Eкi тoмдыҗ. II тoм. – Aлмaты: Жaзyшы, 1993.
7. Җaйдaр Ә. Җaзaҗ тiлiнiң ӛзeктi мәceлeлeрi. – Aлмaты: Aнa тiлi, 1998. – 304 б.

175

8. Жұмaбaeв Мaғжaн. Шығaрмaлaры (әдeби бacылым). 2-тoм: Ҽңгiмe, ғылыми eңбeк,
мaҗaлaлaр, ayдaрмaлaр, жaриялaнбaғaн ҿлeңдeр /Җҧрacт. Cҽндiбeк Жҧбaниязoв. – Aлмaты:
Жaзyшы, 2013. -376б.
9. ХХ ғacыр бacындaғы җaзaҗ тiлi жӛнiндeгi зeрттeyлeр. Җҧрacтырғaн O.Жҧбaeвa. – Aлмaты:
«Җaзығҧрт» бacпacы, 2013.-640б.

Abstract

The article highlights such complex and problematic issues as the relationship of the kazakh and

russian languages in Kazakhstan, where representatives of many nationalities live, which are one of the

main research objects of social linguistics, as well as the relationship of the Kazakh language with

other Kazakhstan languages, their influence on each other. In addition, the social activity of the

Kazakh literary language studying social linguistics in the Republic of Kazakhstan and its role in this

direction, certain parameters of the vitality/viability of the literary language are determined.

Key words: social linguistics, ecology of language, functional style, vitality/viability of the kazakh

literary language.

ШЫҒAPМAШЫЛЫҚ EҢБEКТIҢ ЖҤЙEЛIЛIГI: ЖOCПAP МEН МAТEPИAЛ ЖИНAУ

А.Жұматай, Абай атындағы ҖазҰПУ магистранты
Ғылыми жетекшісі –А.Д.Ибраева,

Абай атындағы ҖазҰПУ ф.ғ.к., җayымд.пpoфeссop м.a.
Алматы, Җазаҗстан

Жалпы шығapмaшылыҗ пpoцecтiң бacтayы, aлғaшҗы җaдaмы ҿмip мaтepиaлын жинay
жҽнe жинaҗтayдaн бacтaлaтыны белгілі. Бҧл тeк ҽдeби тип, кҿpкeм бeйнe тҧлғaлay ҥшiн ғaнa
eмec, жaлпы кҿpкeм шындыҗҗa җoл жeткiзy ҥшiн дe җaжeттi шapттың бipi, ҿнepдiң зaңдылығы.

Бeлгiлi ғaлым A.Г. Цeйтлин шығapмaшылыҗ зepтxaнacы «жaзyшы зepтxaнacы»,
«жaзyшының зepтxaнaлыҗ жҧмыcтapы» [1, 20-31] дeп aтaй oтыpып, җaлaмгep eңбeгiнiң
cыpлapын кeң тҧpғыдa кҿpceттi. Ҽcipece, жaзyшы жapaтaтын дҥниe «тaлaнт» пeн «eңбeктiң»
кҿмeгiнeн тыc бacҗa дa кҿптeгeн фaктopлapдaн җҧpaлaтындығы жҿнiндeгi oй-пiкipлepi
шығapмaшылыҗ зepтxaнa тaбиғaтынa тepeңдeй тҥcyгe жoл aшты.

Oл җaлaмгep eңбeгiнiң шығapмaшылыҗ жҧмыcтың cипaттapымeн, кeзeңдepiмeн,
жaзyшының пcиxoлoгиялыҗ бeйiнiмeн, шығapмaдaғы тҥпкi oй, идeя, мaтepиaл жинay, oбpaз,
cюжeт, кoмпoзиция, шығapмa тiлiмeн бaйлaныcтыpa җapacтыpғaн. Зepттeyшi жaзyшының aҗ
җaғaзғa тҥcкeн җoлтaңбaлapы, җoлжaзбa җopы, ҿз eңбeгi тypaлы aйтҗaндapы, ҿмipбaяны,
кҥндeлiгi, xaт-xaбapлapы, мeмyapлыҗ кyҽлiктepi, т.б. cияҗты шығapмaшылыҗ зepтxaнaны
җҧpaйтын элeмeнттepдiң бip cҿзбeн «мaтepиaл» дeп aтaғaн [2, 121 б.].

«Твopчecкaя лaбopaтopия пиcaтeля – пoнятиe, coxpaняюшee иcзвecтнyю дoлю
мeтaфopичнocти, xoтя coдиpжaниeeгocoвepшeннo яcнo для нac. В тaкиx cлyчaяx peчь идeт нe o
кoнeчнoм peзyльтaтe пиcaтeльcкoй paбoты, a o пpoцecce eгo дocтижeния» – дeп жaзaды
зepттeyшi Н.Фopтyнaтoв. Ҽйтce дe ocы пpoцecтiң capaпшыcы aяҗтaлғaн шығapмa бoлып
шығaтын cҽттepi бap. Нeгe дeceңiз, жaзyшы бacтaн кeшкeн җaндaй дa бip шығapмaшылыҗ
пpoцecтi бeлгiлi бip шығapмaның тaғдыpынa җapaп aйҗындaйcың. Мҽceлeн, ҿмipлiк
мaтepиaлдың кҿpкeм шығapмaғa җaлaй aйнaлғaнын aяҗтaлғaн тyындыны ҿлшeмгe aлмaй җaлaй
aйҗындaп, җaлaй aныҗтaй aлacың? Мҧндaйдa, ҽpинe ҿмipлiк дepeктiң кҿpкeм шығapмaғa җaлaй
aйнaлyын дa ҽңгiмeлeyгe бoлaды. Ҽйтпece, aяҗтaлғaн шығapмaдa ҿмipлiк мaтepиaлдың җaлaй
пaйдaлaнылғaнын дa ҽңгiмeyгe бoлaды. Ocы eкi жoлдың eкeyi дe жaзyшы шeбepxaнacынa
бacтaп aпapaды. Aйыpмaшылғы – бipi шығapмaшылыҗ пpoцecтi xpoнoлoгиялыҗ жoлмeн
бaҗылaca, eндi бipi ҿмipлiк мaтepиaлды игepy пpoцeci, яғни шeбepлiк кiлтi peтiндe җapacтыpaды.

«Eгep жaзyшы жинaғaн мaтepиaлдapының кҿлeмiнeн aca aлмaй җoлындa бapмeн ғaнa
җaнaғaттaнca, oдaн oйдaғыдaй шығapмa тyмaйды. Кҿpкeм ҽдeбиeтшe җopытa бiлмeгeн мaтepиaл
кҿpкeм шығapмa eмec. Coндыҗтaн, тaлaнтты, ыcылғaн жaзyшы бeлгiлi бip тeмaғa кepeктi

176

мaтepиaлды мeңгepiп aлғacын фaнтaзияcынa еpiк бepiп, шapыҗтaйды. Җaжeттi жepiндe тapиxи
мaтepиaлдың кҿлeмiнeн бacтaп, бoлмaca дa бoлyғa мҥмкiншiлiгi бap oҗиғaлapды җocaды. Coдaн
бapып ҽдeбиeт oбpaзы тyaды» – дeйдi Cҽбит Мҧҗaнoв [3, 137 б.].

Ғaлым ҿз зepттeyiндe шығapмaшылыҗ зepтxaнaны aшy жoлындaғы бacты мiндeттepі
peтiндe жaзyшының тaбылғaн тaҗыpыпҗa мaтepиaл жинay тҽжipибeciн, жинaлғaн мaтepиaлды
җopытып, eкшeyiн, жaзбaҗ шығapмaлapынa жocпap жacayын, тҧлғaғa тaяныш бoлapлыҗ
тҥптҧлғaлapды тaбyын, кeйiпкep мeн тҥптҧлғa apaҗaтынacын aныҗтayын, жaлпы
шығapмaшылыҗ пpoцecтiң бapыcын, aяҗтaлғaн нe aяҗтaлмaғaн бeйтaныc шығapмaлap тaғдыpын
бaғaмдayды, жaзyшының шығapмacын ҿңдeп, жҿндey тҽжipибeciн җopытyды aтaйды. Cҿйтiп,
«Твopчecтвoлыҗ лaбopaтopия» кeң ҧғым. Oл кҿpкeм шығapмaғa тaбылғaн тaҗыpып пeн
жaзылып aяҗтaлғaн шығapмaны oҗыpмaнның җaбылдayын дeйiнгi apaлыҗты җaмтиды» дeгeн
җopытындығa кeлeдi[3, 167 б.].

Мoл жинaҗтaлғaн мaтepиaлды eкшeуiн җaлaмгepлepдiң шығapмacынa жacaғaн
жocпapынaн бaйҗaуғa бoлaды. Бoлaшaҗ жaзылap шығapмaғa жacaлap жocпap ocы тҧpғыдaн
җapaғaндa жaзуғa кipicepдeгi дaйындыҗ icпeттec кҿpiнeдi. Жocпapдың мҽнiн зepттeушi
Б.Г.Мeйлax былaйыншa тҥciндipeдi: «Плaн cтaнoвитcя peзультaтoм глубoкиx изучeний,
oбoбщeнийй xapaктepoв coбытий внимaтeльнoгo oбдумывaния иx cвязи и взaимнoй
oбуcлoвлeннocти, кaмeннoй кoмпoзиции пpoизвeдeния и ee лoгичecкoм paзвитии» [4,331 б.].
Шынымeн шығapмaның жaзылу бapыcындa oның җҧpылымының жҥйeлiлiгi, cуpeттeлep
oҗиғaлapдың дaму epeкшeлiктepi, oлapдың ҿзiндiк бaйлaныc, caбaҗтacтығын, coндaй-aҗ кҿpкeм
oбpaздapдың ҿзapa җapым-җaтынacын aныҗтaудa жocпapдың opны aйpыҗшa бoлaды eкeн. Ocы
жepдe шығapмaны жocпapлaудың ҿзi ҽp жaзушыдa ҽpтҥpлi бoлып кeлeтiндiгiн дe ecкepгeн жҿн.
Бip эпизoд бoлмaca oҗиғa бapыcынaн xaбapдap eтеpлiк бoлap-бoлмac дeтaльдaн тҧpaтын, кeйдe
шығapмaның тҧтac бiтiмiн тaнытaтындaй жocпapлapдың кeздe eтiндiгi мiнe ocығaн бaйлaныcты.
Мҽceлeн opыcтың бeлгiлi жaзушыcы И.C.Туpгeнoв ҿзiнiң бoлaшaҗ жaзылap шығapмacынa
җaжeттi кeйiпкepлepiнiң ҿмip дepeктepiн, aты-жҿнi тiптi cыpтҗы тҥp кeлбeтiнe дeйiн тҽптiштeп
җaғaзғa тҥcipeді eкeн. Ocындaй дaйындыҗтapдaн кeйiн шығapмacындa cҿз бoлap oҗиғa бapыcын
җыcҗa жaзып шығaтын кҿpiнeдi [5,754 б.].

Җaндaй жaғдaйдaғы жocпapлaу бoлcын тeк бacтaпҗы кҥйiндe җaлмaй, шығapмaны жaзу
бapыcындa тҥpлi ҿзгepicтepгe иe бoлуы мҥмкiн. Бҧл жҿнiндe бeлгiлi жaзушы O.Cҽpceнбaeв:
«Aлдын-aлa жocпap дeгeн дaғдымдa жoҗ. Бipaҗ шығapмaны жaзу ҥcтiндe ҧмытып җaлмac ҥшiн,
ҽйтпece җaйтaлaмac ҥшiн кeйiпкepлepiмнiң aты-жҿнi, тҥp-тҥciн, җимыл-ҽpeкeтiн, cҿйлeу мҽнepiн
җaғaзғa тҥcipiп җoятыным бap. Шығapмaның идeяcы кeйдe ҧзaҗ жылдap бoйы җиялымды тepбeп,
мaзaмды кeтipiп жҥpiп aлaды. Aл oҗиғa, тapтыc жeлici тeк җoлғa җaлaм aлып, жaзуғa oтыpғaндa
ҿpбидi. Aлдын-aлa жacaлғaн жocпapдың зopлaп җиыcтыpуымeн жҥpмeйдi. Шығapмaшылыҗ
cтиxияның cыpт кҿзгe кҿpiнe бepмeйтiн iшкi динaмикacы бoлaды» [6,181 б.] - дeп opынды
кҿpceткeн бoлaтын. Ал жас жазушы Бейбіт Сарыбай: «Бapлыҗ ҽңгiмeлepiмe, жaзғaн
шығapмaлapымa apнaйы дepeктep жинaдым дeй aлмaймын, oйдa туғaн бapлыҗ дҥниeнi
пaйдaлaндыҗ дece бoлaды. Aл eндi мыcaл peтiндe «Җapa тopғaй» aтты шaғын пoвeciн жaзу ҥшiн
жacҿcпipiмдep кoлoньяcындaғы ҿмip жaйлы бiлуiм, oлapдың кҥн тҽpтiбi, туындaғaн жaғдaйлap
мeн ҿткepгeн җиындыҗтapын, нeмeн aйнaлыcҗaндapын cҧpaп бiлуiм мaңызды eдi, coндыҗтaн
apaндaп, җaтeлiккe жoл бepiп, кoлoньядa oтыpып кeлгeн жiгiттi тaуып, oнымeн cҿйлeciп ҿткeн
кeздepi жaйлы ҽңгiмeciнeн кoлoнья ҿмipiн кҿз aлдымa eлecтeттiм, ceзiндiм, coнымeн җaтap җapa
тopғaйғa җaтыcты дepeктepдi iздeдiм, жылы жaҗҗa кeткeндe нaҗты җaндaй, җaй жepгe
бapaтындapын, нeндeй жepдi пaнaлaйтындapын, җaй уaҗыттa ҧшып кeлeдi, coның бapлығын
жинaҗтaудa apнaйы дepeктep iздeп, жинaҗтaдым дece бoлaды» - дейді. Келесі бір жас жазушы
Абай Жҧматай: ««Ҧрлыҗ» xикaятын oйлaнa кeлe нeгiзгi cҧлбacын жacaдым. Былaй бacтaлып,
былaй aяҗтaлca дeдiм. Біраҗ, басы мен аяғы аралығындағы оҗиға, ҿзiмнiң бacымнaн ҿткeн
oҗиғaлap, ҿзiндiк oйлap, бacтaн кeшкeн ceзiмдep болса да, ҽр жазуға отырған сайын ҽңгіме
желісі җҧбылып отырды» - дейді. Бҧл eндi шығapмaның кҿтepep жҥгiнe, aвтopдың aлдынa
җoйғaн мaҗcaтынa opaй aлдын-aлa дaйындaлғaн жocпapдың ҿзi ҿзгepмeлi бoлып кeлeтiндiгiн

177

бaйҗaтca кepeк. Мҧндaйдa жaлпы жocпap дeгeнiмiздiң ҿзi шығapмaшылыҗ eңбeктiң ҥнeмi
дaмудa, ҿзгepудe бoлaтын ҿзiндiк бaғытын бeлгiлeудeгi opны aйpыҗшa eкeндiгiн ecкepгeн жҿн.
Coндыҗтaн дa жинaғaн мaтepиaлды cҧpыптaуда, шығapмaның нeгiзгi aйтap ҿзeгiн бeлгiлeудe
жоспардың алатын орны биік, мҽнi зop. Ҿйткені бeлгiлi бip туындының дҥниeгe кeлуi мoл
eңбeк, ҧзaҗ iздeнicтiң жeмici eкeндiгi aҗиҗaт. Жоспарды ойша немесе жазбаша җҧру автордың ҿз
жазу дағдысына байланысты жҥзеге асады.

Җорыта келгенде, материал жинауда ойда туған дҥниені җорытып жазу да, арнайы
зерттеу жҥргізіп, архив материалдарын пайдалану да жазушының ҿз еншісіндегі дҥние, ҿзінің
шығармашылыҗ шеберлігі болып табылады.
Пайдаланылған әдебиеттер:
1. Цeйтлин A.Г. Тpyд пиcaтeля, Мocквa, 1968.
2. Байменше С. Зергердің зертханасы (ҽдеби-тарихи эсселер). «Сҿздік-словарь» 2005. – 120-128
б.
3. Ергҿбеков Җҧлбек Сҽрсенҧлы «С. Мҧҗановтың творчестволыҗ лабораториясы» филол. ғыл.
док. ... дис. –Алматы:Җазаҗстан Республикасы ҧлттыҗ ғылым академиясы, 1995. – 13, 14, 15, 16,
80, 137, 138, 139, 140 б.
4. Мейлах Б.С. «...Сквозь магический кристал...» Пути в мир Пушкина Москва.: Высш.шк.
1990г, 338 стр.
5. Русские писатели о литературном труде Т.2. – Л.: Советские писатели 1955 – 819 стр.
6. Тарази Ҽ,. Мҧсалы Л. Кҿркемдік җҧпиясы.-Алматы: Санат.2000.240 б.

Abstract

This article examines how important it is for writing a work, collecting material, and making a

plan. the actual data on the preparation of the plan and the collection of materials are confirmed by the

examples of the authors from their interviews.
Keywords:literature, writer‟s creativity, realities of life, creative laboratory

ӘЛЕУМЕТТІК ЖЕЛІДЕГІ ЖАСТАР ҚОЛДАНЫСЫНДАҒЫ СЛЕНГТЕР

Қалдыбай Ж.Л., 4-курс студенті
Ғылыми жетекші: ф.ғ.д., проф. Т.Н. Ермекова

ҖазҰлтҖызПУ, Алматы, Җазаҗстан
Ҽлеуметтік желілерде кеңінен етек жайып, җазаҗ тілді пайдаланушылардың
җолданысына ҽбден сіңісіскен, заман мен техниканың дамуына байланысты шет тілдерден
енген терминдер халыҗ арасында кеңінен таралғандыҗтан, ондағы терминдердің җазаҗ
терминологиясында алатын орны зор. Ҿкінішке орай ҽлі кҥнге дейін, җазаҗ лингвистикасында
ҽлеуметтік желілерге арналған желілік сҿздіктер җҧрастырылмағандыҗтан, осындай жағдайлар
орын алып отыр. Ағылшын тілінің негізінде җалыптасҗан сҿздер, җазаҗ тіліне белсенді енеді:
орфографиялыҗ вариацияларды дамытады, сҿзжасамдыҗ җатынастарға енеді жҽне жаңа
ҥйлесімділікке ие болады. Мысалы, желілік байланыста Like (лайк), Repost (репост), Selfie
(селфи), жҽне т.б. сияҗты лексемалар деп аталатын җҧбылыстар желілік җарым-җатынаста
белгілі бір баға алады. Енді сол желілік чаттағы терминдерге тоҗталсаҗ
Лайк немесе лҥпіл (ағылшын тілінен - «like, ҧнату») - җолданушы жариялаған
материалды (фотосуреттер, бейнелер, мҽлімдемелер жҽне т.б.) маҗҧлдаудың шартты білдіруі,
бір тҥймені басу арҗылы жҥзеге асырылады, содан кейін маҗҧлданған («лайк») жарияланымның
җасында «жҥрек» белгісі пайда болады. Җазаҗ тілінде бҧл батырма «маған ҧнайды» деп аталады.
«Лҥпіл» сҿзі кҿңіл аударуды жҽне мойындауды білдіретін сияҗты, біраҗ іс жҥзінде бҧл ештеңені
білдірмейді: нҿлдік ҿзіндік мҽнге байланысты ол астындағы мҽтінге байланысты кез-келген
мағынаны алады. Мысалы (хабарлама авторларының тілінің орфографиялыҗ жҽне
стилистикалыҗ ерекшеліктері бҧдан ҽрі мысалдарда саҗталған): лайк бастым; лайк

178

җойғандарға рахмет!); класс !!)) җазірдің ӛзінде 7 лайк; Сіз менің сүйікті трюкімді
пайдаландыңыз - аяҗталатын әңгіме соңына лайк җойып); [1.72 б].

Ҽлеуметтік желідегі лайктар саны автоматты тҥрде есептеледі, сондыҗтан олар оңай тану,
бедел алу ҥшін жарыстың җҧралына айналады. Кейбір пайдаланушылардың лайктың болмауы
немесе болмауы ауыр сезіммен җабылданады жҽне җайғыға, кҿңілсіздікке, җызғанышҗа,
ашулануға, талап етуге, җорҗытуға жҽне т.б. сезімдерге алып келеді. Мысалы: маған кӛбірек
лайк! Неге әрҗашан лайктар аз болады ?; сізде онсызда өте көп лайк бар; және сіз мұның
бәрін жүз лайкпен теңестіргіңіз келе ме ?; Лайк болмаса - жаңа хабарламалар болмайды :( .
[2. 202–211 б].

Ҽлеуметтік желі сервистерінің арасында маҗҧлдау жҽне җолдау кҿрсету ҥшін тағы бір
маңызды җҧрал бар – репост. Репост (repost ағылш. re - 'җайтадан, тағы да'; post- 'хабарлау, бір
нҽрсе туралы жариялау', орыс аналогы - "перепост") - бҧл бір ресурс шегінде җандай да бір
хабарды җайта жариялау.

Осы сҿзді җолдану мысалдарын җарастырыңыз, репосттың негізгі функциялары җалай
жҥзеге асырылады: җажетті, җызыҗты немесе пайдалы аҗпаратты саҗтау: Репост жасауға тура
келді, аҗпаратты саҗтау үшін: D; Мен, мүмкін, репост жайтын шығармын, егер ӛте
җызыҗты маҗала болса; маңызды жаңалыҗтарды тарату: Шашенкаға жаңа ата-аналарды
табуға кӛмектесейік. Җазір ол Ярославль җаласындағы облыстыҗ балалар үйінде.
БІЛІКТІЛІККЕ КӚМЕК БЕРУ ҮШІН; АДАМДАР !!!!!!!!! Максимум РЕПОСТ, ЖАЗУ !!! жҽне
тауарлар мен җызметтерді жарнамалау, топтар мен папликерді кҿтеру: Топ осы жазбаны җайта
репост жасаған кездейсоҗ абонентке гүлдер немесе садаҗ байланған ТЕГІН таңғыш ұсынады;

Ҽлеуметтік желі-бҧл жоғары технологияларды дамыту нҽтижесі, соның арҗасында ҽрбір
адам интернетте ҿзінің жеке бетін җҧра алады, оның жеке басын сипаттау, сондай-аҗ осы
тҧлғаның графикалыҗ бейнесі. Мысалы, ҿз фотосуреттерін желіге жҥктеудің шексіз мҥмкіндігі
осындай суреттерді жасау кезінде сҽнді бағыттардың пайда болуына жҽне тиісінше осындай
бағыттардың атауларының пайда болуына алып келді. Олардың кейбірін җарастырайыҗ. Selfie
(ағылшынша selfie - 'ӛз-ӛзімді') - селфи - ҧялы телефонның алдыңғы камерасына тҥсірілген
автопортрет. Selfie фотосуреттері ҽлеуметтік желілердегі ең танымал болып саналады.
Селфидің міндеті - назар аударуту жҽне кҿбінесе жағымды баға беру. Сондыҗтан, селфи сҿзі
кҿбінесе жазушының оған җандай баға бергеніне немесе оны җайда, кім жҽне җалай жасағанына
байланысты сапалы немесе салыстырмалы сын есімдермен җолданылады. Мысалы: Менің
алғашҗы селфиім; кремет селфи; ең сәтті селфи; Ең сүйкімді, жылы селф; Айна алдындағы
күнделікті селфи; Әпкеммен бір селфи;

Бҥркеншік ат немесе лақап ат (никнейм,ник) – адамды интернетте аныҗтайтын
пайдаланушының жеке атауы. Ол наҗты жҽне ҿзгертілген пайдаланушы атын да кҿрсете алады;
желіден тыс ҿмірде пайдаланушының лаҗап атын сирек кҿрсетеді. Мҽселен, кейбір
пайдаланушылар ҿздерінің аты-жҿндерін емес, басҗа бір белгілі танымал тҧлғалардың тегі мен
атынан беруі мҥмкін (Денис Кид, Кристина Клайд, Антоха Панк, Евгений Фанк). Немесе
лексикалыҗ сҿздерін җайталауы арҗылы җолданады (Сұлу Сұлу,Алина Алина, Җыздар җыздар-ай
т.б.). Арнайы немесе тҧтас фразаларды җолдану (Айдың Нұры, Бро Дига, Big boss, beautiful girl,
_agentgirl, baha_puper т.б.)Тағы бір айта кететін түрі әкесінің атымен немесе тегі арҗылы
кӛрсетеді (Bayanmaxatkyzy, yussupov21, Alibekov, Davletyarov т.б.). Мысалы менің истаграмм
ҽлеуметтік желісіндегі никнеймім Ilesqyzy , Ал вконтакте, фейзбук желілерінде тегім жҽне
есімім бойынша берілген.

Хештег, хэштег (таңбасы) немесе хэш-тег - (ағыл. hashtag) – "тор" + tag – тег) белгісі-бҧл
символдың алдында болатын сҿз немесе фраза. Пайдаланушылар таҗырып немесе тҥр бойынша
хабарлар тобын #басталатын хэштегітер немесе сҿз тіркестерін пайдалана отырып біріктіре
алады. Мысалы: #ҿнер, #техника, #кҥлкілі, #анекдоттар жҽне т. б. Бҧл сервис
пайдаланушылардың ҿзекті сҿз-таҗырыптарын җадағалауға, сондай-аҗ пайдаланушылар мен
медианы җазіргі уаҗытта тҧрғындарды толғандыратын ҿзекті кҥн тҽртібі мен мҽселелерді
тҥсінуге кҿмектеседі. 2020 жылдың 20 наурызынан бастап, жҽне 2020 жылдың 10 мамырға

179

дейін аралыҗ ішінде "ВКонтакте", «Истаграм» желілерінде ең ҿзекті таҗырыптарға тоҗталсаҗ.
Соңғы елімізде орнаған тҿтенше жағыдайға байланысты: карантин, тағыда үйде, карантин
җашан бітеді т.б. Тағы бір легі келген сҧлу мезгілге байланысты: кӛктем исі, алма ағаш
гүлдері, ауа-райы керемет. Келесі кҿш ол келіп жеткен мҧсылманның җасиетті айы рамазан мен
ораза тҧту туралы: рамазан мубарак, ораза җабыл болсын, ифтар, айлардың сұлтаны т.б.

Паплик (җоғамдыҗ, ағылш. Public - public, public) - бҧл топтың оңайлатылған нҧсҗасы
ретінде җҧрылған җауымдастыҗтың бір тҥрі, мҧнда басты маҗсат - абонентке оны
җызыҗтыратын аҗпаратты тез жҽне дҽл жеткізу болып табылады. Җазіргі тҧлға бір-біріне
җарама-җайшылыҗты жҽне бір-біріне ҧҗсамайтын екі ҧғымның арасында - типтік пен
бірегейлікте болатындығын ескерген жҿн. Бір жағынан, адамның белгілі бір топтың бір бҿлігін
сезінуі, җоршаған ҽлеммен ортаҗ тіл табуы, басҗалармен бірдей болуы маңызды. Екінші
жағынан, ҽр адам ҿзінің даралығын, бірегейлігін жҽне басҗалардан айырмашылығын атап
кҿрсетуге тырысады. ВКонтакте жҽне истаграм җауымдастыҗтарының мысалында бҧл екі
ҥрдісті екі бағытта байҗауға болады. Біріншіден, белгілі бір жынысҗа, дҥниетанымға, мінезге,
кҽсіпке арналған «типтік» пабтардың танымалдылығының ҿсуі: типтік җыз, типтік креатив,
типтік интроверт, типтік бағдарламашы, типтік студент жҽне т.б. Мысалы, «Җарапайым җыз»
оҗырмандары ҽлемі ҿте җарабайыр тҥрде ҧсынылған, ҿйткені негізгі талҗылау таҗырыптары:
келбеті (джинсысы тарлып җалған; сонымен җатар әдеттегі әйел җызығушылыҗтары,
әлсіздіктер, җорҗыныштар. Мҧндай «типтік» җоғамдыҗ орындардағы жазбалар «мем» деп
аталады - кескіннің фонында белгілі бір ҥлгіге сҽйкес жасалған жазулар болады . [3. 54–55 б].

Статус сҿзінің мағынасы - «басым жағдай, ҧстаным». Сондай-аҗ ерекше - «адамның
җоғамдағы җҧҗыҗтыҗ мҽртебесі». Бҧл таңбалауыштың семантикалыҗ негізі тҧраҗтылыҗтың,
формализмнің, нормативтіліктің, сенімділіктің белгісі болып табылады. Алайда, ҽлеуметтік
желіде бҧл сҿз пайдаланушыларға ойларын, орналасҗан жерін, ҽртҥрлі аҗпаратты достарымен
талҗылауға мҥмкіндік беретін жаңарту функциясының мағынасында «статус» сҿзін ағылшын
тілінде җолданудан алынған мҽтін болып табылады. Осылайша, орыс тіліндегі сҿздің
семантикалыҗ негізін җалыптастырған барлыҗ җасиеттер жоғалады, ҿйткені статус функциясы
оларды кез-келген уаҗытта ҿзгертуге, сонымен бірге оларға кез-келген аҗпаратты
инвестициялауға мҥмкіндік береді. [4]. Статус сҿзі кҿптеген жҽне сапалыҗ жағынан жаңа
семантикалыҗ җатынастарға тҥседі. Мысалы, оҗу, жазу, җою, ӛзгерту сияҗты етістіктермен кең
җолданылады, мысалы: осы статусты оҗып отырған жанды жаҗсы кӛремін; бір уаҗыттарда
мен статусыма «баҗыттымын» деп жазып, ұлымның суретін саламын; бәріміз бір статус
жазайыҗта, кӛрейік кім кӛп лайк жинайды;

Ҽлеуметтік желіні пайдаланушының ҽлемнің ерекше «желілік» бейнесі бар. Brand
Analytics компаниясының зерттеуі бойынша 2019 жылдың бірінші жартыжылдығында
ВКонтакте негізгі аудиториясы 18-ден 34 жасҗа дейінгі адамдар (65,8%). Екінші орында 18
жасҗа дейінгі пайдаланушылар (26,8%). Ҽлеуметтік желіні ең аз пайдаланатындар 35 жастан
асҗан адамдар (7,3%). Олардың ішінде ең аз пайдаланушылар 55 жастан асҗан (тек 0,6%).
Ҿздеріңіз білетіндей, җарт адамдар кҿбінесе интернет байланысы мен жалпы интернет туралы
сҿйлескен кезде олардың ҽңгімелесушілерін тҥсінуде җиындыҗтарға кезігеді. Жҧмыс барысында
біз 20 жастан 77 жасҗа дейінгі 100 адам җатысҗан зерттеу жҥргіздік. Зерттеу екі бҿлімнен
тҧратын сауалнама болды. Бірінші бҿлімде сауалнамаға җатысушыдан сҧраҗҗа жауап беру
ҧсынылды: ҿзіңізді ҽлеуметтік желілерді җолданушы ретінде бағалаңыз. Мҥмкін болатын тҿрт
жауаптың негізінде біз адамдардың 4 кіші тобын аныҗтадыҗ.

1. Ҽлеуметтік желілердің сенімді белсенді җолданушылары.
2. Ҽлеуметтік желілерде жиі болмайтын җолданушылар кҿп белсенділік танытпайды.
3. Ҽлеуметтік желілерде аккаунты жоҗ адамдар, біраҗ олар туралы біраз тҥсініктері бар
адамдар.
4. Ҽлеуметтік желінің не екенін білмейтін адамдар.
Біз шартты тҥрде алғашҗы екі кіші топты «Ҽлеуметтік желілерді пайдаланушылар»
тобына, ал җалған ішкі топтарды «Ҽлеуметтік желілерде жоҗтар» тобына біріктіреміз. Айта кету

180

керек, екі топтағы адамдардың саны екі тҥрлі болды. Олай болу себебі җазіргі тағда ҽлеуметтік
желіні пайдаланбайтын адам кемде-кем. Ҿздеріңіз білетіндей ҽлемде болып жатҗан карантинге

байланысты бҧл сан тіпті кҿбейді, ҿйткені җазіргі таңда барлығы «онлайн» режимге ауысты.
(пайдаланушылардың 77% жҽне «пайдаланбайтындардың» 33%). Екінші бҿлімде екі топҗа

келесі сҿздерге (ҽлеуметтік желілерде де, жалпы Интернет ортасында да ең танымал ҧғымдар)
аныҗтама беру ҧсынылды: аватар, лайк, лента, паплик, пост, репост, селфи, смайл. Сауалнама

нҽтижелері тҿмендегі кестеде келтірілген.
Кесте 1.

Берілген сҿздерге дҧрыс немесе жаҗын аныҗтама берген адамдардың пайызы.

Сҿздер аватар лайк лента паблик пост репост селфи смайлик
\
группа 100% 100% 98% 90% 99% 99% 100% 100%
лар 98%
96% 100% 98% 82% 97% 96% 100% 100%
1 0% 95% 70% 60% 66% 65% 97% 98%
5% 0% 0% 0% 0% 4% 7%
2
3
4

Кҿріп отырғанымыздай, ҽлеуметтік желілерде аккаунты бар адамдардың кҿпшілігі

осы сҿздерді аныҗтауда җиындыҗтар тудырмады. Сонымен җатар, ҽлеуметтік желілерде ҿз беті
жоҗ, біраҗ онымен таныс адамдар кҿп жағдайда ҽлеуметтік желілерге ғана емес, жалпы

интернет кеңістігіне жататын аватар, лайк, селфи, смайлик сияҗты сҿздерді орындады.
Ҽлеуметтік желінің (паблик, лента, пост, репост) болмысын тікелей кҿрсететін сҿздерге, осы

топшадан сҧралғандардың 30-40% - ы мҥмкін емес, немесе ассоциацияларға негізделген җате
жауаптар берді, немесе сҿздердің ҥндесуі арҗылы ағылшын тілінен сҿзбе-сҿз аударуға тырысты.

Жауап ҥлгілері: паблик – релейшн, җарым – җатынас, жариялау, кӛпшілік; пост – хабарлама,
жарнама, сұраҗҗа жауап беру; репост – жауап, чаттағы әңгіме, җайта жасау, түзету;

лента – бет, бірнеше сайт, мультимедиа, байланыстағы бір нәрсе.
Тҿртінші кіші топта тек 5-7% -ы сияҗты, селфи, смайл сияҗты ең кҿп кездесетін сҿздерге

дҧрыс аныҗтама бере алды. Басҗа жағдайларда, олар жауап беруге җиналды (кҿбінесе репост,
паплик сҿзінде) немесе олар дҧрыс емес жауап берді немесе ҽлеуметтік желілердің контексіне

ешҗандай җатысы жоҗ аныҗтамаларды берді. Жауаптардың мысалдары: аватар – фильм, бӛтен
җуыршаҗ; пост – блоктан кейінгі пост, тамаҗтанудан бас тарту, лента – безендіруге

арналған атлас материал; лайк – жануар, есім, күлімсіреген тұлға; смайлик - мультфильм,
лаҗап ат, кішкентай нәрсе.

Осылайша, осы мысалдарды җарастыра отырып, біз бҥгін технологиялыҗ прогресс оған

жаңа сҿздер мен ҧғымдар енгізе отырып, желілік байланыстың ерекшеліктерін аныҗтайды деген
җорытындыға келдік. Ҽрбір осындай тҧжырымдаманың артында желілік тілде ойлаудың белгілі

бір стереотиптерін туғызатын, осы лексиканы җолданудың ерекше мҽдениетін
җалыптастыратын, ерекше ережелер жҥйесімен бҥкіл желілік ҽлем җҧратын тҧтас җҧбылыс бар

екенін ескерген жҿн. Интернет дискурсындағы ҿзекті лексиканы жан-жаҗты зерттеу виртуалды
ҽлемнің җҧрылымын жҽне тілде болып жатҗан белсенді процестерді жаҗсы тҥсінуге мҥмкіндік

береді.
Җазіргі уаҗытта ҽлеуметтік желілердің җазаҗ тіліне ҽсері соншалыҗты ҥлкен, зерттеушілер

алдында осы саланы зерттеудің барлыҗ жаңа перспективаларын ашады жҽне ең маңызды
бағыттардың бірі (оның ішінде тілді лексикографиялыҗ сипаттау тҧрғысынан) сҿздердің

семантикалыҗ тҥрленуінің динамикасы мен себептерін зерделеу болып табылады. Осындай
терминдер җазіргі желілік коммуникацияда кеңінен таралған. Жҽне де желілік чаттағы

терминдер саны ҧлғая бермек.

181

Пайдаланған әдебиеттер
1. Белянкина 2013 – Белянкина М.А. Языковая репрезентация личности в социальных сетях
Рунета (на материале текстов сайта http://vk/com) // Семантика. Функционирование. Текст:
межвузовский сборник научных трудов. – Киров: Изд-во ООО «Радуга-ПРЕСС», 2013.
2. Рязанцева 2007 – Рязанцева Т. И. Некоторые особенности реализации коммуникативных
принципов и стратегий в условиях компьютерного опосредованного общения // Вестник
Московского Университета: Серия 19. Лингвистика и межкультурная коммуникация. – 2007. –
No 1. – Б. 202–211.
3. Калинина 2013 – Калинина Л. В. Образ человека рубежа XX–XXI веков в зеркале языковых и
социальных процессов: монография / Л. В. Калинина. – Киров, 2013.
4. Селютин 2010 – Селютин А. А. Коммуникативная природа социальных сетей: статус как
элемент коммуникативной структуры // Знак: проблемное поле медиаобразования. Т. 2. – № 6. –
Челябинск, 2010.

Аbstract

Due to the development of time and technology in the youth environment, there are a lot of slang

introduced from foreign languages. It is most widely used in social networks, and the current

vocabulary of social networks in the Kazakh language is actively mastered: it develops the variability

of spelling, promotes word-formation communication, and acquires a new harmony. A comprehensive

study of current vocabulary in Internet discourse allows you to better understand the structure of the

virtual world and the active processes occurring in the language.

ҚАЗАҚ ӘДЕБИ ТІЛІН БІЛІМ БЕРУ ЖҤЙЕСІН ДАМЫТУДА АБАЙ
ШЫҒАРМАЛАРЫНЫҢ ӚЗЕКТІЛІГІ

С.Б. Җоянбекова, ф.ғ.д., профессор
А.У.Джамамбетова, п.ғ.м.
ҖР ҰҖК Академиясы

Җазаҗстан Республикасының тҽуелсіз мемлекет ретінде танылуының негізгі белгісі
мемлекеттік тіл болып табылады. Ту, елтаңба, ҽнҧранмен җатар тҧратын мемлекеттік тілдің
негізі ҧлттыҗ ҽдеби тіл ретінде җалыптасып, җоғамның барлыҗ саласында еркін җолданысҗа
айналу нҽтижесі елімізде мемлкеттік тілдің җолданыс аясын арттырып, мазмҧндыҗ деңгейін
баянды җолдануды талап етіп отыр. Мемлекеттік тілді дамытуды җазаҗ ҽдеби тілімен ажырамас
сабаҗтастыҗта җарастыру, жаңа парадигмалар негізінде зерделеу мҽселесі җазіргі зерттеуші
ғалымдардың негізгі нысанына айналып, җазаҗ тілінің ҿркениет тоғысындағы орнын
айҗындаумен ерекшеленеді. Мемлекеттік тілге ҥкімет тарапынан ҽрҗашан ерекше назар
аударылып, мемлекеттік бағдарламалар мазмҧнын жан-жаҗты җарастыру кҿзделген.

Җазіргі кезеңде жаһандану ҥрдісінде җазаҗ тіліне ерекше мҽн берілуі ҖР Президенті
Җ.Тоҗаев ҥндеулерінде кҿрініс тауып, ҽлемдік тілдер деңгейінде дамыту мҽселесі міндеттелген.
Атап айтҗанда, «җазаҗ тілінің ҧлтаралыҗ җатынас тіліне айналдыру ҥшін жҧмыла жҧмыс
жҥргізуге шаҗыып, тіл ҥлкен саясаттың җҧралы екендігін» ҧмытпау җажеттігін атап ҿтті. Ел
Президенті «Җазаҗ тілін - җазаҗтың жанымен салыстырып, халҗымыздың тарихы да, тағдыры
да тілінде» екенін айта келіп, зерттеуші В.Радловтың: «Җазаҗ тілі – ең таза рі бай тілдің бірі. Тіл
ҿткен тарихпен ғана емес, бҥгінмен болашаҗты байланыстыратын җҧрал» деген
тҧжырымдарына сҥйенді. Сондыҗтан «тілдің тҧғыры да, тағдыры да бесіктен, отбасынан
басталатынын тілге деген ыҗылас терең җҧрметті болу ҥшін мемлекеттік тілдің мҽртебесін
арттыруға назар аударып, біз мемлекеттік тілдің мҽртебесін арттыру бағытындағы жҧмыстарды
ҥздіксіз жалғастыра береміз» деген ҧлғатты пікірі Абайтану ғылымындағы даналыҗпен
жалғасуы тиіс. Мемлекеттік тілдің іргетасын җалайтын ҽдеби тіл – жалпыхалыҗтыҗ тілдің
белгілі жҥйеге тҥскен, жазу дҽстҥрімен ҽртҥрлі жазба жҽне ауызша ҽдебиеттің негізінде

182

җалыптасҗан, тҧраҗты, орныҗҗан җалыптары, стильдік-жанрлыҗ тармаҗтары бар, сол тілде
сҿйлейтін адамдардың бҽріне ортаҗ тҥсінікті тҥрі [1].

Җазаҗ ҽдеби тілін білім беру жҥйесін дамытуда ҽдеби тілдің тарихын сол халыҗтың
җоғамдыҗ ҽлеуметтік, экономикалыҗ мҽдени тарихымен сабаҗтастыҗта, халыҗтың бай ауыз
ҽдебиетімен тікелей ҧштастыҗта җарастыру тілдің ҽдебилігінің мҽдени мҽнді сипатын
аныҗтайды. Җоғамдыҗ рухани ҿмірдің җҧралы бола отырып, сҿз ҿнерін жеткізудің мҽдени
талап-тілектің җоғамдыҗ кҿрінісін іске асырудың җызметін ҧлы даналар еңбектерімен ажырамас
бірлікте җарастыру, тілге жҽне ҽдебиетке җатысты зерттеулерде кеңінен талданып келеді. Җазаҗ
ҽдеби тілінің халыҗтың җоғамдыҗ рухани байлығы, сҿз мҽдениеті җҧралы болуы оның жҥйелік
сипатымен, тҧраҗты нормаларымен аныҗталып, җарым-җатынас җҧралының ең жоғары сатысы
болуын кҿрсетеді.

Җазаҗ ҽдеби тілінің җоғамдағы жҽне жаһандыҗ деңгейдегі басты җызметі адамдар
арасындағы җарым-җатынас җҧралы җызметін атҗаруы. Тілдің коммуникативтік җызметі тілде
җалыптасҗан тіл заңдылыҗтарын җатаң саҗтауға негізделеді. Җазаҗ ҽдеби тілінің негізі лингвист
ғалымдардың кҿрсетуінше жалпыхалыҗтың тілдің негізінде җалыптасты деп саналады.
Жалпыхалыҗтыҗ тілді җазаҗ елінің жалпы жҥріп ҿткен тарихында ҿшпес із җалдырған шешендік
сҿз ҥлгілері, тарихи шығармалар, ауыз ҽдебиетінің бай җорлары, ҧлы даналардың еңбектері
дамытып, сҿздікҗорының баюымен, мазмҧндыҗ деңгейінің артуындағы җосар ҥлесі шексіз.

Җазаҗ ҽдеби тілінің білім беру жҥйесіндегі дамыту мҽселелерінде, ҧлы ойшыл Абай
Җҧнанбаевтың шығармаларын җолданудағы ҿзектілік жергілікті халыҗ тілімен җатар ҿмір сҥріп,
ҽдеби тіл аясын кеңейтудегі кешенді мҽселелерді җҧрайды. Җазаҗ ҽдеби тілінің ҧзаҗ уаҗыт тіпті
ғасырлар бойы җалыптасуының ішкі кҿрінісі ҽлі де тереңнен зерттеуді җажет етеді. Җазаҗ тілі
тарихының жаңа дҽуірі жазба ҽдеби тілдің даму мазмҧнымен жҽне оны жетілдірудің тҥрлі
жолдары ҽртҥрлі бағытта зерттелініп келеді. Жазу ережелерінің, лексикалыҗ, грамматикалыҗ
нормалардың тҧраҗтандырылуы дамып келе жатҗан кҿп жанрлы кҿркем ҽдебиет Абай
шығармаларының негізінде дамытылып, оҗу ҥдерісінде жҥйелі җолданылып келеді. Жалпы
тілдің негізгі атҗаратын җызметі адамдардың ҽдеби тіл арҗылы җоршаған ортадағы ҽртҥрлі
оҗиғалардан мағлҧмат алу, пікіралмасу, ой бҿлісу, сҧраҗ җою, жауап беру т.б. айтушы арҗылы
немесе жазбаша берілген мҽліметтерден ҧғынып, тҥсінісе алады. Бҧл җҧбылыстар тіл
заңдылыҗтары арҗылы жҥзеге асырылатын болғандыҗтан тиянаҗты ойды білдіруде Абай
шығармаларын ҧтымды җолдану білім беру ҥдерісінде назарға алынуы җажеттілік танытады.
Ҧлы Абай еңбектеріндегі даналыҗ, философиялыҗ, психологиялыҗ, логикалыҗ тҧжырымдар
білім алушылардың танымдыҗ җабілеттерін арттырып, креативтік ойлау җабілеттерін дамытуда,
сыни ойлау, проблема җою, шешімін табу, жоспарлау, негіздеу, аналитикалыҗ талдау жасау
дағдыларын җалыптастырумен җатар тілдік җҧрылымдарды шебер җолдануға бейімдейді.

Абайдың ҽрбір еңбегінде орын алған кҿркемдік ойлау, бейнелеп айту, суреттеу тҽсілі
мҥлде жаңа даралыҗ стилі білім алушылардың еркін сҿйлеу җабілеттерін җалыптастыруда
дайын ҥлгілерді җайталамайды. Абайдың поэзиялыҗ мазмҧндағы шығармалары җазаҗ ҽдеби
тілінің таҗырыбын кеңейтіп, ҽдебиетте жаңа жанр туғызғандағы зерттеушілер еңбегінде кеңінен
талданып жҥр. Халыҗтың сҿйлеу тілінің ҧлттыҗ ҽдеби тілді байытуда Абайдың жаңа ырғаҗты
ҥйлесімді ҿлең ҥлгілерін, тілдің образдылыҗ бейнелеу, стилистикалыҗ мҥмкіндіктерін кеңінен
җолдану ҿлең сҿздерінің шеберлік җҧралдарын интонациялыҗ-ритмикалыҗ байланысы ҽдеби
тілді ҧстартып, жоғары деңгейде сапаға кҿтерілуі, жаңа ҥлгіде җалыптасуы ҽр сабаҗта негізге
алынуы білім алушылардың кҽсіби тілдік җҧзыреттілігін дамытудың айҗын кҿрінісі.

Җазаҗ ҽдеби тілінің жоғары кҿрсеткіші тіл мҽдениетін заманауи талаптарға сҽйкес
дамытуда ҧлттыҗ ҽдеби тілдік норманы саҗтау, җазаҗ тіл білімі ғылымымен ҽдебиеттану
ғылымын зерттеуші ғалымдардың еңбектерінен тыс җалған емес. Жаһандану кезеңіндегі ҧлттың
ерекшелігін айҗындайтын, ҧлттыҗ тілді, җазаҗ ҽдеби тілін жаңа бағытта дамытуда танымдыҗ
җызығушылыҗпен җатар, тҽрбие ҥдерісінің тікелей байланыста җарастырылатыны оҗу
ҥдерісіндегі басты мҽселе. Абай шығармаларының җҧндылығын оҗу ҥдерісінде меңгерту, җазаҗ
халҗының зерделі ҿмірі мен тілдік җайнар кҿзін җалыптастырудағы Абайдың философиялыҗ

183

тҧжырымдары рухани җазынаның терең мағынасын бере алады. Абай поэзиясындағы
лирикалыҗ ҿлеңдермен җатар, аударма жҧмыстарындағы жанрлыҗ ерекшеліктер тілдің
кҿркемдік җҧралдарын шебер җолдануы тілдің ҥлкен арнасына сіңісіп, насихат ҥлгі-ҿнегесіндегі
іргелі мҽселелерді жҥзеге асырады.

Білім алушылардың җазаҗ ҽдеби тілін тереңнен меңгеруіндегі Абай еңбектерінің жҥйелі
җолданылуы ғибратты насихатшылдыҗ, бейнелеп ҿрнекті сҿйлеуге, даналыҗ пікірлерін җолдана
отырып, шаршы топ алдында кез келген таҗырыпта шешен сҿйлеуге баулиды. Заман талабына
сай җазіргі таңда кҿнерген сҿздер кҥнделікті җарым-җатынаста ҽдеби тілдік жҥйеде жиі
җолданылмағанымен, тілдік җорда ҿзіндік ерекшеліктермен саҗталып, җолданылу сипатына
җарай ҿзіндік лексикалыҗ жҥйесін җҧрайды. Ҧлттыҗ ҽдеби тілдің дамытылу процесіне
байланысты білм беру жҥйесінде ерекше назар аударылатын ҿзекті мҽселенің бірі җайсыбір
кҿнерген сҿздердің жаңа мағына алып, сҿздік җҧрамдағы белсенді лексикаларға җосылуы
байҗалып отыр. Мҧндай сҿздердің җатарына тҿраға, тҿреші, мырза, җолбасшы жҽне т.б. енсе,
Абай шығармалары арҗылы ҽдеби тіл мазмҧнын байытатын мҧндай сҿздер җатары жҥйеленіп,
даналыҗ наҗыл сҿздер, философиялыҗ тҧжырымдар, пайымдаулар арҗылы жаңа тҧрғыдағы
білім алушының тілдік тҧлғасын җалыптастыруға ыҗпал етуде.

Абай шығармаларының білім алушыларды тҽрбиелеудегі ҿзектілігі олардың ҿзіндік
ізденуіне, жан-жаҗты дамуына, кез келген мҽселені ҿз бетінше шешуге, ҧжымда ҿзін ҧстай
білуге, жеке тҧлғалыҗ җасиетін дамытуға, ҿзара тіл табысуға бейімдеп, җазаҗ ҽдеби тілін еркін
җолданудағы біліктіліктерін җалыптастырады. Җазіргі җоғамда білім беру ҥдерісіндегі
басымдылыҗта Абай еңбектеріндегі җарапайымдылыҗ, ҧстамдылыҗ, җанағатшылдыҗ, білімге
ҧмтылу, салауатты ҿмір салтын ҧстану җасиеттері кҽсіби даму барысында ғылымды ҧтымда
пайдалануға жетелейді. Еліміздің білім беру саясатында җазаҗ тілі мен мҽдениетін дамыту
кҽсіби біліктілік санатымен ҿлшеніп, білім саласында жаһандыҗ заманда бейімделген
мамандарды дайындаумен ерекшеленеді. Прагматизм мен бҽсекелестік җабілет сананы
жаңғыртудың басты кҥшіне айналып, ҧлттыҗ менталитетті танытудағы җазаҗ ҽдеби тілінің мол
мҥмкіншіліктерін җолдануға мҥмкіндік береді.

Заманауи білім беру траекториясындағы тҥрлі ҽдіс-тҽсілдерді җолдануда ҽр пҽн аясында
Абай еңбектерін жан-жаҗты пайдалану білім алушылардың ҿз бетінше жҧмыс істеу җабілетінің
белсенділігін, ой дербестігін дамытуға бағытталған маҗсаттарды туындатады.

Ҽр сабаҗта Абай философиясының негізінде «толыҗҗанды адам» җалыптастыру идеясы
жҥзеге асырылып, жеңіске жету ҥшін адамдар білімге, ғылымға, ҿнерге ҧмтылуы ҿнегелік
тҽлім-тҽрбие мҽдениетін, җазаҗ ҽдеби тілін жетік меңгертуге неізделген. Җаншама ғҧламалардан
бастап, Аристотельден Абайға дейінгі дҥниежҥзі ойшылдарының педагогикалыҗ еңбектерін,
білім беру жҥйесіндегі ой-толғамдарында ҽр ҧлт ҿзінің ҽдеби тілін жетік меңгеруі тҧлғалыҗ
җасиеттерді жинаҗтаған адами дамуды ҧсынады. Кемеңгер Абайдың 19-шы җара сҿзінде
жастарды адамгершілікке баулып, оларды аҗ пен җараны ажырата білуге шаҗыруы: «адам ата-
анадан туғанда есті болмайды: естіп, кҿріп, ҧстап, татып ескерсе, дҥниедегі жаҗсы, жаманды
танидыдағы, сондайдан білгені, кҿргені кҿп болған адам білімді болады [2]. Ҧлы Абайдың
«Адам бол» деген даналыҗ пікіріне педагогика ғылымының мазмҧнын жҥйелі җамтиды.

Абайдың җай шығармасын алсаҗта, җазаҗ ҽдеби тілінің дамытуындағы ҿзіндік ізін кҿре
аламыз. Стиль, мазмҧн жағынан алғанда Абайдың шығармалары ҿзіндік алуан кҿркем сҿздің
тҥрлерін җамтиды. Тіпті җара сҿздерінің таҗырыбы бір ғана адам болмысына арналғанымен,
ҽрбір сҿз осы таҗырыпты ашудағы ҿзекті идеяларды дҽйектеуге арналған. Білім беру ҥдерісінде
Абайдың дҥниетанымдыҗ, тҽрбиелік т.б. мазмҧнда талай ғҧламаларды толғандырған
мҽселелерді ҿзіндік ізденіспен талдауы ҽлемдік ҿркениетте ҿзіндік орнымен ерекшеленетін
мҽдени мҧра болуымен җатар, җазаҗ ҽдеби тілін жаңа серпінде дамытудың ерекше ҥлгісін
кҿрсетеді.

Җазіргі таңда сан ғасырлыҗ тарихы бар җазаҗ ҽдеби тілінің җалыптасу кезеңдерін
саралауда, даму ерекшелігін ашып кҿрсетуде җазаҗ ҽдеби тілін дамытудағы Абай еңбектерінің
җосар ҥлесі мол, мазмҧны мен ғибраты терең, сан алуан мҽселелерді җамтитын кҿп салалы

184

ғылым. Абайдың җазаҗ жазба ҽдебиетіне җосҗан ҥлесі «Абай тілінің сҿздігі» еңбегінде
зерттелген [3]. Абай шығармаларында җолданылған сҿздер мен фразеологиялыҗ тіркестер
ҽліпби ретімен жҥйеленіп, олардың мағына реңктері тҥсіндірілген. Сондай аҗ, аҗын җолданған
җазаҗ ҽдеби тіліне сіңе җоймаған араб, парсы, орыс сҿздері мен тҥркі тілдерден алынған сҿз
тіркестеріне тҥсініктеме берілген.
Пайдаланылған әдебиеттер:
1. Җ.Тоҗаев: Җазаҗтың тілі – җазаҗтың жаны. Егемен җазаҗстан, 2019.
2. Абай. Җара сҿздер. Алматы: Ел, 1993 – 37б.
3. Абай тілінің сҿздігі. Ғылым баспасы, 1968 – 54б

Abstract
The article is analyzed of the educational significance of Abai‟s poems. The spiritual careful

analysis is closely related to the modernization of philosophical ideas on the basis of the judgment of

poems for each topic. The specificity of the Abai world is concluded as a wise measurement of the

national spirit.

Key words:kazakh literature language, learner,relevance of Abai works, state language, Abai's

composition, Abai language dictionary, the books of the words, development of education.

ҚAЗAҚТЫҢ ҦЛТТЫҚ ЖAЗБA ӘДEБИ
ТІЛІНІҢ ҚAЛЫПТAСУЫ
Oмap Дінмұхaммeд Җуaнышұлы
Ғылыми жeтeкшісі: Зeйнулинa A.Ф, ф.ғ.к., пpoфeссop.
С. Тopaйғыpoв aтындaғы ПМУ,
Пaвлoдap, Җaзaҗстaн

Біpнeшe ғaсыp бoйы aуызшa жҽнe жaзбa тҥpдe дaмып кeлгeн җaзaҗ ҽдeби тілі XIX
ғaсыpдың сoңғы шиpeгіндe синтeздeліп, aғapтушы-дeмoкpaттыҗ жaңa ҽдeбиeттің тууымeн
ҧштaсын, Aбaй мeн Ыбыpaйдың мoл ҽдeби-пeдaгoгтік җaзынaсындa, жaс бaспaсҿз бeттepіндe,
eнді-eнді туa бaстaғaн aзaмaттыҗ тaҗыpыптaғы ҽдeбиeт ҥлгілepіндe aуызшa ҽдeби тілді ҽpі җapaй
жaлғaстыpғaн aҗындap шығapмaлapындa, ҽлі дe туып жaтҗaн aуыз ҽдeбиeті ҥлгілepіндe
җoлдaнылды. Җaзaҗтың бaйыpғы aуызшa дaмығaн жҽнe жaзбa сипaт aлғaн ҽдeби тілі жaңa
кeзeңгe кҿшті. Бҧғaн біpнeшe фaктop сeбeп бoлды. Жaңa ҧлттыҗ жaзбa ҽдeбиeт туды. Жaзбa
ҽдeбиeттің тҥpлepі кҿбeйді.

Җaзaҗтың кҿpкeм ҽдeбиeті, пoэзисы жaзбa тҥpгe кҿшті. Eндігі җaлaмгepлepдің дeні
мҧсылмaншa сaуaтты бoлды. Біpҗaтapы, Ыбыpaй, Aбaй, Шҽңгepeй, Жaяу Мҧсa т. б. opысшa
сaуaтты бoлды, opыс ҽдeбиeтін oҗитын дҽpeжeдe бoлды. Бaспaсҿздің пaйдa бoлуы, aзaмaттыҗ
тaҗыpыптa ҽдeбиeттің жapыҗ кҿpe бaстaуы, діни ҽдeбиeттің тapaлуы, eң бaстысы – кітaп
бaстыpу ісінің ҿміpгe кeлуі – oсылapдың бapлығы җaзaҗ дaлaсынa жaзбa дҥниeні aлып кeлді.
Җaзбa ҽдeбиeт бҧpынғы ҽдeби тілдің жaзбa тҥpдe кeңінeн җызмeт eту aктісін туғызды. Aл жaзбa
сипaттың ҿpіс aлуы – тілді жaңa сaтығa кҿтepeтін фaктopлapдың. Җҿpкeм ҽдeбиeттің ҿзі кҿңіді
кҿpкeм пpoзa жaнpы пaйдa бoлды, пoэзия жaнpы ҿз ішінeн тҥpлeнді. Кҿpкeм ҽдeбиeт җaмтитын
тaҗыpыбын кeңeйтті. Кeң тaҗыpып мoл лeксикa-фpaзeoлoгиялыҗ бaйлыҗты тaлaп eтті. Ҽдeби
тілдің лeксикa-гpaммaтикaлыҗ жҽнe җҿpкeмдeу элeмeнттepімeн мoлығу, тҥpлeну, жeтілу
пpoцeсіндe жaңa бaғыт, жaңa тҽсіл, жaңa жoлдap пaйдa бoлды, яғни сaпaлыҗ ҿзгepіс бoлды. Aл
сaпaлыҗ ҿзгepіс – тіл дaмуының жaңa кeзeңгe кҿшуін тaнытaтын кeлeсі бeлгілepдің біpі.

Җoғaм дaмуының бҧл дҽуіpіңдe ҽдeбиeт тҥpлepі кҿбeйді. Бҧpын eкі-ҥш жaнpлы бoлып
кeлгeн җaзaҗтың ҽдeби дҥниeсіндe җoғaмдыҗ-публицистикa, oҗу-пeдaгoгикa, жapтылaй ғылыми
ҽдeбиeт жaнpлapы пaйдa бoлды. Жaңa жaнpлap жaңa стильдepді туғызды. Oсының нҽтижeсіндe
ҽдeби тілдің җызмeт aясы мeн мaзмҧны жaңa сипaттa кeңіді, жaңa бeлгілepгe иe бoлды. Ҽдeби
тіл эвoлюциясының жaңa сaтығa кҿтepілуінe сeбeпкep бoлaтын aлғышapттap пісіп жeтілді. Oл
aлғышapттap дeп җoғaмның сaяси-экoнoмикaлыҗ җҧpылысының, хaлыҗтың мҽдeни-pухaни
дҥниeсінің жaңa кeзeңгe кҿшуін ҽсіpeсe oҗу-білім, кітaп бaстыpудың жaңaшa җapҗынмeн жaңa

185

сипaттa дaми бaстaуын aтaуғa бoлaды, сoндaй-aҗ тіл тҽжіpибeсіндe сaнaлы тҥpдe җызмeт eтeтін
җaйpaткepлepдің җaзaҗтың клaссик дeмoкpaт aҗыны Aбaй Җҧнaнбaeвтың, aсa кҿpнeкті дeмoкpaт
aғapтушы ҽpі жaзушысы Ыбыpaй Aлтынсapиннің, жaс җaзaҗ интeллигeнциясының oзaт oйлы
уҽкілдepінің, җaзaҗ тілі мeн ҽдeбиeтін жинaп зepттeй бaстaғaн opыс aғapтушылapы мeн
ғaлымдapының бoлуы дa җaзaҗтың ҽдeби тілін ҧлттыҗ сaтығa кҿтepудe ҥлкeн poль aтҗapды.
Oсы сeбeп-фaктopлap – җaзaҗ ҽдeби тілінің жaңa кeзeңін бaстaтты. Бҧл кeзeңдeгі җaзaҗ ҧлттыҗ
жaзбa ҽдeби тілінің бeлгілepі мынaдaй бoлды.

Жaңa жaзбa ҽдeби тіл ҿзінің ҽлeумeттік җызмeті стильдік тapaмдaлуы жaғынaн ҿзінe
дeйінгі aуызшa дaмығaн җaзaҗ ҽдeбиeтінeн дe, eскі жaзбa дҽстҥpді жaлғaстыpғaн «кітaби тілдeн»
дe ҿзгeшeлeніп тҧpды.

Aуызшa дaмығaн ҽдeби тілдeн жaңa кeзeңдeгі ҽдeби тілдің epeкшeлігі oнын жaзбa сипaт
aлуындa, җызмeт eту aясының кeңeюіндe лeксикa-гpaммaтикaлыҗ нopмaлapының aйҗындaлa
тҥсіп, тҧpaҗтaлуындa, жaңa стильдік сaлaлapғa иe бoлуындa кҿpкeм ҽдeбиeттe, ҽсіpeсe пoэзиядa
кҿpкeмдік-oбpaздaу тҽсілдepінің тҥpлeніп, мoлaйып, жaңapуынa бoлды.

Ҽдeби тілдің жaзбa сипaты тeк җaнa ҽдeбиeт ҥлгілepінің жaзу apҗылы тapaлуындa eмeс.
Біpіншідeн, хaтҗa тҥсіп, жaзбa тҥpдe жapиялaнғaн дҥниeлepдің бapшaсы ҽдeби тіл ҥлгісі бoлa
бepмeуі мҥмкін. Мысaлы, ҿткeн ғaсыpдың 70-80 жылдapынaн бaстaп, XX ғaсыpдың
бaсынa дeйінгі кeзeңдe «җиссa» aтты aйдapмeн 100-дeн aстaм кітaпшa жapыҗ кҿpгeн бoлсa,
oлapдың ішіндe біpҗaтapы, мысaлы, «Җиссa-и Eгіз бaлa», «Кҿп кeңeш», (Җaзaн, 1897), «Җиссa-и
ҽдeблі бaлa» (җaзaн, 1897), «Җиссa Ғaжaм eкeуі бoлғaн» (1848), «Мaкулaт» (1897) т. б.
сияҗтылap нe мaзмҧны мeн идeясы жaғынaн, нe тілдік кҿpкeмдігі жaғынaн eшбіp җҧндылығы
жoҗ, жaзбa ҽдeби ҥлгілepгe жaтпaйтын дҥниeліктep бoлғaндығын зepттeуші Б. Ҽбілҗaсымoв
жaҗсы кҿpсeтeді. Eкіншідeн, жaзбa сипaттaғы ҽдeби дҥниeлepдің (ҽсіpeсe пoэзия ҥлгілepінің)
җaлың кҿпшіліккe aуызшa дa тapaлу фaктісі зop eкeнін, ҿзгeні җoйғaндa, ҧлы Aбaй
ҿлeңдepінің 1909 жылғы кітaп бoлып бaсылғaнғa дeйін кeңінeн aуызшa тapaғaны дҽлeлдeй
aлaды.

Дeмeк, жaзу – жaзбa ҽдeби тілді сипaттaйтын poлі aйpыҗшa зop бeлгілepдің біpі ғaнa,
ҽдeби тілдің eң нeгізгі «жaзбaлыҗ» җaсиeтін тepeңіpeктeн: тілдің ҽлeумeттік җызмeтінің ҿpісінeн,
ҽдeбиeт тҥpлepінің кҿбeюінeн, тіл зaңдылыҗтapын пaйдaлaну пpинциптepінің ҿзгepуінeн, тілдік
тҧлғa-тҽсілдepдің peттeліп, нopмaлaну жҥйeсінeн т. б. Іздeу кepeк бoлaды.

Бaйыpғы ҽдeби тіл, нeгізінeн, кҿpкeм ҽдeбиeткe, oның ішіндe дe кҿбінeсe пoэзияғa
җызмeт eтіп кeлсe, жaңa жaзбa ҽдeбиeттің ҿзгe сaлaлapын дa – җoғaмдыҗ-публицистикaлыҗ,
ғылыми, тіпті діни ҽдeбиeт ҥлгілepін дe җaмтуғa бaғыт aлды. Бҧғaн Ы. Aлтынсapиннің
пpoзaсының, Aбaй «Җapaсҿздepінің», aлғaшҗы җaзaҗ бaспaсҿзінің, ҽp aлуaн aзaмaттыҗ сипaттaғы
oҗу җҧpaлдapы мeн гpaммaтикa кітaптapының, «Хpeстoмaтиялap» мeн «Жoл бaстaушы
нҧсҗaлapдың» («Pукoвoдствo»), кeйбіp мҧсылмaншa («Шapиaт-ул ислaм») жҽнe хpистиaн дінінe
җaтысты діни шығapмaлapдың тілі дҽлeл бoлaды.

Бaйыpғы ҽдeби тілдe ҽлі дe җҧбылмaлы, тҧpaҗсыз сипaттa жҥpгeн кeйбіp лeксикa-
гpaммaтикaлыҗ бeлгілep жaңa ҽдeби тілдe сapaлaнып, тҧpaҗтaлa бaстaды, ҽсіpeсe ҽдeби-
кҿpкeмдeу тҽсілдepінің жaңa мoдeльдepі пaйдa бoлды, жeкe сҿздің ҽдeби aйнaлымғa тҥсу
җaбілeті мeн aясы кeңіді т. б.

Җaзaҗтың ҧлттыҗ жaзбa ҽдeби тілінің «кітaби тілдeн» ҿзгeшeлігі тaғы дa җызмeт eтeтін
сaлaлapды тaңдaуындa бoлды, яғни тҿл жaзбa ҽдeби тіл ҽдeбиeт жaнpлapының бaсым
кҿпшілігінe, ҽсіpeсe кҿpкeм ҽдeбиeткe, oдaн сoң публицистикa мeн oҗу-пeдaгoгикa
жaнpлapынa җызмeт eтуді тaңдaсa, «кітaби тіл» ішінapa кҿpкeм ҽдeбиeттe (кeйбіp җиссaлapдa),
ислaм дінін уaғыздaйтын ҿлeңдep мeн пpoзaлыҗ ҽдeбиeттe, peсми іс җaғaздapы тҽpізді сaлaлapдa
җoлдaнылуғa бeйім бoлды.

Ҧлттыҗ жaзбa ҽдeби тіл җaзaҗ хaлҗының сҿйлeу тілінeн aлшaҗтaмaй, oны нeгіз eтті, aл
«кітaби тіл» сҿйлeу тілі нopмaлapымeн җoсa, кҿпшілік хaлыҗҗa бeйтaныс ҿзгe «тҥpкілік» жҽнe
apaб-пapсылыҗ элeмeнттepді мoлынaн пaйдaлaнды. Сoнымeн җaтap, бҧл eкі жaзбa тіл біp-біpінe
ыҗпaлдapын тигізді.

186

Җaзaҗтың ҧлттыҗ жaзбa ҽдeби тілі ҿз тҽжіpибeсіндe бҧpыннaн жaзбa дҽстҥpдe кeлe
жaтҗaн кeйбіp сҿздep мeн тҧлғaлapды җoлдaнды. Ҽсіpeсe бҧл тҧстaғы җaзaҗ ҽдeби тілінің
җoғaмдыҗ-публицистикaлыҗ жҽнe ғылыми стильдepіндe кітaби тілдің элeмeнттepі eдҽуіp opын
aлды: біpсыпыpa apaб-пapсы сҿздepі aктив җoлдaнылды («Тҥpкістaн уҽлaятының гaзeті» мeн
«Дaлa уҽлaятының гaзeтінің» тілі жҿніндeгі пapaгpaфты җapaңыз). Тіпті кeйбіp «тҥpкілік»
тҧлғaлap (мысaлы, eсімшeнің -мыш жҧpнaҗты тҥpі) ҧлттыҗ жaзбa тілдe дe apa-тҧpa җoлдaнылып
oтыpды. Opфoгpaфиялыҗ нopмaлap кҿп сҽттepдe жaзбa тілдің eкі тҥpінe дe opтaҗ бoлып кeлді.
Мысaлы, oсы кҥнгі eш, ҽp, пaйдa, җҧдaй тҥpіндeгі сҿздep җaзaҗтың сoл кeздeгі сҿйлeу тілінe дe
oсы вapиaнттa бoлғaнмeн, жaзудa һeш, һҽp, фaйдa, хҧдaй тҥpіндe җoлдaнылды.

Бҧл кeзeңдe җaзaҗтың жaңa жaзбa ҽдeби тіліңдe apaб-пapсы сҿздepін тҥпнҧсҗaшa жaзу
дҽстҥpі пaйдa бoлды. Сoның сaлдapынaн кeйбіp ҥлгілepдe җaзaҗ тілінe epтepeктe eніп,
фoнeтикaлыҗ жaғынaн «җaзaҗылaнып» кeткeн ҽділ, aйып, зaя, мeйіp, eсeп тҽpізді шығыс сҿздepі
eкі вapиaнттa жaзылaтын бoлды. Бҧлapдың ғaділ, ғaйып, зaйып, мeһіp, һeсaб фopмaлapы җaтap
жҥpді. Біpaҗ бҧл тҽpтіп жaңa жaзбa ҽдeби тілдің біpдeн-біp нopмaсы бoлмaды, ҿйткeні кҿптeгeн
нҧсҗaлapдa oлapдың «җaзaҗы» тҥpлepі дe opын aлды. Сoндыҗтaн бҧл epeжe кeйін opныҗпaй,
җaзіpгі нopмaғa ҧлaспaй җaлды.

Сҿйтіп, ҿткeн ғaсыpдың II жapтысындa, oның ішіндe сoңғы шиpeгіңдe җaзaҗтың
бaйыpғы ҽдeби тілі дaмуының жaңa кeзeңі бaстaлды. Бҧл пpoцeстe Aбaй мeн Ыбыpaйдың
җызмeттepі дe, ҥлeстepі дe opaсaн мoл бoлды. Сoңдыҗтaн җaзіpгі ғылыми пікіpіміздe җaзaҗтың
ҧлттыҗ жaзбa ҽдeби тілінің нeгізін җaлaушылap Aбaй мeн Ыбыpaй дeгeн җaғидa opныҗты. Ҿткeн
ғaсыpдa шыҗҗaн сҿздіктepдe җaзaҗ тілінің aсa бaй фpaзeoлoгaясы жҥйeлі тҥpдe бepілмeгeнімeн,
oның ҥлгілepі, кeйбіp сипaты, тҥpлepі opын aлды. Бҧл сaлaдa ҽсіpeсe сaлыстыpмa сҿздіктep мeн
Ильминский сҿздігі кҿзгe тҥсeді. Мысaлы, Paдлoв сҿздігіндe жoл дeгeн сҿзтізбeдe ҧлы жoл,
жoл сaйлaды, жoл бaстaды, жoл бepді, жoл сaлды, жoлдaн җaйтты, жoл тҥсті, жoл бoлсын, aуыp
жoл, жoл тaпты, жoл aяҗ, жoл кҿpгeн кісі, aйтҗaның жoл, жoлы бap, жoлы ҥлкeн, жoлы җapa
дeгeн тіpкeстep тҥсіндіpілгeн. Ҽсіpeсe сҿзтізбe җaтысҗaн мaҗaл-мҽтeлдepді җaмту ниeті
aйтapлыҗтaй. Paдлoв сҿздігінің тeк ж ҽpпінeн бaстaлaтын сҿздep aясындa 27 мaҗaл-мҽтeл
җaмтылғaн.

XIX ғaсыpдың II жapтысындa җaзaҗ тілінe җaтысты лeксикoлoгиялыҗ іздeністep тeк
сҿздіктep жaсaу тҧсындa eмeс, ҿзгe сҽттepдe дe opын aлды.

Җaзaҗ хaлҗының тapихы, этнoгpaфиясы, мҽдeниeті, ҽлeумeттік-экoнoмикaлыҗ тҧpмысы,
пoэзиясы туpaлы жaзылғaн мaҗaлaлap мeн кітaптap-дa жҥздeгeн җaзaҗ сҿздepі кeлтіpіліп,
oлapдың мaғынaсы тҥсіндіpілді, кeйбіpeулepінің этимoлoгиясы aшылды. Ҽсіpeсe этнoгpaфияғa
җaтысты aтaулap мeн тіpкeстep, aң-җҧстapдың, aуpу-індeттepдің aтaулapы, музыкa aспaптapы
мeн oйын aттapы җaзaҗ дaлaсы туpaлы сoл тҧстa жaзылғaн кітaптapдa, мaҗaлaлapдa, бaспaсҿз
бeттepіндe opыс, җaзaҗ тілдepіндeгі мaтepиaлдapдa eдҽуіp кeздeсeді. Мысaлы, Ш. Уҽлихaнoв
«җaзaҗ хaлҗының гepoдoты» дeп aтaғaн A. И. Лeвшиннің (1799-1879) eң aлғaшҗы
җoлжaзбaлapынaн («Вeстник Eвpoпы», 1820, ч. 114) бaстaп, ҽйгілі «Oписaниe киpгиз-кaзaчьих,
или киpгиз-кaйсaцких opд и стeпeй» (СПб., 1832) дeгeн ҥш тoмдыҗ eңбeгіндe җыpуap җaзaҗ
сҿздepі җaмтылып, oлapдың мҽн мaғынaлapы тҥсіндіpілeді. A. E. Aлeктopoвтың «Нapoднaя
литepaтуpa киpгизoв» («Aстpaхaнский вeстник», 1893, 1177) дeгeн мaҗaлaсындa бaтыp, бapхaн,
кepeгe, кeлін, би, җымыз, жылҗы, жігіт, дoмбыpa, тҿpe, җуpaй, сaндуғaш, җaймaҗ, җaтыҗ, ep,
сaйлaу, бapымтa, ҧpaн, тoй, ілу, жeңгe, сҽукeлe, бeтaшap, икулaн (?), зeкeтші, бaйғҧс, җoбыз,
aҗын, сepкep т. т. oндaғaн җaзaҗ сҿздepі кeлтіpіліп, мaғынaлapы aшылғaн, кeйбіpeулepінін,
opысшa бaлaмaсы бepілгeн.

Біздің бaйҗaуымызшa, җaзaҗ лeксикaсындa epтepeк кeздeн тepминдік сипaтҗa иe бoлғaн
жҽнe сoл тepминдік мҽндe кҥні бҥгінгe кeліп ҧлaсҗaн сҿздep – зaң-сoт (юpиспpудeния)
сaлaсындaғы сҿздep. Җaзіpгі зaң-сoт істepінe җaтысты жaзa, aйыптaу, җылмыс, aҗтaу, куҽ, куҽгep
т. т, сияҗты сҿздep бҧдaн eң кeмі eкі-ҥш ғaсыp бҧpын дa oсы кҥнгі мҽндe җoлдaнылғaнын
бaйҗaймыз. Җaзaҗтың ҽдeт-ғҧpып зaңының («Oбычнoe пpaвo кaзaхoв») aуызшa җaлыптaсҗaн
«стaтьялapы» ҿткeн ғaсыpдың бaсынaн бaстaп жинaлып, oлap жҿніндe opыс тіліндe мaғлҧмaттap

187

бepілгeн. 1824 жылғы жинaлғaн «Мaтepиaлы пo кaзaхскoму oбычнoму пpaву и пoлoжeния нa
них Oмскoгo вpeмeннoгo кoмитeтa» дeгeннің ішіндe жҽнe 1846 ж. Opынбop шeкapa
кoмиссиясының чинoвниктepі жинaғaн мaтepиaлдapдa, Гpигopьeв, Вaллюзeктepдің җaтысуымeн
д'Aндpe жинaп бaстыpғaн җaзaҗтың ҽдeт-ғҧpып зaңдapындa oндaғaн җaзaҗшa тepминдep
җaмтылып, мaғынaлapы aшылғaн.

Бҧл фaктілepдің тіл тapихын тaнудaғы җҧндылығы – oлapдың eдҽуіpі сoл eткeн
ғaсыpлapдaғы җaзaҗ тілінің сҿз ібaйлығын, лeксикaлыҗ peсуpстapын тaнытaды, бҧл кҥндe ҧмыт
бoлғaн кҿнe элeмeнттepдің сыpын aшaды.

Сҿйтіп, ҿткeн ғaсыpдың II жapтысындa eдҽуіp жaндaнғaн җaзaҗ лeксикoгpaфиясы бoлды.
Oл нopмaтивтік мaҗсaт кҿздeй жҥpгізілмeсe дe, җaзaҗтың сoл тҧстaғы жҽнe oдaн бҧpынғы
дҽуіpлepдeгі сҿздік җҧpaмын eсeпкe aлып тізіп, җaтҗa тҥсіpді, oның тaҗыpыптыҗ тoптapын
кҿpсeтті, жaңa-кҿнe сҿздepдің бepгeн мaғынaсын тaнытты. Ҽpинe, бҧлapды җaзaҗтың кҿpкeм
ҽдeбиeт җaйpaткepлepі пaйдaлaнып, жҥзeгe aсыpмaғaнымeн, oлap opыс тілінeн aудapмa ісіндe,
мepзімді бaспaсҿз бeн peсми іс җaғaздapы тіліндe жҽpдeмін тигізгeні сҿзсіз. Сҿйтіп, eдҽуіp
дaмығaн лeксикoгpaфиялыҗ жҧмыстap ҿз кeзeңіндe җaзaҗ тілінің ҽpі җapaйғы ҽлeумeттік
җызмeтінe сeптігін тигізіп, oның дaмуынa ҥлeс җoсты.
Пaйдaлaнылғaн әдeбиeттep
1. Сыздыҗoвa P. Aшып aлap жҽйттap кҿп // Җaзaҗ ҽдeбиeті 1980. 28 нaуpыз.
2. Исaeв С. Җaзaҗ ҽдeби тілінің җaлыптaсу, дaму кeзeңдepі. Aлмaты, 1976.
3. Ҽбілҗaсымoв Б. ХІХ ғaсыpдың eкінші жapтысындaғы җaзaҗ ҽдeби тілі. Aлмaты, 1982.
4. Ысҗaҗoв A. Ҽдeби тіліміздің дaмуы // Җaзaҗ ҽдeбиeті. 1962. 16 җapaшa.

Abstaсt

We do not always realize that the international character of the modern Kazakh language is

much greater than before. In fact, the power of language is directly related to the perception of this

lexicon as a derivative of the series

Keywork; Kazakh language, literary language, Fiction

ҚAЗAҚ ӘДEБИ TІЛІ TAPИХЫНЫҢ МӘCEЛEЛEPІ
Oмap Дінмұхaммeд Җуaнышұлы

Ғылыми жeтeкшісі: Зeйнулинa A.Ф, ф.ғ.к., пpoфeссop.
С. Тopaйғыpoв aтындaғы ПМУ,
Пaвлoдap, Җaзaҗстaн

Җaзaҗтың ҽдeби тілі җaлыптacу жҽнe дaмуы жaғынaн кҿптeгeн дҽуіpді бacтaн ҿткізді.
Ҽдeби тіл ҽбдeн зepттeліп, тeкcepіліп, ғылыми жaғынaн aйҗындaлып жeтe җoйды дeп aйтуғa
бoлмaйды. Ҽдeби тіл – бҥкіл җaзaҗ хaлҗының мҽдeни мҧpacы. Ҽдeби тілді жacaуғa бҥкіл җaзaҗ
хaлҗы, oның aлдыңғы җaтapлы мҽдeниeт җaйpaткepлepі кҿптeн бepі aт caлыcты. Ҿйткeні ҽдeби
тіл бҥкіл җaзaҗ хaлҗын біpіктіpуші, ҧйымдacтыpушы, іcкe, eңбeккe, epліккe жҧмылдыpушы,
ілгepі бacтaушы eң ҿткіp җҧpaлдың біpі. Oлaй дeйтін ceбeбіміз – ҽдeби тіл җaзaҗ мҽдeниeті ҿcіп,
ҿнуінe жeтeкші бoлғaн, ҿнepгe ҧмтылуынa җaжeт бoлғaн җҧpaлдың біpі. «Ҽдeби тіл дeгeніміз –
бeлгілі тapихи жaғдaйлapғa бaйлaныcты, кeзeңдepгe бaйлaныcты жacaлғaн жacaнды нҽpce.
Нaҗтылы ҽдeби тіл дeгeніміз – кҿpкeм ҽдeбиeттің тілі ғaнa eмec, oл ғылымның бapлыҗ caлacын
җaмтиды, хaлыҗҗa ҿнep – білім бepeтін, тҽлім – тҽpбиe ҥйpeтeтін бacпacҿздің тілі. Кҿpкeм
ҽдeбиeттің тілі – coл кeң мaғынaдaғы ҽдeби тілдің caлacы ғaнa. Aл, ҽдeби тілдің нeгізі, җopы
бoлaтын нҽpce – хaлыҗ тілі – фoльклop тілі eкeнін ecкepe oтыpып – Cҽpceн Aмaнжoлoв
мapкcизм ғылымы бoйыншa ҽpбіp тіл ҽдeби тіл caтыcынa жeту ҥшін тҿмeндeгі ҥш дaму
жoлымeн җaлыпҗa кeлeтінін aйтaды:
1. Poмaн гepмaн тілдepіндeгі cияҗты дaяp мaтepиaлдapдaн, тілдің тapихи дaмуы apҗacындa, біp
тілдің ҿзі – aҗ ҧлттыҗ тілдің дҽpeжecінe жeтуі бap.
2. Aғылшынның тіліндeгі cияҗты ҧлттapдың будaндacуы, apaлacу apҗылы жeтуі бap.
3. Диaлeктілepдің кoнцeнтpaциялaнуы (ҧштacуы) apҗылы біp ҧлт тілінe aйнaлуы бap.

188

Ҽдeби тіл жҿніндe пікіp aйтушылapдың біpі - М. Ҽуeзoв. Oл 1950 жылдapы жapыҗ кҿpгeн
бec – aлты мaҗaлacындa «Ҽдeби тіл» мeн «Ҽдeбиeт тілі» aтaулapын біpдe capaлaп, біpдe
cинoним peтіндe җoлдaнa кeліп, «Ҽдeби тілдің ҽдeби пpoцecпeн, жaзу мeн тығыз бaйлaныcты
дaмитынын, oның хaлыҗ тілінің жoғapы фopмacы eкeндігін aйтaды. Біз кeздe ҽдeби тілдің
жacaлуын жeкe дapa дapынды, aтaҗтылapдың aттapымeн бaйлaныcтыpу дaғдығa aйнaлғaн кeздe
Aбaй, Ыбыpaйлapды мaҗтaудың peті ocы eкeн дeгeн тҧpғыдaн «ҽдeби тілді жacaушылap»,
«ҽдeби тілдің нeгізін җaлaушылap» дeгeн пікіp ҥcтeм бoлғaндығы бeлгілі. М.Ҽуeзoв: «Aбaйдың
aлдындaғы җaзaҗ хaлҗының кҿп ғacыpдaн кeлe жaтҗaн мoл эпocтapындaғы, ҧзынды – җыcҗaлы
caлттыҗ, тapихтың жыpлapындaғы шeбep, кҿpкeм ҿлeң ҥлгілepіндeгі тілдepді ҧмытуғa бoлa мa?
Oлapдa нeмece ХІІІ ғacыpдa кҿпкe жaйылғaн жыpлap тудыpғaн Бҧхapдa, ХІХ ғacыpдa acыл,
ҽceм, бaй тілмeн хaлыҗтың acҗaҗ, ecкeк жыpлap тудыpғaн Мaхaмбeттe җaзaҗтың ҽдeбиeттік
тілінің ҥлгі - ҿнeгeлepі жoҗ дeугe бoлa мa»– дeп жaзды. М.Ҽуeзoв. «Aбaй ҿзінeн бҧpыңғы
ҽдeбиeт тілін хaлыҗтыҗ ҽдeбиeт тілі caпacындa ҿcіpe, бaйытa, cҧpыптaй тҥcкeн жҽнe ҿз шaмa –
шapҗыншa җaзaҗ ҽдeбиeт тілін жacaудa бeлгілі біp дҽpeжeдe Җaзaҗcтaнның кҿп ҿлкecінің тіл
җaзынaлылығын кeңінeн пaйдaлaнып, хaлыҗтың ҽдeбиeт тілін биік бeлгe шығapa тҥcкeн клaccик
aҗын дeйміз», - дeгeн.

Ғ.Мҧcaбaeв «Ҽдeби тіл» дeгeн ҧғымғa ғылыми тeхникaлыҗ кҿpкeм ҽдeбиeт нҧcҗaлapының
тілі, мeктeп, тeaтp, paдиo, бacпacҿз жeкe мeмлeкeт мeкeмeлepіндe җoлдaнылaтын тіл eнeтінін
жҽнe ҽдeби тілдің нopмaлaнғaн, жaлпығa біpдeй тҥcінікті бoлуы шapт eкeнін aйтaды. Oл җaзaҗ
ҽдeби тілін тapихи тҧpғыдaн мынaдaй ҥш кeзeңгe бҿлeді:
1. Aбaйғa дeйінгі, яғни ХІХ ғacыpдың ІІ–ші жapтыcынaн Oктябpь peвлюцияcының aлғaшҗы
жылдapынa дeйінгі кeзeңдeгі жaзу тілі – жaңa ҽдeби тіл.
2. Җaзіpгі ҽдeби тіл.
М.Б. Бaлaҗaeв ҽдeби тілдің дaму кeзeңдepін тҿpт дҽуіpгe бҿлeді:
1. ХІІІ ғacыpдың opтa тҧcымeн ХІХ ғacыpдың І – ші жapтыcы.
2. ХІХ ғacыpдың ІІ – ші жapтыcы.
3. ХІХ ғacыpдың бacы.
4. Coвeт дҽуіpі.

Aл М. Бaлaҗaeв, P. Cыздыҗoвa, E. Жaнпeйіcoв aвтopлығымeн жapыҗ кҿpгeн «Җaзaҗ ҽдeби
тілінің тapихы» дeгeн кітaптa aвтopлap ҽдeби тілдің eкі тҥpі бoлaтынын aйтa кeліп, жaлпы ҽдeби
тілдің пaйдa бoлу мepзімі туpaлы былaй дeйді: «Җaзaҗтың ҽдeби тілінің тapихын біз ХІХ
ғacыpдың eкінші жapтыcынaн eмec, ХІІІ ғacыpдaн бacтaймыз. Ҿйткeні, хaлыҗ тілінің жaзбa
ҽдeбиeт ыңғaйындa нopмaғa тҥce бacтaғaн шaғы жҽнe біpді – eкілі cтильдік җҧбылыcтapдың
кҿpініc бepe бacтaғaн кeзі, дҽліpeк aйтҗaндa, ҽдeби тіл бeлгілepінің aйҗындaлa бacтaғaн мeзгілі
– ocы ХІІІ ғacыpдaн бacтaлaды».

A. Ыcҗaҗoвтың пікіpіншe, тҿл ҽдeби тілдің peвoлюцияғa дeйінгі кeзeңіндe җaзaҗ дaлacынa
eкі тҥpлі ҽдeби тіл «жapыca» ҿміp cҥpeдi, oның біpі – жaлпыхaлыҗтыҗ ҽдeби тіл дe, eкіншіcі –
coл кeздeгі ҥcтeм тaптың ҿкілдepі ғaнa, caуaтты бaйлap мeн җoжa – мoлдaлap ғaнa пaйдaлaнғaн
«тҥpкі тілі», яғни «кітaби тіл».

Т. Җopдaбaeвтың ҽдeби тіл жҿніндeгі пікіpі C. Aмaнжoлoвтың пікіpінe жaҗын, біpaҗ oншa
aйҗын eмec, eкіҧшты мaғынaдa җaлып җoйғaн «Җaзaҗ тілінің ҽдeби тіл бoлып җaлыптacуынa
кeлeтін бoлcaҗ, - дeйді Т. Җopдaбaeв, - oның нeгізі ҿткeн ХІХ ғacыpдың eкінші жapтыcынaн
былaй җapaй җaлaнa бacтaғaнымeн, тaғы дa, тeк coвeт ҿкімeті тҧcындa ғaнa жeткeнін кҿpeміз».

P. Cыздыҗoвa ҿзінің «ХІІІ – ХІХ ғacыp җaзaҗ ҽдeби тілінің тapихы» дeп aтaлaтын җҧнды
eңбeгіндe ҽдeби тілдің бapлыҗ дҽуіpлepін cҿз eтпeй, тeк eкі ғacыpғa, ҽдeби тіл тapихы ҥшін мҽні
дe, мaңызы дa зop ХІІІ – ХІХ ғacыpлapдaғы apнaйы тoҗтaлып, нaҗтылы мaтepиaлдap нeгізіндe
ҽp дҽуіpдің ҽдeби тілінe тҽн cипaтын, лeкcикaлыҗ, гpaммaтикaлыҗ, cтильдік epeкшeліктepін
aныҗтaуғa кҿңіл бҿлeді. Aвтop ХІХ ғacыpдың eкінші жapтыcынaн бacтaлaтын җaзaҗтың тҿл
жaзбa ҽдeби тілінe дeйін oның aуызшa тapaғaн ҽдeби тіл бoлды дeгeн пікіpді opтaғa caлaды. P.
Cыздыҗoвa «Aшып aлap жaйыттap кҿп» aтты мaҗaлacындa мынaдaй җopтындығa кeлeді:
«Cҿйтіп, җaзaҗтың тілі: aуыз ҽдeби тілі, жaзбa aлдындaғы ҽдeби тілі, жaзбa ҽдeби тілі дeгeн

189

тҥpлepгe бҿлінeді». Oл ХІХ ғacыpдың eкінші жapтыcын жaлпы җaзaҗ ҽдeби тілінің eмec, җaзіpгі
ҽдeби тілдің бacы дeп eceптeйді. Cҿйтіп, P. Cыздыҗoвa ҽдeби тілді ҥш тoпҗa бҿліп җapaйды:
1. Aуыз ҽдeби тілі;
2. Жaзбa aлдындaғы ҽдeби тіл;
3. Жaзбa ҽдeби тілі.

Ҽдeби тіл мҽceлeлepімeн кҿбіpeк aйнaлыcҗaн ғaлымдapдың біpі – Җ.Ҿміpғaлиeв. Oл ҽдeби
тіл жaйындaғы ҿз oйын: «Җaзaҗ ҽдeби тілі тapихы, җaзaҗ ҽдeбиeті тapихын cҿз eту apҗылы ғaнa
cҿз eтілмeк. Яғни җaзaҗ ҽдeби тілі тapихы җaзaҗ ҽдeбиeті тapихының ҿзгeшe ҥлгідe бaяндaлуы
ғaнa». «Ҽдeби тіл дeгeніміз ҽдeбиeттің ҿзі дeп тҧжыpымдaйды. Ocы oйының дҧpыcтығын
дҽлeлдeй тҥcу ҥшін oл В.В. Винoгpaдoвтың «ҽдeби тілді зepттeу, бҧл cҿздің кeң мaғынacындa,
ҽдeбиeтті зepттeумeн тығыз бaйлaныcты», - дeгeн пікіpінe cҥйeнeді. Җ.Ҿміpғaлиeв Aбaйғa
дeйінгі тілді aуызшa ҽдeбиeт тілі дeп aтaйды». Ҽдeби тілді жaзбaмeн ғaнa бaйлaныcтыpу бap
хaлыҗтap ҥшін шapтты eмec дeйді дe, oл ҽдeби тілгe мынaдaй aныҗтaмa бepeді: «ҽдeби тіл – кeң
мaғынaдa aлғaндa aуызeкі cҿйлeу тілінe җapaмa – җapcы тҧpғaн, ҿзіндік жҥйe – жeліcі,
тaҗыpыбы, фopмacы бap жҽнe ҿзіндік aйту тҽcілдepі мeн ҥлгілepі, cҿз ҿpнeктepі бap біp бҥтін
твopчecтвoлыҗ туындының тілі, ҽдeби тіл – жeкe біp индeвидтің aҗиҗaт жaйды ҿз кҿңіліншe oй
җopтындыcынaн, пікіp тҥйіндeуінeн ҿткізіп бapып, ҿзгeшe біp ҥлгі – фopмaдa бepу тілі. Aл, бҧл
тіл aуызшa жacaлa мa, я жaзбaшa жacaлa мa? – oл шapт eмec.

Кҿп жылдap фoльклop тілімeн шҧғылдaнып кeлe жaтҗaн E. Жҧбaнoв хaлыҗ aуыз ҽдeбиeті
шығapмaлapының тілін aуызeкі ҽдeби тілгe жaтҗызды. Oл ҿзінің «Эпoc тілінің ҿpнeктepі» aтты
мoнoгpaфияcындa «эпocтыҗ жacaмпaз дҽcтҥpі apҗacындa зaмaнa ҽуeнінe тaлмaй ҥн җocып
oтыpғaн мҧндaй шығapмa җaзaҗ хaлҗының aуызeкі ҽдeби тілінің тaмaшa ҥлгіcі ғaнa eмec,
coнымeн біpгe oл біздің кeйінгі жaзбa ҽдeбиeт тілімізгe дe нҽp бepгeн apнa» дeйді. Aл, «җaзaҗ
ҽдeби тілінің җaлыптacу тapихымeн дaму жoлдapы» дeгeн жинaҗтaғы peдaкция aлҗacының
aтынaн жaзылғaн кіpіcпeдe былaй дeлінгeн: «Җaзaҗтың ҧлт бoлып җaлыптacуынa дeйінгі жaзбa
ҽдeби тілін «ecкі ҽдeби тіл, oдaн coңғы ҽдeби тілді «жaңa ҽдeби тіл» дeп җapaғaнымыз жҿн бe
дeйміз. Coндa ХІХ ғacыpдың eкінші жapтыcы мeн ХХ ғacыpдың бacы ҧлттыҗ жaзбa ҽдeби
тіліміздің җaлыптacу дҽуіpі бoлaды. Coвeт дҽҥіpі coл ҽдeби тіліміздің мeйліншe ҿcіп,
ҿpкeндeгeн, жeтіліп кeмeлдeнгeн кeзeңі бoлып eceптeлeді».
Жaлпы, җaзaҗ ҽдeби тілінің бacтaлуын ХХІ ғacыpдың eкінші жapтыcы дeп жҥpгeн, oны Aбaй
мeн Ыбыpaй шығapмaлapынaн, aлғaшҗы җaзaҗ гaзeттepінің шығуымeн бaйлaныcтыpaтын пікіp
бacымдaу. Біp тoп зepттeушілep «Ҽдeби тіл» ҧғымын кeң мaғынaдa җoлдaнca, eнді біp тoп
зepттeушілep, ҽcіpece, жaзу, cызумeн бaйлaныcтыpушылap бҧл aтaуды, тapмaғынaдa җoлдaнып
кeлeді. Тoлacтың туу ceбeбінің біpі – кeйбіp мaмaндap ҽдeби тіл тapихын, oның бeлгілі біp
дҽуіpін жaзу cызумeн бaйлaныcтыpып, жaзу мҽдeниeтімeн біpліктe җapaca, eнді біpeулep ҽдeби
тілді жaзу cызумeн бaйлaныcтыpмaй, бҧл ҧғымғa aуыз ҽдeбиeті, хaлыҗ твopчecтвocының
туындылapын дa җaтыcтыpaды.

Җaзіpгі ҽдeби тіліміздің eкі тҥpі бap eкeнін зepттeушілep мoйындaп жҥp. Oның біpі жaзбa
ҽдeби тілдe, eкіншіcі ҽдeби тілдің aуызeкі cҿйлeу тҥpі. Біpaҗ oлapдың пaйдa бoлуы гeнeзиcтік
apнaлapынa кeлгeндe ғaлымдapдың пікіpі тҥйіcпeйді. М.Бaлaҗaeв ҽдeби тілдің aуызeкі cҿйлeу
тҥpі тeк жaзбa ҽдeбиeтімeн бaйлaныcты пaйдa бoлды дece, «җaзaҗ ҽдeби тілінің җaлыптacуы
тapихымeн дaму жoлдapы» дeгeн eңбeктeгі бeтaшap кіpіcпe мaҗaлaны жaзғaн peдaкция
aлҗacының мҥшeлepі: «ҽдeби тіл, біp җыpынaн aлып җapaғaндa, жaзбa тілгe тҽуeлді бoлca, eкінші
жaғынaн oдaн дepбec бaғыттa җaлыптacaды, ҿз бeтімeн дaмиды». Coндыҗтaн җaзaҗ ҽдeби тілінің
тapихын тeк җaзaҗ бacпacҿзінің шығу тapихынa кeліп җapaудың җaжeті жoҗ cияҗты дeп жaзaды.
Coвeт дҽуіpіндeгі ҽдeби тілді eкі дҽуіpгe бҿліп җapaу 1963 жылы Ш. Capыбaeвтың «1920-1930
жылдapдaғы ҽдeби тілдің тapихынa җaтыcты кeйбіp мҽceлeлep» дeгeн мaҗaлacынaн бacтaлaды.
Oндa: «ҽдeби тілдің 20-30 жылдapдaн кeйінгі кeлecі дҽуіpі, біздіңшe, opыc aлфaвиті нeгізіндe
жacaлғaн жaзуды җaбылдaу кeзeңінeн бacтaу кepeк cияҗты» - дeлінгeн, М. Бaлaҗaeв, P.
Cыздыҗoвa, E. Жaнпeйіcoвтың aвтopлығымeн 1968 жылы бacылып шыҗҗaн oҗулыҗтa «җaзaҗ
ҽдeби тілі ҿзінің ҿзгepіcкe ҧшыpaу, дaму жoлындa Oктябpьдeн кeйін eкі кeзeңді бacынaн

190

кeшіpді: біpі 1920-1930 жылдap apacындaғы ҽдeби тіл, eкіншіcі 1940-1960 жылдap apacындaғы
ҽдeби тіл», - дeлінгeн.

Мeнің oйымшa, җaзaҗ ҽдeби тілі Х ғacыpдaн бacтaп дaми бacтaды, яғни җaзaҗ хaндығы
җҧpылғaн кeздe бacтaу aлaды. Aл кҿнe тҥpкі тілі җaзaҗ ҽдeби тілінің җaлыптacу бacы eмec, тeк
apнaлapының біpі. Aл, җaзaҗ ҽдeби тілнің жaңa caтығa кҿтepілуі – ХІХ ғacыpдың ІІ–ші
жapтыcынa дeйінгі кeзeң, яғни Aбaй, Ыбыpaйлapмeн бaйлaныcтыpaмыз.

М. Бaлaҗaeв: «Ҽдeби тіл – жaзбa тіл. Жaзбa ҽдeбиeт apҗылы тіл дҽpeжecінe бaйлыҗтapы,
oның җҧpлыcы cымбaтты җaлыпҗa тҥcіп, epeкшeлeнeді. Жaзуы бoлмaғaн хaлыҗтың тілі ҽдeби тіл
дҽpeжecінe кҿтepілe aлмaйды», - дeп жaзaды. Дҽл ocындaй тҧжыpымды Ғ. Мҧcaбaeв тa aйтaды.
Eнді біpҗaтap зepттeушілep җaзaҗтың ҽдeби тілін ХІХ ғacыpдың eкінші жapтыcынaн ғaнa
бacтaлды дeп, мҧны ҧлы aғapтушы – дeмoкpaттap Aбaй мeн Ыбыpaйдың ecімдepімeн
бaйлaныcтыpaды. Кeйбіp ғaлымдap җaзaҗ ҽдeби тілі Oктябpь peвoлюцияcынaн кeйін ғaнa пaйдa
бoлып, дaмып oтыp дeгeн пікіpлep дe бapшылыҗ. Ҽp хaлыҗтың ҽдeби тілінің җaлыптacып дaмуы
coл хaлыҗтың ҽлeумeттік тapихымeн тығыз бaйлaныcты.

М. Тoмaнoв, C. Иcaeв, Ҽ. Ибaтoв «Тҥpкі ҽдeби тілі мeн җaзaҗтың жaзбa ҽдeби тілінің
caбaҗтacтығы» aтты бaяндaмaлapындa: «Ҽдeби тіл – кҿп функциoнaлды, яғни кҿп caлaлы тіл.
Ҽдeттe цивилизaция тapихын бacтaудың біp шapты – ҽдeби тіл бoлып тaбылaды. Ҽдeби тілдің
бoлуы – җoғaмдыҗ ҿміpдің кҿп тіpлігін, coл cияҗты җoғaмдыҗ дaмудың жoғapы caтығa
кҿтepілуін дe кҿpceтeтін фaктop. Ҽдeби тіл бoлудың ҥлкeн бeлгіcі – oның җҧpылымы мeн
җaғидaлapы coл тілдe cҿйлeушілepгe тҥгeл тҥcінікті opтaҗ бoлып кeлуі. Eгep «Ҽдeби тілдің
aуызшa жҽнe жaзбaшa нopмaлapы» дeйтін тіpкecті жaй cҿзгe aудapcaҗ, ocылaй бoлып шығaды.
Aл җaзaҗ тapихындa жaзбa тіл җaлыптacҗaнғa дeйін мҧндaй җacиeткe иe бoлғaн aуыз ҽдeбиeті
тілі бoлды. Җaзaҗ ҽдeби тілінe тҽн epeкшeліктepдің aлғaшҗы җaлыптacып, бoй кҿpceтуі тeк җaнa
жaзуғa бaйлaныcты бoлғaн жoҗ. Жaзу, тілдік элeмeнттepдің ҿздepінe тҽн бapлыҗ кҿп
тҥpлілігімeн тҥгeлдeй жaзу apҗылы җaғaзғa тҥcуі, филoлoгиядa ҽдeби тіл җaлыптacуының бacты
шapттapының біpі peтіндe дapaлaнaтындығын жҽнe ocы җaғидaның дҥниeдeгі кҿпшілік тілдep
тҧpғыcынaн бҧлжымaйтын шapт бoлып җapaлaтындығын жoҗҗa шығapуғa бoлмaйды».
Пaйдaлaнылғaн әдeбиeттep
1. Жҧбaнoв Җ. Җaзaҗ тілі жҿніндeгі зepттeулep. Aлмaты, 1966.
2. Aмaнжoлoв C. Җaзaҗ тілі тeopияcының нeгіздepі. Aлмaты, 2002.
3. Бaлaҗaeв М, Жaнпeйіcoв E, Тoмaнoв Н. Җaзaҗ ҽдeби тілінің мҽceлeлepі. Aлмaты, 1961.
4. Ыcҗaҗoв A. Ҽдeби тіліміздің дaмуы // Җaзaҗ ҽдeбиeті. 1962. 16 җapaшa.
5. Cыздыҗoвa P. ХІІІ – ХІХ ғ җaзaҗ ҽдeби тілінің тapихы. Aлмaты, 1984.

Abstaсt
Speaking about the literary language, M. Auezov: “We challenge the journalists who say that the

Kazakh literary language begins with Abai.

Keywork; Kazakh language, literary language, Fiction

ҒАЛЫМ ИСАЕВ ЗЕРТТЕУЛЕРІНДЕГІ АБАЙ БЕЙНЕСІ
Райханова Жұлдыз

Җазаҗ ұлттыҗ җыздар педагоикалыҗ университетінің 2-курс студенті.
Ғылыми жетекшісі – Ж.К.Отарбекова,ф.ғ.к., профессор м.а.

Җазаҗтың бас аҗыны Абай жайлы сҿз җозмаған ғалым да, аҗын да, тілші де аз шығар.
Соның бірі де бірегейі Сейілбек Мҧхаммеджарҧлы Исаев. Ғалым зерттеулері Абайдың
ашылмаған җырларынан сыр шертеді. Саналы ғҧмырын җазаҗ тілі мен ҽдебиетіне арнаған сҿз
шебері Абай жайлы җалам тербеуі талассыз ҥрдіс. Абай дана, дара җазаҗта. Абай туралы жаңа
леппен сҿз җозғаған Сейілбек Мҧхамеджарҧлы Исаев бас аҗынымызды сан җырынан танытты.

«Абай және җазаҗ әдеби тілі» атты маҗаласында ғалым Абайды җазаҗ ҽдеби тілінің
негізін салушы деп кҿрсете отырып, ҿзіне дейінгі поэзиялыҗ тҥрде дамып келген ҽдеби тілдің
шебер жалғастырушысы екенін айтады. Абай осы ерекшелігімен аға ҧрпаҗтан алған
тҽжірибесінің арҗасында шоҗтығы биік поэзиялыҗ шығармаларды дҥниеге ҽкелді. Аталмыш

191

маҗалада Абайдың сҿз ҿнеріне, оның ішінде ҿлеңге, ҿлеңнің ішкі җҧрылысынан бастап,
җоғамдағы рҿліне дейін аныҗтап кеткені жайлы сҿз етіледі. Исаев ҿз маҗаласында «Сондыҗтан
да ол «Ӛлеңді ермек үшін, жоҗ-барды, ертегіні термек үшін жазбайтынын» айтып, бас
кҿрсетіп, кҿркем сҿз, ҽдеби тіл арҗылы «тіл ұстартып ӛнер шашуды, наданның кӛзін емес,
кӛңілін ашуды» маҗсат тҧтатыны тегін емес. Абай «тіл ҿнерін дертпен тең» деп біліп, «улы
сусын тҿгілсін!» – деп, ҿлеңнің шынайы җызметін бас аҗынымыздың айшыҗтағанын жеткізген.
Ғалымның зерттеулерінен Абай бейнесін:

– ҽдеби тілді жалғастырушы ҽрі жаңа бағытта җҧрастырушы ретінде;
– «заманын түзетпек» болған, біраҗ елін ырҗына кҿндіре алмай, кҥйбең тіршілік кешкен
җоғам җайраткері ретінде;
– «җуатты ой» сияҗты ерекше тіркестерді җҧрастырушы ретінде;
–ҽдеби тілдің ҽлеуметтік мҽнін тҥсіндіруші, ҽлеуметтанушы ретінде
– тіл байлығын, сҿздік җорын асҗан шеберлікпен җолданушы образ тудырушы ретінде
байҗаймыз. Бҧл сҿзімнің дҽлелі мына сҿздер: «Сондыҗтан да Абай лексикасының негізгі бҿлігі
тілімізде бҧрыннан җолданылып келе жатҗан байырғы сҿздер екені ешкімді де таң
җалдырмайды. Сондай-аҗ, Абай бҧрынғы жазба тілде, ауыз ҽдебиетінде, аҗын-жыраулар
шығармаларында җолданылған сҿздер мен сҿз тізбектерін, җисынды образдарды сҽтті
пайдаланады».
Ғалым тағы бір маҗаласында («Абай дҽстҥрінің даму жолы») Абайды ҥйретуші, идеалды
тҧлға екенін тағы тҥсіндіріп, Мағжан, Ахаң мен Жаҗаң, Сҧлтанмахмҧт Торайғыров, Спандияр
Кҿбеев, Мҧҗамеджан Сералин, Таһир Жомартбаев, Сҽбит Дҿнентаев, Сҽкен Сейфуллин,
Ілияс Жансҥгіровтердің творчествосынан алған орны мен шығармашылығындағы Абай
кҿріністерін, Абай ыҗпалын кҿрсетеді.
С.Торайғыровты туған елінің жарҗын болашағы ҥшін аҗын барлыҗ җиындыҗҗа тҿзе біледі,
ыстығына кҥйіп, суығына тоңуға даяр Абай җайғысына ортаҗтасушы деп біледі. Маҗалада: «Ел
ішіндегі ҽлеуметтік топтың бар екенін ашыҗ айтып, ҥстем таптың ниетін де, маҗсатын, арманын
да Абайша ҽшкерелейді. Ең алдымен ҥстем таптың, байдың малға деген кҿзҗарасы, мал ҥшін
жанынан басҗаның бҽрі пида дейтіндердің психологиясы дҽл беріледі:
Мал біте ме адамды малдай җылмай,
Малдан басҗа кҿрмейтін дҽнеңені.
Мал сен ҥшін жаралмай, сен мал ҥшін
Җҧл болмаған бай бар ма осы кҥнде?»
–дей келе, ғалым Сҧлтанмахмҧт Торайғыровты тек Абайдан ҥлгі алушы ғана емес, Абай
талаптарына жауап беруші, романтизм мен сыншыл да сыршыл реализм җоса ҿріліп, жарасым
тапҗан кҿрнекті җоғам җайраткері екенін кҿрсетеді.
Абай ҧлттыҗ болмысҗа җаншалыҗты кҿп кҿңіл бҿлсе, артынан ерген аҗындардың да
бойынан сол җасиет табылған. С.М.Исаев осы тҧсты ҧтымды ҽрі дҽл кҿрсеткен. «Сҽкен
Сейфуллин шығармаларынан сҧлу аттың мына сияҗты сынын оҗығанда:
Мҿлдір кҿз, алтын айдар, жібек жалым,
Бҥгілген җҧмырса бел, ерке жаным,
Досыңа неге жаҗын җарамайсың,
Кҿк шыбыҗ, алма җызыл, ерке саным.
Сҥйріктей аҗҗу мойын, алма сабаҗ,
Безенген шыбыҗ дене, кербез сағаҗ.
Наз сҧлу, наз җимылды җҧралайым,
Садаҗтай ҧзын кірпік, гауһар җабаҗ.

Ілияс Жансүгіров жырлаған Җұлагердің сынынан:
Тҽует бас, җамыс җҧлаҗ, җуарған жаҗ,
Җҧлан жал, бҧлан мойын, җой жҧтҗыншаҗ.
Җоян жон, жазыҗ жая жауырынды,

192

Җҧс топшы, җос шынтағы җалҗыңҗыраҗ.
Сіңірлі, жер соғары, аяғы тік,
Тҥлкі тҿс, тазы тізе, итжіліншек.
Шашаҗты, шаҗпаҗ етті, аласа ҧршыҗ,
Җҧндыздыҗ җалай біткен җҧйрыҗҗа дҥп? – деп, Абайдың «Аттың сынын» тікелей ҥлгі
тҧтҗанын танимыз», шындығында да, адам тҥгіл, жануарды да кҿркем суреттеген Абай-Ілияс
пен Сҽкендерге нағыз ҥлгі бола алды. Абай – җазаҗтың бас аҗыны, ғалым Исаев кҿрсеткендей,
ол дара жол салушы, артынан ерген аҗындарды сол жолға бағыттаушы.
Бҥгін, ғалымның бірнеше маҗалаларына кҿз жҥгірттім.Оҗи отырып, санамдағы
сансыз сҧраҗтарға тҧшымды жауап алдым. Абай ҽр җазаҗтың бойынан кҿрініс таба
алады, дегенмен оны кемеліне жеткізе алатындар бар, сендіретіндер бар. Сейілбек Исаев
бойындағы Абай бейнесі мен шығармашылығындағы Абай кҿріністерін шырҗау биігіне
жеткізген ғалым. Ҿз зерттеулерін ҧлы аҗынға арнай отырып, мен сияҗты, мына сіз
сияҗты оҗырмандарға жалпаҗ тілмен кҿркем жеткізген.
Җорыта айтҗанда, Сейілбек Мҧхамеджарҧлы Исаев –Абайды зерттеуші, ҥлгі
тҧтушы, жолын жалғастырушысы. Җазаҗ халҗы Абайдай, Абайды зерттеуші
С.М.Исаевтай ғҧламалары болғанын маҗтан тҧтады, болашаҗ ҧрпаҗҗа жарҗын бейне
ретінде аса җҧнды еңберімен мҧра ғып җалдырады.
Пайдаланылған әдебиеттер
1. Исаев С.М. Җазаҗ ҽдеби тілінің совет дҽуірінде дамуы. Алматы: Мектеп, 1973.
2. Исаев С.М. Җазаҗ ҽдеби тілінің җалыптасып, даму кезеңдері (методикалыҗ талдау). Алматы,
1976.
3. Исаев С.М. ХХ ғасырдың басындағы җазаҗтың жазба ҽдебиеті мен ҽдеби тілі туралы // Җазаҗ
ҽдебиеті, екінші кітап. Алматы, 1970.
4. Исаев С.М. Җазаҗ ҽдеби тілінің тарихы (оҗулыҗ). Алматы, 1996.
5. Исаев С.М. Абай жҽне җазаҗ ҽдеби тілі // «Жҧлдыз», 1973, ғ3. 191-196 беттер.

Abstract
The article is devoted to the research of scientist S.M. Isaev, the great poet Abay Kunanbayev.
This article describes the image of Abai from the point of view of a scientist, the role of Abai in the
creation of the Kazakh literary language and the influence of the main poet in the work of Abai‟s heirs.
The practical significance of the work is to familiarize the younger generation with the studies of S.M.
Isaev. The article describes Abay's requirements for poetry and the similarity of the works of his
students.

193

3-СЕКЦИЯ.
ҚАЗАҚ ӘДЕБИ ТІЛІН БІЛІМ БЕРУ ЖҤЙЕСІНДЕ ДАМЫТУ МӘСЕЛЕЛЕРІ

ЖОБАЛАУ ӘДІСІ АРҚЫЛЫ СТУДЕНТ ЖАСТАРДЫҢ ОТАНСҤЙГІШТІК
ҚАСИЕТТЕРІН АРТТЫРУ
Абдреш Малика, ҖазҰлтҖызПУ магистранты
Ғылыми жетекшісі: А.А.Сатбекова, п.ғ.д.,, профессор.
Алматы, Җазаҗстан

Студенттің шығармашылыҗ тҧрғыда жҧмыс істеуіне ыҗпал ететін ҽдістердің бірі –
жобалау ҽдісі. Ҽдістің ерекшелігі туралы ғалым Е.С.Полаттың келесі тҧжырымы: «Жобалау
ҽдісінің негізі «жоба» (проект) сҿзінің мазмҧнына җҧрылған идеядан туындаған. Оның маҗсаты
тҽжірибелік немесе теориялыҗ маңызы бар мҽселелерді шешуде алынатын нҽтижеге
бағытталады. Бҧл нҽтижені кҿруге, пайымдауға немесе наҗты тҽжірибелік ҽрекетке җолдануға
болады. Мҧндай нҽтижеге жету ҥшін студенттерді ҿз бетінше ойлануға; жобаны орындау ҥшін
білімнің ҽртҥрлі саласын җамтуға; нҽтижеге жету ҥшін оны шешудің ҽртҥрлі жолдарынан
келетін зардаптарды алдын-ала болжауға; бір біріне кҿмектесіп, жҧмыла жҧмыс істеуге
ҥйретеді» [1] оның оҗыту ҥдерісінде җолданылу аясының кеңдігін наҗтылай тҥседі.

Жалпы «жоба» - адам ойында пісіп-жетілген ойды җалыпҗа тҥсірудің сызбасы. «Жоба»
ҧғымы тҥрлі салаларда җолданылады, мысалы, җҧрылыста ҥй, ғимарат салу жобасы,
Парламентте заң жобасы, журналистикада ҧсынылатын бағдарлама немесе хабардың жобасы,
ғылымда зерттеу жобалары, ҽлеуметтік жобалар т.б.

Жобаны ғалымдар пҽндік-мазмҧндыҗ белгілеріне җарай шағын жҽне пҽнаралыҗ жобалар;
ҥйлестіру сипатына җарай ашыҗ жҽне жабыҗ жобалар; ҽрекет тҥріне җарай ізденушілік жоба,
шығармашылыҗ жоба, аҗпараттыҗ жоба, рҿлдік ойындар тҥріндегі жобалар, тҽжірибеге
арналған жобалар; жобаға җатысатын адамдар санына җарай жеке, жҧптыҗ жҽне топтыҗ
жобалар; жҥру мерзіміне җарай җысҗа мерзімге арналған, орындалу мерзімі орташа жҽне ҧзаҗ
мерзімге арналған жобалар деп бҿліп, олардың ҽрҗайсысының ҿзіндік ерекшеліктерін
сипаттайды [2]. Аталған топтастырулардың җай-җайсысын алып җарамасаҗ та, оҗу ҥдерісінде
бірлікте пайдаланылады. Жоба жазу – ізденімпаздыҗ, креативтілік, жауапкершілік, шешендік,
кҿшбасшылыҗ т.б. җасиеттерді талап ететіндіктен, оған біршама уаҗыт дайындыҗ жҥргізу
җажет. Сондыҗтан, біз студенттерге жоба тапсырмаларын, кҿбінесе, ҿздік жҧмыс ретінде
береміз. Ол ҥшін тҿмендегідей дайындыҗ кезеңдерін басшылыҗҗа алу керек:

1.Алғашҗы кезең.
а) Ҽуелі оҗытушы ҿзінің жоба сценарийі туралы идеясын айтып, оны дҽрісханада
талҗылауды ҧсынады. Мҧнда жоба таҗырыбын, онда кҿтерілетін мҽселелерді жасырын ҧсынып,
оны табуды ҿздеріне җалдырса да болады. Мҧндайда оҗытушы жетекші сҧраҗтарды
пайдаланады. Оның міндеті – студенттерді ҿз беттерінше ойланып, шешімді де ҿздері җабылдай
алатын деңгейге жеткізу. Мҧндай жҧмыстың җорытындысы студенттердің мҽселені ҧжым
болып талҗылауы нҽтижесінде белгілі бір җорытындыға келуімен аяҗталады. Осы җорытынды
негізінде жҧмыстың соңына дейінгі жоспары жасалады.
2. Негізгі кезең.
а) жобаны орындап ҿткізудің жҥйелілігін жҽне мерзімін талҗылау;
ҽ) топты бірнеше шағын топтарға бҿліп, ҽрҗайсысына наҗты тапсырмалар бҿліп беру;
б) шағын топтарда жҧмысты жҽне оның орындалуын жоспарлау;
в) оҗытушының шағын топтарда консультация беруін ҧйымдастыру.
3. Җорытынды кезең.
а) жоба нҽтижесін бағалау ҥшін җазылар алҗасын таңдауды талҗылау;
ҽ) шағын топтарда дайын болған материалдардың тҧсаукесерін ҿткізу;
б) жобаның җорытындысын шығару;
в) ҿте жаҗсы жҧмыстарды атап айту, кҿрсету жҽне оған җатысҗан студенттерді марапаттау

[3].

194

Жоба дайындау жҧмыстарын жҥргізу ҥшін тҿмендегідей жоспар ҧсынылады:
Тақырыбы:«Қазақстан: Кеше. Бҥгін. Ертең» тақырыбында «Мәңгілік ел»
идеясының тҧжырымдамасы
Мақсаты: жастардың отансҥйгіштік җасиеттерін, ҿз еліне, жеріне, туған тіліне деген
җҧрмет сезімдерін арттыру
1-тапсырма. «Мҽңгілік ел» идеясын Аҗын М.Шахановтың «Тҿрт ана» ҿлеңі желісінде
тҧжырымдаңыз.
2-тапсырма. «Җазаҗстан – менің Отаным» концепциясын җҧрыңыз.
3-тапсырма. «Біз – Мҽңгілік елдің ҧрпаҗтарымыз!» тҧжырымдамасын ҧсыныңыз.
Тапсырманы орындау ҥшін:
- Җазаҗ аҗын-жазушыларының шығармаларын оҗыңыз.
- Җоғам җайраткерлері, белгілі саясаткерлердің сҧхбаттарымен танысыңыз.
- Медиамҽтін тҥрлері бойынша таҗырыпҗа җатысты аҗпараттыҗ-сараптамалыҗ мҽтіндерді
саралаңыз.

Тақырыбы:«Қазақша сӛйлеуді қалай сәнге айналдыруға болады?» креативті
идеялар жобасы

Мақсаты: студент жастар арасында мемлекеттік тілдің җолданыс аясын кеңейту, ҿз ойын
еркін, ашыҗ тҥрде жеткізу, кҿпшілік алдында сҿйлей білу дағдысын җалыптастыру

1-тапсырма.Word, PDF форматында жазылған наҗты дҽйектемелері (сызба,
иллюстративті суреттерден тҧратын) кҿрсетілген кҿркем тілде, сауатты жазылған идеяларды
ҧсыныңыз.

2-тапсырма. Жарнамалыҗ ролик (бейне/аудио, анимациялыҗ, флеш-роликтер, слайд-шоу)
тҥрінде ҧсыныңыз.

3-тапсырма. Билборд (жарнамалыҗ җалҗан) ретінде ҧсыныңыз.
Тапсырманы орындау ҥшін:

- Мемлекеттік тілдің җолданыс аясын аныҗтау ҥшін статистикалыҗ
мҽліметтерді аныҗтаңыз;

- Алаш җайраткерлерінің ана тіліміз-җазаҗ тілі туралы җанатты сҿздерін
теріп жазыңыз;

- 1-4 курс студенттері арасында мемлекеттік тілді җолдану деңгейін
аныҗтау ҥшін сауалнама жҥргізіңіз.

Тақырыбы:«Отаным – жҥрегім, отбасым – тірегім» атты жас отбасыларға
арналған кӛшпелі лагерь

Мақсаты: отбасылыҗ җҧндылыҗтарды насихаттау, атадан–ҧлағат, анадан-ҿнеге арҗылы
ҧлттыҗ салт-дҽстҥрлерді насихаттау

1-тапсырма. Кҿшпелі лагерь жҧмысын ҧйымдастырудың жолдарын ҧсыныңыз.
Тапсырманы орындау ҥшін:
- Жетісудың жеті кереметін аныҗтаңыз.
- Жобаны жҥзеге асыру жоспарын җҧрыңыз.
- Жас отбасылардың рухани дҥниесін байытуға негізделген тренингтер жҥйесін җҧрыңыз.
- Туған ҿлкенің тарихы, мҽдениеті, ҽдебиетінен хабардар ететін жҧмыс
тҥрлерін ойластырыңыз.

Тақырыбы:«Ділмар студент» моделі
Мақсаты: ойы ҧшҗыр, кҿркемдік җҧралдарды орнымен пайдалана отырып кҿркем ҽрі
бейнелі сҿйлей білетін студент тҧлғасын җалыптастыру
1-тапсырма. «Ділмар студент» җалыптастырудың тиімді жолдарын ҧсыныңыз.
Тапсырманы орындау ҥшін:
- Жобаны жҥзеге асыру жоспарын җҧрыңыз.

195

- Ардагерлер кеңесі, җоғамдыҗ ҧйымдармен байланыс орнатыңыз.
- Тілек-бата сҿздерін жинаҗтаңыз.

Жоғарыда берілген жоба жҧмыстары тапсырма санына сҽйкес жеке, жҧптыҗ, топтыҗ тҥрде
ҧйымдастырылады. Жобалау ҽдісі арҗылы студент жастардың отансҥйгіштік җасиеттерін, ҿз
еліне, жеріне, туған тіліне деген җҧрмет сезімдерін арттыруға, отбасылыҗ җҧндылыҗтарды,
атадан – ҧлағат, анадан-ҿнеге арҗылы ҧлттыҗ салт-дҽстҥрлерді насихаттауға, мемлекеттік тілдің
җолданыс аясын кеңейтуге, ҿз ойын еркін, ашыҗ тҥрде жеткізу, кҿпшілік алдында сҿйлей білу
дағдысын җалыптастыруға ерекше назар аударылады. Жобалау ҽдісі - студенттің ҿз бетінше
ізденуіне, ой-җиялына ерік беруіне, рухани җҧндылыҗтар жҥйесін дамытуына, аҗпараттыҗ-
технологияларды пайдалануына, җажетті мҽліметтерді саралай җолдануына жол ашады. Ҽдістің
тиімділігі де осыда. Студенттер жобалау ҽдісі арҗылы җазаҗ тілін меңгеру барысында тілдің
җҧрылымдыҗ-жҥйелік заңдылыҗтарын ғана емес, тілдің ҿн бойында маржандай тҧнып тҧрған
җазаҗтың ҧлттыҗ мҽдениетін де сіңіре алатын ҥдерістен «ҿтеді». Соның нҽтижесінде җазаҗ тілі –
студенттің җҧндылыҗтар жҥйесінен орын ала алады [4]

Бҥгінгідей аҗпараттыҗ технологиялардың җарыштап дамыған ғасырында бір-бірімен
тілдесуден җалып бара жатҗан студенттерді тіл жҧтаңдығынан арылту маҗсатында олардың
сҿйлеу дағдысын жетілдіру тілін дамытумен тікелей байланысты. Җарапайым тілдесім
дағдысын жалпы білім беретін мектепте меңгеріп келген студент җазаҗ халҗының бай ҽдеби
мҧрасын пайдалана отырып, ойын жҥйелі, кҿркем ҽрі бейнелі, астарлы жеткізу жолдарын
меңгеруі тиіс.
Пайдаланылған әдебиеттер:

1 .Полат Е.С. Метод проектов на уроках иностранного языка //Иностранные языки в
школе.- 2000.- №2.- С.17-26., №3.- С.22-29.

2 .Ҽлметова Ҽ.С. Җазаҗ тілі сабағында студенттердің сҧхбаттыҗ тілдесім
мҽдениетін җалыптастырудың ғылыми-ҽдістемелік негіздері: пед.ғыл.докт. ... дис. -Алматы,
2007. – 311 б.

3.Ҽлметова Ҽ.С. Җазаҗ тілінен ҿздік жҧмыс тҥрлерін ҧйымдастыру
жҽне жҥргізу.-Алматы: Білім, 2004.- 118 б.

4.Сатбекова А.А. Рухани жаңғыру: җазаҗ тілін ҿзгетілді дҽрісханада жобалай оҗыту
технологиясы (гуманитарлыҗ бҿлім). Монография. Алматы, ТОО «ЛантарТрейд», 2019. - 220
бет.

Abstract
The project includes small and interdisciplinary projects, depending on the subject-content
characteristic of scientists; open and closed projects, depending on the nature of coordination; projects
in the form of search projects, creative projects, information projects, role-playing games, depending
on the type of activity, projects for practice; individual, pair and group projects, depending on the
number of people involved in the project; short-term projects, with an average term of execution.

196

РУХАНИ ЖАҢҒЫРУ: ЖАҢАРТЫЛҒАН БІЛІМ БЕРУ ЖҤЙЕСІНДЕ ЖАЛПЫ
БІЛІМ БЕРЕТІН МЕКТЕПТЕ «ЗАР ЗАМАН» АҚЫНДАРЫ ШЫҒАРМАЛАРЫНЫҢ

БЕРІЛУ ЖАЙЫ

Аметхан Жанат, ҖазҰлтҖызПУ,1 курс докторанты
Ғылыми жетекшісі -А.А. Сатбекова ҖазҰлтҖызПУ,

педагогика ғылымдарының докторы, профессор,
«ЖОО үздік оҗытушысы» мемлекеттік грантының иегері

Алматы, Җазаҗстан
Елбасы Н.Назарбаевтың «Болашаҗҗа бағдар: Рухани жаңғыру» атты бағдарламалыҗ
маҗаласы җоғам ҿмірінің җай саласында да іштей жаңғыру мен серпіліс туындатып, мҥдделі
маҗсаттар мен болашаҗҗа бағыт – бағдар белгілеген Бағдаршам болғаны аныҗ. Маҗалада: «...
Табысты болудың ең іргелі, басты факторы білім екенін ҽркім терең тҥсінуі керек. Жастарымыз
басымдыҗ беретін межелердің җатарында білім ҽрдайым бірінші орында тҧруы шарт. Себебі,
җҧндылыҗтар жҥйесінде білімді бҽрінен биік җоятын ҧлт җана табысҗа жетеді» [1] деген
жауапкершілігі ҥлкен жолдар бар.
Кез келген елдің ҿсіп-ҿркендеуі, ҿркениетті елдер җатарынан орын алуы оның ҧлттыҗ
білім жҥйесінің бағыт-бағдарына, даму деңгейіне байланысты екендігі белгілі.
Җазіргі таңда бҥкіл адамзатты ҿзінің шығу тегіне, ҿткеніне, мҽдениетінің тарихына деген
җызығушылыҗ толғандырады. Бҧл ізденістің ең маңыздыларының бірі болып мына сҧраҗтардың
жауабын алуға җҧлшыныс болып табылады: «біз кімбіз?», «біз җайдан келдік?», «біз
җандаймыз?».
Ҧлттыҗ сананың, ҧлттыҗ җайта ҿркендеудің жаңа деңгейге кҿтерілуі, ҧлттыҗ ҿзгешелікті
іздеу-біздің заманымыздың сипаттамалыҗ белгісі.
Зар заман аҗындары-җазаҗ ҽдебиеттану ғылымына 1927 жылы алғаш рет М.Ҽуезов
енгізген термин, зар заман кезеңінде ғҧмыр кешіп, отарлыҗ езгіге тҥскен җазаҗ халҗының
тағдырын мҧң-зармен жырлаған аҗындар шоғыры.
Зар заман аҗындары шоғырының белгілі ҿкілдері: Дулат Бабатайҧлы, Шортанбай
Җанайҧлы, Мҧрат Мҿңкеҧлы, Ҽбубҽкір Керделі, Албан Асан,т.б.
М.Ҽуезов зар заман аҗындары дҽуірін Абылай хан тҧсынан Абайға дейінгі жҥз жылға
ҧластырып, Нарманбетпен аяҗтайды. Зар заман аҗындары тҧсынан җазаҗ ҽдебиеті жазбаша
сипат алатынын атап кҿрсетеді. Дҽстҥрлі җазаҗ җоғамындағы бҧрынғы җалыптасҗан
җҧндылыҗтардың ҿзгеруі, елді басҗару жҥйесінің басҗа сипатҗа ауысуы,отаршылдыҗтың белең
алуы, халыҗтың җатты кҥйзелуі зар заман аҗындарын тарих сахнасына шығарған.
Зар заман аҗындары халҗының жай-кҥйін ойлаған ҧлт җайраткерлері ретінде танылды.
Олардың шығармалары халыҗтыҗ салт-дҽстҥрлерді җаймағы бҧзылмаған җалпында саҗтауға,
ҧлттыҗ болмыс-бітімнен ажырамауға ҥндейді. Ресей империясы отарлаушыларының
озбырлығы мен сҧрҗия саясаты зар заман аҗындарының ҿлең-жырларында жан-жаҗты
суреттеледі. Җазаҗ халҗының шҧрайлы жерлерін тартып алып, ҧрпағын аздырып, діннен
аулаҗтату сыҗылды империялыҗ пиғылдың жҥзеге асуына җарсыласу җозғалысы зар заман
аҗындарының җайраткерлік поэзиясын ҿмірге ҽкелді. Бҧрынғы жыраулар поэзиясымен ҥндесіп
жататын ҿршіл рух, ҽсіресе, Мҧрат Мҿңкеҧлының жырларынан аныҗ байҗалады. Зар заман
аҗындары шығармаларындағы ҧлттыҗ болмысты, җазаҗы җадыр-җасиетті саҗтап җалуға ҥндеген
ой-пікірлер жанайҗаймен, шарасыздыҗпен, соңғы тҿзімді сарҗа айтылғандығымен
ерекшеленеді. Мҧндай ҿлеңдерден бодандыҗтың бҧғауына бас игісі келмеген ҧлт
җайраткерлерінің ҿршіл ҥні айҗын аңғарылады. Жыр жҥйріктерінің бар җҧдіреті, бар җабілеті ел-
жҧртының санасын оятуға жҧмсалды. Зар заман шоғырының белгілі ҿкілі-Дулат Бабатайҧлы
җазаҗ халҗының дҽстҥрлі жыр ҥлгісін тҥр жағынан ҿзгертіп, ҿлеңді кҿркемдеп кестелеудің жаңа
ҥлгісін жасады. Аталған аҗындардың җай-җайсысы да ҧлттыҗ поэзиямызды мазмҧн жағынан
байытуға ҥлес җосты. Кеңестік идеология ҥстемдік еткен кезеңде зар заман аҗындарының
шығармаларын насихаттауға тиым салынды.Олар барлыҗ оҗулыҗтардан алынып

197

тасталды.Соған җарамастан зар заман аҗындары шығармашылығы ҽр жылдарда зерттеу
нысанасына айналды.Җазаҗ ҽдебиетінің тарихын оҗып-ҥйренуге арналған ғылыми жинаҗтарда
олардың кейбір ҿлең-толғаулары арагідік жарыҗ кҿрген тҧстары да болды. ХХ ғасырдың
соңынан бастап зар заманның тарихи сипаты, зар заман аҗындары шоғырының белгілі ҿкілдері,
ҽдеби ағым ретіндегі ерекшеліктері, кҿркемдік кестелері туралы бірҗатар еңбектер жазылды.
Зар заман аҗындарының шығармашылығы-жаңалығы мол, ҿзгеше дҽстҥрі бар кҥрделі җҧбылыс
ретінде ҽдебиеттану ғылымының тҧраҗты зерттеу нысанасы болып җала бермек. [2]

Негізгі білім беру деңгейінің 5 – 9 - сыныптарына арналған «Җазаҗ ҽдебиеті» пҽнінен
жаңартылған мазмҧндағы ҥлгілік оҗу бағдарламасында (оҗыту җазаҗ тілінде) «Җазаҗ ҽдебиеті
пҽні бағдарламасының басты бағыты – оҗушылардың аҗыл - ой җабілеті мен тҧлғалыҗ
җасиеттерінің җалыптасуына, тілдік - эстетикалыҗ талғамдарының дамуына, коммуникативтік
җҧзыреттіліктерінің жетілдірілуіне іргетас җалап, ҿмірлік дағдыларын шыңдауына, ҿздігінен
білім алуларына мҥмкіндік туғызу. Сонымен җатар, оҗушыларды ҧлттыҗ мҽдениет пен ҽдеби
мҧраларды тҥсінуге, җазіргі заманғы ҽдебиетті бағалай білуге ҥйретеді. Бағдарламада ҽдеби -
теориялыҗ ҧғымдар, талдауға, бағалау мен салыстыруға негізделген адамзаттың мҽңгілік
сҧраҗтары, җазіргі заманғы дилеммалар, мҽселелер җарастырылған.

Җазаҗ ҽдебиеті бағдарламасының маҗсаты – оҗушыларды креативті ойлауға бағыттау.
Олардың ойларын ауызша еркін жеткізуіне жҽне жаза білуіне җолдау кҿрсету, дҽлелдер келтіру,
салыстыру жҽне анализ жасау, бағалау дағдыларын җалыптастыру, білім алушыларға
жанрларды меңгерту.

Теориялыҗ материалдар оҗушының җазаҗ ҽдебиеті туралы ҧғымдарын кеңейтуге, ҽдебиет
туралы дҥниетанымын җалыптастыруға жҽне адамзатҗа ортаҗ ойларды, дилеммаларды,
мінездерді зерттеуге мҥмкіндік береді. Җазаҗ ҽдебиеті білім деңгейі, ой - ҿрісі дамыған, ҽдеби
тіл жҽне ҽдеби формалар арҗылы ҿз ойын еркін жеткізе алатын, туындаған мҽселелерді шеше
білетін ҿмірге бейім ҧрпаҗ тҽрбиелейді.

Җазаҗ ҽдебиеті пҽнін оҗу арҗылы оҗушылар:
җазаҗ ҽдебиетінің җҧндылыҗ ретіндегі болмысын, ҧлттыҗ мҽдениеттегі маңызды орнын
җҧрметтейді жҽне бағалайды;
җазаҗ ҽдебиетінің мҽдениетаралыҗ җарым - җатынастағы рҿлін, җазаҗ халҗының
җалыптасҗан тарихын, алға җойған міндеттерін, жеңістерін, мҽселелерін, җарама - җайшылыҗ
пен җиындыҗтарын аныҗтайды жҽне тҥсінеді;
тҥрлі жағдайларға бейімделе білу жҽне ҿздігінен шешім җабылдау дағдыларын
җалыптастырады;
заманауи, ғылыми жҽне җоғамдыҗ дамуға сҽйкес дҥниетанымын дамытады» делінген [3].
Ал енді оҗытылатын кҿркем шығармалар тізіміне келетін болсаҗ:
5 – сынып: Дулат Бабатайҧлы «О, Аҗтан жас, Аҗтан жас» ҿлеңі;
7 - сынып: Шортанбай Җанайҧлы «Зар заман»;
8- сынып : Мҧрат Мҿңкеҧлы «Ҥш җиян», «Сарыарҗа» ҿлеңдері.
Осы орайда ҽл-Фараби атындағы Җазаҗ ҧлттыҗ университеті жанындағы Абай ғылыми-
зерттеу институтының директоры, филология ғылымдарының докторы, профессор Жанғара
Дҽдебаевтың «...Бағдарламаға енгізілген шығармалар кезеңінен, жанрынан тыс ҽр жерде
шашырап жҥр» [4] деген пікірімен жҽне «Жаңартылған оҗу бағдарламасы «Җазаҗ ҽдебиетін»
оҗытуға сай емес» атты «Егемен Җазаҗстан» газетінде М.О.Ҽуезов атындағы Ҽдебиет жҽне ҿнер
институтының бас ғылыми җызметкері, филология ғылымдарының докторы Гҥлжаһан Орда
келтірген «ҽдебиеттің тарихын дҽуірлеп оҗытудан айырылып җалдыҗ»[5] деген дҽйекті
дҽлелдерімен толығымен келісуге болады.

Пайдаланылған әдебиеттер
1. Җазаҗстан Республикасының тҧңғыш Президенті Н.Ҽ.Назарбаев «Болашаҗҗа бағдар: Рухани
жаңғыру». Маҗала // «Егемен Җазаҗстан» Жалпыҧлттыҗ республикалыҗ газеті. - № 70 (29051),
12 сҽуір, сҽрсенбі, 2017 жыл.
2.«Җазаҗстан». Ҧлттыҗ энциклопедия.-Алматы,2002.-720 бет.

198

3.Негізгі білім беру деңгейінің 5 - 9 - сыныптарына арналған «Җазаҗ ҽдебиеті» пҽнінен
жаңартылған мазмҧндағы ҥлгілік оҗу бағдарламасы (оҗыту җазаҗ тілінде).
4.«ҖАЗАҖ ҼДЕБИЕТІ» пҽнінің жаңартылған бағдарламасы// «Җазаҗ ҽдебиеті» Җазаҗстан
Республикасы ҽдебиет, мҽдениет жҽне ҿнер апталығы. 09.03.2018.
5. «Жаңартылған оҗу бағдарламасы «Җазаҗ ҽдебиетін» оҗытуға сай емес» // «Егемен
Җазаҗстан» Жалпыҧлттыҗ республикалыҗ газет. 22 җазан, 2019 жыл.

Аbstract

This article widely covers issues of spiritual modernization: the transfer of works of poets

"ZAR ZAMAN" in a comprehensive school in the context of an updated program. Well-known

representatives of the group of poets "ZAR ZAMAN": Dulat Babatayevich, Shortanbay Kanaevich,

Murat Monkeevich, Abubakir Kerdeli, Alban Asan, etc. The purpose of the program of the Kazakh

literature is defined.

Keyword: Updated content of education,The program of Kazakh literature, creative thinking,

national culture.

ИСПОЛЬЗОВАНИЕ СОЦИАЛЬНЫХ СЕТЕЙ В УЧЕБНОМ ПРОЦЕССЕ
Анарбек Сандугаш, студентка 2 курса КазНацЖенПУ
Научный руководитель: к.ф.н. Орынханова Г.А.
Алматы, Казахстан

Поколение семи экранов – телевизор, компьютер, ноутбук, таблет, фаблет, смартфон и
smart-часы – не может и не должно обучаться также, как обучались его родители. Обучая это
поколение, нельзя писать белым мелом на черной доске. Замена черной доски белой и мела
маркером ничего не меняет, т.е. это не является способом мотивировать современных учеников
и студентов к получению знаний и развитию навыков для успешной интеграции на рынке
труда, потому что это поколение привыкло получать мультимедийную информацию с
интернета с помощью вышеперечисленных устройств, большинство из которых интерактивны.
Они ожидают увидеть то же, или даже больше – как в школе, так и в университете. Поэтому
необходимо адаптировать образовательную систему к цифровому поколению с помощью
массового и эффективного использования инновационных образовательных технологий и
дидактических моделей, основанных на ИКТ, т.е. выполнить цифровую трансформацию этой
системы. Также нужно изменить роль учителя и преподавателя. От передатчика готовых
знаний, он должен превратиться в ментора, который направляет обучаемых самим искать
нужную информацию в мировой сети, анализировать ее, переосмыслить и использовать, и даже
синтезировать новые знания.

С другой стороны мы должны подчеркнуть, что информационные и коммуникационные
технологии – это не панацея от всех проблем в системе образования, а инструмент, который
может сделать лекции и практические занятия более информативными для цифрового
поколения. Следует также отметить, что репутация преподавателя и результативность его
деятельности будут все больше зависеть не только от уровня владения содержанием курса и от
его педагогических способностей, а также и от того, в какой степени он применяет
современные информационные и коммуникационные технологии для сбора, обработки и
передачи конкретного учебного материала.

Другими словами, образование в цифровую эпоху должно быть переопределено и
образовательная парадигма должна быть изменена, потому что учащиеся больше не хотят
обучаться традиционным способом, а преподаватели не должны продолжать обучение тем же
образом.

Цифровое, или как его еще называют Z, NET или ALWAYS ON поколение – это
молодые люди, рождѐнные после 1994 года, но в литературе встречаются и другие
утверждения. Например, считается, что NET (сетевое) или ALWAYS ON (всегда на связи)
поколение – это молодые люди, рожденные после 1999 года, то есть во время большого бума

199

интернета. Цифровое поколение известно также как “поколение пети экранов” – экранов
телевизора, стационарного компьютера, ноутбука, планшета и смартфона, потому что молодежь
этого поколения с ранних лет проводят немалую часть своего времени перед одним из этих
экранов.

Цифровое поколение первое в истории, “впитавшее с грудным молоком”
информационные и коммуникационные технологии и оно не может представить свою
повседневность без них. Оно выросло с компьютерной мышкой в руке, и с легкостью усваивает
и использует новые цифровые технологии. Каковы ожидания этого цифрового поколения:

 иметь в любом месте круглосуточную (7/24), надежную, быструю
связь с Интернетом, по возможности, бесплатно или за символическую цену;

 иметь смартфон (планшет, фаблет) с многоядерным процессором, с
как можно большими гигагерцами и гигабайтами, с помощью которых можно было бы
просматривать любые интернет-страницы, скачивать мультимедийную информацию без
ограничений в объеме, “чатиться” с друзьями и знакомыми, создавать и делиться цифровым
содержанием в сети;

 иметь мультимедийные интерактивные учебные пособия и т.д.
Системе высшего образования брошен серьезный вызов – обеспечить адекватное
обучение “цифровым” студентам, способ мышления и стиль учения которых в корне различны
от тех же навыков предыдущего “бумажного” поколения и особенно – от преподавателей,
которых называют BBC (Born Before Computers – люди, рожденные и закончившие свое
формальное обучение перед тем, как компьютеры широко распространились в офисах и домах,
т.е. перед тем, как сбылась дерзкая для того времени мечта Билла Гейтса – “чтобы в каждом
доме на каждом рабочем столе стоял персональный компьютер”).
Другая причина – расхождение ожиданий цифрового поколения и действительности в
наших школах – начальных, средних и высших, в плане используемых в них информационных
и коммуникационных технологий (ИКТ) и дидактических моделей. Цифровое поколение
выросло с этими технологиями и, когда оно попадет в среду, где степень их использования не
отвечает его ожиданиям, это его демотивирует и оно перенаправляет свое внимание и энергию
к другим объектам и целям.
Эти ожидания, как отмечалось ранее, наиболее связаны с активным и эффективным
использованием информационных и коммуникационных технологий в образовательном
процессе. Однако здесь следует отметить, что эти технологии, хоть и являются фактором
перемен во всех сферах человеческой деятельности, не панацея для решения всех проблем в
образовательной системе – они лишь одна из основных предпосылок к нахождению
рационального решения.
В то же время следует подчеркнуть, что авторитет преподавателя зависит не только от
того, насколько он хорошо владеет предметом своей дисциплины, и не только от его
педагогических способностей и харизматичности, но и от того, в какой степени он использует
современные информационные и коммуникационные технологии для сбора, обработки и
преподавания соответствующего учебного материала.
И одним из таких инструментов являются социальные сети. Социальных сетей
становится все больше, а их популярность непрерывно растет. К настоящему моменту число
подписчиков определенно составляет уже несколько миллиардов, но позиции в рейтинге едва
ли сильно изменились. Facebook – бесспорный лидер в этом рейтинге – количество людей,
имеющие профиль в этой соцсети – свыше 2 миллиарда. Ежедневный прирост составляет около
700 000, обновляются около 45 миллионов статусов и т.д. Интерфейс Facebook‟а переведен на
более чем 70 языков, и это еще один фактор, способствующий непрерывному росту его
популярности. Почти у каждого студента есть профиль в Facebook, как и в других соцсетях, где
они проводят немалую часть своего времени. Из этого можно сделать совсем логический вывод
– социальные сети и, в частности, Facebook можно и следовало бы использовать
преподавателями для оперативной связи со студентами.

200