Жинақ

По адресу http://www.teachthought.com/uncategorized/100-ways-to-usefacebook-in-
education-by-category можно найти 100 способов использования Facebook в учебном процессе.
Вот только несколько из них:

 Создание Facebook группы, в которую включены все студенты,
изучающие конкретную дисциплину. Группа может быть закрытой, т.е. вход в нее происходит
только после одобрения кандидата преподавателем.

 Передача заданий и проведение индивидуальных консультаций по
курсовым заданиям, работам, проектам;

 Передача сообщений о групповых консультациях, контрольных
работах, коллоквиумах и экзаменах;

 Передача файла с оценками;
 Публикация сообщений о предстоящих событиях – вечер
специальности, научные семинары, конференции и др.
Таким образом, бытует мнение, что образовательная система представляет собой
консервативную социальную структуру, которая трудно меняется и всячески стремится
сохранить свой статус-кво. Но так ли это в действительности или это один из мифов,
поддерживаемых, чтобы помешать попыткам усовершенствования и модернизации системы в
плане ее соответствия ожиданиям цифрового поколения? Не стоит забывать о том, что колесо
успеха вертится благодаря колесам креативности и инноваций. Это в полной степени касается и
образовательной системы.

Annotation. This article examines the issues of adapting the education system to the digital
generation by developing and effectively using innovative educational technologies and social
networks in teaching, thereby enabling everyone to learn at any time and in any place with the help of
any teacher, using any endpoint devices – computer, laptop, tablet, phablet, smartphone, etc.

Keywords: innovative digital technologies, digital generation, motivation, social networks.

ИНТЕРБЕЛСЕНДІ ӘДІСТЕР ЖӘНЕ АБАЙ ШЫҒАРМАШЫЛЫҒЫН ОҚЫТУ

Ҽбдірасілова Айдана, филология факультетінің 2-курс магистранты
Ғылыми жетекшісі: Рҥстемова Ж.А.,ф.ғ.к., доцент.
Е.А.Бӛкетов атындағы ҖарМУ
Җарағанды, Җазаҗстан

Кез келген пҽн сабаҗтарындағы оҗу маҗсаттарының орындалуы ҥшін белгілі бір ҽдістер
җолданылады. «Ҽдіс» терминіне җатысты ҽр мҧғалім ҽртҥрлі аныҗтама ҧсынуы мҥмкін. Ҽдіс –
мҧғалім мен оҗушының сабаҗ процесіндегі белгілі бір маҗсат-міндеттерді орындауға
бағытталған җызметі. Ҽдістің белсенді жҽне интербелсенді деген атаулары бар. Атаулары
бҿлек ҽдістердің җызметі де бҿлек. Җызметі бҿлек болмаса, «ҽдіс» сҿзіне «интер» сҿзі җосылмас
еді. Ағылшын тілінен енген «интерактив» сҿзіндегі «inter» – «ҿзара», «act» – «ҽрекет жасау»
дегенді білдіреді.

Белсенді деп аталатын ҽдіс те, интербелсенді ҽдіс деп аталатын ҽдіс те оҗушыны сабаҗ
барысында белсенді ҽрекет етуге жҧмылдырады. Олардың арасындағы айырмашылыҗ неде?
Бірінші айырмашылыҗ – ҽдіс атауарының кезеңдік җолданысында. Дҽстҥрлі білім жҥйесінде
оҗушының сабаҗтағы белсенділігін арттыратын ҽдіс белсенді ҽдіс деп, жаңартылған білім
жҥйесінде җолданылатын ҽдіс интербелсенді деп аталды. Екінші айырмашылыҗ, интербелсенді
ҽдіс сынып оҗушыларының тиімді җарым-җатынасына негізделеді. Сонымен җатар
«интербелсенді ҽдіс» терминінің җолданылуын интербелсенді оҗыту технологиясымен де
тҥсіндіруге болады. Бҧған интербелсенді ҽдістердің жалпы білім беретін орта мектептердің

201

бастауыш сыныптарынан бастап[1] жоғары оҗу орындарында җолданылуына арналған[2] оҗу

җҧралдарының жарыҗ кҿруі дҽлел.

Егер дҽстҥрлі оҗуда негізгі кҥш оҗушының не оҗу жҽне не білу керектігін кҿрсететін

бағдарламалар мен оҗу жоспарларын җҧрастыруға жҧмсалған болса, җазір басты назар ҧстаз

ҽдістемесіне, оҗушылардың ҿздігімен ҥйренуіне жҽне олардың оҗу нҽтижелерін аныҗтауға

бағытталған. «Бҧрынғы тар мағынадағы «біліктілік» термині енді «җҧзырлылыҗ» ҧғымымен

алмастырылған. Ал бҧл дегеніңіз шҽкірттің кең ауҗымды контекст аумағында(рухани-

моральдік, философиялыҗ, ҽлеуметтік, экономикалыҗ, саяси, т.б.) оҗып-ҥйреніп, ҿмірдің

кҿлденең тартҗан җандай да болмасын проблемаларын шешуге җҧзырлы болуы керек дегенді

білдіреді. Мҽселе «ӛмір бойы азыҗ боларлыҗтай білім беру» идеясының енді «ҿмір бойы

ҿздігімен ҥйрену» ҧстанымына ҿзгеруінде болып отыр»[1,3].

Дҽстҥрлі оҗыту жҥйесінде сабаҗ ҥш кезеңнен тҧрды. Жаңартылған оҗыту жҥйесінде де

бҧл җҧрылым саҗталып отыр. Орта мектептегі дҽстҥрлі оҗыту жҥйесі «Ҿткенді җайталау-жаңа

білімді тҥсіндіру-бекіту» деп аталатын ҥш кезеңдік җҧрылым ҧстанды. Жаңартылған оҗыту

жҥйесіндегі сабаҗтың бірінші кезеңінде оҗушылар ҿздерінің бҧрынғы білімін еске тҥсіру

нҽтижесінде белсенді ҽрекет етеді. Екінші кезеңде оҗушылар дербес тҧрғыдан танымдыҗ

ҽрекеттер атҗарады. Ҥшінші кезеңде оҗушылар алған білімі жайында ой бҿліседі, пікірлеседі,

жаңа білімді талҗылайды, ол туралы жаңа җорытындылар жасайды. Сабаҗта алған білімі

жҿнінде оҗушылар алғашҗы ойларына ҿзгертулер енгізеді. Ҽртҥрлі оҗыту жҥйелеріндегі сабаҗ

кезеңдері тҿмендегі кестеде[2] ҧсынылады.

1-кесте

Ҽртҥрлі оҗыту жҥйелерінде җолданылатын сабаҗ кезеңдері

Дҽстҥрлі оҗыту жҥйесі Модульдік оҗыту Сын тҧрғысынан ойлау жҥйесі

жҥйесі

(М.М.Жанпейісова)

Ҿткен материалды җайталау Кіріспе бҿлім Җызығушылыҗты ояту

(модульге таҗырып енгізу)

Жаңа білімді тҥсіндіру Сҿйлесу бҿлімі Мағынаны ажырату

(оҗушылардың танымдыҗ

җызметін ҿзара

сҿйлесу негізінде ҧйымдастыру)

Жаңа білімді бекіту Җорытынды бҿлім Ойтолғаныс

(баҗылау)

Сабаҗтың «Җызығушылыҗты ояту» кезеңінде, яғни сабаҗтың басында, «Мғынаны тану»

кезеңінде, яғни сабаҗтың ортасында, «Ойтолғаныс» кезеңінде, яғни сабаҗтың соңында

җолданылатын ыҗтимал интербелсенді ҽдістерді кесте тҥрінде кҿрсетеміз.

2-кесте

Сабаҗ кезеңдерінде җолданылатын интербелсенді ҽдістер

Сын тҧрғысынан ойлау интербелсенді әдістер

жҥйесі

Җызығушылыҗты ояту «Дайындал» ойсергегі, «Ҿзіңе тілегенді - басҗаларға тіле!»

ойсергегі, «Мендік пікір» стратегиясы, «Оҗушы ҥні» ҽдісі т.б.

Мағынаны ажырату Ыстыҗ орындыҗ» ҽдісі, «Алдын-ала берілген атаулар» ҽдісі, «Ара

ҧясы» техникасы

Ойтолғаныс Рефлексия тҥрлері. «Бҿлмедегі заттар» ҽдісі,

«Рефлексия пирамидасы» ҽдісі т.б.

Интербелсенді ҽдістердің тҥрлері кҿп. Біз ҿз сабаҗтарымызда җолданып жҥрген ҽдістердің
біразын ғана мысалға келтірдік. Ҽр ҽдістің ҿз маҗсаты мен җызметі бар. Абай
шығармашылығына арналған сабаҗтың басында җолданылатын «Дайындал» ойсергегі бойынша
оҗушылар мҧғалімнің белгі беруіне җарай «бір» дегенде оң җолын, «екі» дегенде сол җолын

202

жоғары кҿтереді, «ҥш» дегенде екі җолын бір-біріне соғады. Бҧл жаттығу ҥш рет җайталанады.
Кҿп уаҗытты талап етпейтін шағын жаттығу топта жағымды психологиялыҗ ахуал
җалыптастыру жҽне білім алушының зейінін сабаҗҗа аудару маҗсатында җолданылады.
Жағымды психологиялыҗ ахуал мен жағымды сезім җалыптастыратын жҽне кҿңіл кҿтеру
маҗсатында сабаҗта «Ҿзіңе тілегенді - басҗаларға тіле!» ойсергегін ҿткізуге болады. Ҽр
оҗушыға 10-15 секунд уаҗыт аралығында ішінен ҿзіне бір немесе бірнеше ізгі тілек тілеу
тапсырылады. Содан кейін җатысушылар жҧпҗа бҿлініп, бір-бірінің җолынан алып, жаңағы
ҿзіне тілегенді жҧптасына жағымды сҿз җолдану арҗылы айту керек. Аталған ойсергектерді
оҗушыларды сергіту ҥшін сабаҗтың ортасында да жҥргізуге болады.

Сабаҗтың «Җызығушылыҗты ояту» кезеңінде җолданылатын «Мендік пікір» стратегиясы
бойынша оҗушы бҧрынғы білімді еске тҥсірсе, «Оҗушы ҥні» ҽдісі җолданылған кезде «Бҥгінгі
сабаҗтан не кҥтемін?» деген сҧраҗҗа бірнеше оҗушы ҿз ойын «Бір сҿйлем» ҽдісімен җысҗаша
жеткізеді. Сабаҗ басында, сондай-аҗ, «Ойтҥрткі» сҧраҗтары да җойылады:

1. Абай ҿмірбаяны жҿнінде не білесіңдер?
2. Абайдың җандай ҿлеңдерін білесіңдер?
3. Абайдың җандай таҗырыптағы ҿлеңдері ҧнайды?
4. Абайдың җандай ҿлеңдерін жатҗа білесіңдер?
5. Абайдың җандай җара сҿздерін білесіңдер?

Сабаҗ ортасында пайдаланылатын «Бес сҧраҗ», «Ыстыҗ орындыҗ», «Алдын-ала берілген
атаулар», «Ара ҧясы техникасы» ҽдістерінің маҗсаты – мҽселені шешу жолдарын җарастыру.
Оҗушылар жекелей, жҧппен, топпен жаңа аҗпаратпен танысады. Мҽлімет бойынша пікір
алмасады, ой жарыстырады, оны талҗылайды.

«Бес сҧраҗ» ҽдісі бойынша интерактивті таҗта арҗылы «Кім? Җайда? Җашан? Җандай?
Неліктен?» сҧраҗтары жазылған слайд кҿрсетіледі. Оҗушылар осы сҧраҗтарға Абай
шығармашылығымен байланыстырып жауап береді. Жауап оҗушылардың ҿздері білетін
мҽліметтері негізінде жҽне сабаҗта талданған мҽтін негізінде беріледі.

«Алдын-ала берілген атаулар» ҽдісінің шарты: Мҧғалім сабаҗ басында жаңа таҗырып
бойынша таҗтаға бірнеше атау (терминдер) жазып җойып (3-4 атау), оҗушыларға олардың
мағынасы, мазмҧны жҽне ҿзара җатынасы мен байланысы туралы ойлануын сҧрайды. Мысалы
«Абай Җҧнанбайҧлы», «ҽл-Фараби», «Гете», «Ҽлихан Бҿкейхан», «ХХІ ғасырдағы Җазаҗстан»
сҿздері мен сҿз тіркестерінің арасындағы байланысты оҗушылар тҥсіндіреді. Бҧл жҧмысты
оҗушылардың жеке, жҧппен немесе шағын топ ішінде ауызша яки жазбаша (соңғысы тиімдірек)
орындауы ыҗтимал. Содан кейін мҧғалім бірнеше оҗушының ойы мен пікірін тыңдайды.

«Ыстыҗ орындыҗ» ҽдісінің шарты: Бір оҗушының айналасына җоршай орындыҗтар
орналастырылады. Жаттығудың сипаттамасы: Бір оҗушы таҗырып бойынша сҧраҗтарға жылдам
жауап беруі тиіс. Себебі орындыҗ ыстыҗ.

Абай шығармашылығына җатысты тҿмендегідей сҧраҗтарды «Ыстыҗ орындыҗ» ҽдісін
пайдалана отырып җоюға болады:

1. Жаңғыру дегеніміз не?
2. Абай җандай идеяны дҽріптеген?
3. Абай тіл ҥйрену жҿнінде не деді?
4. Интеллектуалды ҧлт дегеніміз җандай ҧлт?
5. Толыҗ адам дегеніміз җандай адам?
6. Масылдыҗ дегеніміз не? Масылдыҗпен кҥресудің жолдары җандай?
7. Табыс табу ҥшін не істеу керек?
8. Абайдың діни талғам-танымы, діни кҿзҗарасы җандай болған?
9. Абай мерейтойын атап ҿтуде җандай маҗсат кҿзделуі керек деп ойлайсың?
10. Абай мерейтойы алдында ҽр азамат не жайында ойлануы керек?

Бҧл сҧрақтарға Қазақстан Республикасының Президенті Қасым-Жомарт Тоқаевтың
«Абай жҽне ХХІ ғасырдағы Җазаҗстан» атты маҗаласын негізге ала отырып жауап беруге
болады [3]. Студенттер белгілі бір пікір бойынша бірлесіп алға шығып сҿйлей алады.

203

«Ара ҧясы техникасы» ҽдісінің шарты: мҧғалім жҧптағы оҗушыларға Абай
шығармашылығы туралы пікір алмасуды жҽне екі сҧраҗтан дайындауын тапсырады. Содан
кейін ҽрбір жҧп кезектесіп сҧраҗ җояды, ол сҧраҗҗа жауапты мҧғалім немесе басҗа оҗушылар
береді. Осы техника негізінде мҧғалімнің берген мҽліметтері җорытындыланылады, ҿңделеді.
«Бес сҧраҗ», «Ыстыҗ орындыҗ», «Алдын-ала берілген атаулар», «Ара ҧясы техникасы»
ҽдістерін сабаҗ басында да җолдануға болады. Бҧл ретте олар ҿткен білімді еске тҥсіру
маҗсатында пайдаланылады.

Сабаҗтың кез-келген кезеңінде «ПОПС формуласы» ҽдісін җолдануға болады. Мҽселен,
«Абай мен Шҽкҽрім арасындағы җарым-җатынас җандай болды? Аға мен іні арасындағы җарым-
җатынас па? Ҧстаз бен шҽкірт арасындағы җарым-җатынас па? Екеуі де болса, җайсысы басым?»
деген сҧраҗтарға оҗушылар тҿмендегі формуланы негіз ете отырып жауап береді:

1.Менің ойымша...
2.Себебі мен оны былай тҥсіндіремін...
3. Оны мен былай дҽлелдей аламын...
4.Осыған байланысты мен мынадай җорытынды шешімге келдім.
Сабаҗтың соңында рефлексия жҥргізіледі. Оҗушылар сабаҗта білгендері мен
ҥйренгендерін тҧжырымдайды. Білімнің җолданысы туралы ойланады. Сабаҗта алған біліміне
баға береді. Рефлекцияның бір тҥрі «Бҿлмедегі заттар» деп аталады. Сабаҗҗа рефлексия жасау
ҥшін ҽр оҗушы бҿлмедегі бір жансыз заттың атын жазады. Җағаздар жиналып, ҽр оҗушы бір
җағаздан суырып алады да, сол заттың атынан бҥгінгі сабаҗ, ҿзінің оған җатысы туралы
сҿйлейді. Мысалы: «Мен ҥстелмін. Бҥгін маған тыныштыҗ болмады. Алдымен, топҗа бҿліну
ҥшін җҧлағымнан ҧстап алып жан-жаҗҗа сҥйреледі. Содан соң ҥстіме җағаздар жайып тастап,
постер сызды. Дегенмен мен Абай шығармашылығына җатысты мынандай җорытындыға
келдім» с.с. жалғасып кете береді.
«Рефлексия пирамидасы» ҽдісі бойынша оҗушылар «Абай шығармашылығы бойынша
есімізге саҗтау керек маңызды нҽрсе?», «Абай шығармашылығы бойынша менің кҿбірек білгім
келетін екі нҽрсе?», «Абай шығармашылығы бойынша мен білген ҥш нҽрсе?», «Абай
шығармашылығы бойынша мен бҧрыннан білетін тҿрт нҽрсе?» сҧраҗтарына жауап береді.
Җорытынды ретінде айтарымыз, оҗу бағдарламасында Абайдың шығармалары ҽр сынып
бойынша беріледі. Абайдың шығармашылығына җатысты таҗырыптарды оҗып болған соң жҽне
мектептегі «Абайтану» пҽні оҗытылып біткеннен кейін оҗушылар «Абай шығармашылығы
бойынша не білдім?», «Абай шығармашылығы бойынша не ҥйрендім?», «Абай
шығармашылығы бойынша алған білім маған не ҥшін керек?», «Абай шығармашылығы
бойынша алған білімнің җолданысы җандай?», «Абай шығармашылығы бойынша алған білімді
ары җарай җалай дамытамын?», «Абай шығармашылығы бойынша алған білімді ары җарай җалай
жалғастырамын?», «Абай шығармашылығы бойынша тағы не білгім келеді?» деген сҧраҗтарға
жауап беруі тиіс. Ал интербелсенді ҽдістер Абай шығармашылығына арналған сабаҗтардың
оҗушыларды жаңа білімге җабылдауға дайындау, жаңа білімді зерттеу жҽне алған білімді
бағалау маҗсаттарына сҽйкес тҥрлендіріліп җолданылады. Бҧл ҽдістерді сабаҗ кезеңінің
маҗсатына сҽйкес орындарын ауыстырып җолдана да беруге болады жҽне оҗу материалының
ерекшелігіне җарай оларды ҿзгертіп, соған орай атауын да ауыстырып пайдалануға болады.
Әдебиеттер тізімі:
1. Ҽлімов А.Җ., Җосанов Б.М., БазарбековаР.Ж. Бастауыш сынып мҧғалімдеріне интербелсенді
ҽдістеме. –Алматы, 2010. -155 бет.
2. Ҽлімов А.Җ. Интербелсенді ҽдістерді жоғары оҗу орындарында җолдану. Оҗу җҧралы. –
Алматы, 2009. - 263 бет.
3. Тоҗаев Җ. Абай жҽне ХХІ ғасырдағы Җазаҗстан//Орталыҗ Җазаҗстан. 11 җаңтар, 2020. №3(22
744),1-2-бет.
Аbstract

The article discusses the features of using interactive methods in lessons and in teaching Abay's

creativity. The author uses concrete examples to prove the effectiveness of interactive methods and the

204

effectiveness of their application in teaching Abay's creativity. The article also analyzes the differences

between the stages of the lesson in the traditional learning system and the updated learning system.

Keywords: interactive method, cognitive, creative, poetic, lesson period, effective

РУНИКАЛЫҚ ЖАЗБАЛАРДАҒЫ КӚРКЕМ БЕЙНЕЛЕР СИПАТЫНЫҢ ҚҦРЫЛЫМЫ
МЕН ЖАНРЛЫҚ ЕРЕКШЕЛІГІН МЕКТЕПТЕ ОҚЫТУ ТӘСІЛІ

Есенбаева Азпазия, Ілияс Жансүгіров атындағы Жетісу
мемлекеттік университетінің 2- курс магистранты;
Ғылыми жетекшісі: ф.ғ.к., җауымдастырылған
профессор С.Җ.Җожағұлов

Қазақстан Республикасының тҧңғыш Президенті, Елбасы Н.Ә.Назарбаевтың 2014
жылдың 18 қаңтарындағы “Қазақстан жолы – 2050: Бір мақсат, бір мҥдде, бір болашақ“
атты Қазақстан халқына Жолдауында жоғары оқу орындарында білім беруде озық
технологияларды пайдалануды қарқынды жҥзеге асыру маңызды мәселе екеніне
тоқталып ӛтті. “...Озыҗ жҽне бҽсекеге җабілетті ҧлттыҗ білім беру жҥйесін җҧру аяҗталады.
Біздің болашаҗҗа барар жолымыз җазаҗстандыҗтардың ҽлеуетін ашатын жаңа мҥмкіндіктер
жасауға байланысты. ХХІ ғасырдағы дамыған ел дегеніміз – белсенді, білімді жҽне денсаулығы
мыҗты, салауатты азаматтар. Барлыҗ дамыған елдердің сапалы бірегей білім беру жҥйесі бар.
Ҧлттыҗ білім берудің барлыҗ буынының сапасын жаҗсартуда бізді ауҗымды жҧмыс кҥтіп
тҧрғаны аныҗ“ [2].

Руникалыҗ жазбалардағы кҿркем бейнелердің сипаты җандай җҧрылымда жҽне җандай
жанрда жазылған? Бҧл ескерткіштер тҥркі халыҗтарының сол кездегі ауызша ҽдебиетінің
жалпы сипаты туралы җандай мҽлімет бере алады? Міне, бҧл мҽселе ертедегі руникалыҗ тҥркі
ҽдеби ескерткіштерінің негізгі мҽселесі болып табылады.

Руникалыҗ жазбалардың жанры жағынан ҽлі тиянаҗты аныҗталған жоҗ. Бҧл маңызды
мҽселені шешу – тюркологияның җазіргі таңдағы маңызды бір міндеті. Сҿйткенімен, кҿркем
шығарма ретінде арнайы зерттелмегенмен, Орхон жазуларындағы ҽдебиеттің белгісін танып,
оның ҿлеңдік җасиетіне мҽн берген ғалымдардың бағалы сҿзін аттап ҿту ҽсте жҿн болмас еді.
Ҿйткені, ҽр жерде, сҿз арасында айтылған бірді-екілі мҧндай җҧнды пікірлердің беріректе
җомаҗты зерттеулерге сҥрлеу салғаны даусыз.

Ел ертеңі – жас ҧрпаҗтың җолында. Ендеше, бҥгінгі орта буынға білім беріп жҥрген
ҧстаздар җауымына җойылатын талап та жоғары болмаҗ. Олар жан-жаҗты, ҽлемдегі
жаңалыҗтардан мағлҧматы бар, ҥнемі шығармашылыҗ ізденістегі, кҽсіби біліктілігін
шыңдайтын жеке кҿзҗарасы бар, соны җорғай білетін жігерлі тҧлға, зерттеушілік җабілеті бар,
білімді де білікті, кҿп оҗитын, кҿп тоҗитын, білімін ҿз тҽжірибесінде шебер җолдана білетін,
ҿзінің оҗушысын ҿз бетінше білім алуға баулитын кҽсіби маман иесі болуы керек. Бҧл ҿмір
талабы. Онсыз алға жылжып, нҽтиже кҿруіміз екі талай. Жаңартылған білім берудің
маңыздылығы – оҗушы тҧлғасына ҥйлесімді, җолайлы білім беру ортасын җҧра отырып, оны
сын тҧрғысынан ойлап, зерттеу жҧмыстарын жҥргізіп, тҽжірибе жасап, АКТ-ны җолданып,
жеке, жҧппен, топта жҧмыс жасай білетіндей, функционалды сауатты, шығармашылыҗпен
жҧмыс жасай алатындай дҽрежеге жеткізу.Ол ҽрине руникалыҗ жазбаларға, оны оҗытуға,
ҽдістемесіне тікелей җатысы бар.

Мҽселен руникалыҗ жазбаларға, оны оҗытуға, ҽдістемесіне җатысты жаңартылған білім
беру бағдарламасының ерекшелігі - спиральді оҗыту җағидатына байланысты тоҗталсаҗ.
Спиральділік җағидаты бойынша җҧрылған оҗу бағдарламасы Джером Брунердің “Білім беру
ҥдерісі“ (2016) атты еңбегінде җарастырылған танымдыҗ теорияға негізделеді. Критериалды
бағалау кезінде оҗушылардың ҥлгерімі алдын ала белгіленген критерийлердің наҗты
жиынтығымен ҿлшеніп, бағаланады. Оҗушылардың пҽн бойынша ҥлгерімі екі тҽсілмен
бағаланады: җалыптастырушы бағалау жҽне жиынтыҗ бағалау. Бҧл бағалау жҥйесінің

205

артыҗшылығы, баланың кҿне дҽуірдегі руникалыҗ жазбалар жҽне оның ҽдебиеттегі орны
туралы ойлау җабілетін дамытып, ғылыммен айналасуға ынтасын оятады. Җалыптастырушы
бағалау кҥнделікті оҗыту мен оҗу ҥрдісінің ажырамас бҿлігі болып табылады жҽне тоҗсан бойы
жҥйелі тҥрде ҿткізіледі. Җалыптастырушы бағалау ҥздіксіз жҥргізіле отырып, оҗушылар мен
мҧғалім арасындағы кері байланысты җамтамасыз етеді жҽне балл немесе баға җоймастан оҗу
ҥрдісін тҥзетіп отыруға мҥмкіндік береді.

Руна жазуларының жанрлыҗ табиғаты туралы тюркологияда җазір җарама-җайшы екі
тҥрлі кҿзҗарас җалыптасып келгенін айта кеткен жҿн. Оның бірі А.Шербактың, екіншісі И.
Стеблеваның есімімен байланысты. А.Шербак былай деп жазады: «Ҿзінің сипаты жағынан бҧл
жазуларды аҗындыҗ шығармаға жатҗызуға болмайды (А.Шербак. Соотношения аллитерации и
рифма в тюркском стихосложении. «Народы Азии и Африки», №2, 1961). Басҗаша айтҗанда,
Шербак Орхон ескерткіштерін ҽдебиет ҥлгісіне ҥш җайнаса сорпасы җосылмайтын, Тҥрік
җағанатының җысҗаша, дҽл тарихи деректері деп җарайды. Осы айтылған пікірді тарихшы
Л.Гумилев җуаттап жҥр: «И.В.Стеблеваның монографиясы Кҥлтегін мен Тоныкҿктің җҧрметіне
арналған жазуларды ҿлеңге жатҗызып жҽне оны тарихи поэма ретінде дҽлелдеуге ҽрекеттенген.
Автордың сонысына җарамастан, біз одан ҿлеңге ең җажетті нҽрсе – ырғаҗты, ҿлеңге лайыҗ
жолдарды таба алмадыҗ. Сол себептен де: Сипаты жағынан бҧл жазуларды аҗындыҗ шығармаға
жатҗызуға болмайды деген А.Шербактың тҧжырымына җосыламыз» дейді ол (Л.Гумилев.
Древние тюрки, Москва, 1967.). Демек, Л.Гумилевте кҿне руналарды жыр емес, тҥркі халҗы
тарихының тек җысҗаша шежіресі ғана есебінде танып отыр. Бҧл пікірді біз тҥгелдей җостай
алмаймыз. Ҿйткені, кҿне тҥркі руналарын ҿлең жолына тҥсіріп, аҗындыҗ ҿнердің ҥлгісі деп
танып, алғаш рет композициялыҗ, жанрлыҗ, стильдік тҧрғыдан тексерген И.Стеблеваның
монографиясындағы батыл да бағалы тҧжырымдарды ескермеу тіпті мҥмкін емес. Оны
оҗушылардың ой логикасына енгізудің еш артыҗтығы жоҗ. Җҧлмат Ҿміралиев: «Сҿз жоҗ,
Орхон – Енисей жазбалары бҧл кҥнде тарихы белгілі ең кҿне сҿз ҥлгілері. Біраҗ бҧл
ескерткіштер 4-5 ғасырлардағы тҥркі халҗының фольклорлыҗ ҽдебиетінің, наҗтыраҗ айтҗанда,
ауызша поэзияның сипаты җандай болады деген сҧраҗҗа бірден жауап бере алмайды. Ҿйткені,
бҧл жазулар - ҿлең ҿлшемінде туған поэзиялыҗ туындылар емес. Тҥркі халыҗтары ҿлеңіндегі
cиллаботоника теорияcын негіздеген Ф.Корш («Древнейший народный cтих турецких племен»
CПб. 1909) Орхон жазулары мен тҥркі халыҗтары ҿлеңінің араcындағы ырғаҗ cҽйкеcтігіне назар
аударған еді. Жаңартылған бағдарлама бойынша ҽлемдік білім беру жҥйеcі бҽcекеге
җабілеттілікке җарай білім алушыны баулу, җоғамнан ҿз орнын таба білетіндей cапалы маман
болуына бағытталынған.
Критериалды бағалау технологияcын енгізудің мақcаты:
кҿне жазбалар, оның ішінде руникалыҗ жазбаларды білу ҥшін мектепте ҽдебиетті оҗыту
cапаcын жоғарылату;
кҿне жазбалар, оның ішінде руникалыҗ жазбаларды мектеп бітірушілердің бағдарламаcын
халыҗаралыҗ cтандартҗа cҽйкеcтендіру.

Критериалды бағалаудың баcты артықшылығы:
алдын-ала ҧcынылған бағалау шкалаcы;
аныҗ, айҗындылығы;
бағаның ҽділдігі;
ҿзін бағалауға мҥмкіндіктің берілуі
Критериалды бағалау технологияcы арқылы бағаның қойылуы:
Критерий бойынша оҗушының оҗу жетіcтіктерінің кҿне дҽуірдің негізгі белгілері руна
жазбаларын тану деңгейі белгіленеді
Оcы арҗылы наҗты балдар немеcе бағалар җойылады
Анықтамаcы :Критериалды бағалау технологияcы - бҧл білім берудің маҗcаты мен мазмҧнына
негізделген оҗушының оҗу - танымдыҗ җҧзырлығын җалыптаcтыруда алдын-ала белгіленген
кҿне дҽуір ҽдебиетін білу жетіcтіктермен cалыcтыру ҥрдіcі .

Бағалауды қолданудың екі тәcілі:

206

Җалыптаcтырушы бағалау - ( formative) баға жаҗcарту маҗcатында жаcалатын җадамдарды
аныҗтау үшін кӛне дәуір әдебиеті мен ағымдағы жағдай туралы мәліметтер алуға
җолданылады.
Жиынтыҗ бағалау - (summative) ӛтілген кезең бойынша зерделенген руникалыҗ жазбалар жай
еcкеріліп, материал мӛлшерін аныҗтауға, кӛруге җолданылады.

Қалыптаcтырушы бағалау
Җалыптаcтырушы бағалау – cабаҗта ҽдебиет cабағында кҥнделікті жҥзеге аcатын, білім
мен дағдыны меңгеру деңгейін аныҗтайтын бағалау. Җалыптаcтырушы бағалау білім беру
процеcінде оҗушы мен мҧғалімнің араcындағы ҽдебиет пҽні бойынша ҿзара тығыз байланыcты
жҥзеге аcырады. Cонымен җатар, оҗушыларға жаңа материалды меңгеруде тапcырмаларды
җаншалыҗты дҧрыc орындағандығын білуге жҽне оҗытудағы маҗcаттар мен міндеттерді
орындауға мҥмкіндік туғызады (ауызша cҧраҗ, жазба, практикалыҗ жҧмыcтар т.б.)

Қолданылуы:
Ҽдебиет пҽні бойынша негізгі бағалауда барлыҗ критерийлер барынша җолданылуы керек.
Критерий оҗушының жаc ерекшелігіне, бағдарламаға cай алынады.
Ҽрбір жетіcтік балмен жҽне деcкриптор арҗылы белгіленеді.
Тоҗcан cоңында ҽр критерий бойынша негізгі баҗылаудан алынған орташа балл җойылғанда
руналыҗ жазбалар жҿніндегі тҥcінігі де еcептелінуі шарт.

Негізгі ҧcтанымдар
Бағамен оҗушының жҧмыcы бағаланады.
Деcкрипторлар оҗушыға алдын-ала белгілі болуы шарт.
Оҗушы ҿз білім деңгейін аныҗтай алуы җажет.
Наҗты білімділік маҗcатты бағалауы җажет.

Жиынтық бағалау (cуммативное оценивание):
Жиынтыҗ бағалау белгілі бір таҗырыпты җорытындылау маҗcатында орындалады.
Мазмҧны оҗылған ҽдебиеттегі руникалыҗ жазбалар туралы материалды җамтуы керек.
Жиынтыҗ бағалаудағы оҗушының алған бағаcы тоҗcандыҗ баға болып табылады.

Критериалды оқытудың маңыздылығы:
Әдебиеттен cабақ беретін мҧғалім ҥшін:
Ҽрбір оҗушының ҿзгешелігін еcкере отыра, кҿне дҽуір жҿніндегі жеке білім алу траекторияcын
җҧру.
Әдебиеттен білім алатын оқушы ҥшін:
Берілген бағалау критерийлерін тҥcіну, җолдану, жҧмыcын бағалай білуі.
Ата-ана ҥшін:
Баланың білім алуындағы ҿcу деңгейін җадағалауы.

Критериалды бағалау технологияcының артықшылығы:
Наҗтылыҗ
Ҽділдік
Ынталандыру
Белcенділік
Жеке тҧлға

Критериалды бағалау технологияcының оқытуды жақcартудағы 5 қағидаcы
Оҗушылармен кері байланыcты тиімді җамтамаcыз ету.
Оҗушылардың ҿзіндік оҗуға белcенді җатыcуы.
Бағалау нҽтижелерін еcкере отырып, оҗытуды ҿзгерту.
Оҗушылардың ҿзін-ҿзі бағалауы.
Ҿздерінің оҗуын җалай жаҗcартуға болатындығын тҥcіну җажеттігі.

Бағалаудың мақcаты
Оҗытудың җиындыҗтарын аныҗтау;
Жетіcтіктер туралы кері байланыc (оҗушылар, мҧғалімдер жҽне ата-аналар ҥшін);
Болжау жҽне cҧрыптау;

207

Cтандарттарды баҗылау жҽне орындау;
Оҗыту бағдарламаcының мазмҧнын жҽне білім беру cтилін баҗылау.

Қалыптаcтырушы бағалау
Әдебиеттен cабақ беретін мҧғалім ҥшін-
оҗытудың келеcі деңгейін жоcпарлау ҥшін текcеру жҧмыcтарының нҽтижеcін җолданады;
оҗушыға білімін арттыру ҥшін пайдалы кеңеcтер береді;
жҧмыc нҽтижеcі бойынша ҽр оҗушыға жеке-жеке маҗcаттар җояды.
Әдебиеттен cабақ алатын оқушы ҥшін-
ҿз җатеcі негізінде ҥйренуге кҿмектеcеді;
маңыздыны тҥcінуге кҿмектеcеді;
җолынан не келетінін тҥcінеді;
білмейтін тҧcтарын аныҗтайды;
нені іcтей алмайтынын наҗты тҥcінеді» [8,146].
Оcы тҧрғыда ҿткізілетін наҗты ҽдебиет бойынша cабаҗтарды енгізу – руникалыҗ
жазбалардың оҗушы ҥшін маңызы жоғары болмаҗ. Ал оcы таҗырыптың ҽрі җарай жалғаcтыру
маҗcатында – руникалыҗ жазбалардың ішінде «Җҧл тегін», «Тонуҗуҗ» туралы жан-жаҗты айту
аcа җажет материал.
«Җҧл тегін», «Тонуҗуҗ» - поэзия да, творчеcтвалыҗ ҿлең-жыр да емеc. Олар, жҧрт айтҗандай,
«поэма» да емеc, тҥркі җағандары мен батырларының ерлік жорыҗтарын баяндайтын кҿркем
тарихи шығарма, баяндау ҥлгіcіндегі тарихи ҽңгіме. Оның cтильдік ерекшелігі, бірінші жаҗтан
баяндалуы («Мен»). «Кҥл тегін» айтып отырып жаздырылған («барҗ ітгҥні, бедіз йаратғыма,
бітіг таш ітгҥчі табғаш җыҗан чыҗаны Чаң cҥңін келті ...»). «Тоңуҗуҗ» та айтып отырғаны «Тҥрк
Білге җаған ініңе бітітдім (жаз-дыр-дым) бен Білге Тоңуҗуҗ». Cондыҗтан да бҧлар ауызекі
cҿйлеу тілінің баяндап айту нормаcына жаҗын»[9, 22-28 б.].
Пайдаланылған әдебиеттер:

1 Җазаҗcтан Реcпубликаcының Білім туралы Заңы.- Аcтана, 2014.-132 б.
2 Қазақcтан Реcпубликаcының Президенті – елбаcы Н.Ә.Назарбаевтың
Қазақcтан жолы – 2050: Бір мақcат, бір мҥдде, бір болашақ атты Қазақcтан
халқына
Жолдауы.-Аcтана. 17 җаңтар 2014 жыл.
3 Шербак А. Cоотношения аллитерации и рифма в тюркcком cтихоcложении.
Народы Азии и Африки, №2, 1961.-C.263
4 Гумилев Л. Древние тюрки, Моcква, 1967. – C.341.

Abstract
The main purpose of the article is to promote our spiritual heritage, heroic deeds and historical
figures of our ancient ancestors, and scientific disclosure of its true nature. In European and Russian
literature, the research of the ancient runic script of the new concept of "educational technologies"
began from an early time.The main purpose of the article is to promote our spiritual heritage, heroic
deeds and historical figures of our ancient ancestors, and to reveal its true nature scientifically. In
European and Russian literature from an early time, the research of the ancient runic script of the new
concept of "educational technologies" began in this regard, the article says that it is important for us to
first meet the people who created literature, to show important facts about their lives.
Key words: Runica ,turkish people, kazakh people, Kul-Tigin, Bilge-Kagan, Bulmyn-Kagan,
Tonykok, Elterys.

208

Ә.ҚОҢЫРAТБAEВ ЖӘНE ӘДEБИEТТI ОҚЫТУ ӘДIСТEМEСI

Әсет М.С., Абай атындағы ҖазҰПУ магистранты
Ғылыми жетекші: Каримова Г.С, Абай атындағы ҖазҰПУ

С. Җирабаев атындағы җазаҗ тілі мен әдебиеті
кафедрасының аға оҗытушысы, PhD
Алматы, Җазаҗстан

Җaзaҗ ҽдeбиeтiн оҗыту ҽдiстeмeсi ғылымынa уaҗыт тaлaбынaн туындaғaн 1962 жылы
жaрыҗ кҿргeн Ҽ. Җоңырaтбaeвтың «Ҽдeбиeттi оҗыту мeтодикaсы» оҗулығы ҥлкeн сeрпiлiс
ҽкeлгeн aлғaшҗы ҽдiстeмeлiк оҗулыҗтaрдың бiрi. Ҽдiскeр-ғaлым Ҽ. Җоңырaтбaeв бҧл eңбeгiндe
ҽдeбиeт пeн оны оҗыту ҽдiстeмeсiнiң сол кeздeрдe ҥш тҥрлi кeзeңi (бaстaуыш оҗу, ҽдeбиeттiк
оҗу жҥйeсi, ҽдeбиeттiң тaрихи курсы) болғaндығын жҽнe бҧл сaлaның eндi ғaнa дaмып кeлe
жaтҗaндығын aйтҗaн [1, 111].

Aтaп aйтҗaндa, ҽдeбиeттi оҗыту ҽдiстeмeсi ҿз aлдынa дeрбeс, пeдaгогикaлыҗ
ғылымдaрдың сaлaсынa жaтaтын ғылыми пҽн рeтiндe җaмтитын объeктiсi, җaрaстырaтын
мҽсeлeлeрi мeктeптe ҽдeбиeттi оҗыту сaбaҗтaры кeзiндe мҧғaлiм мeн оҗушылaрдың ҿзaрa
җaрым-җaтынaсы болып тaбылaды дa, пeдaгогикa ғылымы тeориясының жaлпы җaғидa
eрeжeлeрiнe сҥйeнeдi.

Мeмлeкeт бaсшысы Җaсым-Жомaрт Тоҗaeвтың 2019 жылғы 2 җыркҥйeктeгi Җaзaҗстaн
хaлҗынa Жолдaуындa: «Ғылым сaлaсындaғы aхуaл eрeкшe нaзaр aудaруды тaлaп eтeдi. Бiз
ғылымсыз eлiмiздiң дaмуын җaмтaмaсыз eтe aлмaймыз. Ҥкiмeт aтaлғaн мҽсeлeнi ғылыми
зeрттeулeрдiң дeңгeйiн кҿтeру жҽнe олaрды тҽжiрибeдe җолдaну тҧрғысынaн җaрaстырғaны
жҿн», - дeгeн болaтын [2]. Бҧл ҽдeбиeттaну ғылымынa дa бaйлaнысты. Ҽдeбиeт ҽдiстeмeсi
тaрихындaғы җолдaнылып кeлгeн дҽстҥрлi ҽдiстeрдi сaрaптaп, олaрды бҥгiнгi кҥнгi бiлiм
бeрудe, жaңaшa оҗыту ҽдiстeрiмeн бiргe тиiмдi җолдaнa бiлу aрҗылы бҥгiнгi җоғaмның жaңa
aдaмын җaлыптaстыру ҿзeктi мҽсeлeлeрдiң бiрi болып җaлa бeрeтiнi aныҗ. Aтaлғaн мaңызды
мiндeттeрдi шeшудe Ҽ. Җоңырaтбaeвтың җaзaҗ ҽдeбиeтiн оҗыту сaлaсындaғы iздeнiстeрi мeн
зeрттeулeрi бҥгiнгi тaңдa ҽдeбиeттi оҗытуды ҽдeбиeттaну жeтiстiктeрiнe сҥйeнe жҥргiзугe
жeтeлeйдi.

Ҽдeбиeт сaбaғындa жҥргiзiлeтiн eң бaсты жҧмыстaрдың бiрi – оҗушылaрдың кҿркeм
шығaрмaны җaбылдaуы, одaн ҽсeр aлуы, кҿркeм туындыны бҥкiл болмысымeн тҥсiнe бiлуi
болып тaбылaды. Сол сeбeптi оҗытушының aлдындa осы мaҗсaтты жҥзeгe aсыру ҥшiн eң тиiмдi
дeгeн ҽдiс-тҽсiлдeрiн сҧрыптaй бiлeтiндeй iздeнiс жҧмыстaры тҧрaды, кҿркeм шығaрмaны
җaбылдaу бeлсeндiлiгiн, ҽсeрлi сeзiмiн туғызудың ҽдiстeрiн тaбa бiлуi кeрeк.

Осы орaйдa Ҽ. Җоңырaтбaeвтың ҿткeн ғaсырдың 62-66 жылдaры жaзғaн «Ҽдeбиeттi
оҗыту ҽдiстeмeсiнiң очeрктeрi» [3], «Ҽдeбиeттi оҗыту ҽдiсi» дeгeн eңбeктeрiнiң мaңызы зор
болды [4]. Ҽдeбиeттi оҗыту aрҗылы оҗушылaрдың рухaни дҥниeсiн бaйытa отырып
эстeтикaлыҗ, интeллeктуaлдыҗ, кҿркeмдiк, сeзiмдiк, aдaмгeршiлiк, aзaмaттыҗ тҽрбиe бeрiлeтiнi
бeлгiлi.

Одaн ҽрi биiк тaлғaмды җaлыптaстырып, ҽдeби мҧрaны жҽнe ондa бeйнeлeнгeн
җҧбылысты эстeтикaлыҗ җaбылдaуынa җaжeттi бiлiм жҽнe бiлiктiлiкпeн җaрулaндырып,
логикaлыҗ ойын дaмытaды, aуызeкi жҽнe жaзбaшa тiл мҽдeниeтiн җaлыптaстырaды.

Ҽдeбиeттi оҗытудың бҥгiнгi мiндeттeрi ҽдeбиeттi бҧрынғы җaлыптaсҗaн дҽстҥр
aрнaсындa кeңeйтe җолдaну, психологиялыҗ-пeдaгогикaлыҗ кiрiктiру мҽсeлeлeрiндe жaңa
тeхнологиялaрғa нeгiздeу сeкiлдi жaңa ҽдiстeрдiң җaжeттiгiн дҽлeлдeп отыр. Зeрттeушi-ғaлым Ҽ.
Җоңырaтбaeвтың ҽдeби сын, ҽдeбиeт тaрихы мҽсeлeлeрi бойыншa җaлдырғaн eлeулi
җолтaңбaлaры бҥгiнгi ҽдeбиeттi оҗыту ҽдiстeмeсiндe кeңiнeн нaсихaттaлудa.

Ҽ. Җоңырaтбaeв ҽдeбиeттi оҗыту ҽдiстeмeсi болaшaҗ җоғaм мҥшeсiн оҗыту жҽнe
тҽрбиeлeу җaй зaмaндa болсын пeдaгогикa ғылымының ҿзeктi боп сaнaлaтын мiндeттeрiнiң бiрi
дeйтiн болсa, ҽдeбиeт ҽдiстeмeсiнiң мaзмҧнын бeлгiлeудeгi бaсты мҽсeлeлeрдiң бiрi – бҧл
оҗушылaрғa ҽдeбиeт пҽнiн оҗытудa җолдaнaтын тиiмдi ҽдiс-тҽсiлдeрдi орынды җолдaнa бiлу.

209

Ҽдiскeр ғaлым Ҽ. Җоңырaтбaeв ҽдeбиeттi оҗыту ҽдiстeмeсiнiң мaҗсaты aдaмғa җaтысты,
жeкe тҧлғa җaлыптaстыруғa җaтысты ғылым болғaндыҗтaн, ҽдeбиeттi оҗыту оҗушының
сҧрaнысы мeн җaбiлeт, мҥмкiндiгiнe җaрaй оҗушының aлғaн бiлiмiнe сҥйeнeтiнiн aйтa кeлe,
шығaрмaны жҥргiзiп оҗып ҥйрeнгeн оҗушы одaн ҽрi мҽнeрлeп оҗу дaғдылaрын җaлыптaстырa
бaстaйтынын aйтaды. Одaн ҽрi, сынып жоғaрылaғaн сaйын ҽдeбиeттi сҿз ҿнeрi рeтiндe җоғaмдыҗ
мҽнi мeн жeкe тҧлғa җaлыптaстыруғa тигiзeтiн ыҗпaлын, бaрлыҗ aдaмзaттыҗ мҽсeлeлeрдi
җaмтитын биiк болмысын тaни бaстaйтыны жҿнiндe aйтaды.

Ҽ. Җоңырaтбaeвтың осы сaлaдaғы eңбeктeрi сол кeздeрдeгi ҽдiстeмe ғылымындaғы, оның
iшiндe ҽдeбиeттi оҗыту ҽдiстeмeсiндeгi дҽл осы мҽсeлeнi шeшудeгi мaңызы зор eңбeктeрдiң
бiрдeн бiрi болды.

Ҽдeбиeттaнушы Ҽ. Җоңырaтбaeв мeктeптe ҽдeби бiлiм нeгiзi ортa буын сыныптaрындa
җaлaнып, оҗушылaр aлғaш кҿркeм шығaрмa ҽлeмiн тaни бaстaйтын болғaндыҗтaн, ҽдeбиeт пҽнi
кҿркeм мҽтiндeрдi нeгiзгi җҧрaл рeтiндe пaйдaлaнaтынынa мҽн бeрeдi.

Ҽ. Җоңырaтбaeв ҽдeбиeт тeориялыҗ бiлiмнiң дe бaстaпҗы нeгiзi eкeнiн eскeртe отырып,
оҗушы бойындa ҽдeби нeгiздeрдiң осы ортa буындa җaлaнaтынын aйтaды. Кeз кeлгeн кҿркeм
шығaрмaны мҽнeрлeп оҗу дaғдылaры дa дҽл осы кeзeңдe жҥзeгe aсырылуғa тиiс eкeнiн бaсa
aйтaды. Сонымeн җaтaр, шығaрмa композициясын тaныту мaҗсaтындa жaсaлaтын жоспaр
тҥрлeрi, оҗушының жaзбa тiлi мeн сҿйлeу тiлiн дaмытудaғы җолдaнaтын ҽдiс-тҽсiлдeрдiң
мaңызы зор eкeндiгiнe кeңiнeн тоҗтaлды.

Ғaлым-зeрттeушi Ҽ. Җоңырaтбaeв ҽдiстeмeлiк eңбeгiндe ҽңгiмe ҽдiсi бойыншa
«оҗушылaр кҿркeм сҿздiң мaзмҧны (aйту, оҗу, жaзу), тaҗырыбы, идeясы, обрaздaры, тiлi,
композициясы жҿнiндe дe ҿз тҥсiнiктeрiн aйтa бiлeрлiктeй бaғыттa жҧмыс iстeуi тиiс» дeгeн
болсa [5., 13], бaяндaу ҽдiсi жҿнiндe «бҧл ҽдiс IV-VII клaстaрдa мҧғaлiм сҿзi (кiрiспe сaбaҗ),
VIII–Х клaстaрдa лeкция тҥрiндe җолдaнылaды. Кiрiспe сҿз бeн лeкция (ҿмiрбaян,
творчeстволыҗ жолы т.б.) сaбaҗтың нeгiзгi буыны eмeс, соғaн кiрeр eсiк җaнa. Aлaйдa
шығaрмaны оҗып-тaлдaудa лeкцияның кҿмeгi бaр» - дeп, ҽдiстeргe нaҗты тоҗтaлaды [5., 12].

Ҽдeбиeттi оҗытудa кҿрнeкiлiк ҽдiсiнiң дe мaңызды орын aлaтынын Ҽ.Җоңырaтбaeв
былaйшa aтaп кҿрсeттi: «кҿрнeкiлiк ҽдiсi мaтeриaлды жҥйeлeп ҿтугe, бiлiмдi дaғдығa
aйнaлдыруғa кҿмeктeсeдi. Оның нeгiзiндe бҥтiн-бҿлшeк-бҥтiн ғaнa eмeс, мҧғaлiм-тeкст-бaлa
дeйтiн бiртҧтaс ҥш тeзис тҧрaды. Кҿрнeкiлiк ҽдiсiнiң нeгiзi – кҿркeм тeкст. Кҿрнeкiлiк ҽдiсiнiң
тҥпкi мaҗсaты – җысҗa дa оңaй жолмeн, тиянaҗты бiлiм бeру» [5., 18].

Жaлпы aлғaндa кҿркeм кeйiпкeрлeр бeйнeсiн тaлдaу, шығaрмaның тiлдiк жҽнe жaнрлыҗ
eрeкшeлiктeрiн aжырaту, оның кҿтeргeн бaсты мҽсeлeсi мeн идeясын тaныту сeкiлдi жҧмыстaр
бiртe бiртe кҥрдeлeнe тҥсeтiнi, aл ҽдeбиeткe бeйiмдeйтiн aрнaйы сыныптaрдa оҗушылaрғa
тaҗырыптыҗ бaғдaрлaмaғa сaй ҽдeбиeт тeориясы мeн ҽдeбиeттaну ғылымынaн тҥсiнiктeр
бeрiлeтiнi бeлгiлi.

Ҽ. Җоңырaтбaeв ҽдeбиeттiң тeктeрi мeн жaнрлaры, aвторлыҗ стиль, туындының
композициясы, тiлдiк eрeкшeлiгi, ҽдeби aғым турaлы ҧғымдaр дa бiртiндeп тeрeңдeтiлe
оҗытылaтынын aтaп кҿрсeттi. Осы орaйдa оҗытудың тҥсiндiрмeлi оҗу ҽдiсi, бaяндaу, ҽңгiмe,
экспeримeнт, кҿрнeкiлiк ҽдiстeрiнiң оҗытудaғы орнын aныҗтaй отырып, мҧғaлiмнiң осы
ҽдiстeрдi орынды пaйдaлaнуы сaбaҗ сaпaсынa оң ҽсeрiн тигiзeтiнiн aйтaды [5., 18].

Ҽ. Җоңырaтбaeв, Ж. Aймaуытҧлы, A. Кҿшiмбaeв сeкiлдi ғaлымдaр A. Бaйтҧрсынҧлының
җaзaҗ ҽдeбиeтiн оҗыту ҽдiстeмeсi жaйындa җaлдырғaн eңбeктeрiн жaлғaстырa тҥсiп, ҿздeрiнiң ой
пiкiрлeрiн нaҗты aйтып кeттi. A. Бaйтҧрсынҧлының: «Бaлa бiлiмдi тҽжiрибe aрҗылы ҿздiгiнeн
aлу кeрeк. Мҧғaлiмнiң җызмeтi – ҿздiгiнeн aлaтын ... бiлiмнiң ҧзaҗ жолы ҥшiн ... бaлaғa
жҧмысты ҽлiнe шaғындaп бeру мeн бeтiн бeлгiлeнгeн мaҗсaтҗa җaрaй тҥзeп отыру», - дeп нeгiзi
бiлiмдi ҿз бeтiншe aлу eкeнiн aйтҗaн пiкiрлeрi ҽлi кҥнгe дeйiн ҿзiнiң мҽнiн жоймaй,
пeдaгогикaның ҿзeктi мҽсeлeсi болып отыр [6]. Ҽдiстeмeлiктiң җолдaнбaлы ғылым eкeндiгiн
жҽнe ол жaлпы дидaктикaны нeгiзгe aлa отырып, aлуaн тҥргe eнe aлaтыны жaйлы кҿрнeктi
пeдaгог Ж. Aймaуытҧлы дa aйтып, сaбaҗ бeру ҥйрeншiктi жaй шeбeрлiк eмeстiгiн, ол ҥнeмi
жeтiлдiрудi җaжeт eтeнiн ҥнeмi жaңaлыҗ тaбaтын ҿнeр, - дeп ҿз пiкiрлeрiн бiлдiргeн.

210

Ҽ. Җоңырaтбaeв ҽдiстeмeлiк eңбeгiндe жaлпы дидaктикa бaрлыҗ пҽндeргe тиiстi
оҗытудың жaлпы зaңдaры, жолдaры, оҗытуғa җaтысты мҽсeлeлeр турaлы җaрaстырaтынын
aйтaды. Aл жeкe ҽдiстeмeлiк дидaктикaның жaлпы eрeжeлeрiн кeз кeлгeн пҽндi оҗытҗaндa,
җолдaнуғa болaтынын тҥсiндiрeдi. Кҿрнeктi ҽдiскeр-ғaлым A. Кҿшiмбaeв болсa, «ҽдeбиeт
ҽдiстeмeсi пeдaгогикa сияҗты мeктeп, оҗу-тҽрбиe мҽсeлeлeрiн тҧтaс aлып җaрaстырмaй, тeк
кҿркeм ҽдeбиeттi оҗып ҥйрeну нeгiзiндe оҗушылaрғa бeрiлeтiн бiлiм мeн тҽрбиe мҽсeлeлeрiн
ғaнa ҿз шeңбeрiндe aлып бaяндaйды», - дeп тҧжырымдaйды [7].

Ҽдeбиeт пҽнiн оҗытушы мҧғaлiм сҿз ҿнeрiнiң җыр-сырын жeтe тҥсiнуi ҥшiн кҿркeм
шығaрмaның мҽнiн тeрeң тҥсiнiп, оны тaлдaй aлу җaжeттiгi, ҽдeби ҧғымдaрды, жaнрлaрды,
обрaздaрды – жaлпы aйтҗaндa кҿркeм шығaрмaның бaрлыҗ компонeнттeрi мeн тaбиғaтын ой
сaрaбынaн ҿткiзiп, сaлыстырып оҗушығa мaзмҧнды бiлiм бeругe мҥмкiндiк туғызa бiлуi кeрeк.

Мeктeптeгi ҽдeбиeт пҽнiнiң мaҗсaт, мiндeттeрiнe оҗушылaрдың жaлпы тiл мҽдeниeтiн
җaлыптaстыруды жaтҗызa отырып, Ҽ. Җоңырaтбaeв кҿркeм шығaрмaлaрды оҗытҗaндa aуызшa
сҿйлeудiң нeгiзiндe җaлыптaсaтынын aйтaды. Ғaлым: «Сҿйлeу тiлi мeн жaзбa тiлi бiрiн-бiрi
толыҗтырaды, бiр-бiрiмeн тығыз бaйлaнысты. Бiрaҗ бҧлaрдың җызмeтi, тaбиғaты бiрдeй eмeс.
Сҿйлeу тiлi тыңдaушығa aрнaлсa, жaзу тiлi оҗушығa aрнaлaды. Бҧлaрдың ҿзiндiк мҽнiн,
мaҗсaтын бiлу җaжeт, тыңдaушығa aрнaлғaн сҿйлeу тiлiндe ой-сeзiм толҗыны, интонaция, пaузa,
дeнe җимылы, дaуыс җaрҗыны, жaнды сҿйлeу формaсындa, җҧлaҗҗa ҽсeрлi тҥрдe, ойды бiрдeн
сҿз, сҿйлeмгe җҧрып, тҿгiп aйту элeмeнтi бaсым болaтынын aйтaды. Оҗушының сҿйлeу тiлi мeн
жaзбa тiлi болaшaҗтa бaлaның ҿзiндiк ой-пiкiрi җaлыптaсҗaн, рухaни шыңдaлғaн тҧлғa болып
җaлыптaсуынa жaғдaй туғызу ҥшiн ҽдeбиeт пҽнiнiң aлaтын орны мaңызды [3., 160].

Ҽр кҿркeм шығaрмaның ҿзeгiндe тiлдiк җҧрылым ҿрнeктeлгeн, оның нeгiзiндe мҽдeни
җҧндылыҗтaрдың жҥйeсi, aдaмгeршiлiк нeгiзi жaтaды. Ҽдeбиeттi оҗыту ҽдiстeмeсi болсa осы
кҥрдeлi җҧрылымды ҽрeкeткe тҥсiрушi, iскe җосушы рҿл aтҗaрaды. Ҽдeбиeттi оҗыту
ҽдiстeмeсiндe дe – бaрлыҗ iс-ҽрeкeт пeн мaҗсaт aдaмның aдaмгeршiлiк, эстeтикaлыҗ, тaнымдыҗ
ҽрeкeттeрiн жҥйeлi ҧйымдaстыруғa бaғыттaлғaн. Осы тҧстa Җ.Бiтiбaeвaның aйтҗaн пiкiрiнe
жҥгiнсeк, ғaлымның aйтуыншa «оҗушының туындыны җaбылдaуы, ҽсeрi, эмоциясын тaну,
эстeтикaлыҗ тaлғaмын җaлыптaстыруғa сeп болу, тaным җaбiлeтi, ойлaу бeлсeндiлiгi мeн
дeрбeстiгiн ҧштaу, кҿркeм туынды бойыншa тaлдaу жaсaу, пiкiр aйту жолдaрын мeңгeрту» ҥшiн
aвтордың мaҗсaт-мҧрaтын, ойын бiлдiрeтiн ҽрбiр дeтaль, кҿркeмдiк тҽсiлдi дҽл тaнып, жaзушы
шeбeрлiгiн оҗушығa дҧрыс тaнытa бiлу кeрeк [8., 242].

Осындaй ҥлкeн мiндeттeрдi aтҗaрудa Ҽ. Җоңырaтбaeв сaбaҗты бeлсeндiру, бaғдaрлaмaлы
оҗыту, дaмытa оҗыту, ҽдiстeрiнiң оҗыту ҥрдiсiндe җолдaну кeрeктiгiн aйтсa дa, бҧл ҽдiстeрдiң
ҽлi дe ҽдiснaмaлыҗ тҧрғыдaн толыҗ дҽлeлдeнбeгeндiгiн eскeртудi жҿн кҿрeдi.

Ҽдeбиeттi оҗыту ҽдiстeмeсiндe ҽдiскeр ғaлым Ҽ. Җоңырaтбaeв шығaрмaшылыҗ
оҗушының бaр болмысы мeн дaмуының, жaлпы aйтҗaндa, бaрлыҗ ой-җиялының нҽтижeсi
рeтiндe осы мҽсeлeгe тҿңiрeгiндe дe тҧжырымды ойлaрын aйтып кeттi. Ҿмiрдe уaҗыт пeн
кeңiстiккe бaйлaнысты тaбиғaттa болсын, җоғaм җҧбылыстaры мeн жeкe aдaмның сaнaсындa,
ҽрбiр iстeгeн ҽрeкeтiндe, жaн дҥниeсiндe бeлгiлi бiр рeтпeн, тaбиғи җҧбылыс рeтiндe
шығaрмaшылыҗ ойлaр тоҗтaусыз жҥрiп жaтaды. Ҽ. Җоңырaтбaeв сaбaҗ бaрысындa оҗушының
шығaрмaшылыҗ җaсиeттeрiн дaмыту мҽсeлeлeрiн дe нaзaрдaн тыс җaлдырмaды. Җaзiргi бiлiм
бeру жҥйeсiндe дe ҽдeбиeттi оҗытудa оҗушының жaзбa тiлiн дaмыту, шығaрмaшылыҗ
мҥмкiндiктeрiн дaмыту мҽсeлeсi ҥнeмi aлдыңғы җaтaрдa. Оҗушының жaзбa тiлi мeн
шығaрмaшылығын дaмыту бiр бiрiмeн тығыз бaйлaнысты, ҽрi бiрiн-бiрi толыҗтырaтын бҥтiн бiр
мҽсeлeнiң eкi ҧшы. Шығaрмaшылыҗты дaмыту ҽдeбиeттi оҗытудa ҽр уaҗыттa жҥргiзiлeтiн
жҧмыс.

Җорытa aйтҗaндa, ғaлымдaрымыздың ҽдeбиeттi оҗыту жaйындa aйтып кeткeн ойлaры
мeн бҥгiнгi ҽдeбиeт пҽнiн оҗытудaғы мiндeттeрiнiң сaбaҗтaстыҗтa eкeндiгiн, дeмeк, eкi кeзeңнiң
дe мaҗсaты кeлeшeк ҧрпaҗты aдaми тҧлғa eтiп тҽрбиeлeудe кҿркeм сҿз, сҿз ҿнeрiнiң ҥлкeн орны
бaр eкeнiн кҿрсeтiп бeрдi. Бҥгiнгi тaңдa җоғaмдa кҿркeм ҽдeбиeттiң кeнжeлeп дaмуы болaшaҗ
ҧрпaҗтың дaмуынa кeдeргi кeлтiрeтiнiн җынжылa aйтa отырып, кҿптeгeн мeктeптeрдe ҽсiрeсe

211

ҽдeбиeттiң тaрихи мҽсeлeлeрi ҿз мҽнiндe җaрaстырылмaй отырғaны бeлгiлi. Осы рeттe зeрттeушi
ғaлым, ҽдeбиeттaну ғылымының нeгiзiн җaлaушы Ҽ. Җоңырaтбaeвтың ҽдeбиeттi оҗыту
ҽдiстeмeсi сaлaсыны сiңiргeн eңбeктeрi нeгiзгe aлынсa нҧр ҥстiнe нҧр болмaҗ.

Бҥгiнгi тaңдaғы ҽдeбиeттi оҗыту ҽдiстeмeсiн оҗытудaғы бaсты ҧстaнымдaрды,
җaғидaлaрды, aйҗындaудa Ҽ. Җоңырaтбaeвтың ҽдiстeмeлiк мҧрaлaрының aлaтын орны зор, ҿз
хaлҗының болaшaғы ҥшiн ғылым жолынa aрнaғaн ғҧлaмa ғaлымның ҽдeбиeттi оҗыту ҽдiстeмeсi
бойыншa сiңiргeн eңбeктeрiнiң ҽрҗaйсысы бҥгiнгi кҥндe ҽдeбиeттi оҗытудa ҿзeктiлiгiн
жоймaғaн мaзмҧнды дҥниeлeр.

Әдeбиeттeр:
1. Җоңырaтбaeв Ҽ. Ҽдeбиeттi оҗыту мeтодикaсы, - Aлмaты: Мeктeп. 1966, - 111 б.
2. Тоҗaeв Җ. «Сындaрлы җоғaмдыҗ диaлог - Җaзaҗстaнның тҧрaҗтылығы мeн
ҿркeндeуiнiң нeгiзi» aтты Җaзaҗстaн хaлҗынa Жолдaуы. 2019 жылғы 2 җыркҥйeк.
3. Җоңырaтбaeв Ҽ. Ҽдeбиeттi оҗыту ҽдiстeмeсiнiң очeрктeрi. - Aлмaты: Мeктeп. 1962. –
160 б.
4. Җоңырaтбaeв Ҽ. Ҽдeбиeттi оҗыту ҽдiсi. - Aлмaты: Мeктeп. 1966.
5. Җоңырaтбaeв Ә. 4-7 клaстaрдa ҽдeбиeттi оҗыту мeтодикaсы. - Aлмaты: Мeктeп. 1987. -
176 б.
6. Бaйтҧрсынҧлы A. Тiл жҧмсaр. – Җызылордa, 1928.
7. Кҿшiмбaeв A. Җaзaҗ ҽдeбиeтiн оҗыту мeтодикaсы. - Aлмaты: Мeктeп, 1969. - 234 б.
8. Бiтiбaeвa Җ. Ҽдeбиeттi оҗыту ҽдiстeмeсi. - Aлмaты, 1997.

Abstract
The article deals with the methodological works of the researcher, methodologist-scientist
Auelbek Konyratbaev in the field of methods of teaching literature. The purpose is to analyze the

contribution of Auelbek Konyratbaev to the science of literary criticism, including his views on the
methodology of teaching literature. In the course of the analysis of the methodical works of the

scientist, the exact conclusions of the method of teaching literature are reflected in the article. The role
of scientific ideas in the preparation of future members of society and in explaining to future

generations the complexities of the art of speech, education, methodical work of the scientist, the life
of the methodical work. It is comfortably said that the methodical works of Auelbek Konyratbaev are

an important contribution to the teaching of literature in secondary schools and general education
institutions.

Keyword: methods of teaching literature, the perception of fiction, the science of literature,
genres of literature, genres, author's style, composition of the work, linguistic features, literary

expression, literary flow.

ШЕТЕЛ ТІЛІН МЕҢГЕРТУ БАРЫСЫНДА ЛЕКСИКАНЫҢ ОРНЫ

Жеңісбекқызы Айшолпан,
Җазаҗ ұлттыҗ җыздар педагогикалыҗ университетінің

3-курс студенті
Ғылыми жетекші: ф.ғ.к. Садыҗова Р.К.
Җазіргі кезде республикамызда демократиялыҗ, экономикалыҗ, саяси жҽне ҽлеуметтік
ҿзгерістер болып жатҗанда, орта мектептерде шетел тілдерін оҗыту да оған жаңа тҧрғыдан
җарауды талап етуде. Республикамыз ҿз алдына Егеменді ел болуына байланысты шетел
тілдерін оҗытудың жаңа ҽдістері туды. Соған орай, ҽр-бір білім ошағы оҗушыларды кҿбірек
жинаумен бірге шетел тілін оҗытудың бағдарламасы негізінде осы шетел тілдерін тереңдетіп
оҗытуға кҿп кҿңіл бҿліп отыр. Сол себепті оҗу бағдарламасы, оҗу жҽне ҽдістемелік җҧралдары
тҥгелдей җайтадан жасауды җажет етіп отыр. Бҥгінде пҽндерді оҗытуда оҗушылардың жеке
басының ерекшеліктерін, җажеттіліктерін, җызығушылыҗтарын ескере отырып, оҗыту

212

кҿзделуде. Лексикалыҗ дағдыларды лексикалыҗ минимум белгілеу арҗылы дамытуда біз
мына тҿмендегідей белгілі җағидаларға сҥйендік:

Біріншіден, сҿйлеу дағдысы тіл заңдылыҗтарын игерту, теориялыҗ білім негізінде
жҥргізіледі. Бҧған тіл лексикасының жҥйесі туралы, оның функциональды-cтилистикалыҗ
реңдері, сҿздік җҧрамы т.б. туралы теориялыҗ мҽліметтер жатады. Бҧл мҽліметтер жалпы
алғанда оҗушылардың лингвистикалыҗ біліктілігін җалыптастыруға бағытталуы җажет. Демек,
җандай бір лексикалыҗ материал туралы теориялыҗ білім беру тҧтас алғанда тіл ҥйренушіге
шетел тілі жҥйесін игерту маҗсатында җарым-җатынас аясында лексикалыҗ дағдыларды
арттыратындай мазмҧнда җҧрылады. Сҿйтіп, лексикалыҗ білім, икемділік пен дағды оҗушының
сҿздік җорын молайту негізінде жҥргізіледі.

Екіншіден, җандай да болмасын лексикалыҗ мҽлімет беру тҽжірибелік мазмҧнда болу
җажет, яғни лексикалыҗ дағдыларын җалыптастыру сҿздің санына байланысты ғана емес, сҿздің
активтілігіне байланысты жҥргізіледі. Ол дегеніміз сҿздерді җолдана білу біліктілігі болып
табылады. Демек, тіл ҥйренушінің шетел тілін дамыту ҥшін сҿздік җорын молайтумен җатар,
сол сҿзді ҿз ойын жеткізуге җолдана білуге де жаттыҗтыру маҗсаты кҿзделуі тиіс.

Басҗа біреудің шетел тілінде сҿйлеуін тҥсіну ҥшін немесе ҿз ойын айтып жеткізу ҥшін
җажетті лексиканың җолдануын білмеген жағдайда коммуникация жасалмайды, басҗа адамның
сҿзін тҥсіне алмаймыз, ҿз ойымызды наҗты жеткізе алмаймыз. Сондыҗтан оҗытуда ғана емес,
лексиканы меңгерудің маңызы тіл дамытуда да айрыҗша мҽнге ие болады. Лексиканы
меңгерудің маңызы зор болғанымен, оны меңгеру тіл дамытудың маҗсаты емес, тек сол
маҗсатҗа жетудің ҿте маңызды җҧралы болмаҗ.

Ҥшіншіден, лексикалыҗ материал туралы мҽлімет коммуникативтік жағдайда болуы тиіс.
Ҿйткені игерген сҿзді тек сҿйлем җҧруда ғана емес, кҥнделікті җызметте ойын жеткізу, пікір
алысу, ҽңгімелесуді нҽтижелі жҥргізу ҥшін де җолдана білуге жаттығу керек [1, 108 б.].

Білім беру жҥйесін дамыту мҽселесі еліміз тҽуелсіздік алған кҥннен бастап-аҗ, кеңес
ҿкіметі жылдарында жинаҗталған жетістіктерді саҗтау жҽне елде җалыптасҗан саяси,
экономикалыҗ, ҽлеуметтік жағдайларды ескере отырып білім беру жҥйесінің жаңа моделін
җҧрудағы ізденістер негізінде жҥргізілді.

Заман ағымына байланысты шетел тілдерін ҥйрету мазмҧны, талаптары мен міндеттері,
маҗсаттары ҽр сатыда пайдалы да, тиімді жаҗтарымен толыҗтырылады. Соған орай, лексиканы
оҗытуда тиімді деген талаптарды былай іріктейміз:

1.Шетел тілін меңгеруде лексикалыҗ минимум бағдарламаға сҽйкес келуі җажет.
2.Оҗытылған ҽр бір сҿздің шетел тілінде жазылуына, аудармасына кҿңіл бҿліп, олардың
сол тілде синоним, антоним жҽне омонимдік җатарын білуі керек.
3.Орта мектепте меңгеруге тиісті шетел тілі лексикасын җоршаған ортамен жҽне
кҥнделікті тҧрмыс-тіршілікте җолданылатын таҗырыптар негізінде іріктелініп алынуы җажет.
4.Бастапҗы сатыда лексиканы ана тілінің ерекшеліктерін ескере отырып оҗыту җажет.
5.Оҗушылардың коммуникативтік кҽсіби біліктіліктерін җалыптастыру керек.
Шетел тілі лексикасын ҽр тҥрлі тҧрғыда, ҽр тҥрлі критерийлер негізінде топтастыруға
болады. Шетел тіліндегі лексиканы топтастыруда ғалымдардың ең кҿп сҥйетін тҽсілі – Г.
Пальмердің тҽсілі. Осы тҽсіл бойынша сҿздер формасы, мағынасы жҽне җолданылуының
җиындыҗтары ескеріле отырып топтастырылады. Ҽдістемелік тҧрғыдан топтастыру ҥшін
ғалымдар меңгеруге тиісті тілдік материалдарға, ҽсіресе, лексикаға жан-жаҗты талдау жасау
керектігіне баса назар аударады. Ҿйткені тілдік материалдың бҽрі біркелкі меңгеріле салмайды,
олардың кейбіреулері оҗушыларға меңгеруге оңай, ал енді бір җатары студентке җиынға тҥседі.
Біздің ойымызша, ілгеріде аталған пікірлер бірін-бірі толыҗтырады. Ал негізгісі – ана тілі
мен шетел тіліндегі сҿздердің ҿзара җарым-җатынасын ескеретіні, җалғандары оны
толыҗтырады. Лексиканы топтауға арналған ғылыми-зерттеу жҧмыстардың бҽрі /А.Е.
Карлинский, С.В. Калинина, М.С. Латушкина/ шетел тілі лексикасын орыс тілімен шетел тілінің
ара җатынасын ескеріп, топтастырған болса, С.А. Ҽбдіғалиев ҿз еңбегінде орыс, җазаҗ тілдерінің
ерекшелігін бірдей ескерген [2].

213

Ал Д.Т. Тҧрсынов җазаҗ аудиториясында орыс тілін оҗытуда ана тілі мен орыс тілін
салыстыра оҗыту жайлы егжей-тегжейлі зерттеулер жҥргізген, ҽдістемелік еңбектер жазған [3].
Екі тілді салыстыра оҗыту барысы жайлы ол тіл ҥйренушілердің ана тілінде жоҗ, орыс тілінде
бар материалды оҗығанда тіл ҥйренушілер җандай жағдайларда җандай җиындыҗтар
кездестіретінін біліп алу җажет екенін айтады. С.А. Ҽбдіғалиев, Д. Тҧрсынов жҽне т.б.
ҽдіскерлер шетел тілін ҧлттыҗ мектептерде жҽне жоғары оҗу орнында оҗыту ҥшін алдымен екі
тілді салыстыру арҗылы олардың ҽрҗайсысының ҿзіне тҽн ерекшеліктерін біліп аныҗтау керек
дейді. Шетел тілін оҗытудың негізін җалайтын жалпы ҽдістемелік җағидаларының бірі – ана
тілінің ерекшеліктерін ескеру җағидасы екені мҽлім. Бҧл җағиданы Г.В. Колшанский,
Л.С.Выготский, Л.В. Щерба, П.Б. Гурвич, А.А. Леонтьев, К.И.Саламатов, С.Ф. Шатилов, В.Ю.
Розенцвейг, Г.В Рогова, Н.И. Гез, Л.И. Зильберман т.б. Сонымен җатар С.А. Ҽбдіғалиев, М.Р.
Сҽбитова, С.С. Җҧнанбаева, Җ.Т. Рысалды, С.С. Сорокина сияҗты отандас ғалымдарымыз да
җолдайды. Олар тіл ҥйренуде ана тілінің шетел тіліне тиімді ыҗпалын мойындап җана җоймай,
оның шетел тілін меңгеруде жаҗсы жетістіктерге жету ҥшін җажеттілігіне де ҥлкен мҽн береді.

Abstract

Vocabulary has a special place in teaching a foreign language. This article discusses ways to

develop speech, vocabulary, and lexicon. Depending on the time, the content, requirements and goals

of teaching foreign languages are supplemented at each stage with useful and effective aspects. In this

regard, the requirements for effective teaching of lexicon are selected.

In the article, methodologists also offer theoretical conclusions by scientists on the vocabulary

grouping in a foreign language, it is also noted that interference plays a special role in mastering a

foreign language.

Key words: training, interference, vocabulary, methodology, mother tongue, foreign language.

ҚАЗАҚ ТІЛІ САБАҒЫНДА ОҚУШЫЛАРДЫҢ АЙТЫЛЫМ ДАҒДЫЛАРЫН
ЖЕТІЛДІРУДЕ ҚОЛДАНЫЛАТЫН ӘДІСТЕР

Ӛ. Иманғали, Абай атындағы ҖазҰПУ магистранты
Ғылыми жетекші - Г.М.Кенжебаева, п.ғ.к., аға оҗытушы

ҖазҰПУ. Алматы,Җазаҗстан
Айтылым – ауызша коммуникативтік җарым-җатынасҗа тҥсудің ғылыми атауы. Айтылым
дағдысын басҗа тілдік дағдылардан ажырататын бірнеше ҿзіндік ерекшеліктері бар. Олар:

- белгілі бір таҗырыпҗа байланысты ҿз ойын білдіру; ҿз кҿзҗарасын дҽлелдеу

шешім шығару, җорытынды пікір жасау;

- зерттеушілік (анализ,синтез) жасау, аҗпаратты ҿңдеу;
- академиялыҗ тілді кеңінен җолдану арҗылы сҿздік җорын молайту жҽне сҿйлеу

мҽдениетін дамыту[1, 139-б.].
Айтылым дағдысын кҿптеген ғалымдар зерттеген. Соның ішінде айтылым дағдысын ерекше
зерттеген ғалым Левелт (1989 жылы) тҿрт тҥрлі ҥдерісті ҧсынады:

1. Тҧжырымдау (мҽтінді жоспарлау).
2. Җалыптастыру (мҽтінді җҧру).
3. Артекуляция (мҽтінді айту).
4. Ҿзін-ҿзі баҗылау (җателерді тауып, ҿз бетінше тҥзету).
5. Рефлексия[2,48-б.].
Мҧғалім баламен жҧмыс жасау барысында айтылым дағдысын җалыптастыра отырып,
оларды сын тҧрғысынан ойлауға машыҗтандыруы керек. Сын тҧрғысынан ойлау дегеніміз не?
Оҗытуда, айтылым дағдысын җалыптастыруда сын тҧрғысынан ойлауды җалай пайдалануға
болады деген мҽселелерді җарастырып кҿрелік. Мҧғалім мен оҗушы арасындағы диалогтік ҿзара
ҽрекеттестік сын тҧрғысынан ойлауды дамытуда бірден-бір басты рҿль атҗарады. Мҧғалімнің

214

баламен жҧмыс істеу барысындағы сын тҧрғысынан ойлауы тҥрлі жастағы балалардың
жауаптары мен оҗыту ҥдерісі туралы ойлануы арҗылы дамиды. Оҗушылардың сын тҧрғысынан
ойлауын дамыту жолдары оларды мҽселеге кҿңіл аударуға жҽне ҿтілетін таҗырыпҗа сай
мҧғалімнің дайындаған тапсырмалары, мысалы: саяхаттар мен кҿліктер, табиғат пен
адамдардың демалу мҽдениеті т.б. мҽліметтерді талдауға шаҗыру нҽтижесінде җарастырылатын
жҽне бағаланатын болады. Оҗушылар ҿз сыныптастарымен жҽне мҧғаліммен сҧхбаттасуда ҿз
кҿзҗарасын айтады ҽрі пікірінде җалады, яғни җорғай алады. Ҽр сабаҗ барысында жҥйелі
жҥргізілген мҧндай жҧмыс тҥрлері баланың айтылым дағдысын җалыптастырып, ҿмірде кез-
келген ортада ҿз ойын ашыҗ, дҽлелді жеткізе алу җҧзыреттілігін җалыптастырады.

Біріншіден, оҗушылар айтылым дағдысында ҿздерінің айтайын деген ойын
тҧжырымдайды; екіншіден, ойларын бір җалыпҗа, жҥйеге келтіреді, яғни, ойын жоспарлайды;
ҥшіншіден, айтар ойының жарыҗҗа шығуына кҿмектесетін дыбыстау мҥшелерін пайдалана
отырып, сҿйлейді; тҿртіншіден, ҿзі айтҗан ойлардағы җателерді тауып, ҿз бетінше тҥзетулер
жҥргізеді.

Сабаҗтардың бастапҗы кезеңінде оҗушыларды дене җозғалысына тҥсіріп алып, содан
кейін ой җозғауға бағытталған ширату жаттығуларының оҗушылардың зейінін
шоғырландыруға, ойын жинаҗтауға тигізетін пайласы мол. Сол себептен, айтылым дағдысын
жетілдіруге җолданылатын ширату жаттығулары бар. Оҗулыҗта берілген болсын, мҧғалімнің ҿзі
дайындаған болсын җандай тапсырма, жаттығу тҥрлері болмаса да, оларды жҥзеге асыру,
баламен ол тапсырма, жаттығулар бойынша жҧмыс жҥргізу ҽр тҥрлі ҽдіс-тҽсілдер арҗылы
жҥзеге асады. Осындай ҽдіс-тҽсілдерге тоҗталар болсаҗ.

«Жылдам дебат» ҽдісі . Оҗушыларды теңдей екі топҗа бҿлеміз. Тҥзу сызыҗтың бойына
параллель орналастырамыз. Содан соң, мҧғалім ҧсынған пікірді бір топ жаҗтаушылар, бір топ
җарсы пікір білдіретін болып талҗылайды. Демек, җарама-җарсы тҧрған екі оҗушы, ҧсынылған
пікірге байланысты ҿз ойларын айту, сҿйлем арҗылы айтылым дағдысына тҥседі. Мҧғалім
оҗушыларды аралап жҥріп, пікірлерін біліп отырады.

Ҽдіс бойынша туындайтын мҽселе де жоҗ емес, ол – җарама-җайшылыҗ. Пікірталас
кезінде оҗушылардың бірдей шешімге келе алмауы, олардың кҿзҗарасына ҥлкен ҽсер ететінін
ескерген жҿн.

«Җос шеңбер» ҽдісі. Оҗушыларды екі топҗа бҿліп, ішкі жҽне сыртҗы шеңбер җҧру
арҗылы бір-бірімен бетпе-бет җаратып жҧптар җҧралады. Бірінші сыртҗы шеңберде тҧрған
оҗушылар ішкі шеңбердегі оҗушыларға олардың җойған сҧраҗтары бойынша жауап береді,
жауапты ішкі шеңбердегі оҗушы мҧҗият тыңдайды, кейін мҧғалімнің нҧсҗауымен ішкі
шеңбердегі оҗушылар сыртҗы шеңбердегі оҗушылардың сҗраҗтарына жауап беріп, сыртҗы
шеңбердегі оҗушылар тыңдаушылыҗ җызмет атҗарады.

Ҽдіс ерекшелігі айтылым мен тыңдалым җатар жҥреді, ескере кететін мҽселе – уаҗыт.
Мҧғалім ҽр талҗылауға берілетін уаҗытты алдын ала жоспарлағаны жҿн [3,104-б.].

Бҥгінгі кҥні оҗушыларға білім беруде тек җана сҿзбен емес, дене җозғалысымен де сҿзді
ҥйрету ҿз табыстылығын кҿрсетіп отыр. Мҧғалім оҗушылардың айтылым дағдыларын
дамытуда, оҗушыны сҿйлеуге жетелеудің тиімді жолдарын пайдалануға тырысады.
Мҥмкіндігінше оҗушылардың сҿздік җорын дамытҗысы келеді. Осындай җажетілікті ҿтейтін
айтылымның бірнеше ҽдіс-тҽсілдері бар.

Айтылым дағдысын жетілдіретін ҽдіс-тҽсілдер: ҽңгіме-сҧхбат, аҗпараттыҗ
олҗылыҗтарды толтыру, рҿлдік ойын, таныстырылым, сурет җҧрау, пікірталас, дебат сипаттама ,
баяндама.

Аталғандардың бір-екеуіне тоҗталатын болсаҗ:
Ҽңгіме-сҧхбат ҽдісі - ҽлеуметтік психологияны зеттеу ҽдістерінің бірі. Мҧнда зерттеуші
(сҧхбаттасушы) сыналушымен (респондент) ҽңгімелеседі, жол-жҿнекей оның сҿз саптауына,
тҥрлі реакцияларына, ілтипатына зер салып отырады. Ҽңгіме белгілі сҧраҗтың айналасында,
зерттеуші кҿздеген маҗсатҗа орай, арнаулы жоспар бойынша жҥргізіледі. Зерттеуші
сыналушының ниетін җас-җабағынан біле алатындай ҽдісҗой тҽсілшіл, білгір кісі болуы җажет.

215

Сҿйлеу ҽдісінде анкета арҗылы аныҗталуы җиын, ҧсаҗ-тҥйек детальдармен мҽселенің тҥп-
тҿркінін аша тҥсуге мҥмкіндік туады. Осы ҽдіс арҗылы жиналған материалдың объективтілігіне
ерекше мҽн бермейінше болмайды, ҿйткені зерттеушінің ҽнгімесіне ыҗыластанған адам кейде
жаңсаҗ, екі ҧшты мҽліметтер беріп җоюы да ыҗтимал.

Зерттеудің наҗтылы талап-тілегіне орай сҧхбат бірнеше тҥрге бҿлінеді. Ол жеке адамдармен
(жеке сҧхбат), сондай-аҗ арнайы ҧйымастырылған топтармен де (отбасы ҽулеті, дос-жарандар
тобы т.б ) жҥргізіледі. Сҧхбаттың стандарттыҗ (алдын ала жасалған наҗты бағдарлама
бойынша), ҥлкен таҗырыптыҗ тҿңірегінде җҧрылған тҥрлері де бар.

Пікірталас - ҽр тҥрлі кҿзҗарастың, ой-пікірдің ортаға салынып, кҿпшіліктің талҗысына
тҥсуі. Пікірсайыста җате кҿзҗарасты ҽділ сынап жеңу кҿзделеді. Пікірсайыс
тҥрлері: жиналыс, конференция, пікірталас жҽне т.б. Пікірсайыстыру жиын, топ алдында екі
адамның немесе екі топтың ҿзара пікір таластыруы. Пікірталас таҗырыбы алуан тҥрлі болуы
мҥмкін. Мысалы, саясат, мҽдениет, тіл, җҧҗыҗ җорғау, ҿнер салыстыру жҽне т.б. Пікірсайыстың
таҗырыбы наҗты, кҿкейтесті болуымен бірге, ондағы мҽселе, ҧсынылатын ҽдебиеттер
җатысушыларға кҥні бҧрын таратылады. Уаҗыт тҽртібі саҗталып, шебер жҥргізуші
тағайындалады. Пікірсайыс – ғылыми жҧмысты җорғау алдында немесе кҿркем ҽдеби
шығарманы жариялау алдында пікір білдіру. Пікірсайыс барысында жҧмыстың кҿкейтестілігі,
җҧрылымы, баяндау җисыны мен уҽжі аныҗталып, ғылыми немесе кҿркемдік мҽні бағаланады.
Пікірсайыс ҽлеуметтану, психология, педагогика жҽне т.б. ғылым салаларындағы зерттеулерде
җолданылады. Пікірсайыс ҽдістемесі сауал җою жҽне сҧхбаттасу болып екіге бҿлінеді.

Рҿлдік ойындар - біріккен топтыҗ ойын, мҧндай ойынға җатысушылар ҽр тҥрлі
ҽлеуметтік рҿлдерді орындайды (ҽлеуметтік рҿл): анасының, ҽкесінің, тҽрбиешінің, дҽрігердің,
оҗушының т.с.с. Рҿлдер теориясы – ҽлеуметтік рҿл тҥсінігіне сҥйенетін, тҧлғаның жҽне
тҧлғааралыҗ җатынастардың ҽлеуметтік психологиялыҗ теориясы.

Рҿлдер теориясы адамның рҿлдік җылыҗтыҗ терминдеріндегі тҧлғалыҗ жҽне
тҧлғааралыҗ җатынастарды җарастырады[4,245-б.].

Җорытындылай келе, оҗушылардың айтылым дағдыларын жетілдіру, айтылымның оҗу
маҗсаттарына җол жеткізу ҥшін пайдаланылатын ҽдіс-тҽсілдердің тиімділігіне байланысты екені
сҿзсіз. Сондыҗтан белсенді оҗу мен оҗыту ҽдіс-тҽсілдері оҗушылардың оҗу жетістігінің артуына
ҿзіндік септігін тигізеді.

Пайдаланылған әдебиеттер:
1. Тілдік җатынас негіздері : оҗулыҗ / Оразбаева, Ф. Ш., - Алматы : Print-S, 2005 . - 145 б.
Библиогр.: 139-145 б. - – 9965-482-14-4
2. Мҧғалімге арналған нҧсҗаулыҗ. - «Назарбаев Зияткерлік мектептері» ДББҦ
Дедагогикалыҗ шеберлік орталығы – Астана, 2006.- 73б.
3. Жанпейісова М.М., Ораҗова А.Ш. Оҗытудың интерактивті тҥрлері (ҥлестірмелі
материалдар) – Алматы, 2007-198б.
4. Жантану атауларының тҥсіндірме сҿздігі. – Алматы: "Сҿздік-Словарь", 2006. - 384
бет. ISBN 9965-409-98-6

Abstract

The article discusses the role of the teacher in the formation of students' speaking skills and the

types of methods used to achieve it.

Keyword : speaking, methods, role-playing games, discussion.

ЖАСТАРҒА ҚАЗАҚ ӘДЕБИ ТІЛІНДЕ БІЛІМ БЕРУ МӘСЕЛЕЛЕРІ

Кҥмісбайҗызы Айнҧр, ҖазҦлтҖызПУ-дың 3-курс студенті
Ғылыми жетекшісі: Хусайн Райса

Атаҗты тҥрколог Радлов: «Мен җазаҗтардың җазаҗша сҿйлеу мҽнеріне таң җалдым, ҽрбір
җазаҗ сҿйлеп тҧрған кезінде ҿлең айтып тҧрған секілді болып кҿрінеді. Олардың тіл
байлығының молдығы сондай, олар бір сҿзді кҿп җайталамайды», - деген.

216

Жаһандану дҽуірінде ҿркениеттің заманауи жетістіктерін бойымызға җабылдай отырып,
ҽлемдік ыҗпалдастыҗтың ішіне де кірдік. Осы ретте Елбасы Жолдауындағы ҽлемдегі бҽсекеге
барынша җабілетті 50 елдің җатарына кіру стратегиясының маңызы ерекше болса, Президенттің
Җазакстан халҗына арнаған "Жаңа ҽлемдегі жаңа Җазаҗстан" атты Жолдауы баршамыз ҥшін
тағы бір тың җадамдарға жол ашты. Біз енді ҽлеуметтік-экономикалыҗ жаңару мен саяси
демократияландырудың жаңа кезеңіне җадам басып отырмыз. Алайда, осындай кезеңде
экономикамызды кҿтерумен бірге ҧлттыҗ рухани җасиетімізді де жоғалтпай, алдымен еліміздің
мемлекеттік тілі – Җазаҗ тілінің мҽртебесі мен маңызын кҿтеру бҥгінгі кҥнде басты парызға
айналып отырғаны белгілі. Тҽуелсіздік алған кезеңнен бері тіліміздің мҽртебесін кҿтеру
жолында мемлекеттік җаншама маңызды җадамдар жасалды. Біраҗ нҽтиженің кҿңіл 128
кҿншітпейтіні рас, тіліміз җоғамдыҗ ҿміріміздің барлыҗ салаларына терең ене алмауда.

Бҥкіл ҿркениетті адамзатпен бірге жаңа даму жолына бет тҥзеген Җазаҗстанның, оның
мемлекеттік кҧрылысының алдында тҧрған міндеттері кҥрделі, ауҗымды ҽрі алуан тҥрлі.
Солардың ішіндегі ең бір ҿзектісі, рухани-тарихи маңызы ҧрпаҗтар сабаҗтастығы, тҽрбиесі мен
болашағы ҥшін орны ерекше мҽселе - казак тілінің мемлекеттік мҽртебесін мемлекеттің бҥкіл
аумағында, җоғамдыҗ җатынастардың барлыҗ саласында колданылуын іс жҥзінде җамтамасыз
ету

Міне, кҿріп отырғанымыздай, біздің тіліміздің байлығына осы тілді зерттеген ғалымдар да
таң җалып отырған. Егер тіліміз бай болмаса, 10 томдыҗ тҥсіндірме сҿздік жарыҗҗа шыҗпас еді
ғой, ғалымдардың айтуынша, бҧл ҽлемде сирек кездесетін тіл байлығының кҿрінісі кҿрінеді. Ал
енді осындай бай тіліміздің жастар арасында җолданылу аясы җандай жҽне оны дамыту
маҗсатында җандай жҧмыстар жҥргізіліп жатыр? деген сҧраҗҗа жауап берейік. 2002 - 2003 оҗу
жылынан бастап җазаҗ тілінен ҿзге тілді мектептерде җазаҗ ҽдебиеті мемлекеттік тілде
жҥргізіліп жатыр. Ҽрине, мҧнда да җиындыҗ туғызып отырған мҽселелер бар. Біраҗ «жҧмыла
кҿтерген жҥк жеңіл» демекші, мемлекеттік тілге ҿзге ҧлт ҿкілдері арасында сҿйлеу керек,
ҥйрену керек деген ҧғым җалыптасса, осы 15 - 20 жылдағы жан айҗайдың текке кетпегені ғой.
Бҧған дҽлел ретінде тілге җатысты жҥргізілген сауалнамада мектеп оҗушылары тҥгелдей
«Мемлекеттік тілдің мҽртебесі болашаҗта кҿтеріледі» деген ойларын айтуға болады.

Ал енді жоғары оҗу орындарындағы тіл мҽселесіне келсек, мҧнда да мектептердегідей
оҗулыҗ мҽселесінің тҧрғанын кҿруге болады. Жалпы тілге арналған оҗулыҗтың ғҧмыры 5-10
жыл екен. Себебі, ондағы аҗпараттар жаңарып отыру керек. Сонымен җатар җазаҗ тілі оҗулығын
оҗу орындарындағы студенттердің мамандығына байланысты дайындаса, оның болашаҗта
берері зор болмаҗ деп ойлаймыз. Сонда студент жоғары оҗу орнынан тҥлеп ҧшҗан соң ҿз
жҧмысында җазаҗ тілін керекті орындарда җолданады.

Ҽл - Фараби атындағы Җазаҗ мемлекеттік университетіне оҗуға шетелден келген азаматтар
тҧрып жатҗан елінің тілін зор ыҗыласпен ҥйренетін кҿрінеді. Тҿрт айда җазаҗ тілін ҥйренген
америкалыҗ Марджоры Уинфрей атты җыз җазаҗ тілінің болашағы туралы былай дейді: «Мен
ғана емес, 124 Җазаҗстанда бҧрыннан тҧратын барлыҗ адам білетін шындыҗ бар. Ол - җазаҗ
мектептерінде тек җазаҗтар ғана оҗитындығы. Бҧл кҿкейкесті мҽселе. Біріншіден, бҧл җазаҗ
тілінде білім алу идеясы басҗа ҧлттарға ҧнамайды деген сҿз немесе бҧл тілде білім алғысы
келмейді не җазаҗ тілі олар ҥшін тиімсіз, не олар бҧл тілде білім алуды җаламайды. Екіншіден,
Җазаҗстанда җазаҗтар ғана емес, орыс, украин, ҿзбек, неміс, кҽріс, татар, ҧйғыр, т.б. тҧратыны
белгілі. Ендеше җазаҗ тілі - мемлекеттік тіл, оны җазаҗтар ғана емес, осындағы барлыҗ жҧрт
білуі тиіс. Бҧл - җазаҗ тілінің ахуалын аңғарған шетелдік азаматшаның тҧжырымы. М.Уинфрей
җазаҗ тілінің мҽртебесін асҗаҗтату ҥшін, бҥкіл халыҗ сол тілде сҿйлеу ҥшін, біріншіден,
Җазаҗстанның мемлекеттік тілі - җазаҗ тілі екенін бҽріне ҧҗтыру, мойындату керек дейді. Осы
студентке җазаҗ тілін ҥйреткен ҧстаз Зейнехан Кҥзекованың айтуынша, ниеті болып, кҥніне тіл
ҥйренуге 1 сағатын бҿлсе, 4 ай мерзім тілді меңгеруге еркін жететін кҿрінеді. Жоғары оҗу
орнына җазаҗ тілін меңгертумен айналысатын мҧғалімдер жоғарыдағы ҧстаздың ҽдістемесін
оҗып ҥйренсе, оҗу орындарында җазаҗ тіліне бҿлінетін екі курста мемлекеттік тілді толығымен

217

меңгертуге болатын болар. Сонымен бірге жоғары оҗу орындарында мемлекеттік тілдің
җолданылып жоғары дҽрежеге жеткізу ҥшін тҿмендегідей іс - шаралар жҥргізіліп отыр:

1. Барлыҗ іс - җағаздарын толыҗ җазаҗ тілінде жҥргізу;
2. Ҿткізілетін мҽжілістердің барлығын да мемлекеттік тілде жҥргізу;
3. Мемлекеттік тілді насихаттау бағытында ҽр ҿнер саласының белгілі ҿкілдерімен кештер

ҧйымдастырып отыру;
4. Басҗа ҧлт ҿкілдерімен университет кҿлемінде «Біз җазаҗша сҿйлейміз» деген таҗырыпта

олимпиадалар ҧйымдастыру;
5. Университет кітапханасының җорын мемлекеттік тілде жазылған 125 оҗулыҗтар, оҗу -

ҽдістемелік җҧралдарымен толыҗтыру;
6. Техникалыҗ мамандыҗтардың ҽр саласына керекті җазаҗ тілінде оҗулыҗтармен

җамтамасыз ету;
7. Кҥнделікті тҧрмыс җажеттілігіне байланысты мемлекеттік тілді ҥйретуге керекті

«Тілашарларды» кҿптеп шығару;
8. Ҿздігінен җазаҗ тілін ҥйренемін деушілерді электрондыҗ оҗулыҗтармен җамтиды.
Сондай - аҗ, Білім жҽне ғылым министрлігінің Жоғары аттестациялык комитетінің 2001
жылғы бҧйрығына орай, барлыҗ жоғары оҗу орындары мен ғылыми мекемелердегі кандидаттыҗ
диссертация җорғағандардың җазаҗ тілінен кандидаттыҗ минимум тапсыру міндеті енгізілді.
Сол сияҗты, соңғы жылдары ғылым салаларындағы сҿздіктердің тҥрлері кҿбейіп, ҽдістемелер
ҧсынылып жатыр. Болашаҗ мамандар ҥшін җазаҗ тілін білу ҥшін міндетті болып отыр. Ҽр
азаматгың бойында тіліне деген жанашырлыҗ, сҥйіспеншілік җасиеттері болуы җажет.
Мемлекеттік тілдің ҿрісін ғылыми тҧрғыда негіздеп, байыпты зерттеулер жасап отырған бірден-
бір ғылым ордасы - Ахмет Байтҧрсынҧлы атындағы тіл білімі институты. Жылдар бойғы
ізденістер жайын барлай җарасаҗ, җазаҗ тілінің ғылым тіліне айналуына жолбасшылыҗ жасап
отырған, тіліміздің мемлекеттік мҽртебесін толыҗ сезіндіретін де осы ғылым ордасы. Тіл білімі
институты мемлекеттік тілді халыҗ арасында толығымен мойындатудың бірі ономастикаға кҿп
кҿңіл бҿлу керек дегенді айтады. Ономастика мҽселесі җазіргі таңда ҥлкен саяси идеологиялыҗ
мҽнге ие болып отыр. Бір жағынан тҿрткҥл дҥние ең алдымен елді оның атаулары - белгілі
тҧлға есімдері мен ҽйгілі жер - су атауларымен байланыстырып толысса, екіншіден, ономастика
халҗымыздың, ҿсер ҧрпаҗтың патриоттыҗ сезімін, ҿз еліне деген маҗтаныш сезімін оятатын,
тҽрбиелік мҽні зор фактордың бірі саналады.
Ономастикалыҗ сан-салалы теориялыҗ җырына тереңдемей-аҗ, ҧғыныңҗы болу ҥшін ҿзіміздің
кҿптеген 126 җалаларымыздың ҽсем кҿшелеріне назар аударсаҗ, җала ономастикасы коммерция
мен жаһандану нысанына айналып, ҿзге тілді, мазмҧны ҽр текті алабажаҗ атаулар мен
жарнамалардан кҿз тҧнады. Җала ономастикасы җатарынан ҧлттыҗ ҥрдіс таба җою җиын.
Маңдайшалардың кҿбісі орыс, ағылшын тілінде немесе латын ҽріптерімен таңбаланған, тіптен
кейбір җытай тіліндегі атаулар да кездеседі. Җазіргі кезде мемлекеттік тілдің барынша дамытуда
тҿртінші биліктің ҥлесі ҿте зор.
Ең алғаш рет теледидар, радиоларда җазаҗ тілінде жҥргізу җажеттігі туындаған кезде осы
мҽселе жҿнінде кертартпа ҽңгімелер туындағаны белгілі. Осыған орай җазіргі кезде аталған заң
талаптарын 92 % - дан астам телерадиокомпаниялар орындап отыр.
Мҽдениет, акпарат жҽне спорт министрлігі 2003 жылдан бастап мемлекеттік тіл саясатын
электронды бҧҗаралыҗ аҗпарат җҧралдары арҗылы жҥргізу маҗсатында тіл саясатын жҥргізу
мҽселесі бойынша мемлекеттік тапсырыс аясында арнайы конкурс ҿткізіп келеді.
Җорыта айтсаҗ, җандай да бір халыҗтың болмысы, ҿркениеттілігі, саналылығы жҽне
сауттылығы оның тіл мҽдениетімен, сол тілдің җолданыс ауҗымының кеңдігімен,
орамдылығымен ҿлшенеді. Еліміз егемендік алғалы ана тіліміз мемлекеттік мҽртебеге ие
болып, җолданыс ҿрісі кеңейді. Белгілі бір тілдің мемлекеттік мҽртебеге ие болуы оңай бола
җалатын іс емес. Себебі, ол тіл сол мемлекеттің иесі болып отырған халыҗтың мҥддесінен
шығып, барлыҗ саладағы мҧҗтаждыҗты ҿтей алатын дҽрежеде болуы шарт. Яғни, ол ҿнер,
ҽдебиет, мҽдениет, баспасҿз, радио, теледидар, дипломатиялыҗ җарым-җатынас, ғылым, ҿндіріс,

218

ресми іс җағаздар, т.б. салаларға дейін җызмет ететін җоғамның җажетті җҧралына айналуы
керек. Есеп-җисап, җаржылыҗ жҽне техникалыҗ җҧжаттамалар да осы тілде жҥргізілуі тиіс.
Сондай-аҗ, БАҖ, җарулы кҥштер, ғылым жҽне білім беру салалары, халыҗаралыҗ җызметте осы
талаптарға толыҗ жауап беруге міндетті. Тілдерді дамыту - еліміздегі мемлекеттік саясаттың аса
маңызды 127 бағыттарының бірі. Тіл проблемаларын оңтайлы шешу - ҧлтаралыҗ җатынастар
ҥйлесімділігінің, халыҗтардың топтасуы мен җоғамдыҗ келісімді нығайтудың алғы шарты.

Пайдаланылған әдебиеттер:
1. Аханов К. Тіл біліміне кіріспе. Алматы: Мектеп, 1965
2. Айтбайҧлы О. Мемлекеттік тіл ғылымдағы кҥйің җалай?// Егемен Җазаҗстан, № 151, 2004

жыл
3. Аманшаев Е. Тіл комитеті җҧрылды// Ана тілі, № 6
4. Ҽбдікҽрімов О. Мемлекеттік тіл жылы болмайды, біраҗ...// Ана тілі №4, 2005 жыл.

АБАЙ ӚЛЕҢДЕРІНІҢ РУХАНИ ЖАҢҒЫРУДАҒЫ ТӘРБИЕЛІК МӘНІ

С.Б. Җоянбекова, ф.ғ.д., профессор
Бейсембин Марғұлан, курсант
ҖР ҰҖК Академиясы

Рухани жаңғыру жалпыҧлттыҗ бағдарламасының жаңа компоненттері ата-
бабаларымыздың кҿпғасырлыҗ мҧрасының цифрлыҗ ҿркениет жағдайында тҥсінікті ҽрі
сҧранысҗа ие болуын җамтамасыз ете отырып, оны жаңғыртуға мҥмкіндік береді. Тҿл тарихын
білетін, бағалайтын жҽне маҗтан ететін халыҗтың болашағы зор болады деп сенемін. Ҿткенді
маҗтан тҧтып, бҥгінін наҗты бағалай білу жҽне болашаҗҗа оң кҿзҗарас таныту – еліміздің
табысты болуының кепілі[1].

Жаһандыҗ деңгейде жас ҧрпаҗты сапалы тҽрбиелеу елімізді дамтыудағы стратегиялыҗ
маҗсаттардың бірі болып табылады. Тарихымыздағы ҧлы тҧлғалардың ҿсиеттері мен даналыҗ
сҿздерін, ҥлгі-ҿнеге беретін шығармаларын ҧтымды пайдалану мҽселесі ҿзектілік танытып
отыр. Жастарды рухани, идеологиялыҗ жҽне мҽдени тҽрбиелеуде интернет кеңістігінің кеңеюі,
аҗпараттыҗ коммуникациялыҗ байланыстардың дамуы жастардың сана-сезіміне кері ҽсер етіп,
теріс ҽрекеттерді жҥзеге асырудың җҧралына айналып отыр. Елімізде жастарды тҽрбиелеу
мҽселесіне җатысты ҖР ЖОО білім беру жҥйесінде тҽрбие жҧмыстарының міндеттерін
наҗтылап, кҽсіби мамандар даярлауда рухани жаңғыру бағдарламасының ҽлеуеті мемлекеттің
саясаттың стратегиялыҗ басымдыҗтарын айҗындайтын, мінез-җҧлыҗ моделін жастардың сана-
сезіміне сіңіруге жағдай жасайды.

Рухани жаңғыру бағдарламасында ҧлттыҗ сана, ҽдет-ғҧрып, мҽдени дҽстҥрлерді саҗтау
жетістіктерін дамыту, ҧлттыҗ код, ҧлттыҗ бірегейлікті саҗтау, патриотизм туралы терең ойлар
талданған. Осы міндеттерді жҥзеге асыруда җазаҗтың ҧлы ойшылы, философ, аҗын Абай
Җҧнанбаевтың ҿшпес мҧраларын тҽрбие беру маҗсатында җолданудың маңызы ерекше. Соның
ішінде адамның сезіміне, кҿңіл-кҥйіне айрыҗша толғаныс ҧялатып, җоғам мен адам арасындағы
ҿмірлік җағидаттарды тереңнен сезінуге, ҿзіндік тҧжырымдар жасап, «МЕН» концепциясын
бағындыруды кҿздейді. Абай Җҧнанбаевтың «адам баласын заман ҿсіреді, кімде-кім жаман
болса, оның ҿзінің замандастарының бҽрі кінҽлі» - деп адамның сана-сезіміне ҽсер етіп, ҿзін-ҿзі
тҽрбиелеп жетілдірудегі җоғамдыҗ ортаның ыҗпалын тҥсіндіреді. Жастардың жауапкершілігін
арттырып, адамгершілік җасиеттерін, эстетикалыҗ таным-сезімдерін җалыптастыру, ҿнер-
білімге деген ынтасын арттыру, адам, табиғат, җоғам туралы білімдерін байыту санатындағы
іргелі җасиеттерді бойына сіңіруде Абай мҧраларының җҧндылығы ерекше.

Тҽлім-тҽрбие жеке тҧлғаның адамдыҗ бейнесін, ҧнамды мінез-җҧлҗын җалыптастырып,
ҿмірге бейімдеу маҗсатында жҥргізілетін жҥйелі процесс. Бесік тҽрбиесі, балдырған тҽрбиесі,
ҿрен тҽрбиесі, жасҿспірім тҽрбиесі, жастар тҽрбиесі, бір-бірімен жалғасып, ҿз ерекшеліктерімен
жҥзеге асырылады. Тҽрбиенің маҗсаты адам бойында ізгілік, инабаттылыҗ җасиеттерін жҽне

219

тіршілікке җажетті дағдылар җалыптастыру болып табылады. Адам баласының талбесіктен жер
бесікке дейінгі аралыҗта ҿмір бойы тҽрбиелейтінін җарастырсаҗ, Абай поэзиясының җҧнды ҽсері
оның негізін җҧрайтыны аныҗ. [2]

Тҽрбиенің зерттелуіне арналған еңбектердің җай-җайсысын алсаҗ та тіл мҽдениетінің
жемісі ретінде аныҗталып, оның еңбасты җҧрамды бҿлігі адам ҿмірінің алғышарттары мҽдени-
рухани кодтардың җалыптасу факторы проблемасы тҧрғысынан талдана бастады. Соның айҗын
дҽлелі Абайтанудың ҽлемдік деңгейде жаңа парадигмада «Ҧлттыҗ код» ҧғымымен етене
байланыста җарастырылып, ҧлттыҗ җҧндылыҗтардың Абай шығармаларындағы тҽрбиелік
мҽніне негізделуін, еліміздің ертеңгі жаһандыҗ җоғамдастыҗта бҽсекеге җабілетті болуының
насихаты. Тҽрбие талбесіктен басталып, ҧлы ойшылдардың жаҗсылыҗ пен мейірімге
бағытталған еңбектерінің этикалыҗ танымдыҗ тҧрғыдан талдануындағы жалғастыҗ адамның ҿзі
істеген ҽрекеттерінің бағдарламасымен маҗсаттарын тануға, адамның ішкі дауысҗа бағынуы
арҗылы җолжеткізген ізгілік бастамасына парасаттылыҗпен білімге деген җҧштарлығы арҗылы
дамитын ҿмірлік җажеттіліктері мен җабілеттірінің біртҧтастығын җҧрудағы аҗиҗат пен
шындыҗты табудың тҽсілі ретінде җарастырылғандығын кҿрсетеді.

Ҧлы Абайдың салыстырусыз философиялыҗ пайымдауларының негізінде толыҗҗанды
адам оның табиғат пен тҽндік жҽне жоғары рухани бірлігі, жҥйеленіп, җандай да бір жеңіске
жету ҥшін адамдар білімге, ғылымға, ҿнерге ҧмтылып, ҽрдайым еңбектенуі җажет екені орын
алған. Абайдың даналыҗ наҗыл сҿздерінің мазмҧны адам ҿміріндегі, ҥздіксіз ҽлеуметтік
тҽжірибені жинаҗтап, сараптап, нҽтижесін ҧсынуы деп тҥсінеміз. Оның негізін җҧрайтын
ҿнегелік, тҽлім-тҽрбие мҽдениетіндегі адам санасының ойлау деңгейі ҿнегелілік сезімнің
жемісін кҿрсеткен. Абай тҽлім-тҽрбиедегі ҿнегелік категория ретінде ҧстамдылыҗты алға
тартып, шамадан тыс ҽрекетке бармау керектігін, оның зҧлымдыҗҗа тікелей жол екендігін
тҥсіндіре отырып, адамның ҿзшамасын сезінетін тҧсы ҧждан деп тҧжырымдайды. Аталған
мҽселеден, Абайдың тағы бір философиялыҗ пікірі туындап, кез келген адам ҽрҗашан ҿзінің
ҧжданының алдында есеп беруі керек, ҿйткені ар-намыс – борыштың баҗылаушысы, адамның
іс-ҽрекетінің реттеушісі. Борыш – алға җойылған міндеттердің міндетті тҥрде орындалуы десек,
міндет жауапкершілікті талап етеді. Ал, ҧят орындалуы тиіс емес, рҧҗсат етілмейтін іс-
ҽрекеттер жиынтығының санаты ретінде танылады.

Абайдың аҗындыҗ кҥш-жігерін танытҗан «Физули, Шҽмси», «Йузи-Рҽушан», «Сап-сап
кҿңілім, сап кҿңілім», «Жаҗсылыҗҗа», «Кең жайлау», «Җансонарда» т.б. шығармалары
динамикалыҗ бейнелерден тҧратын җазаҗ ҽдебиетіндегі дҽстҥрлі ҧғымдардан ерекшеленетін
ішкі ой иірімдері терең. Ҧлттыҗ тҽрбие адам ҿмірінің алтын арҗауы болып табылатындыҗтан
рухани җҧндылыҗтармен астасып, ҥндесіп жатады. Ҧлттыҗ тҽрбиеден тереңнен нҽр алған
адамның дамуы ҿзі оҗыған шығармалар арҗылы бойына сіңіріледі. Осы орайда, Абайдың
лирикалыҗ жанрдағы җай ҿлеңін алып оҗысаҗта, ҧлттыҗ поэзиясының сҿз җолдануына жаңа
сипат беріп, адамның жан-тебіренісін, ойтолғанысын кҿрсететін «Жҥректің кҿзі», «Жҥректің
оты», «Кҿңілдің жайлауы», «Жҥрегім менің җырыҗ жамау», т.б. стилистикалыҗ фигуралар
эпитет, метафра т.б. бейнелі сҿздердің жаңа сипаттағы ҥлгілері җолданылып, мағына туғызатын
бейнелі сҿздер арҗылы, аҗынның ҿкініш арманы, кҥйзелісі, җастандылыҗ пен ҿшпенділіктен
туындаған сезім шеберлікпен жеткізілген.

«Ҿлсе ҿлер табиғат, адам ҿлмес» ҿлеңінде Абайдың ҧлылығы шексіз танылып, табиғат
пен адамды салыстыра талдауы, табиғаттың мҽңгілік екендігін ал, адамның ҿзі ҿлсе де жаны
ҿлмейтіндігіндегі тҽрбиелік мҽнін айҗын кҿрсеткен. «Кҿп адам дҥниеге бой алдырған»,
«Ҿлмейтҧғын артына сҿз җалдырған», «Ҿлең сҿздің патшасы, сҿз сарасы» ҿлеңінде сҿз тҥзелді,
тыңдаушы сен де тҥзел, - деп халыҗтан аҗындыҗҗа ерекше мҽн беруді поэзияны сезіммен
тҥсініп, бағалауды талап етеді. Ҽрбір сҿздің эмоциялыҗ сипатын ҧтымды җолдана отырып, җазаҗ
ҿмірінің сол кездегі ҿмірін жанды тҥрде суреттеп береді.

Поэзияның җоғамдағы ҽлеуметтік тҽрбиелік мҽнін тереңнен тҥсіне отырып, адам жанын
баурап алатын, ҧлттыҗ сезімді тебіреніспен тҥсіндіретін«мен жазбаймын ҿлеңді ермек ҥшін»
ҿлеңі адамдардың мҽн-жайды терең тҥсінуіне баулиды. Ҧлттың тағдырымен жҥріп ҿткен

220

жолыңдағы җайғы-җасіретін терең тҥсінген Абай ҿлеңдерінде мазмҧндыҗ, кҿркемдік
ерекшеленетін «Сегіз аяҗ», «Сен мені нетесің», «Җалың елді җазағым, җайран жҧртым»
шығармаларындағы рухани тҽлім-тҽрбиені атауға болады.

«Җалың елді җазағым, җайран жҧртым,
Ҧстарасыз аузына тҥсті мҧртың.
Жаҗсы менен жаманды айырмадың,
Бірі җан, бірі май боп енді екі ҧртың...
Ҧҗпайсыз ҿз сҿзіңнен басҗа сҿзді,
Аузымен ораҗ орған ҿңкей җыртың.
Бірлік жоҗ, береке жоҗ, шың пейіл жоҗ,
Сапырылды байлығың, баҗҗан жылҗың,
Бастами җолда малға талас җылған,
Кҥш сынасҗан кҥндестік бҧзды ау шырҗың» [3], - ҿлеңнен ҥзіндісінде тҽрбиелік
мағынаның тереңдігі, Абайдың сарҗылмас шығармашылыҗ тапҗырлығың кҿрсетіп, ҿлең
ҥлгісінің ерекшелігін кҿрсетеді.
Абайдың «Мен кҿрдім ҧзын җайың җҧлағаның», «Желсіз тҥнде жарыҗ ай», «Ҿлсем орным
җара жер сыз болмайма» ҿлеңдерімен җатар жыл мезгілдерінің, жылдың тҿрт мезгілін
суреттейтін «Җыс», «Кҥз», «Жаз», «Жазғытҧры» туындылары адамға философиялыҗ ой салып,
жаңаша сипаттағы, кҿркемдік мазмҧны жағынан суреттеу тҽсілінің адам мен табиғатты
салыстырудағы жанды бейнені елестетіп, ҿмір ағымындағы мҽселелерді шынайы елестету
арҗылы бейнелейді.
Абайдың ҿлеңдерінің тҽрбиелік мҽні арҗылы ҿмір җҧбылыстары сҿзбен суреттеліп,
тҽрбиеге арҗау болатын жанды бейнені елестетіп, сҿз арҗылы ой салу «Бҿтен елде бар болса»,
«Мҽз болады болысың», «Интернетте оҗып жҥр», «Ғылым таппай маҗтанба» атты ҿлеңдерінде
ҿткір мысҗылдар шебер келтіріліп, ҽжуалап келемеждеулердің орынды җолданылуын
байҗаймыз.
«Җор болды жаным», «Ҿзіңе сенбе жас ойшыл», «Ой», «Җанжар» ҿлеңдеріндегі тҽрбиелік
мҽн-мағынаның мазмҧндыҗ ерекшелігі насихат, ҿсиет ҥлгісіндегі бейнелеуді кҿрсетіп, адам
тҧлғасын җалыптастырудағы җасиеттерді жинаҗтап кҿрсеткен. Тҽрбиенің негізі замандар бойы
җаланып, адам бойындағы асыл җасиеттерді ізеттілікке жалғау, Абайдың даналыҗ ой
толғандарынан туындап, бҧлжымас ережелерге айналған. «Ата кҿрген оҗ жонар, ана кҿрген тон
пішер» дегендей ҧлттыҗ җҧндылыҗтарды Абай ҿлеңдері арҗылы рухани жаңғырту білім беру
ҥрдісіндегі ҿзекті проблемалардың бірі болып отыр.
Ҧлы ойшыл А.С.Пушкин, М.Ю. Лермонтов т.б. аҗындардың шығармаларын аса
шеберлікпен тҽжірмалап, ҧлттыҗ ҽдеби тілдің сҿздікҗорын, жоғары деңгейде пайдалана
отырып, тҽрбие тҧғырын жаңа ой орамымен байытҗан. Абайдың аударған шығармалары
җазаҗтың тҿл туындыларымен астасып, мазмҧндыҗ ішкі ҽлемін шеберлікпен жеткізген.
«Җарға мен тҥлкі», «Җҧмырсҗа мен шегіртке» сияҗты мысҗыл жанрында жазылған
шығармалары җазаҗтың ауыз ҽдебиетінің җҧнарлы ҥлгілерін пайдалана отырып, ҽр топ
ҿкілдерінің мінезін, іс-ҽрекетін сатиралыҗ бейнелер жасау негізінде сомдаған. Абай «Масхҧт»,
«Ескендір», «Ҽзім» поэмаларында шығыс халҗына ортаҗ мҽселелерге җҧрыла отырып,
Абайдың ҽлемге кҿзҗарасы негізіндегі тҽрбиені ҿркениет җоғамының даму деңгейіндегі
мазмҧнмен сабаҗтастырып, адамдардың ҿмірге кҿзҗарасын жетілдіруде эстетикалыҗ, азаматтыҗ
сананы җалыптастыру кҿзделген.
Абайдың адамгершілік ілімін тҽрбие мҽселесімен ҧштастыруы шексіз танымдыҗты
жалғастыра отырып, ҧлттыҗ рухани мҥддені зерделі ойымен даналыҗтың ҿлшемі арҗылы,
жеткізудегі ҿлеңдерінің ыҗпал ҽсері кемел пікірлерімен ҧштасып, рухани жаңғыруда
ҿркениеттер тоғысындағы тҽрбиенің негізін җалайды.

Пайдаланылған әдебиеттер:
1.Назарбаев Н. «Ҧлы даланың жеті җыры» маҗаласы. Аҗиҗат журналы. 2018 жыл №12.
2.Җазаҗстан ҧлттыҗ энциклопедиясы. 8-том.302 б.

221

3.zharar.com сайты Абай ҿлеңдері жинағы.

Abstract
The article provides an analysis of the educational significance of Abai‟s poems. The spiritual

careful analysis is closely related to the modernization of philosophical ideas on the basis of the

judgment of poems for each topic. The specificity of the Abai world is concluded as a wise

measurement of the national spirit.
Key words: Abay‟s composition, the essence of education, spiritual modernization, lyrical

poems of Abay, national cod,basis of national education.

ТЕЛГӘ ӚЙРӘТҤДӘ ТЕЛ-ИЛ КОНЦЕПЦИЯСЕНЕҢ РОЛЕ

Курамшина Р.З., Казан федераль университеты студенты
Фәнни ҕитәкче – филол. фән. канд., доцент Нурмӛхәммәтова Р.С.,

Казан федераль университеты, Казан (Россия)
Телҽсҽ кайсы мҽгариф системасының тҿп бурычы – ҕҽмгыятьнең социаль-икътисади
һҽм мҽдҽни ҥсешенҽ ярдҽм итҥ, чҿнки нҽкъ менҽ мҽктҽп кешене ҕҽмгыять тормышының тҿрле
ҿлкҽлҽрендҽ актив эшчҽнлеккҽ ҽзерли. Бу нисбҽттҽн, укучыларга тирҽн һҽм тҿпле лингвистик
белем бирҥнең ҽһҽмияте бҽялҽп бетергесез. Шунлыктан мҽктҽплҽрдҽ теллҽр ҿйрҽтҥгҽ элек-
электҽн зур игътибар бирелгҽн.
XX гасыр ахырында Россиядҽ теллҽрне укыту методикаларында (яки
концепциялҽрендҽ) мҿһим ҥзгҽрешлҽр була. Алар арасында тел һҽм ил концепциясе киң
таралыш ала.
Теллҽр буенча белем дҽрҽҕҽсенең дҽҥлҽт стандартында коммуникатив компетенция
формалаштыру ил белемнҽре белҽн тыгыз бҽйлҽнгҽн дип билгелҽнҽ. Бу, барыннан да элек, кеше
эшчҽнлегенең тҿрле ҿлкҽлҽрендҽ телне ҿйрҽнҥнең гомумкабул ителгҽн зарурлыгы белҽн бҽйле,
чҿнки илне ҿйрҽнҥ фонын белми торып, коммуникатив компетенция формалаштырырга
мҿмкин тҥгел.
Телне укыту аспекты буларак, тел һҽм ил белеме укучыларны телдҽ халыкның матди
һҽм рухи мҽдҽнияте чагылышларына ҕҽлеп итҽ, шулай ук бу халыкның менталитетына ҥтеп
керергҽ ярдҽм итҽ [3].
Мҽктҽптҽ тел фҽнен укытканда тел һҽм ил концепциясенҽ нигезлҽнҥнең тҥбҽндҽге уңай
яклары бар:
– укучыларның мҽдҽни кҥзаллауларын киңҽйтҥ;
– ҿйрҽнҽ торган телдҽ сҿйлҽшҥче илнең традициялҽре һҽм этикеты белҽн танышу;
– башка миллҽтлҽргҽ карата толерантлык һҽм хҿрмҽт тҽрбиялҽҥ;
– тел һҽм ил фактларын адекват кабул итҥ аша укучылар арасында конструктив диалог
алып бару кҥнекмҽлҽрен булдыру һҽм аларны мҽдҽниятара аралашу процессында куллану (бу
исҽ тел һҽм ил белеменең тҿп максаты);
– билгеле бер телдҽ сҿйлҽшҥченең теле, характеры һҽм мҽдҽнияте арасындагы
бҽйлҽнешне кҥзҽтҥ һ.б. [2].
Яңа методика белҽн телне ҿйрҽнгҽндҽ укучылар лексика, грамматика, стилистика кебек
тел белеме бҥлеклҽренҽ караган фактлар белҽн генҽ тҥгел, социаль, кҿнкҥреш яки тарихи
ҿлкҽлҽргҽ караган кҥренешлҽр белҽн дҽ очрашалар. Тел һҽм ил концепциясенең тҿп бурычы –
халык мҽдҽниятенең милли ҥзенчҽлеклҽрен ачык чагылдырган тел берҽмлеклҽрен ҿйрҽтҥ
(боларга фразеологизмнар, афоризмнар, идиомалар, юмор, аббревиатуралар һ.б. керҽ).
Бу концепция укучыларда башка мҽдҽниятлҽрнең ҥзенчҽлеклҽренҽ толерант мҿнҽсҽбҽт
тҽрбиялҽҥгҽ дҽ зур игътибар бирҽ. Фҽнни юнҽлешлҽрнең кҥбесе “толерантлык”ны башка
кешелҽрнең мҽдҽниятенҽ һҽм фикерлҽренҽ карата тҥземле һҽм ихтирамлы мҿнҽсҽбҽт,
башкаларны ничек бар шулай кабул итҥ һҽм алар белҽн ҥзара, шҽхси мҽнфҽгатьлҽрне
кысрыкламыйча, килешҥ нигезендҽ хезмҽттҽшлек итҽргҽ ҽзер булу, дип карыйлар. Моның

222

нигезендҽ башка этник тҿркемнҽргҽ карата кыйммҽт мҿнҽсҽбҽтен тҽрбиялҽҥ генҽ тҥгел, ҥз
мҽдҽни тҿркемеңнең уңай образын кабул итҥ дҽ ята. Бу очракта тҥбҽндҽге эш тҿрлҽре уңышлы
санала:

 мҽдҽни образларны һҽм символларны ҿйрҽнҥ;
 мҽдҽни продуктлар (газеталар, маркалар, хатлар, журналлар, радиотрансляциялҽр һ.
Б.) белҽн ҿзлексез эшлҽҥ;
 стандарт хҽллҽрдҽ (эшкҽ урнашу, очрашу, кибетлҽр буенча йҿрҥ) тормыш стиле һҽм
ҥз-ҥзеңне тоту нормаларын ҿйрҽнҥ;
 вербаль һҽм вербаль булмаган аралашуны ҥзлҽштерҥ;
 ҿйрҽнелҽ торган телдҽ сҿйлҽшҥче иллҽрдҽге кешелҽрнең кыйммҽтлҽрен һҽм ҥзара
мҿнҽсҽбҽтлҽрен аңлау [4].
Ҿйрҽнелҽ торган ил турында ҽлеге санап ҥтелгҽн белемнҽрнең ҕитҽрлек булмавы
аралашу, тел конфликтларына китерергҽ мҿмкин, ҽ кайбер очракларда, Е.М.Верещагин
фикеренчҽ, “мҽдҽни шок” тудырырга сҽлҽтле, ягъни “башка мҽдҽният иялҽренең традицион ҥз-
ҥзлҽрен тотышы һҽм мотивларын дҿрес кабул итмҽҥ” барлыкка килҽ [1]. Шул рҽвешчҽ,
кешелҽрнең тҿрле иллҽр һҽм теллҽр турында мҽгълҥматы ҕитҽрлек булу ҕҽмгыятьнең
тотрыклылыгы, халыкларның тыныч, аңлашып яшҽве ҿчен зарури фактор.
Тел һҽм ил белеме компетенциясе тҥбҽндҽгелҽрне ҥз эченҽ ала:

 сҿйлҽм формасында аңда чагылдырылган гомуми тҽҕрибҽ (аерым сҥзлҽр,
сҥзтезмҽлҽр, сҽнгать һҽм туган якны ҿйрҽнҥ текстлары рҽвешендҽ). Тел һҽм ил турындагы
белемнҽргҽ илнең (шҽһҽр, авыл, урамнарның) тарихын, гореф-гадҽтлҽрне, халыкның (шҽһҽр,
авыл, ҿлкҽ) сҿйлҽм телен белҥ, кешелҽрнең кҿнкҥреш тормышын, ҥз-ҥзеңне тоту
ҥзенчҽлеклҽрен белҥ керҽ;

 укучы алган теоретик белемнҽрне һҽм тиешле кҥнекмҽлҽрне куллана алу
осталыгы, мҽсҽлҽн: тел һҽм ил мҽгълҥматын анализлый белҥ; тел һҽм ил турындагы белемнҽрне
иҕади куллана белҥ;

 укучыларның шҽхси сыйфатлары: мҽдҽни фактларны һҽм кҥренешлҽрне кабул итҽ
алу.

Югарыда ҽйтелгҽннҽрдҽн чыгып, тел һҽм ил компетенциясе структурасында ҿч
компонентны аерып чыгарырга була:

 танып-белҥ – тел һҽм ил материалларына нигезлҽнгҽн белемнҽр;
 праксиологик – тел һҽм ил белемнҽрен куллана белҥ;
 мотивлаштыручы – укучыларның тел һҽм мҽдҽниятне ҿйрҽнҥгҽ, ҽлеге материалны
ҥзлҽштерҥгҽ кызыксынуларын характерлый.
Димҽк, тел һҽм ил компетенциясе укучыларга ҥз эшчҽнлеклҽрен тел һҽм ил белеме
дҽрҽҕҽсе нигезендҽ тҿзергҽ һҽм мҽдҽниятара аралашу ситуациялҽрендҽ коммуникацияне
тулысынча гамҽлгҽ ашырырга мҿмкинлек бирҽ торган белем, осталык һҽм мотивлар
системасыннан гыйбарҽт [2]. Бу компетенция телне ҥзлҽштерҥ һҽм лингвистик нигезлҽрне
белҥне генҽ тҥгел, ҽ телне мҽдҽният феномены, мҽдҽни-тарихи мохит, дҿнья тел картинасының
милли ҥзенчҽлеге, тел берҽмлеклҽренең милли-мҽдҽни компоненты буларак аңлауны да кҥз
алдында тота.
Тел һҽм ил материалы белҽн эшлҽҥ укучыларның сҥзлек запасын баетуга һҽм
активлаштыруга ярдҽм итҽ, сҿйлҽм ситуациялҽренең кысаларын киңҽйтҽ, сҿйлҽм эшчҽнлеген
стимуллаштыра, шҽхси белемнҽрен һҽм осталыкларын тирҽнҽйтҽ һҽм киңҽйтҽ.
Әдәбият
1. Верещагин Е.М. Язык и культура: Лингвострановедение в преподавании русского
языка как иностранного. – 3-е издание. – М.: Русский язык, 1983. – 269 с.
2. Носова Е. С. Лингвокультурологическая компетенция в процессе обучения русскому
языку. – Белгород: ЧПЦ "Политерра", 2008. – 239 с.

223

3. Томахин Г. Д. Реалии – американизмы. Пособие по страноведению: Учебное
пособие для институтов и факультетов иностранных языков. – М.: Высшая школа, 1988. – 239 с.

4. Tomalin B., Stempleski S. Resource books for teachers. Cultural awareness. Oxford
University Press, 1993.– 183 p.

Abstract. The article deals with the linguistic and country studies competence in the teaching
foreign language. This competency is important for create maintain interest for the study of foreign
language, it support the motivation, as students not only learn the language but also learn some
information about the target language country.

ENHANCING EDUCATIONAL QUALITY AT KABUL UNIVERSITY-
AFGHANISTAN (2010-2020)
Fatima Mohammadi
Research supervisor Gaukhar Yersultanova

Introduction:
Kabul University is located in the capital of Afghanistan which known as an old university with

more than 70 years of antiquity and reliability (Prof. A. HamidLayan, 2013).The existence of many
different regimes and also internal conflicts in Afghanistan have suffered the quality of education in
public and private universities ( Alexander Jackson & Jorrit Kamminga, May 2011). Enhancing the
quality of education at Kabul University or public universities in Afghanistan is considerable from
three sides. Firstly, it is the largest and cosmopolitan university in the country which still plays as the
center of academics, politics and ideology ( Alexander Jackson & Jorrit Kamminga, May 2011).
Secondly, it requires working on the negative impacts of low quality education which caused from the
last conflict situation. For example, poor lessons curriculum, professor's methodology and lack of
facilities' equipment for universities' students. Third, for being globalization what we need is advance
places and get in modernize. Whereas, we need to improve the quality and efficiency of higher
education at Kabul University which would enable students to achieve more satisfactory academic
goals, implement jobs with pleasure and also enhance the standing of academic institutions in the
country. This essay will be discussed about problems of quality education at Kabul University and is
going to be suggested the ways which particularly will be followed by case studies and e-books. The
points will discuss about systemizing of higher education which includes curriculum problems,
methodologies implemented by university professors and also compass buildings and equipment for
facilities of student
The review of literature:

This research looked at quality enhancement in many areas. One might perspective on the
professor's methodology, facilities' perspective or universities' curriculums. The perspectives seem
proper way for quality enhancement of higher education at public universities of Afghanistan. These
approaches might not be the comprehensives though are particularly significant since most studies
overcome these problems.

Alexander Jackson Jorrit & Kamminga in their research about Afghanistan Transition and
Kabul University said, "Afghanistan‟s education system is lacking in resources and is subject to the
poor governance that afflicts other sectors. Despite these challenges, Kabul University still has a clear
role as a center of academic, political and ideological ferment" ( Alexander Jackson & Jorrit
Kamminga, May 2011).

Another Research about reformation of curriculum (University Kabul, 2004, pp. 1-
2) emphasize on curriculum reformation. According to this research, the greatest success in a

strategy of (1389-1394) was credit replacement from curriculum contents. For example;
implementation of a credit system for engineering faculty, adding some instruction for

224

some subjects; like English language instead of only national language and video
conference become a part of the lecture (University Kabul, 2004, p. 3)
On the other hand, Dr. Radhika Kapur in his case study had focused on the professor's
teaching methods. He wrote teachers should make sure that students are satisfied with the teaching
method. For sure, teachers may face a lot of challenges during their teaching. Therefore the best way
for avoiding such problems is by providing equal rights and opportunities among all levels of students.
Motivating and encouraging of students not only lesson to the lectures but also take participate in in-
class activities. And at the end, the teachers need to ensure that students are committed to working and
learning. For this reason, teachers should participate among group students to guide and control them
direct or indirectly (Radhika Kapur, 2019 ).
Mr. David J. Roof in his research about "Higher Education in Afghanistan" focuses on two
factors (J.Roof, 2014, p. 2). First, students' capacity building for the job market. David J.Roof stated,
there is a huge number of students who graduated from higher education but leave the country in order
to find job opportunities in other countries (J.Roof, 2014, p. 65) And secondly, the potential for
education to influence democratic values. As research shows, one of the primary objectives is
providing formal education for women. Since more than 90 percent of women are illiterate which is an
opportunity for men to treat women like an animal or chilled mirage. He pointed out if higher
education motivates women to get educate or complete higher education can build a social potential
that can influence on democratic values as well (J.Roof, 2014, p. 67)
Another research emphasizes on lack of facilities at universities that students are faced in
Afghanistan. For example; books are often old, internet access is spotty not enough
classroom (AUAF- International Educator, 2014) Ball State‟s Holland said, the quality of higher
education in public universities of Afghanistan is very low and one obvious reason is the professors
have two or three jobs. Although, we tried to force the universities to get them in class, not succeeded
since they claim low salaries (AUAF- International Educator, 2014).
University Curriculum:
The quality of education system is what should be thought and learned. If the core consideration
is on students achievements probably the university goes through systemizing which curriculum is one
important part of that system. However, the ministry of higher education tries to implement
progressive policy for quality education in public universities still has the most challenges. For
example; according to higher education long term plan curriculum quality in public universities are not
existed (Johanna Annala, Jyri and Marita Makinen, January 2016), quality of curriculum contents are
weak existed (Johanna Annala, Jyri and Marita Makinen, January 2016) and Low emphasis in
lecturers' job description to student-centered learning. Moreover, market stakeholders' engagement in
curriculum design is minimum or non-existence (Ahmad Jawed Samsor, 2016). For sure these are not
the whole reasons for curriculum inefficiencies yet the above evidences can highlight the challenges of
curriculum quality at Kabul University.
The quality of curriculum can be improved through control over contents from two aspects.
Curriculum-based content mean to evaluate the subjects according to students' need and requirements.
Since most Afghan students study unnecessary subjects or are faced with a lack of practical tasks in
their curriculums. They do not only get unsatisfied results but also waste their time with a long of
disappointing. For instance; religious subjects in engineering third year (Johanna Annala, Jyri and
Marita Makinen, January 2016) produce competences which called content-based. The next one is the
matter of curriculum's potentials for university empowerment (Johanna Annala, Jyri and Marita
Makinen, January 2016). It stands on how much the text is useful and more efficient to students. For
example, despite different interests students want to learn which it would be prepared both contents
perception and scientific methods. Regarding this issue Dr.Radhika Kapur said the system should be
compatible with the needs and requirements of individuals. The education in schools, training centers,
institutions and universities should meet the beneficiary of people for enrich to their ideal lives.
Currently, CE (Civil Engineering) offers 4-year credit system for undergraduate program. The
curriculum is tabulated as shown below (Kabul University, 2004).

225

CE – Civil Engineering Cr – Credits

EE – Electrical Engineering Lec – Lecture contact periods

ME – Mechanical Engineering Lab - Laboratory contact periods

IS – Islamic Studies Rec - Recitation contact periods

HIST – History

ENGL – English

MATH – Math

PHYS – Physics

CHEM – Chemistry

Note: The chart and table have taken from Kabul university website. Table shows the curriculum of

third year of civil engineering faculty which created in 2004. Obviously, curriculum is faced with lack

of praal andctic laboratory (Mayar, 2016).

Teaching methods' strategy:
University Professor's teaching program to improve the quality and efficiency of education focus on
teaching methodology and behavior effects. Since professors not only transfer the specific knowledge
but also they are those who push students to the right path of their manner, job career and future goals.
Furthermore, the issues which arise from teaching methods of Afghan universities' professors are as
teachers absentees time (Ezequiel Molina, Iva Trako, Anahita Hosseini Matin, Eema Masood and
Mariana Viollaz, September 2018),

lack of teachers' motivation, the rate of teachers turn over, quality education hampered by the
lack of qualified teachers (Omidullah Khawary & Sajid Ali, June 19, 2016). And professors don‟t
spend enough time on student's feedback and guiding (Modaser, November 2014). Dr. Radhika Kapur
said "Teachers and professors have a direct contribution in quality of education system". Whereas, he
provides some consequences points for quality-enhancing of professors' strategy which can solve many
problems.

Quality awareness: professors should make certain that students are satisfied with teaching-
learning methods

Professional Ethics: according to professional ethics, professors should have probable solutions
and flexibility to cope with many problems and challenges that they face during their teaching period.

226

In this case they have to provide equal opportunities for all levels of students to avoid any kind of
discrimination.

Using New Technologies in Daily Functioning: Technologies are regard to several benefits for
students who would be able to manage lessons and tasks and reduce time-consuming and learn better
than old methods.

Working in Teams: Teachers should encourage students to work collaboratively and assign
them in group activities and by guiding and directing them to exchange the ideas and perspectives
primarily in their job requirements. In this way professors should organize students to take participate in
in-class activities and motivate them to not only lesson to the lectures but they have to do some practical
tasks.

The promotion of Kabul University teachers from B.A. or B.Sc. to MA or MSc and, likewise, from
MA or MSc to Ph.D. has been carried out in two categories (domestic and foreign). The following table
demonstrates the number of masters and Ph.D. holders who graduated from reputable universities in 1389
– 1395 SY (Kabul University, 2017).

70 percent of teachers do not meet the standard qualification for teachers in Afghanistan. (Omidullah
Kha Facilities requirement:

Thirdly, building and compasses are crucial matter in Kabul University. Since, the falling of
Taliban students
booming to enroll at the KU University has created serious challenges. Including "lack of enough
required infrastructures such as classrooms, labs, libraries or other compass facilities like conference hall
and gymnasium which has been the result of many years war destruction" ( Alexander Jackson & Jorrit
Kamminga, May 2011). Besides, after falling of Taliban students have faced with lack of a place where
more than 70 or 80 students placed in a small room. However, to reconstruct and equip the university,
international assistance has implemented substantial fundraising. For example; Japan as implementing
partner with the ministry of higher education funded over 7million dollar for construction of new building
for computer science faculty with three-story buildings which equipped with computers and other
facilities. There are 550 students it will be double (1000 students) by following building completion
(UNOPS - United Nations Office forProject Services, 9 May 2013). As well as by providing shuttle buses
through UNOPs project now university staff and research centers are most comfortable in the daily
commute.

wary & Sajid Ali, June 19, 2016).
Conclusion:

"Excellence and values are crucial terms, which need to be taken into consideration to bring
improvements in quality and efficiency of education" Maciuk, 2013. Since Kabul University has played
significance rolls as academic, politic and ideology which require to work on enhancing education
quality. To quality improvement of education at public universities particularly Kabul University should
consider three main aspects. First, upgrade the curriculum of departments that is effected by curriculum-
based content and curriculum-based concept. Secondly, professors' teaching methods that mostly focus on
communication behave, students' encouragement, team working and technology use for better
understanding and goals oriented. The last, compass and building construction for students' facility.
Consequently, the above strategies would be effective to cope with many challenges and deficiencies
which are barrier of quality education at Kabul University. Since Kabul University has the main role
among universities in the country can be able to change other public universities' quality education as
well.

227

References
HamidLayan, P. A. (2013, Dec). Kabul University. FUSION, 2. Retrieved from

http://fusion-edu.eu/FUSION/(n.d.).
Alexander Jackson & Jorrit Kamminga. (May 2011). Afghanistan Transition and Kabul

University. 7-10. Retrieved from www.icosgroup.net
Ahmad Jawed Samsor. (2016). Modernizing teaching and learning outcome based education

(OBE) and student centered learning (SCL). Higher Education Development Project
(HEDP), 3. Retrieved from file http://www.hedp.af/wp-
content/uploads/2016/12/OBE-SCL-Plan-10.15.16.pdf.
AUAF- International Educator. (2014, JULY- AUG). Revitalizing Education in
Afghanistan. Decads of Devastation, 25- 26.
Ezequiel Molina, Iva Trako, Anahita Hosseini Matin, Eema Masood and Mariana Viollaz.
(September 2018). The Learning Crisis in Afghanistan. Results of the Afghanistan SABER
Service Delivery Survey , 4. Retrieved from
https://www.researchgate.net/publication/335192333_The_Learning_Crisis_in_Afg
hanistan_Results_of_the_Afghanistan_SABER_Service_Delivery_Survey_2017
J.Roof, D. (2014). Higher Education in Afghanistan. FIRE:Forum for Internatioal Research
in Education, 2. Retrieved from http://preserve.lehigh.edu/fire/vol1/iss3/6
Johanna Annala, Jyri and Marita Makinen. (January 2016). Curriculum in higher education
research. International perspectives on theory, policy and practice. Retrieved from
https://www.researchgate.net/publication/290325151_Curriculum_in_higher_educat
ion_re search
Kabul University. (2004). Curriculum Content. Retrieved from http://ku.edu.af/:
http://ku.edu.af/en/page/curriculum-4
Kabul University. (2017). Strategic Plan. 2-3. Retrieved from
http://ku.edu.af/Content/files/KU%20strategic%20plan(4).pdf.
Kamminga, A. J. (May 2011). Afghanistan Transition and Kabul University: Winning
Minds, Losing Hearts. International Council on Security and Development (ICOS),
7. Retrieved from www.icosgroup.net
Makinen, Johanna Annala & Jyri and Marita. (Jan 2016). curriculum in higher education
research. Retrieved from http://www.researchgate.net/publication/290325151
Mayar, K. (2016). Modernizing the current Afghan engineering education system. Purdue
University,
1. Retrieved

frohttps://docs.lib.purdue.edu/cgi/viewcontent.cgi?article=1840&context=open_
access_theses
Modaser, M. (November 2014). Teachers' Questioning and Feedback in Afghan
Classrooms. Karlstat
Universitet, 3-4. Retrieved from http://www.diva-
portal.org/smash/get/diva2:840516/FULLTEXT01.pdf
Omidullah Khawary & Sajid Ali. (June 19, 2016). The causes and effects of
Englishteachers‟ turnover: A case from Afghanistan. SAGE- Aga Khan Education Services,
Afghanistan, 21

228

МӘТІНГЕ ЖОСПАР ҚҦРУ - ЖАЗЫЛЫМ ӘРКЕТІН БЕЛСЕНДІРУДІҢ БІР ЖОЛЫ

Нагиметова К.Җ.,
Абай атындағы ҖазҰПУ 1-курс магистранты

Ғыл.жетекші: доцент Раева Г.М.
Жазылым – хабарды җағаз бетіне тҥсіруді җамтамасыз етеді. Жазу арҗылы коммуникацияға
тҥсу ҥшін біз ҽріптер мен сҿздерді пайдалана отырып сҿйлемдер җҧрастырамыз. «Жазылым»
термині «жазу» (жазудың тҥрлері, ҽріптің жеке ҿзі) деген мағынаны емес «жаза білу»,
«ойыңды басҗа біреуге тҥсінікті болу ҥшін җағаз бетінде сауатты жеткізе білу» дегенді
білдіреді. Жазылым – тілдік тҧлғалардың графикалыҗ, фонемалыҗ жҥйесіне негізделген;
лингвистикалык, психологиялык, физиологиялык, ҽдістемелік ерекшеліктерге катысты тілдік
материалдың мазмҧны мен формасын бірдей камтитын, адамдардың ҧзаҗ мерзімдегі җарым-
җатынасына мҥмкіндік жасайтын кҥрделі тарихи ҽрекет.

Жазылым біріншіден, ҽріптің, сҿздің графикалык таңбасы арҗылы іске асады;
екіншіден, бҧл графикалыҗ таңбалар белгілі бір фонемалык, мағыналыҗ җасиетҗе ие болады;
ҥшіншіден, жазылым кҧбылысында сҿйлесім ҽрекетінің барлыҗ тҥрі җатысады; тҿртіншіден,
жазу ҥстінде тіл ҥйренуші адам сҿйлемнің мазмҧн-мағынасына ғана емес, формасына да кҿңіл
аударуға мҽжбҥр болады: бесіншіден, жазылым җағаз бетіне тҥскен материалдың тҥсінікті,
жҥйелі болуына тікелей байланысты жҥзеге асады. Жазылым графикалыҗ таңбалардың
мағыналыҗ жҥйесі мен тізбегі аркылы адамдардың бір-бірімен җарым-катынасын җамтамасыз
етеді. Жазу арҗылы адам айтайын деген ойын кағазға тҥсіріп, екінші бір адамға, жалпы
адамзатҗа жеткізуді маҗсат тҧтады, яғни адам ойын басҗаға жеткізу ҥшін жазуды ҥйренеді.
Ҽдіскерлердің җалыптасҗан пікірі бойынша, жазылым ҥш бҿліктен кҧралуы тиіс. Олар: себеп-
салдарлыҗ, аналитика-синтетикалыҗ, орындалымдыҗ. Яғни жазылым ҽрекеті, біріншіден,
белгілі бір ҽсерді екінші адамға жеткізуде ойға келеді , алдымен оның себебі пайда болады.
Екіншіден, аналитика-синтетикалыҗ кезеңде сҿйлем кҧрылымы жасалады, сҿздер бір-бірімен
тіркеседі, сҿздің җызметі мен орны белгіленеді. Ҥшіншіден, графикалык таңбалар арҗылы
жазбаша мҽтін /текст/ пайда болып, жазу орындалады.

Жазылым дағдысы бойынша: таҗырыпты аша білуі; ҿз ойын сыни тҧрғыда дҽлелдеуі,
җорытынды шешім шығаруы; ҿз кҿзҗарасын дҽлелдеуі; цитатамен жҧмыс істеу дағдылары
бағаланады. Оҗылым – мҽтіндегі жазылған аҗпаратты алуға бағытталады, яғни жаттығуды оҗи
отырып,тапсырманы тҥсіну ҥшін җажет. Сондай-аҗ мҽтіннің мазмҧнын айту ҥшін, ең алдымен,
оны оҗу керектігі белгілі. Жалпы алғанда, оҗылым-тілді меңгерудің бір тҽсілі, сҿздік җорды
кҿбейтудің җҧралы; оҗылым-грамматикалыҗ җҧрылымдарды есте саҗтауға мҥмкіндік береді;
сол тілде сҿйлеуге, айтылымды, жазылымды жетілдіруді җамтамасыз етеді.

Жазылым – җазаҗ тілін ҥйренуге җатысты җиын да кҥрделі жҧмыс. Тілді меңгеруде
жазылымның жҥзеге асырылу жолдары мыналар: жазбаша сҿйлесімнің лингвистикалыҗ,
психологиялыҗ, физиологиялыҗ, ҽдістемелік ерекшеліктерін тану; жазуды ҥйретудің басты
алғы шарттарын білу; җазаҗ тілін сауатты ҥйрету ҥшін, тіл ҥйренушілерге ҧсынылатын жазба
жҧмыстарын дҧрыс жоспарлауды ескеру; җатысымдыҗ җызметке сҽйкес җазаҗ тілін ҥйрету
ҥшін жазба жҧмыстарын жҥргізу ҽдістемесін игеру, жазбаша жҧмыстардың орындалуы
барысында жҽне жазылымға җатысты тілді оҗыту кезінде ҥйренушілердің нені білуі җажеттігін
ескеру. Мысалы, суреттерді, заттарды, кейбір ісҽрекеттерді бейнелеп жазып, җысҗаша
ҽңгімелеп білуі, естігенін не оҗығанын җысҗаша жаза білуі.

Негізгі орта білім беру деңгейінің 5-9-сыныптарына арналған
«Җазаҗ тілі» пҽнінен жаңартылған мазмҧндағы ҥлгілік оҗу бағдарламасында жазылым
дағдысын җалыптастырып, белсендірудің тиімді бағыттары җарастырылып, оҗу
бағдарламасында жазылым ҽрекеті спиральді җағидатпен берілген. Спиральділік җағидаты
бойынша җҧрылған оҗу бағдарламасы Джером Брунердің «Білім беру ҥдерісі» (1960) атты
еңбегінде җарастырылған танымдыҗ теорияға негізделеді. «Шиыршыҗ ҽдісімен»
орналастырылған жазылым ҽрекетін дамытуға бағытталған оҗу маҗсаттарының бірі мҽтін

229

бойынша яғни, оҗылым дағдысы негізінде жазылым ҽрекетін белсендіруді кҿздейді. Оҗу
бағдарламасындағы орта буын сыныбындағы оҗушы мҽтін бойынша жазба жҧмыстарын
орындайды. Жазылым ҽрекетін белсендірудің бір жолы-мҽтінге жоспар җҧру. Мысалы, орта
буын сыныбындағы оҗушылардың жоспар җҧрып жазуы тҿмендегідей ерекшеленеді:

5 сыныпта Мҽтін бҿлімдеріне (кіріспе, негізгі бҿлім, җорытынды) жоспар
җҧрып жазады
6-сыныпта
7-сыныпта Ҽртҥрлі жанрдағы мҽтіндер жазу ҥшін жоспар җҧрып жазады
Кҥрделі жоспар җҧрып жазады

Оҗушы җарапайымнан кҥрделіге җарай шиыршыҗ бойымен дамып, ҿрлей тҥскен жоспар
җҧрып жазуға дағдыланады. Мысалы, алдымен 5-сыныпта мҽтін бҿлімдеріне, содан кейін 6-

сыныпта тҥрлі жанрдағы мҽтіндер жазу ҥшін, кейінгі 7-сыныптарда кҥрделі мҽтіндер җҧра білу
дағдыларын дамыту , тілдік җҧзыреттіліктері шыңдай тҥсуде жоспарды җҧрап жазуға тҿселеді.

5-сыныпта мҽтін бҿлімдеріне (кіріспе, негізгі бҿлім, җорытынды) жоспар җҧру жҽне оны жазу
жазылым ҽрекетін җалыптастырудың маңызды бҿлігі. Жоспар - бҧл жалпы мҽтін

бҿлімдерінің, абзацтардың җысҗаша сипаттамасы ретінде ойдың бірізді ҿзгеруін тҥсінуге
бағыттай җҧрылады, мҽтіннің мазмҧнын ашуда жадыда саҗталған аҗпарат кҿзін аныҗтауды
жеделдетеді. Жоспар җҧрып жазу оҗушының ҿзін - ҿзін баҗылауын жҥзеге асыратын җҧрал

ретінде де маңызды. Осы орайда, жоспар җҧрып жазудың оңтайлы ҽдіс тҽсілдерін мҽтін
бҿлімдеріне жоспар җҧруды тірек сҿздер негізінде ҧйымдастыру тиімді. Мысалы, «Тірек

сҿздер тізбегі» тҽсілі. Бҧл тҽсілмен жҧмыс жасау ҥшін, алдымен, 5 сынып оҗушысы:
1.мҽтінді мҧҗият оҗиды 2.мҽтінді мағыналыҗ бҿліктерге бҿледі 3.мағыналыҗ (кіріспе, негізгі,

җорытынды) бҿліктердегі тірек сҿздерді аныҗтайды 4.тірек сҿздерді бірінен кейін бірін,
мағыналыҗ байланысын саҗтай отырып жазады. 5.тірек сҿздерді ҿзара байланыстыра отырып

мҽтінге җарапайым жоспар җҧрып жазады.

р\с Кіріспе бҿлім Негізгі бҿлім Җорытынды бҿлім
1 Тірек сҿздер: Тірек сҿздер: Тірек сҿздер:

2 Тірек сҿздерді Тірек сҿздерді Тірек сҿздерді

байланыстыру (сҿз байланыстыру (сҿз байланыстыру (сҿз

тіркестері, есім сҿздер, тіркестері, есім сҿздер, тіркестері, есім сҿздер,

етістік т.б.) етістік т.б.) етістік т.б.)

3 Ойды җорыту (кім? не? Ойды җорыту (не Ойды җорыту

җашан?) туралы? кім туралы? (не маңызды?)

неге? неліктен? не ҥшін?

не себепті? җалай?)

4 Бҿлімді атау Бҿлімді атау Бҿлімді атау

Алдымен, оҗылған мҽтіннің ҽр бҿлігіндегі негізгі тірек сҿздерді тҿмендегі кестеге
жазып алу арҗылы сҿздерді ҿзара байланыстырып сҧраҗ җоя отырып ой җорыту жоспар

җҧруды жеңілдетеді.
5-сыныпта берілген мҽтінге сҽйкес кіріспе, негізгі жҽне җорытынды бҿлімдерді

җамтитын җарапайым жоспар җҧру жҽне оны жазуды җысҗаша нҧсҗаулыҗ немесе жоспарды
жазуды жеңілдетуге бағытталған ҽрекетерді орындату арҗылы да тиімді жҥзеге асыруға болады.

Мысалы, тҿмендегідей ҽрекеттерді орындау негізінде де җарапайым жоспарды җҧрып, жазуға
бейімдеуге болады:

1.Мҽтінді мҧҗият оҗы. Мҽтіннің җалай җҧрылғанына назар аудар, мҽтіннің басында не
айтылады, одан ары җандай оҗиғалар баяндалады, оҗиға немен аяҗталады.

230

2.Мҽтіннің таҗырыбын жҽне ондағы негізгі ойды аныҗта. Мҽтіннің мағынасын ашу ҥшін
мҽтінде җандай ой маңызды екендігін белгіле.

3.Мҽтінді мағыналыҗ бҿліктерге бҿл. Җарындашпен белгіле. Ҽрбір бҿліктегі негізгі
сҿздерді сызып җой. Ҽрбір бҿлікте жаңа мағына пайда болатынын есіңде саҗта.

4.Ҽр бҿлікке ат җой.
5. Мҽтін мен жоспарды салыстыр. Ҽрбір бҿліктің мағынасын җайта җарап шыҗ.
6. Жоспарды дҽптерге кҿшіріп жаз.
Жоспар җұру 5-сыныпта берілген мҽтінге сҽйкес кіріспе, негізгі жҽне җорытынды бҿлімдерді
җамтитын җарапайым жоспар җҧрып жазу ҽрекетімен сипатталса, 6-сыныпта тҥрлі жанрдағы
мҽтіндер жазу ҥшін жоспар җҧрып жазумен кҥрделене тҥседі. 6-сыныпта хат, жарнама, хабар,
хроника, презентация, тҧжырымдам сияҗты функционалды стилдің барлыҗ бес тҥрін
җамтитын мҽтінді жазу ҥшін жоспар җҧруда оҗушылар мҽтіннің сҿйлеу тілін, сҿйлеу стилін,
формасын, соған сҽйкес мҽтіннің жанрын, сҿйлеудің функционалдыҗ мағыналыҗ типтерін,
сҿйлеудің эмоционалдылығы мен экспрессивтілігін ажырата білуі җажет. Оҗушы тҥрлі
мҽтіндегі жанрды оҗып, мҽтіндегі җажетті тілдік бірліктерді пайдалана отырып жоспар җҧрап
жаза білуі керек.Тҥрлі жанрдағы мҽтіндерге жоспар җҧрып жазу мҽтіннің формасы, мҽтін тҥрі,
маҗсаты, мазмҧны, жанры, лексика- грамматикалыҗ бірліктердің сҿз, сҿйлем, мҽтін деңгейінде
җолданылуын тҥсініп ҿмірлік жағдаятта җажетті тілдік категорияны, җажетті форманы җолдана
білуге ыҗпал етеді. Белгілі бір мазмҧнды, белгілі бір контексті тҥсіну тҥрлі жанрдағы мҽтінге
жоспар җҧру арҗылы да жҥзеге асады. Хат жазу ҥшін жоспар җҧруда хаттың җҧрылымдыҗ,
мазмҧндыҗ ерекшеліктерін білу җажет. Хаттың бірнеше тҥрі бар.

Олар: амандыҗ хаттар, мекеме, ұйымға жоғары жаҗтан келген ресми хаттар,
әдеби хаттар болып бҿлінеді. Хат кҿбінесе җара сҿз тҥрінде жазылады. Хатты тҥрлі тҥрлі
жазуға болады. Мысалы, җарапайым хатты жазуда жоспар җҧру ҥшін, оҗушыға мынадай
наҗты тапсырмалар берілгені дҧрыс:

1. Хаттың формасын наҗтылап алу (җара сҿз, ҿлең)
2. Хаттың адресаты (кімге арналады: анасына, досына т.б.)
3. Хаттың жазылу маҗсаты (амандыҗ, білу, бірнарсені хабарлау т.б.)
4. Хаттың стилі (ауызекісҿйлеу, кҿркем стильде т.б.)
5. Тілдік бірліктерді сҧрыптап җолдану (маҗал мҽтелдер, җанатты сҿздер, теңеу,

эпитеттер)
Тҥрлі жанрдағы мҽтіндерге жоспар җҧрып жазу 7-сыныпта мҽтінге кҥрделі жоспар җҧру
арҗылы шиыршыҗтала тҥседі, яғни оҗушы җарапайым жоспар җҧруды ҥйренеді, содан кейін
тҥрлі жанрдағы мҽтіндерге жоспар җҧрып жазады да, мҽтінге кҥрделі жоспар җҧруға
бейімделеді. Мҽтінге кҥрделі жоспар җҧрып жазу - бҧл автордың бірізді жҽне бірі бірімен
ҿзара байланыстағы ойларының тізбегін беру. Оҗушы ҥшін мҽтінге кҥрделі жоспар җҧру
шығармада суреттелген оҗиғаларды жаҗсы есіне саҗтау ҥшін, автордың ойын жете тҥсіну ҥшін
җажет, бҧл оҗушының мҽтінмен жҧмыс жасау дағдысын жаҗсартып җана җоймайды, сонымен
җатар, жазылған нҽрсені оҗу жҽне тез тҥсініп, ойын җағаз бетіне тҥсіру дағдысын да
жетілдіреді. Мҽтінге кҥрделі жоспар җҧруда нҽтиже җандай критерийлерге сҽйкес келетіндігін
тҥсіну маңызды. Ең алдымен, жоспардың мҽтін сияҗты җҧрылымы наҗты болу җажет, яғни,
кҥрделі ойды кҿрсету ҥшін жоспардың да басы жҽне аяғы болады, бастапҗы мҽтінге сҽйкес
болуы җажет. Екіншіден, негізгі ойды беретін мҽтін бҿліктері мен бҿлікшелеріне сол бҿліктер
мен бҿлікшелердегі мҽн - мағына дҧрыс тҥсінілетіндей сауатты атау, таҗырып беру җажет.
Егер бҿлім атаулары жаҗсы җҧрылса, олар бірі- бірімен ҿзара байланыста болып негізгі ойды
аныҗтау, тҥсіну жҽне жеткізуге ыҗпал етеді. Үшіншіден, жоспарда мҽтіндегі оҗиғаға сай
аҗпараттар җамтылуы җажет, тӛртіншіден, жоспар бҿлімдері мен бҿлімшелері ойды
жалғастырып, ҿрбітіп кететіндей бірізді җҧрылуы җажет. Мҽтінге кҥрделі жоспар җҧру ҥшін
алдымен, мҽтінді мҧҗият оҗып, ондағы негізгі ойды аныҗтау җажет, содан кейін мҽтінді жеке
жеке мағыналыҗ бҿліктерге бҿліп, оларға сҽйкесті атау, таҗырып беру керек. Жеке мағыналыҗ
бҿліктердің ҿзін одан ҽрі автордың негізгі ойы бойынша кіші мағыналыҗ бҿліктерге бҿліп

231

атап, таҗырып беру маңызды. Бҧл кҥрделі жоспар мҽтіндегі автор тҧжырымын бірізді тҥсініп,
оны мазмҧндап жазуға мҥмкіндік береді.

Пайдаланған әдебиеттер
1. Негізгі орта білім беру деңгейінің 5-9-сыныптарына арналған

«Җазаҗ тілі» пҽнінен жаңартылған мазмҧндағы ҥлгілік оҗу бағдарламасы(оҗыту җазаҗ
тілінде), Астана, 2017
2. LIL ҽдісіне негізделген ҽдістемелік нҧсҗаулыҗ. Астана 2013ж

Summary

One way to activate writing skills is to create a text plan. The article reveals the ways of formation

and development of writing skills, drawing up a plan according to the text, conducting written work

using optimal methods and ways of writing middle-level students.

ОРТА БУЫН ОҚУШЫЛАРЫНА ТІЛДІК ДАҒДЫ АРҚЫЛЫ СӚЗЖАСАМ ІЛІМІН
ОҚЫТУ АМАЛДАРЫ

А.Пернехан
Җазаҗ тілі мен әдебиеті мамандығының студенті.

Ғылым жетекші – Ы.Б. Шаҗаман
фиология ғылымының кандидаты, профессор
Павлодар мемлекеттік педагогикалыҗ университеті
Җазіргі уаҗытта мектепте жаңартылған білім бағдарламасы арҗылы оҗытылатыны
белгілі. Жаңартылған білім бағдарламасы бойынша җҧрастырылған оҗулыҗтардың бҧрынғы
кезеңдегі оҗулыҗтардан җҧрылымы, җамтылатын білім мазмҧны мен ҽдістемесі мҥлде ҿзгеше.
Грамматикалыҗ таҗырыптар оҗытылмай, кҿбіне мҽтінмен жҧмыс беріледі.
Біз негізінен сҿзжасамның мектепте оҗытылуының ҽдістемесін җарастыру ҥшін 5-сынып
пен 6- сыныптың җазаҗ тілі оҗулығын алып, осы сыныптарда сҿзжасамдыҗ бірліктерді оҗыту
мҽселелеріне тоҗталдыҗ.
Бесінші сыныпҗа арналған оҗулыҗтың авторлары ҽдіскерлер Ж.Дҽулетбекова мен
Г. Җосымова. Оҗулыҗ Алматы җаласындағы «Атамҧра» баспасында 2017- жылы басылып
шыҗҗан. Дҽл җазіргі уаҗытта бесінші сынып оҗушыларына осы оҗулыҗ бойынша җазаҗ тілі
оҗытылуда.
5-сыныптың оҗулығында җазаҗ тілінің теориялыҗ мҽселелерінен тек ҥндестік заңы,
орфоэпия мен орфография, сҿз мағынасы, зат есім, сын есім, сан есім, тҿл сҿз, тҿлеу сҿз тілдік
бағдар ретінде беріледі. Бҧл сыныптың бағдарлама бойынша да җамтитыны тек осы
таҗырыптар. Җалған уаҗытта тыңдалым, айтылым, оҗылым, жазылым бойынша мҽтіндермен
жҧмыс жасайды.
5-сыныпта 1-2-сабаҗта тілдік бағдар ретінде туынды сҿздер берілген. Сынып
оҗулығында туынды сҿздерге:
«Тҥбір сҿздерге жҧрнаҗ жалғану арҗылы жасалған сҿздер туынды сҿздер деп
аталады»[1,72]. Олар екі тҥрлі жолмен кҿрінеді:
Лексикалық жолмен жасалған туынды сӛздер – сҿздің сыртҗы тҥрі ҿзгеремей-аҗ,
жаңа мағынаға ие болуы. Мысалы: аҗ: 1) аҗ (ағу – бастапҗы мағына); 2) аҗ (аҗ жіп, аҗ сҥт –
тҥсті білдіретін бастапҗы мағына); 3) аҗ –жаңа мағына (сҥттен жасалатын тағамның атауы).
Жҧрнақ жалғану арқылы жасалған туынды сӛздер – сҿз тудырушы жҧрнаҗпен жаңа
мағыналы сҿздің жасалуы. Мысалы: кес+пе, сҥз+бе, кҿр+ме, җаш+җын, ҿр+мек, ек+ін(егін),
жең+іс, біл+ім,җуан+ыш, ал+ғыр, җол+да, аҗ+та, сҿз+ле(сҿйле), тоң+ғаҗ т.б.[1,72]. Осы екі
тҥрл жолмен асалған туынды сҿздердің игерт у ҥшін арнайы тапсырмалар беріледі:
1.Жазылымға байланысты тапсырмалар. Жазылым арҗылы оҗушы ойын җағазға
тҥсіріп, жеткізуді маҗсат етеді. Оҗушыларға берілген жазылымдыҗ тапсырмаларда сҿйлесім
ҽркетінің барлыҗ тҥрі җамтылады. Соның ішінде туынды сҿздерді меңгертуге жазылым
тапсырмалары:

232

1-тапсырма. Берілген тҥбір сҿздерге тиісті жҧрнаҗ жалғап, бірнеше туынды сҿз жаса:
Кӛр, сез, біл, жаз, әдеп, айт, бол, жас, сана, кӛз.

2-тапсырма. Җандай ҧлттыҗ ойын білесің? Ҿзің ойнайсың ба? Ол ойындар несімен
җызыҗ екенін ҽңгімеле. Ҽңгімеңе біріккен, җосарланған, җысҗарған, тіркескен сҿздерді
җатыстыр.

1) Біріккен сҿзден жасалған термин сҿздерді жазыңдар;
2) Жҧрнаҗ арҗылы жасалған адам бойындағы җасиеттер туралы жазыңдар;
3) Таҗырыпҗа җатысы жоҗ җос сҿздерді жазыңдар;
4) Арман, җиял таҗырыбына байланысты туынды сҿздер жазу.
3-тапсырма. Суретші, жазушы, мҥсінші, ғалым жҽне тағы басҗа мамандарға җиял не ҥшін
керек? .

4-тапсырма. Суретке ат җой. Сурет бойынша мҽтін җҧрап жаз. Талаптар: 1) 150-160 сҿз.
2) Туынды сҿздерді (біріккен, җосарланған, тіркескен жҽне жҧрнаҗ арҗылы жасалған)
җолдану. 3) Суреттің идеясы мен суретшінің шеберлігі туралы ҿз ойыңды білдіру.

5-тапсырма. Сҿзжасам таҗырыбы бойынша алған білімдеріңді тексеру ҥшін бес-алты
тест тапсырмасын җҧраңдар. Тапсырманы кҿршіңмен алмасып, жауап беріңдер.

Тест тапсырмаларын җҧрастырғанда, оҗушылардың тек тілдік бағдар арҗылы алған
теориялыҗ таҗырыптары ғана емес, танымдыҗ сабаҗ таҗырыптары (мҽтіндер) бойынша да
җҧрастыруына болады.

Оҗушыға сҿзжасамдыҗ бірліктерді меңгертуді айтылым дағдысымен жҥргізуге болады.
Бҧл дағдыда оҗушының сҿзді дҧрыс ҽрі орынды җолданылуы җадағаланады.Сол ҥшін
оҗушыларға айтылым дағдысына тапсырмалар белгіленеді:

1-тапсырма. Абайдың бір ҿлеңін оҗы. Ҿлеңдегі туынды сҿздерді тап.
2-тапсырма. Берілген сҿздердің җандай жолмен жасалғанын тҥсіндір.
3-тапсырма. Кҥрделі сҿздерді җатыстырып сҿйлем җҧра:
Президенттік мәдени орталыҗ, Конгресс-холл, тұрғынжайлыҗ ыҗшамаудандар, сән түзеген,
Бәйтерек мұнарасы, ЮНЕСКО; мұражай, кітапхана, ғылыми-зерттеу институты, Астана
арена, Аҗсу-Жабағылы.

Оҗылымға байланысты газет, журнал сияҗты бастпасҿз беттерінен җызыҗты
таҗырыптағы мҽтіндер келтіру. Оҗушыларға ҥйге тапсырма беру. Сол мҽтіндер бойынша
тапсырмалар беруге болады. Оҗылымның тҥрлері бар: танымдық оқылым, ізденімділік
оқылым, кӛрсетімдік оқылым. Оҗылым екі тҥрлі жҥзеге асады. Бірі – іштей оҗу, екіншісі-
дауыстап оҗу. Дауыстап оҗу жылдамдығына җарай тез оҗу жҽне баяу оҗу деп бҿлінеді. Оҗу
тҥрлерін сҿзжасамдыҗ таҗырыптарды тапсырма арҗылы меңгертуде җолдануға
болады.Оҗылымға байланысты тапсырма тҥрлері мәтінді оҗы, мәтінге таҗырып җой, ӛлеңді
мәнерлеп оҗы, мәтіндегі тұжырымды аныҗта, кӛп нүтенің орнына җажетті сӛзді җойып
оҗы, т.б. болып тҥрлене береді.

Оҗылымға арналған тапсырмалар ретінде балаларға арналған басылым беттерінен
оҗушы тҥсінігіне лайыҗ, мазмҧнын осы жастағы сынып оҗушысы сіңіре алатындай ҿлең
ретінде беруге болады. Ҿлең оҗушының мҽнерлеп оҗу дағдысын да җалыптастырады.
Жазылым мен оқылымды біріктіріп, орындауға арналған сӛзжасамдық тапсырмалар:

1) Балаларға арналған басылымдардан Отан, туған жер, туралы жазылған ҿлеңдердің
бірін таңдап, ондағы бірігу тҽсілі арҗылы жасалып, бірге жазылатын сҿздерді кестеге толтыр.
Ҿлеңді оҗығанда орфоэпиялыҗ заңдылыҗтардың саҗталуына мҽн беру.

2) Оҗушыларға Җазаҗстан республикасының картасын (суретін) беру. Картадан ҿз
облысын тапҗызу; жер-су атауларын, җазба байлыҗтарын атату.

3) Берілген сҿздерге ҧйытҗы сҿздерді җосып, жаңа сҿз жаса: Жол, әуе, баян, келіс,
жаға, жарыс, сүндет, зейнет, мүшел, сая, кӛсем, сый, ашыҗ, мерей.]

233

ақы жай хат той

сӛз

Айтылымға арналған сӛзжасамдық тапсырмалар. Сабаҗ барысында топтыҗ,
жҧптыҗ жҧмыстар жҥргізіледі. Оҗушыларға Отан, Җазаҗстан туралы таҗырыпр беріледі. Сол

таҗырыпта җҧралған мҽтінде бірге жазылатын сҿздердің болуы, талдап беруі талап етіледі..
Тыңдалым тапсырмаларына газет жаңалыҗтары, оҗушылар білуі тиіс аҗпарат

мҽтіндері тыңдатылады. Сол бойынша туынды сҿздерге байланысты тапсырмалар
орындатылады.

Сҿзжасамдыҗ ойын тапсырмалары. Ойлан, тап. «Кім жылдам?» ойыны. Бірігу
арҗылы жасалған сҿздерді табу керек.

жазды шығыс еш бір

Медеу қазған Жез гүні шақты

отыз тану қора қазан қызыл

қой қашан мұзайдыны ал

Ойын тапсырма шарты:
1). Шеңбер ішіндегі сҿздерден аналитикалыҗ тҽсіл арҗылы сҿз жасау (Ойын жеке

оҗушымен де, топпен де жҥргізіле береді. Жылдам ҽрі дҧрыс җҧрастырған оҗушы (топ)
жоғары ҧпай алады.

Пайдаланылған әдебиеттер
1 Дҽулетбекова Ж., Җосымова Г. Җазаҗ тілі. 5-сынып. Оҗулыҗ. – Алматы, «Атамҧра». 2017
2 Оразбаева Ф.Ш., Рахметова Р.С. Җазаҗ тілін оҗыту ҽдістемесі. – Алматы, 2005. – 170 б.
3 Җазаҗ тілін оҗыту методикасы//ред. басҗарған Б.Җҧлмағамбетова. – Алматы, 1988
4 Сыздыҗ Р. “iлдiк норма жҽне оның җалыптануы. Монография, – Алматы, 2001

Summary

It is known that at present the school teaches through an updated educational program.

The structure, content and methodology of the program are completely different. That is why we

decided to teach word-formation in accordance with the new system of knowledge through language

skills. There are exercises for different approaches. Here, middle-aged students easily learn word

formation through writing, reading and speaking exercises.

Keywords: word formation, derivatives, suffix, spelling, reading, listening.

234

ОҚУШЫЛАРДЫ ШЫҒАРМАШЫЛЫҚҚА БАУЛУ – ЗАМАН ТАЛАБЫ

Шерметова Раъно, 4-курс студенті
Ғылыми жетекшісі: п.ғ.м., аға оҗытушы Сатбекова А.А.

Җазаҗ ұлттыҗ җыздар педагогикалыҗ университеті
Шығармашылыҗ барлыҗ адамда болуға тиісті сапа екендігін ескерсек, мектепте алған білім
баланың шығармашылығын дамытуға мҥмкіндік беріп, оны шығармашыл, ҿзіндік ойлауға
ҥйретуі тиіс. Баланың җабілеттерін дамыту мҽселесі ҿзінің тамырын адамзат тарихының
тереңінен алады. Ҧлы Абай ҿзінің җара сҿзінде бала ҿмірге келгендегі җабілеттерін ҽрі җарай
дамыту, шыңдау җажет, сонда ғана олар пайдаға асатынын жазған. Ал, назардан тыс җалған
җабілеттер бара-бара жойылып, жоҗ болатынын айтҗан.

Оҗушының шығармашылыҗ җабілеттерін дамыту жҽне оны тҽрбиелеу – бҥгінгі таңдағы
ҿзекті мҽселелердің бірі. Шығармашылыҗ – бҥкіл тіршілік кҿзі. Адам баласының сҿйлей
бастаған кезінен бастап, бҥгінгі кҥнге дейін жеткен жетістіктері шығармашылыҗтың нҽтижесі.
Ҽр жаңа ҧрпаҗ ҿзіне дейінгі ҧрпаҗтың җол жеткен жетістіктерін меңгеріп җана җоймай, ҿз іс-
ҽрекетінде сол жетістіктерді жаңа жағдайға бейімдей, жетілдіре отырып, барлыҗ салада
таңғажайып табыстарға җол жеткізеді.

«Шығармашылыҗ» сҿзінің тҿркіні, этимологиясы «шығару», «ойлан табу» дегенде келіп
сыяды. Демек, жаңа нҽрсе ойлап табу, сол арҗылы жетістікке җол жеткізу деп тҥсіну керек.
Философиялыҗ сҿздікте: «Шығармашылыҗ җайталанбайтын, тарихи җоғамдыҗ мҽні бар, жоғары
сападағы жаңалыҗ, ашатын іс-ҽрекет» – деп тҥсіндіріледі. Соңғы жылдары «шығармашылыҗ»
сҿзімен «жаңалыҗ», «бастамалыҗ, белсенділік ҧғымдары» астарлас җолданылып жҥр.

«Шығармашылыҗ» ҧғымының жалпы теориясын зерттеген С.Л.Рубинштейн «оҗушы
шығармашылығының ерекшелігі оның сапалы тҥрде маҗсатты ҽрекет жасауымен аныҗталады» –
дей келе, «шығармашылыҗ, шешімінің нҽтижесі баланың ҿзі ҥшін жаңалыҗ болса жеткілікті»
екендігін айтады, яғни баланың шығармашылыҗ ҿнімді еңбегі оның жеке тҽжірибесімен
салыстырылады. Шығармашылыҗ жҧмыста, ҽсіресе, бала җиялының орны ерекше. Бҧл жҿнінде
М.Жҧмабаевтың айтҗан тамаша пікірі бар: «Жаратылыстың җҧшағында, меруерт себілген кҿк
шатырдың астында, хош иісті жасыл кілем ҥстінде, кҥнмен бірге кҥліп, тҥнмен бірге тҥнеріп,
желмен бірге жҥгіріп, алдындағы малымен бірге ҿріп, сары сайран далада тҧрып ҿсетін җазаҗ
баласының җиялы жҥйрік, ҿткір, терең болуға тиісті». «… Баланың атаға тартуы рас болса,
сиҗырлы даланың баласы – җазаҗ баласы җиялҗҧмар болуға тисті». Педагог ғалымның
айтҗанының сҿз ҿнері – ҽдебиетке тікелей җатысы бар. Ҿйткені М.Жҧмабаевтың сҿзімен
айтҗанда җазаҗ баласының жаратылысы соны тілейді.

Осы шығармашылыҗ җабілетті дамыту ҥшін сабаҗтың рҿлі орасан зор. Сабаҗ – ҧстаздың
кҿп ізденуінен, кҿп еңбектенуінен туатын педагогикалыҗ шығарма. Ал осы «шығарманы»
алдында отырған оҗушыға игерту де оңай шаруа емес. Ол ҥшін мҧғалімнің біліктілігі, іскерлігі,
кҿптеген ҽдіс-тҽсілдерді җолдана білуі, айтҗанын оҗушы жҥрегіне жеткізе алатындай шешендігі,
шебер ой-ҿрнегі болуы керек. Сабаҗ ҥстінде небір кҥрделі җиындыҗтар, оҗыс ҽрекеттер кездеседі.
Шебер ҧстаз соның бҽріне тҿтеп беріп, ешҗандай ҽрекетке жол бермей сабаҗ ҥрдісін тҥрлендіріп
отырады. Бҥгінгі таңда озат ғалымдар, тҽжірибелі мҧғалімдер ойлап тапҗан сабаҗты тҥрлендіре
ҿткізудің неше тҥрлі жаңа ҽдіс-тҽсілдері жеткілікті. Сабаҗтың җызыҗты, сапалы ҿтуі тікелей
мҧғалімнің шеберлігіне байланысты болады. Осы орайда Ҧлт ҧстазы Ахмет Байтҧрсынҧлы
«Шеберліктің белгісі – тҥрлі ҽдісті болу», – деген ҿткен ғасырда айтылған сҿздері ойға оралады.

Мектеп – халыҗҗа білім беру ошағы. Сондыҗтан да мектептегі білім беру ісі – ҥздіксіз
білім берудің алғашҗы баспалдағы. Мектеп жеке тҧлғаға білім беріп җана җоймай, бҽсекеге
җабілетті, ой-ҿрісі кең, жан дҥниесі бай, адамдармен дҧрыс җарым-җатынас жасай алатын,
басҗаның пікірімен санасатын, кез келген мҽселеде істен шығудың жолын таба алатын,
жауапкершілік сезімі жоғары, җоғамда ҿз орны бар, іскер тҧлға даярлап шығуы тиіс.

Сондыҗтан мектеп жеке тҧлғаны жан-жаҗты дамытудың алғы шарты ретінде, оҗушыларға
білім беру арҗылы шығармашылыҗ җабілетін дамытуды маҗсат етеді. Уаҗыт талабына сай

235

оҗушылардың шығармашылыҗ җабілетін дамыту ҥшін, білім берудің жаңа технологияларын
пайдаланған жҿн деп ойлаймын.

Шығармашылыҗҗа ҥйрету ҥшін мынадай жағдайларды ескеру тиіс:
 Мҧғалім сыныпта шығармашылыҗ кҿңіл-кҥй тудыру ҥшін баланың назарын бір

нҽрсеге бағыттауы;
 Ҽрбір шығармашылыҗ тапсырманы оҗушыға ҧсынудың мазмҧны жеткіншектердің жас

ерекшелігіне, җызығушылығына ҥйлесуі;
 Оҗушының шығармашылыҗпен айналасуына мектепте, сабаҗ ҥстінде, ҥйде җолайлы

жағдай туғызу;
 Шығармашылыҗ бағытҗа баланы жҥйелі, спапалы тҥрде җалыптастырып отыру.
Оҗушының шығармашылығына бағыт-бағдар беруді ең алғаш білім мазмҧнына енгізген
М.Жҧмабаев болатын. «Ойлау жанның ҿте бір җиын, терең ісі», – деп атап кҿрсете келе, мҧғалім
баланы ойлап ҥйренуіне кҿп кҥш жҧмсау керектігін ескертеді. Шығармашылыҗҗа баулудың,
ҿзіндік іс-ҽрекетін ҧйымдастырудың тҿмендегідей тҥрлері бар:
 Таҗырыпты мазмҧнына сай жинаҗтау;
 Арнайы бір таҗырыпҗа пікірталас тудыру;
 Шығарма, шағын ҽңгіме җҧру;
 Сҿзжҧмбаҗ җҧру, шешу;
 Җиялдау арҗылы сурет салу;
Осындай жҧмыстарды ҥнемі жҥргізу шығармашылыҗҗа баулуға, шҽкірт бойындағы талант
кҿзін ашып тілін байыту, җиялын ҧштау, ҿз бетінше ізденуге зор ҽсерін тигізеді.
Ҥйреншікті ҽдіс-тҽсілдер баланы җызыҗтырмайды. Сондыҗтан җайткенде баланың ойына,
сезіміне серпіліс ендіруі маҗсат етіп җою ҽр ҧстаздың міндеті. Ол ҧстаз оҗытудың озыҗ
технологияларын меңгермейінше сауатты, жан-жаҗты маман болу мҥмкін емес. Жаңа
технологияны меңгеру ҧстаздың интелектуалдыҗ, кҽсіптік адамгершілік, рухани азаматтыҗ жҽне
де басҗа кҿптеген адами келбетінің җалыптасуына игі ҽсерін тигізеді, ҿзін-ҿзі дамытып, оҗу-
тҽрбие ҥрдісін тиімді ҧйымдастыруына кҿмектеседі.
Ҧстаз еңбегі – оҗушы білімімен ҿлшенеді десек, ҧстаз еңбегінің кҥрделілігі – ҽрбір оҗушы
жҥрегіне жол таба білуінде. Ҽрбір баланың бойындағы җабілетті дамыту арҗылы ҿзін, ҿмірді,
ҽлемді танып білуге, җоғам алдындағы жауапкершілік җасиеттерін сезіндіре білуінде жатыр.
Жас ҧрпаҗ болашағының жарҗын болуын шын тілеген ҧстаз – ол шығармашыл,
мамандығын сҥйетін, ҿз пҽнін жетік білетін адам.

XXI ғасыр – білім ғасыры. Ҽр заманның ҧрпаҗҗа җояр ҿз талабы, ҿз міндеті бар.
Җазіргі заманның негізгі талаптарының бірі – бала шығармашылығының бастауын, җайнар кҿзін
ашып,оны тҧлғалыҗ тҧғырға кҿтеру. Шығармашылыҗ – тҧлғаны дамытудың ең тиімді тҽсілі.
Кҥнде ҿзгеріп отырған аласапыран ҿмірде кез-келген тығырыҗтан шығу, биіктерге беттеу,
нҽтижелерге жету тек җана шығармашыл адамдардың җолынан келеді жҽне бҧл мҽселені
неғҧрлым ерте җолға алса, соғҧрлым нҽтижелі болатындығы ғылымда дҽлелденген. Тек білімді
азаматтарымен ғана еліміздің болашағы жарҗын болмаҗ. Білімді ҧрпағы бар мемлекет ҿзінің
даму жолында кез-келген кедергілер мен тосҗауылдарға җарсы тҧра алады.
Пайдаланылған әдебиеттер:
1. Бабаева Ю.Д. Динамическая теория одаренности. Основные современные концепции
творчества и одаренности. М. 1997г.
2. Хмель Н.Д. Теоретические основы профессиональной подготовки учителя. – Алматы, 1988.
3. Тҧрғынбаева Б.А. Дамыта оҗыту технологиялары. Алматы, 2000.
4. Тҧрғынбаева Б.А.Ҧстаздыҗ шығармашылыҗ. Алматы, 2007.

236

МАЗМҦНЫ

Алғысӛз 3

1-секция. Тарихи-мәдени даму ҥдерісіндегі тҥркі тілдері мен әдебиеті мәселелері. 5

1. Ағылман А.Җ. М.Шаханов дискурсындағы прецедентті есімдердің когнитивтік мҽні 5

2. Абдраимова М. Җазаҗ жҽне ҿзбек тіліндегі фразеологизмдердің семантикалыҗ 9
ҧҗсастығы мен ерекшеліктері

3.Айтбаева А.Б. Аспан шыраҗтарын білдіретін җаратпалардың аударылу жолдары 11

4. Сelal Аycan. Аtasözlerimizde sifat ve sifat-fiillerin kullanimi 14

5. Айтҗозы А. Саяси жарнама мҽтіндерінің ҽлеуметтік лингвистикалыҗ ҽлеуеті 18

6. Аманжанова Ж.Е. Деректі зат есім синонимдердің семантикасы 22

7. Аншаева Ж. Концептуалды метафоралар негізі – авторлыҗ метафоралар (Маралтай 26
Райымбекҧлы поэзиясы негізінде)

8. Аҳмедова А. “Кеча ва кундуз” романида җўлланган оддий фольклоризмлар 32

9.Бейсекеева К. Кҿркем шығармадағы фразеологиялыҗ бірліктің тҥрлену 35
ерекшеліктері

10. Бекназарова Ұ.Ӛ. Метафора концептуалдануының концепт тудыру җызметі. 38

11.Барлибоева С. К. Прагматик тилшуносликда коммуникатив стратегиянинг ўрни ва 42
аҩамияти

12.Бисембаева А. Аҗын Н.Оразалин поэзиясындағы антонимдік җатынастар 44

13.Габдуллаҕанова Г.И. Туган тел дҽреслҽрендҽ балалар фольклоры ҥрнҽклҽрен 46
куллану ҥзенчҽлеклҽре

14.Бегманова Б.С., Дәулеткелді Н. М.Райымбекҧлы поэзиясындағы образдылыҗ 50

15. Дәуренбек Р. Контрастивті лингвистиканы сҿз этимонын табуда җолдану 53

16. Джуракулова Г.Ш. Анъанавий формулалар ҩаҗида 55

17.Дустмуродов М. “Култегин” битиктошидаги “орду” ҩарбий-сиѐсий термини ва унинг 58
семантик-функционал таҩлилига доир

237

18. Елеусізова Г.А. Ҥнемдеу җҧбылысының лингвистикалыҗ сипаты. 60

19. Әбдірова Ш.Г. «Ҧлттыҗ танымның идеологиялыҗ дискурста жаңғыруы». 62

20. Әділбек Ж. З. Сҽніктің образ жасау ерекшелігі ( “Сергелдең” тарихи романындағы 66
Тҿлебай образы)

21. Жаледден М.Ә. Җазаҗ халҗының ҧлттыҗ тағам атауларының уҽжділігі 73

22. Мехлиева Д.У. Манилар ҩаҗида мулоҩазалар 76

23 Закван Ж. Җ. Ҽр сҿздің тасасында асылым бар 81

24. Ибраймова А.К. Жазушы Тҿлен Ҽбдіков шығармаларындағы екіҧдайлыҗ мҽселесі. 84

25. Кашкенова А.Ш. Новости как инструмент формирования общественного сознания. 87

26. Кашкенова А.Ш. Социальная ответственность журналиста 91

27. Күзембаева А. Мҧхтар Мағауиннің коммунистік реализміндегі кҿркемдік 93
ерекшеліктер.

28.Җанатбекова Н. Р.Мҧҗанованың ҽлеуметтік-психологиялыҗ драмаларындағы 96
сценадан тыс компоненттер

29. Җошҗарова А.А. Җазаҗ тiлiндeгi ҿлшeм атаулаpының зepттeлуi мен халыҗтыҗ 101
ескірек ҿлшемдері

30.Җұрбанбекова Җ. Б.Соҗпаҗбаевтың “Балалыҗ шаҗҗа саяхат” хикаятындағы 103
образдар полиморфизмі

31.Миннекеева А.А. Кулинария текстлары тҽрҕемҽлҽрендҽ калькалаштыру һҽм лексик- 107
семантик алмаштырулар

32. Мұҗаш Н. Н.Аҗыш жҽне җазаҗ мемуарлыҗ романы. 109

33. Мүтиев З.Ж. Мұханбетова Ж.Ӛ. Жазушы Сайымжан Еркебаевтың астарлы ҽзіл 111
ҽңгімелерінің кҿркемдік иірімдері

34. Мuhammed Fatih Öner. Türkçede zarflar üzerine 115

35. Рабаева А. О. Җазаҗ тіліндегі этноҽлеуметтік атаулардың ерекшелігі. 118

36.Сабырбек А. Зeйнoллa Сҽнiктің «Җазаҗ этнографиясындағы» ҧлттыҗ 121
җҧндылыҗтapдың сeмaнтикaлыҗ тoптapы

238

37. Серікбек Н. Сҧхбат сыры - сыр сандыҗтың кілті 124

38. Серкебаева Т.Җ. Җазаҗ жҽне тҥрік тілдерінде кездесетін җазамен байланысты табу 127
мен эвфемизмдер

39. Тугаева А.С. І. Жансҥгіров прозасының лексика-семантикалыҗ ерекшеліктері 131

40. Хаерова Л.Р. Ризык ҽзерлҽҥ белҽн бҽйле фигыльлҽрне тҽрҕемҽ итҥ 134

41. Шэнь Люян. Заимствования-китаизмы в русском языке 136

2-секция. Абай және қазақ әдеби тілі. Профессор С.М.Исаев – қазақ әдеби тілінің 140
тарихын зерттеуші.

1. Абдрахманова Ж. Абай ҿлең кестесінің тілі. 140

2. Абитова Ж.С. Абайдың «ыстыҗ җайрат, нҧрлы аҗыл, жылы жҥректі» адамы 142

3. Айдарҗызы А. Ҧлттыҗ сҿйлеу этикетінің тілдік ерекшеліктері (җазаҗ жҽне тҥрік тілі 147
материалдары негізінде)

4. Аметхан Ж. Абай – ҧлттыҗ идеологиямызға айналған рухани абызымыз 150

5. Ахтаева Х.Н., Нанай Е.Ф. Интернет лингвистикадағы функционалдыҗ стиль 153
кҿрінісі

6. Әзімханова Ж.Б. Неологизмдердің ҽдеби нормаға ену ҽлеуеті жҽне 157
кодификациялану ҥдерісі

7. Байсын А.А. Баспасҿз тілінің тіл дамыту җызметі 160

8.Gonca Pehlivan. Ortak kültür dünyasinin muhafazasi ve idamesi kapsaminda Аbay‟i 161
anlamak

9. Дүнгeнбай Э.Н. Абай шығармаларындағы аманат концептісі 164

10. Дулат М.Т. Ҽдеби сҿйлеу дағдысы – тіл сауаттылығының белгісі 168

11. Жаримбетова С. Җaзiргi җaзaҗ ҽдeби тiлiнiң кeйбiр мҽceлeлeрi 170

12. Жұматай А. Шығapмaшылыҗ eңбeктiң жҥйeлiлiгi: жocпap мeн мaтepиaл жинaу 176

13. Җалдыбай Ж.Л.Әлеуметтік желідегі жастар җолданысындағы сленгтер 178

14.Җоянбекова С.Б., Джамамбетова А.У. Җазаҗ ҽдеби тілін білім беру жҥйесін 182

239

дамытуда Абай шығармаларының ҿзектілігі

15. Омap Д. Җ. Җaзaҗтың ҧлттыҗ жaзбa ҽдeби тілінің җaлыптaсуы 185

16. Омap Д. Җ. Җaзaҗ ҽдeби тілі тapихының мҽceлeлepі 188

17. Райханова Ж. Ғалым Исаев зерттеулеріндегі Абай бейнесі 191

3-секция. Қазақ әдеби тілін білім беру жҥйесінде дамыту мәселелері 194

1. Абдреш М. Жобалау ҽдісі арҗылы студент жастардың отансҥйгіштік җасиеттерін 194
арттыру.

2. Аметхан Ж. Рухани жаңғыру: жаңартылған білім беру жҥйесінде жалпы білім 197
беретін мектепте «Зар заман» аҗындары шығармаларының берілу жайы

3. Анарбек С. Использование социальных сетей в учебном процессе 199

4. Әбдірасілова А. Интербелсенді ҽдістер жҽне Абай шығармашылығын оҗыту 201

5. Есенбаева А. Руникалыҗ жазбалардағы кҿркем бейнелер сипатының җҧрылымы мен 205
жанрлыҗ ерекшелігін мектепте оҗыту тҽсілі

6.Әсет М.С. Ҽ.Җоңырaтбaeв жҽнe ҽдeбиeттi оҗыту ҽдiстeмeсi 209
7. Жеңісбекҗызы А. Шетел тілін меңгерту барысында лексиканың орны 212

8. Иманғали Ӛ. Җазаҗ тілі сабағында оҗушылардың айтылым дағдыларын жетілдіруде 214
җолданылатын ҽдістер

9. Күмісбайҗызы А. Жастарға җазаҗ ҽдеби тілінде білім беру мҽселелері 216

10. Җоянбекова С.Б., Бейсембин М. Абай ҿлеңдерінің рухани жаңғырудағы тҽрбиелік 219
мҽні

11. Курамшина Р.З. Телгҽ ҿйрҽтҥдҽ тел-ил концепциясенең роле 222

12.Mohammadi F. Enhancing educational quality at kabul university-afghanistan (2010- 224
2020)

13. Нагиметова К.Җ. Мҽтінге жоспар җҧру - жазылым ҽрекетін белсендірудің бір 229
жолы.

14. Пернехан А. Орта буын оҗушыларына тілдік дағды арҗылы сҿзжасам ілімін оҗыту 232
амалдары

15. Шерметова Р. Оҗушыларды шығармашылыҗҗа баулу – заман талабы 235

240