หนังสือแพทย์ศาสตร์สงเคราะห์ เล่ม ๒ Ep.1

๑๗๖ จุฬาลำพา ๑ บดเป็นไว้แก้สันนิบาด ๕๐๐ จำพวก ละลายน้ำร้อนน้ำส้มตัดกินแก้ไข้สานิบาดถ้าแก้ร้อนน้ำจัน ถ้าขัดหน้าอก น้ำมะงั่ว น้ำส้มซ่า ลมสานิบาดน้ำขิง เหียนไส้มีแต่น้ำลาย น้ำข่าถ้าอ้าปากไม่ออกน้ำเจตพังคี ถ้า อยู่ดีๆเป็นลมล้มลงกลางวันกลางคืนนั้นก็ดีแก้ไดทุกอันแล ฯฯ ๘๘ ยาต้มแก้ไข้รากสาดขาว มันขึ้นที่ลำตัวดังเม็ดทราย ดังเหงื่อเกลือ มันให้เชื่อมมัว เมื่อยขบไป ทั้งตัว ขบขัดมึนตึงนอนนิ่งอยู่ตัวร้อน ท่านให้เอาส่วนประกอบสมุนไพรดังนี้ ก้างปลาทั้ง ๒ รากพุงดอ ๑ ราก คัดเค้า ๑ รากชิงชี่ ๑ โคนหวายขม ๑เท้ายายม่อม ๑ หัวคล้า ๑ ก้านสะเดา ๑แก่นขี้เหล็ก ๑แก่นสมอทั้ง ๒ ฝัก คูณ ๑บอระเพ็ด ๑ สีฟันคันทา ๑ ใบมะกา ๑ กระเทียม ๑ ขมิ้นอ้อย ๑ แก่นไม้สัก ๑ แกนสน ๑ จันทั้ง ๒ พริก /ขิง / หัวแห้วหมู ๑ สมอทั้ง ๓ ยาดำ ๑สักขี ๑ รากกระจาย ๑ รากหญ้านาง / รากมอึก ๑ รากมะแว้งทั้ง ๒ รากมะเขือขื่น ๑ รากหญ้าคา ๑ กระทุ่มเรียงทั้ง ๒ ยาเหล่านี้เอาสิ่งละหนึ่งกำมือเท่ากันต้มกินแก้ไข้สารพัดไข้ ได้หายมามากแล้ว ฯฯ ๘๙ ยาแก้สันนิบาตท่านให้เอาส่วนผสมของสมุนไพรดังนี้พริกไทย ๑ ดีปลี ๑ ว่านเปราะ ๑ กระเทียม ๑ขิง ๑ ใบมะนาว ใบคนทิสอ ๑สมอร่องแร่ง ๑ บดละลายน้ำร้อนเหล้าปนกันเป็นน้ำกระสายยาแก้สันนิบาดได้ รองใช้มาแล้วฯ ๙๐ ยาแก้ไข้เพื่อซางเด็กและผู้ใหญ่ก็ดีที่มันจับไม่เว้นแต่ละวันหรือจับวันเว้นวัน มันทำให้กินอาหาร มิได้ แต่มันทำให้ตัวขึ้นส่าขาวเหมือนดังขี้เกลือ มันทำให้พุงโรหัวโตก้นปลอด มีส่วนผสมสมุนพรดังนี้ ข่าแก่ ๗ แว่น ขมิ้นอ้อย ๗ แว่น พริก ๗ เม็ด ขิง ๗ แว่น ดีปลี ๗ ดอก โคนตะไคร้ ๗ โคน กระเทียม ๗ หัว กระชาย ๗ แง่ง มะกรูด ๗ ลูก ฝักคูณ ๗ ฝัก กระเพราทั้ง ๕ ใบมะกา / กำมือ ขมิ้นอ้อยลงด้วย นะโมพุทธายะ ต้มกินหาย แล ถ้าไม่กินก็ตายแล ฯฯ ๙๑ สิทธิการิยะท่านอาจารย์ได้กล่าวไว้ว่ายานี้เป็นยาแก้ไข้ ทั้งปวง แก้ไข้สันนิบาดสองครอง มันทำให้ ทั้งลากทั้งลง ให้ชักให้ครั่ง ดุจดังเหมือนมีผีพรายเข้าสิงอยู่ บางทีมันทำให้เมือนยักษ์กุมพัน และอีดำอีแดง ไข้ มัวตัวร้อนตัวเย็นสารพัดไข้ทั้งปวงก็ดี ท่านได้แต่งยานี้ไข้แก้ ให้เอาส่วนผสมสมุนไพรดังนี้ รากฝักเข้า ๑ ราก น้ำนอง (หรือชิงชี่คือ อันเดียวกัน) รากหญ้านาง ๑ สีฟันคันทา ๑ ( หรือคนทา อันเดียวกัน) รากมะเดื่อทั้ง ๒ รากแก่นทรง ๑ (หรือกันทรงอันเดียวกัน ) รากก้างปลาแดง ๑ รากทรงบาดาล ๑ เท้ายายม่อม ๑ราก ครอบจักรวาล ๑ รากมะเดื่อดิน ๑ สันพร้ามอญ ๑ รากทุบทาบ ๑ รากมะอึก ๑ ผักหวานบ้าน ๑ รากขี้กาแดง ๑ รากละหุ่งแดง ๑ รากมะแว้งทั้ง ๒ ขมิ้นอ้อย ๑ รากหญ้าคา ๑ รากมะพร้าว ๑ รากตาล ๑ หัวแห้วหมู / แก่นไม้สัก ๑ แก่นสน ๑ แก่นไม้ประดู่๑ แก่นขี้เหล็ก ๑ เชือกเขาหนัง ๑ ลูกฝ้าย ๑ ขี้วัวแห้ง ๑ บอระเพ็ด ๑ รากมะตูม๑ รากกล้วยตีบ ๑ ราดตดหมูตดหมา ๑ ตัวยาทั้งนี้ใช้ต้มแก้ไข้สารพัดทั้งปวงดีนักแลฯฯ หรือถ้าจะ บดเป็นผงก็ได้ เอาดีงูเหลือมเป็นน้ำกระสายยา ถ้าร้อนเอาน้ำซาวข้าวเป็นกระสาย ถ้าหนาวเอาน้ำขิงน้ำจันเป็น กระสาย ถ้าสวิงสวายละลายน้ำดอกไม้กินเถิดหายดีแลฯฯ ๙๒ ยานี้แก้ไข้เพื่อเส้นเพื่อลม มีตัวยาดังนี้ขี้เหล็กทั้ง ๕ รากกรวย ๑ ข่าแก่ ๑ ขิงแก่ ๑ กะทือ ๑ ไพล ๑ กระชาย ๑ ดีปลี ๑ เจตมูลเพลิง ๑ สะคร้าน ๑ ช้าพลู ๑ ขมิ้นอ้อย ๑ ใบมะขาม ๑ ใบส้มปล่อย ๑ โคน หวายขม ๑ แก่นลั่นทม ๑ รากส้มกุ้ง ๑ แก่นไม้มะหาด ๑ ยาดำ ๑ ลูกสมอ ๑ เถาวันเปรียง ๑ (หรือเชือกเขา หนังอย่างเดียวกัน) ก้านสะเดา ๑ หญ้านาง ๑ ต้มกินแก้พิษไข้หายมึน ตึง เชื่อม เมามัว หายแลฯฯ ๙๓ จะพรรณนาเพื่อไข้สันนิบาด เพื่อร้อนกระหนกระหายอยู่ๆมิรู้สึก ตัว ครั้นเวลาเป็นปากเบี้ยว และเวียนหัว ลมออกหู วาวๆ หน้าตาแดง แห้งลงแห้งลง จะรุกมิขึ้นมันให้หิวนัก มันให้อาเจียนโปราจะดังเป็นป่วง เพื่อเสลดหาย ใจค่อนขึ้นค่อนลงมันเป็นอย่างนี้กินข้าวมิได้ตัวเหลืองมันสุมอยู่ ในใจปากหวาน ครั้นจะลุกขึ้นทำกิริยาดังนั้น ถ้าจะแก้ท่านให้เอาตัวยาดังนี้ ลูกพิกุลต้ม ๓ เอา ๑ พริกไทย ๗ พริก ๗ กระเทียม ๗ บดปรุงลงกินหายอย่าสนเท่ห์ เลยท่านตีค่าตัวไว้แสนตำลึงทองแลฯฯ

๑๗๗ ๙๔ ยาชื่อกำลังราชสีห์ แก้ไข้สำประชวนทุติยชวน ตะติยะชวน ฝีคัณฑสูตร ตีทูต และหิวโหยหน้าตา โรย แน่นิ่งไม่รู้จักสมปฤดี ท่านจึงให้เอาสมุนดังนี้ เกสรบัวหลวง ๑ เกสรบุนนาค ๑ เกสรสารภี ๑เกสรพิกุล๑ ดอกจำปา ๑ เทียนทั้ง ๕ โกศทั้ง ๕ ลูกจัน ๑ ดอกจัน ๑ กระวาน ๑ กาลพลู ๑ กฤษณา ๑ กระลำพัก ๑ ขอน ดอก ๑หญ้าฝรั่น ๑ อำพันทอง ๑ ชะมด ๑ จันทั้ง ๒ บดทำแท่งไว้ละลายน้ำดอกไม้ให้หายแล ฯฯ ๙๕ ยาแก้ไข้สันนิบาด แก้ไข้กาฬภายใน แก้กาฬมูตร กาฬสิงคี่ เอาตัวยาดังนี้หญ้าแพรก ๑ หญ้าปาก ควาย ๑ ใบฝักเข้า ๑ ผักสาบ ๑ ใบน้ำเต้า ๑ หัวคูณที่กินก้าน ๑ ว่านน้ำ ๑ พรหมมิ ๑ ใบพิมเสน ๑ บดผงทำ แท่งไว้ละลายน้ำซาวข้าว น้ำมูตร(คือ น้ำปัสสาวะ) ตัดน้ำจันน้ำดอกไม้กินหายแลฯฯ ๙๖ ยาแก้ไข้เหนือและสานิบาด สารพัดไข้ทั้งปวงท่านให้เอาสมุนไพรดังนี้เกสรบัวหลวง ๑ ดอก บุนนาค ๑ ชะรูด ๑ ขอนดอก ๑ ดอกสารภี ๑อบเชย ๑ ดอกพิกุล ๑ ลูกจัน ๑ ดอกจัน ๑ จันทั้ง ๒ ดอกมะลิ ๑ บดผงทำแท่งไว้แก้ไข้ทั้งทำให้ชื่นใจ ถ้าหนาวร้อนเป็นกระสาย ถ้าร้อนน้ำดอกมะลิเป็นกระสาย น้ำซาวข้าว กินตามที่กล่าวมาแลฯฯ ๙๗ ถ้าเป็นไข้มือเท้าเย็น ชื่อว่าไข้รากสาด ให้มัว เป็นเสลดคาคออยู่ท่านให้เอา ใบมะยม ๑ ใบ มะเฟือง ๑ ใบง่วนหมู ๑ ผักหนาม๑ ใบระงับพิษ ๑ ตำละลายน้ำกินเถิด หายแล ฯฯ ๙๗/๑ อีกขนานหนึ่ง ถ้าออกรากสาด ขาวมันผุดขึ้นมารอบๆตัวระหว่างหน้าอกนั้นหัวยังผุด และขาว บานที่มันผุดออกมาทั้งตัวขาวดังว่าเกลื้อน เป็นเม่าใจมือและเท่าลูกสะบ้าอันนี้ชื่อว่าไข้รากสาดขาว และถ้าจะ แก้เอาตัวยาดังนี้ รากมะนาว ๑ รากโมกมัน ๑รากสีหวด ๑ คุคะ ๑ เปล้าน้อย ๑ ลูกประคำดี ควาย ๑พญายา ๑ครั่งขัง ๑ คางน้ำเต้า ๑ต้มกาแดง ๑ แมลงคายุ ๑ ฝนกับน้ำกิน ถ้าหนาวและปวดท้องจึงให้กินเถิด ถ้ามันถ่าย อุจจาระลงท้อง เอาหัสดำ ฝนตัดลงกินเถิดหายแล ฯฯ ๙๘ ยาแก้ไข้มือเท้าเย็น มีตัวยาสมุนไพรดังนี้ ก้านสะเดา ๑ เถากระดอม ๑ หอมแดง ๑ ขมิ้นอ้อย ๑ แก่นขี้เหล็ก ๑ ว่านกระร่อน ๑ หัวแห้วหมู ๑ มะแว้งมะ ๑ มะอึก ๑ บอระเพ็ด ๑ ข่าตาแดง ๑ หัวคล้า ๑ ยา เข้าเย็น ๑ ต้มกินแก้ไข้มือเท้าเย็นหายแลฯฯ ๙๙ ยาแก้ลิ้นดำแดงขาวเหลือง มี่ส่วนผสมตัวยาสมุนไพรดังนี้ ปู่เจ้าปรุงแกง ๑ พญายา ๑ หนาม พรหม ๑ น้ำใจใคร ๑ หางนกลิง ๑ ไก่ไห ๑ รังแดง ๑ รางไคร้เครือ ๑ ลูกประคำดีควาย ๑ ปากกาข้างบน ๑ ฝนด้วยน้ำกินหายแล ฯฯ ๑๐๐ ยาต้มแก้ไข้รากสาดสองครอง ท่านให้เอาสมุนไพรดังนี้ เหมือดคน ๑ ตุ้มกาแดง ๑ รากมะปราง ๑ หัวยาเข้าเย็น ๑รากมะนาว ๑ รากมะกรูด ๑ รากมะงั่ว ๑ รากส้มซ่า ต้มกินแก้สันนิบาดสองครองแล ฯฯ ๑๐๑ ถ้าเป็นไข้ได้ ๗- ๙- ๑๑วัน แล้วยังไม่หายมัวมิรู้สึกสมปฤดี มันทำให้ครั่งเพ้อไป ท่านว่าเป็นกาฬ แต่มันยังไม่ผุดขึ้นไม่หมด ให้ทำยาขนานนี้กินไปก่อนเถิด มีส่วนผสมตัวยาสมุนไพรดังนี้ รากว่านปลาไหลเผือก ๑ รากนมแมว ๑ ตับเต่าทั้ง๒ รากขี้เหล็ก ๑ รากเสนียด ๑ โคนหวายขม ๑ ต้มกินออกยังมิออก เอายาขนานนี้ ขับพิษออกสิ้นเชิง ลักษณะของกาฬเวลาที่เป็นมันถอนหายใจเฮือกๆใหญ่ และสะอึกสะอื้น ให้หาวดังวอดๆ ถี่ๆ ให้จามถี่ๆ ถ้าจะแก้เอาสมุนดังนี้ รากบัวหลวง ๑ สีฟันนางแอ ๑ เชือกเขาลับแล ๑ จันทั้ง ๒ ฝนด้วยน้ำเอาดีงู ตัดลงกินเถิดดีนักแล ฯฯ ๑๐๒ ยาต้มขับไข้หม้อใหญ่ มีส่วนผสมสมุนไพรดังนี้ คัดเคล้าทั้ง ๒ โพกพาย ๑ กระทงลาย ๑ กระทก รก ๑ เชือกเขาหนัง ๑ รากคันทะริกา ๑ รากผักเสี้ยนผี ๑ รากคูณ ๑ รากมะตูม ๑ เจตมูลเพลิง ๑ มะแว้งทั้ง ๒ รากมะอึก ๑ รากมะเขือขื่น ๑ รากช้าพลู ๑จันทั้ง ๒ สมอทั้ง ๓พริก ๑ ขิง ๑ กระเทียม ๑ ดีปลี ๑ เทียนดำ ๑ ต้มกินแก้กาฬทั้งปวงผุดขึ้นมาได้ไม่ตาย ตำรานี้พระอาจารย์ท่านให้ตั้งสินบนค่า ตัวเสีย ก่อน จึงวางยานี้เถิด ท่านตีค่าตัวไว้ ๑ ชั่งทองงแล ฯ

๑๗๘ ๑๐๒/๑ ถ้าไข้มันทำให้ลงท้องเป็นมูกเลือดถ้าเป็นกาฬมูตรกาฬมหาสมุทรกาฬสิงคี่ ถ้าจะแก้ท่านให้ เอาตัวยาดังนี้๑ กาฝากมะต้อง ( คือกระท้อน) ๒ กาฝากมะนาว ๓ กาฝากมะม่วงกรวย ต้มกินหายแล ฯ ๑๐๒/๒ อีกประการหนึ่ง เล่าคือการสิงคี่ ๑ มหาเมฆ มหานิล เปลวไฟฟ้า แก้วละลอกก็ดีถ้ามันมิฟัง มันเข้าไปจับที่หัวใจ มันทำให้ตัวเย็นดังลูกเห็บ มือเท้าเย็น ถ้าจะแก้ ท่านให้ เอาตัวยาดังนี้รากมะนาว / เหรด มะนาว ๑ ตาไม้ไผ่ ๓ ตา ระย่อม ๑บอระเพ็ด ๑ แก่นฝาง ๑ หอมแดง ๑ เจตพังคี ๑ บดละลายเหล้ากินทั้งทา แลฯฯ ๑๐๒/๓ ถ้ามิอุ่น เอา เขี้ยวแรด พิษ นาด ๑ จันทน์ทั้ง ๒ ฝนด้วยเหล้าทั้งกินและทาหายแล ฯฯ ๑๐๓ ถ้าเป็นไข้ปัสสาวะไม่ออก ยาแก้ปัสสาวะไม่ออก มีส่วนผสมสูตรยาดังนี้ ใบลำโพลงกาสลัก ๑ ใบ ผักแว่น ๑ ขี้ตะไคร่น้ำท้องเรือ ๑ โคนกล้วยตีบน้ำ ๑ ลูกฟัก ๑ ขี้หนูพุก ๑ ข้าวปากหม้อ ๓ ปั้น ตำพอก ท้องน้อยเบาออก ถ้ามิออกท่านให้เอา รากลำเจียก ๑ หัวยาเข้าเย็นทั้ง ๒ ต้มปรุงดินประสิว ตั้งทิ้งไว้ให้อุ่นกิน ขี้เยี่ยวออกแล ฯฯ ๑๐๔ ถ้าผู้ใดเป็นไข้กาฬมันเกิดในท้องและมันทำให้ร้อนภายใน มันทำให้อยากกินน้ำเป็นอย่างมาก บางทีมันทำให้หลับไป บางทีมันทำให้เชื่อมอยู่อ้าปากไม่ออก บางทีมันทำให้มือเท้าตาย บางทีมันเป็นดังผีเข้า ท่านผู้ใดเป็นอย่างนี้ ท่านว่ากาฬมันเกิดแล้ว มันจับกลุ่มรวมกันอยู่ที่ในอก มันจับอยู่ที่ชายตับชายปอด อย่าได้ ให้เป็นบังเหตุ ท่านให้แต่งยาขนานนี้วางเถิด จันทั้ง ๒ ระย่อม ๑ พิศนาศ ๑ หนาดคำ ๑ หัสดำ ๑ หน่อแรด ๑ งาช้าง ๑ ลูกสะบ้าลิงดำ ๑ ลูกประคำดีควาย ไก่ไห ๑ แตงเถื่อน สามร้อยราก ๑ ว่านกีบแรด ว่านร่อนทอง ๑ สังกรณี อักขระนี้ได้กล่าวถึงตำรายานี้เอาเท่ากัน บดทำแท่งไว้ฝนด้วยน้ำเหล้ากินแก้กาฬภายในแก้พิษฝีกาฬ ขับให้ออกทางนอกแลถ้ายังมิออกมันยังทำให้ร้อนสุมอยู่มันยังอยากน้ำอยู่ฝนกับน้ำซาวข้าวทั้งกินและทาเมื่อ กาฬมันจะออกมันจะทำให้สลบ ให้ฝนด้วยน้ำดอกไม้ทั้งกินและทา เมื่อมันจะฟื้นมันทำให้สะอึก ให้เอาราก มะอึก มาต้ม ละลายยานี้กิน หยุดแล ยานี้ชื่อว่า หอกโมกศักดิ์แกว่ง หาราคามิได้แล ๑๐๔/๑ ถ้าจะแก้ สันนิบาตใน เด็กและผู้ใหญ่ มันทำให้ชักมือเท้ากำ ชักลงมันทำให้หลังแอ่น ถ้าจะแก้ ท่านให้เอาตัวยาสมุนดังนี้ ชะเอม ๑ ครามดอกแดง ๑ ว่านร่อนทอง ๑ สังกรณี ๑ ราชดัด ๑ พริก ๑ ขิง ๑ ดีปลี ๑ ลูกพันธุ์ผักกาด ๑ บดทำแท่งไว้ถ้าร้อนละลายน้ำรากบัว ถ้าคอแห้งละลายน้ำชะเอม ถ้าหลังแข็งละลาย น้ำใบหนาด ถ้ามิฟัง ละลายน้ำกระเทียม น้ำมะนาว น้ำผึ้ง กินแก้ตาเหลือกตาเชื่อมฯฯ ๑๐๕ ยาตัดรากไข้ท่านให้เอาตัวยาสมุนไพรดังนี้ อุโลกทั้ง ๕ ใบมะยม ๑ ใบมะเฟือง ๑ หญ้าแพรก / หญ้าปาก๕วาย ๑ ใบตำลึงทั้ง๒ ผักสาบ / ผักคาด ๑ ใบหญ้านาง ๑ ใบฝักเข้า ๑ โคนไม้รวก ๑ กำลัง ๑ แก่น ฝาง ๑ หัวคล้า ๑ ยาเข้าเย็น ๑ โพกพราย ๑ ขมิ้นอ้อย ๑ โคกกระออม ๑ ต้มก็ได้ บดเป็นผง ตัดรากไข้ดีนักแล ฯ ๑๐๖ ยาทาตาท่านให้เอา สาแหรกมะขาม ๑ หวายตะค้า ๑ ฝนน้ำทาตาหายแล ฯฯ ๑๐๗ ยาแก้ไข้รากสาดลงท้องรากเป็นเลือด เป็นมูก เป็นหนอง มีส่วนผสมของสมุนไพรดังนี้ เปลือก มะกรรูด ๑ จันทั้ง ๒ เปลือกต้นมะพับ ๑ เปลือกต้นหามกาย ๑ ลูกเบญกานี ๑ รางไคร้เครือ ๑ ลูกมะสัง ๑ ฝน กับเหล้ากินแล ฯฯ ๑๐๗/๑ ถ้ามิฟังท่านเอาตัวยาดังนี้ เปลือกต้นแคแดง ๑ เปลือกต้นแคแตร ๑ เปลือกต้นมะม่วงคัน ๑ เปลือกต้นมะม่วงกลอย ๑ เปลือกต้นกระทุ่มคูณ ๑ ต้นก้างปลาแดง ๑ หัวยาเข้าเย็น ต้มกินแล ฯฯ ๑๐๘ ยาแก้ไข้รากสาด มีตัวยาสมุนไพรดังนี้ ลิงดำ / แก่นฝาง ๑ ลูกในมะนาว ๑หวายตะค้า ๑ หวายตะมอย ๑ รากกระจาย ๑ เยี่ยววัวตัวผ้ตัวเมียใส่ไหดองไว้วันจึงนำมากินก่อน อาหาร เช้า-กลางวัน--เย็น แก้ไข้รากดีนักแล คัมภีร์ยาสมุนไพร เล่มที่ ๒ ของวัดดอนพุทรา

๑๗๙ อำเภอดอนตูม จังหวัดนครปฐม ท่านเจ้าอาวาส ท่านมหาคง รูปปัจจุบันเก็บรักษาไว้ อาตมาพระสุระ สุเมโธ เทียนดำ ได้ไปทำ ปริญญาโทที่วัดไร่ขิง อำเภอสามพราน จังหวัด นครปฐม ได้รู้จักกันท่านมหาคง ตอนที่ท่านมาเรียน ปริญญาตรี ที่วัดไร่ขิง ได้รู้จักชอบคอกัน และท่านอามร เป็นผู้ไปขอท่านมหาคงมาให้แต่ท่านมหาคงท่านนำมาให้ด้วยตัว ท่านเอง ในปี พ.ศ.๒๕๕๔ ในกุมภาพันธุ์ ขอให้กุศลนี้จงเป็นของผู้เขียนและผู้ที่เก็บรักษา และผู้ที่นำมาให้ อาตมา และอาตมาจะเป็นผู้รวมภูมิปัญญาท้องถิ่นอันเลิศและประเสริฐนี้ ให้มากที่สุดเท่าที่จะทำได้ เพื่อไว้เป็น องค์ความรู้และ เป็นทานผู้ที่มีสุขภาพลานามัยไม่สมบูรณ์ และขอกุศลจงดลบันดาลให้ท่านหมอโกมารภัทจ์ ผู้ เป็นอาจารย์แต่งตำรายาสมุนไว้เป็นต้นแบบในการเป็นธรรมทานส่วนหนึ่งนี้นั้น ขอให้ท่านอาจารย์โกมารภัทจ์ จงได้บรรลุมรรคผลนิพพานโดยเร็วด้วยเทอญ ฯ ๑๐๙ ยาหอมท่านจ้าคุณ ท่านให้เอา จันทน์แดง ๑ จันทน์ขาว ๑ จันเทศ ๑ ดอกจันทน์ ๑ ขอนดอก ๑ โกศสอ ๑ โกศกระดูก ๑ ดอกพิกุล ๑ ดอกบุนนาค ๑ ดอกสารภี ๑ เกสรดอกบัวหลวง ๑ ขิงแห้ง ๑ ตัวยา ทั้งนี้เอาหนักสิ่ง ๒ บาท ดอกชะรูด ๑ ลูกเร่ว ๑ พริกไทย ๑ เอาสิ่งละ ๑ บาท กิ่งชะรูด ๑ เนื้อไม้ ๑ โกศ หัวบัว ๑ อบเชย ๑ ชะเอมเทศ ๑ เอาหนักสิ่ง ๔ บาท ดีปลีหนัก ๖ บาท ใบพิมเสน หนัก ๘ บาท โกศเขมา หนัก ๖ บาท ใบกระวานหนัก ๑๐ บาท บดเป็นผง ทำเป็นแท่ง ไว้ใช้แก้ไข้เพื่อลมละลายน้ำดอกไม้ แทรก พิมเสนกิน กินก่อนอาหาร เช้า- เย็น- ก่อนนอน ยักย้ายตามน้ำกระสายที่สมควรแก่โรค นั้นเถิด ฯฯ ๑๑๐ ยาหอมตามหอชู ท่านให้เอา ใบพิมเสน ๑ ใบสันพร้าหอม ๑ ใบหนาด ๑จันทน์ขาว ๑ ตัวยา ๔ อย่างนี้หนักสิ่งละ ๔ บาท จันทน์แดงหนัก ๓ ตำลึง ลูกจันเทศ ๓ ลูก บดเป็นผงผสมสุรา แทรก ดีงูเหลือม ดีวัว ป่า ดีหมูป่า แทรกลงด้วยทำเป็นแท่งไว้ แก้ไข้แก้พิษฝี ในท้องนอกท้อง กินหาย ฯฯ ยาขนานที่ ๕๘ ยาขนานนี้มี ชื่อ ว่า ยาตรีคำฉันท์ มีตัวยาสมุนไพร ดังนี้๑) โกศกระดูก ๒) โกศ พุงปลา ๓) เทียนเยาวะภาณี ๔) ดอกสัตบุตร ๕) น้ำประสารทอง ๖) เปราะหอมสุด ๗) ทั้งลูกซัด ๘) ลูกผักชี ๙) ชะเอมเทศ ๑๐) รางไคร้เครือ ตัวยาทั้ง ๑๐ นี้ เมื่อมีการจำจงดีแล้ว เอาหนักสิ่งละ ๒ บาท ตาม วิธี มะขามป้อม ดี ตรีผลา หนึ่งโสต โกศน้ำเต้า แพทย์ พึงเอาหนัก ๓ เท่านา คือ หนัก ๖ บาท บดเป็นผง ปั้น เป็นแท่ง ทำเป็นเม็ด กลมๆ ก็ได้ เม็ดโตพอดีกับ กลืนกินได้ แก้เชื่อมมัว น้ำดอกไม้เป็นกระสายยา ) กินแก้ได้ ใช้น้ำนวล อริสารประกอบกวน รู้รุน แล แก้เน่าทำ ปัดเป่ากำเดาค้าง ทางพิษไข้ ได้จงจำ ทำเถิดเลิศล้ำ ( น้ำ สมอไทยแทรกดีเกลือ ทำเป็นยาถ่าย ยาละบาย กินถ่ายลง ต่อสาย ) เพลาบ่ายคุมโทษ เผื่อยาธาตุ น้ำฝาดเจือ คือ น้ำเปลือกแคดอกแดง ต้ม น้ำเปลือกต้นมะเดื่อต้ม เหลือดีแล้ว แก้วกับตน ฯ ยาขนานที่ ๕๙ ยาขนานนี้มีเชื่อว่า ยาตรีผลา มีตัวยาสมุนไพรดังนี้ ๑) สมอทั้ง ๓ (๒) มะขามป้อม ๓) ชะเอมเทศ ๔) น้ำประสารทอง ๕) ลูกผักชี ๖) ลูกซัดคั่ว ๗) โกศพุงปลา ๘) โกศน้ำเต้า (๙) โกศกระดูก ๑๐) เทียนเยาวพาณี ๑๑) รางไคร้เครือ ตัวยาทั้ง ๑๓อย่างนี้ เอาหนักสิ่ง ละ ๑บาท บดเป็นผง แก้ราก หรือ อาเจียน น้ำลูกยอต้ม ) (แก้ลงท้อง น้ำเปลือกต้นมะเดื่อ เปลือกต้นแคแดง ต้มเอาน้ำ เป็นน้ำกระสายยายา ) แก้ทองขึ้น หัวกะทือหมกไฟ แก้มูกเลือด ก็เหมือนกันถ้าจะให้ผายธาตุ น้ำฝักราชพฤกษ์ (แก้ตาลซาง ซาง ขโมย เป็นยากระทุ้งซางก็ได้ แก้ตาลซาง ตาลขโมย ไส้พอง ละลายน้ำตนตาลหม่อน น้ำชุมเห็ดเทศ น้ำขมิ้น อ้อย แก้คอแห้ง ละลายน้ำต้ม จากมะกล่ำเครือ แก้เชื่อมมัว น้ำดอกไม้ กิน ดีนักแล ฯ ยาขนานที่ ๖๐ ยาขนานนี้ มี ชื่อ ว่า ยาตรีผลา มีตัวยาสมุนไพร ดังนี้ ๑) รางไคร้เครือ ๒) ชะเอมเทศ ๓) ลูกจันท์ ๔) ดอกจันท์ ๕) กาลพลู ๖) ลูกผักชี ๗) เทียนทั้ง ๕ ๘) โกศพุงปลา ๙) โกศกระดูก ตัวยา ๙ อย่าง เอาหนัก สิ่งละ ๑ บาท ๑๐) ลูกสมอไทย ๑๑) ลูกสมอเทศ ๑๒) ลูกสมอพิเภก ๑๓) ลูกมะขามป้อม ตัวยา ๔ อย่างนี้ เอาหนัก สิ่งละ ๒ บาท ๑๔) น้ำประสารทอง หนัก ๓ บาท ๑๕) ลูกโหรพาเทศ หนัก ๒ สลึง ๑๖) โกศน้ำเต้า เท่า ยา ทั้งหลาย คือ หนัก ๕ ตำลึง กับ ๑ บาท ๒ สลึง บดเป็นผง ทำแท่ง เก็บไว้ ละลายน้ำ

๑๘๐ ลูก สมอต้ม เป็นยาถ่าย เป็นยาละบาย ได้ทั้งเด็ก และ ผู้ ใหญ่ ดีเกลือแทรก ท่านอย่าได้สนเท่ห์ เลย เป็นยา ของท่านพระยาประเสริฐ ( เกาะ )ฯ ยาขนานที่ ๖๑ ยาขนานนี้มี ชื่อว่า ยาตรีผลาใหญ่ มีตัวยาสมุนไพรดังนี้ ๑) ลูกสมอไทย ๒) สมอพิเภก ๓) ลูกมะขามป้อม ๔) ลูกผักชี ๕) ลูกโหรพา ๖) รากรางไคร้เครือ ๗) โกศ พุงปลา ๘) โกศสอ ๙) น้ำประสารทอง ๑๐) สารส้ม ตัวยาทั้ง ๑๐ อย่างงนี้ เอาหนัก ๑ สลึง ๑๑) ชะเอม เทศ หนัก ๒ สลึง ๑๒) โกศเชียง หนัก ๑ บาท ๑๓) โกสหัวบัว หนัก ๒ บาท บดเป็นผง ละลายน้ำดอกไม้ ปั้นเป็นแท่งเก็บไว้ ฝนกับน้ำมะกรูดกวาดซาง ทั้งปวง ถ้าลงท้องฝน ด้วยเปลือกต้นมะเดื่อ เปลือกต้นแค เหล้า ( ถ้าเป็นบิดปวดมวน น้ำกะทือหมกไฟ ) (ถ้า อาเจียน ฝนด้วยน้ำลูกยอ น้ำผึ้ง แทรกพิมเสน รำหัด (ถ้าไอ น้ำเกลือ พิมเสน รำหัด ) (ถ้าจะให้ถ่าย ผายธาตุ ฝนด้วยน้ำ กระพังโหม เกลือ รำหัด ) ( ถ้าลงท้อง ท้องขึ้น ฝนด้วยน้ำใบกระเพรา ) ( ถ้าเป็นตาลขโมย มันทำให้ลำไส้พอง เอาก้านชุมเห็ดไทย กับขมิ้นอ้อย ตำเอาน้ำ ละลายยากิน) ( ถ้าเป็นตาลซางขึ้นที่ลิ้น ละลายน้ำขมิ้นอ้อยทั้งกินทา ) ( ถ้าคอแห้งละลายนำต้มจากต้นมะกล่ำ เครือ ดีงู รำหัด ทาลิ้น) (ถ้าผู้ใหญ่เป็นลม ละลายน้ำ ส้มซ่า เกลือ รำหัด ให้กิน) (ถ้าหญิงคลอดบุตร ถ้าเลือด แห้งกรังในเรือนครรภ์ ละลายน้ำมะนาว แทรกเกลือ กิน) (ถ้าเสลดตีขึ้นมา ละลายน้ำดอกไม้กิน) (ถ้ากินยาลุลง หนัก ละลายน้ำอ้อยแดง ละลายยากิน) (ถ้ากระหายน้ำ เอามือตำลึง มาต้มเอาน้ำละลายยากิน) ( เด็กตัวร้อน ฝนกับน้ำจันท์ เอา ชะมดทั้ง ๒ รำหัด ตัด ลง กินหาย) ( ถ้าเด็กตัวเย็นจัด ฝนกับน้ำข่าแก่ให้กิน ตัวร้อนขึ้นได้ ) ( ถ้าเด็กท้องผูกหนัก ถ่ายกระทุ่งไม่ออก เอากฤษณา ๒ ส่วน ยา ๑ ส่วน ฝนกินกระทุ่ง ออกแล ถ้าขัดเบาเอา สารส้ม ๑ ดินประสิวขาว ๑ ใส่ในลูกแตงกวา หมกไฟให้สุก บิดเอาน้ำละลายยากิน แก้ได้ทั้งเด็ก และ ผู้ใหญ่ ถ้ามิฟังละลายน้ำ แตงกวา น้ำอ้อยแดง น้ำตาล ทราย แทรก พิมเสน น้ำผึ้ง รำหัด กิน จะให้หาย น้ำกระพัง โหม เกลือ รำหัด กิ ) (ถ้าคอแห้ง ละลายน้ำ ขมิ้นเครือ กิน ละลายน้ำผึ้งทาลิ้น ) (ถ้าเด็กตัวร้อน ฝนด้วยน้ำจันท์ ชะมด ๒ ส่วน กิน ว เศษนัก ตีค่าไว้ ทอง ๑ ชั่ง ฯ ยาขนานที่ ๖๒ ยาขานนี้มี ชื่อว่า ยาตรี มีตัวยา สมุนไพร ดังนี้ ๑) ลูกชี ๒) ลูกซัดคั่ว ๓) ลูกเอ็นเทศ ๔) ลูกเร่ว ๕) รางไคร้เครือ ๖) ชะเอมทั้ง ๒ ๗) โกศสอ ๘) เทียนเยาวพาณี ตัวยา ๘ อย่าง หนัก สิ่งละ ๑ บาท ๙) มะขามป้อม หนัก ๒ บาท ๑๐) ลูกสมอทศ ๑๑) ลูกสมอไทย ๑๒) ลูกสมอพิเภก ตัวยา ๓ สิ่งนี้ หนักสิ่งละ ๓ บาท บดเป็นผง ละลายจากน้ำต้มลูกสมอ กินแทรกดีเกลือ แก้อาจมเน่าเสียให้หาย คือ อุจจาร เสีย เช่นอาหารเป็นพิษ ท้องผูก ฯ ยาขนานที่ ๖๓ ยาขนานนี้มี ชื่อว่า ยาหอมสารภี มีตัวยาสมุนไพรดังนี้๑) จันท์แดง หนัก ๑ ตำลึง ๒) จันท์ขาว หนัก ๑ ตำลึง ๓) เกสรสารภี หนัก ๒ ตำลึง บดเป็นผง ละลายน้ำดอกไม้ ทั้งกิน ทั้งชโลม แก้ได้ทั้ง ปวงหาย ฯ ยาขนานที่ ๖๔ ยาขนานนี้มีชื่อว่า ยาแก้ไข้จับ แก้ไข้จับสั่น ไข้จับเชื่อม มัว มีตัวยาสมุนไพร๗) ดังนี้ ๑) ดอกพิกุล ๒) ดอกบุนนาค ๓) ดอกสารภี ๔) เกสรบัวหลวง ๕) จันท์ทั้ง ๒ ๖) ใบสันพร้าหอม ตัวยา ๖ อย่างนี้ หนักสิ่งละ ๒ บาท ๗) ฝางเสน หนัก ๖ บาท บดเป็นผง ละลายน้ำดอกไม้ทำแท่งเก็บไว้ แ รกพิมเสน กินแก้ไข้ทั้งปวง ยาขนานที่ ๖๕ ยาขนานนี้มีชื่อว่า ยาแก้ไข้สันนิบาด มันให้ชักหลังแอ่น มือกำ ตีนงอ คอบิด เรียกว่า อีงุ้ม อีงับ อีเงย อีเงา อีแอ่น ท่านให้เอายาขนานนี้ แก้ให้หาย ในทันใดนั้นแล ถ้าแก้มิทันตายแน่แล มีตัวยา สมุนไพร ดังนี้ ๑) เขาควายเผือกเผา ๒) กรามแรดเผา ๓) กรามช้างเผา ๔) กระดูกงูเหลือมเผา ๕) หนังแรด เผา ๖) เกล็ดปลากระโห้เผา ๗) มหาหิงคุ์ คั่ว ๘) กระเทียมราง ๙) พริกไทยคั่ว ๑๐) ดีปลีคั่ว ๑๑) ใบ มะตูม ๑๒)ใบกระเพราทั้ง ๒ ๑๓) ใบสวาด ตัวยาทั้ง ๑๓ อย่าง เอา หนัก สิ่งละ ๒ บาท บดเป็นผง ละลาย น้ำ กะทือ ทำแท่งเก็บไว้กิน แก้ไข้สันนิบาด ทั้งปวง หาย ฯ

๑๘๑ ยาขนานที่ ๖๖ ยาขนานนี้มีชื่อว่า ยาหอมชนะลม มีไว้สำหรับ แก้ลม และเลือด แก้ไข้จับหัวใจ ทำให้ สลบ ลิ้นกระด้างคางแข็ง ในเรือนไฟ สตรีคลอดบุตรอยู่ไฟมิได้ ก็ดี ไข้พิษ ไข้รากสาด ลม ๑๖ จำพวก มีตัวยา สมุนไพร ดังนี้ ๑) โกศหัวบัว ๒) โกศพุงปลา ๓) โกศเขมา ๔) โกศเชียง ๕) เทียนดำ ๖)เทียนขาว ๗) เทียน สัตบุตร ๘) เทียนตาตั๊กแตน ๙) แก่นสน ๑๐) กรักขี ๑๑) พริกหอม ๑๒) ลูกผักชีทั้ง ๒ (๑๓) ชะเอมเทศ ๑๔) ลูกจันท์ ๑๕) ดอกจันท์ ๑๖) กระวาน ๑๗) กาลพลู ๑๘) จันทร์ขาว ๑๙) กระรำพัก ๒๐) กฤษณา ๒๑) ขอนดอก ๒๒) เมล็ดถั่วพูคั่ว ๒๓) อบเชย ๒๔) ขิงแห้ง ๒๕) ดอกพิกุล ๒๖) ดอกบุนนาค ๒๗) ดอก สารภี ๒๘) เกสรบัวหลวง ๒๙) กำยาน ตัวยาทั้ง ๓๐ อย่างนี้ เอาหนัก สิ่งละ ๑ บาท ๓๐) ลูกเอ็น หนัก ๓ สลึง ๓๑) สะค้านหนัก ๖ บาท ๓๒) ช้าพลู หนัก ๑ ตำลึง ๓๓) อำพันทอง หนัก ๑ เฟื้อง ๓๔) พิมเสน หนัก ๑ บาทบดเป็นผง ปั้นแท่งเก็บไว้ น้ำร้อน หรือ น้ำเย็นเป็นกระสายก็ได้ ตามสมควรแก่ไข้ แก้สารพัดเลือดลม แก้ไข้พิษ รากสาด สันนิบาด ดีนัก แก้สันนิบาดหน้าเพลิงดีนัก ยาขนานนี้เป็น ของท่านพ่อเทศ แต่งไว้ ยาขนานที่ ๖๗ ยาขนานนี้มีชื่อว่า ยาหอมเนาวะโกศ มีตัวยาสมุนไพร ดังนี้ ๑) โกศทั้ง ๙ (๒) เทียน ทั้ง ๕ (๓) จันท์ทั้ง ๒ (๔) กฤษณา ๕) กระลำพัก ๖) ขอนดอก ๗) ลูกสมอทั้ง ๓ (๘) ลูกมะขามป้อม ๙) ลูกจันท์ ๑๐) ดอกจันท์ ๑๑) กระวาน ๑๒)กาลพลู ๑๓) พริกไทย ๑๔) หัวแห้วหมู ๑๕) ยาเบญจกุล ๑๖) ลูกผักชี ๑๗) ลูกกระดอม ๑๘) ชะลูด ๑๙) อบเชยเทศ ๒๐) รากรางไคร้เครือ ๒๑) สมุลแว้ง ๒๒) ชะเอมเทศ ๒๓) แก่นสน ๒๔) สักขี ๒๕) ว่านเปราะหอม ๒๖) แฝกหอม ๒๗) หญ้าตีนนก ๒๘) ลูกราชัด ๒๙) ลูกสารพัดพิษ ๓๐) น้ำประสารทองสะตุ ๓๑) หญ้าเกล็ดหอยเทศ ๓๒) ดอกพิกุล ๓๓) ดอกบุนนาค ๓๔) ดอกสารภี ๓๕) ดอกมะลิ ๓๖) ดอกจำปา ๓๗) ดอกกระดังงา ๓๘) เกสรบัวหลวง ๓๙) ดอกบัวเผื่อน ๔๐) ดอกบัวผัน ๔๑) กำยาน ๔๒) ใบพิมเสน สิริยาทั้งนี้ เอาหนักสิ่งละ ๑ บาท ๔๓) หญ้าฝรั่น หนัก ๑ สลึง ๔๔) อำพันทอง หนัก ๑ ไพ ๔๕) พิมเสน หนัก ๑ สลึง บดเป็นผง ไว้ แก้อาเจียน น้ำลูกยอต้ม พิมเสน รำหัด ) ( นอนไม่หลับ น้ำลูกผักชี เทียนดำ ต้ม แทรกพิมเสน รำหัด ) ( แก้จุกเสียด น้ำขิงต้ม แทรกพิมเสน รำหัด) (แก้ลม น้ำดอกไม้ แทรกพิมเสน รำหัด ) ( แก้ลงท้อง น้ำฝาดต่าง จากเปลือกต้น ราก ดอก หรือผล ของต้นไม ต่างๆ ละลายยากิน ดี นักแล ฯ ยาขนานที่ ๖๘ ยาขนานนี้มีชื่อว่า นารายณ์ คลายจักร มีตัวยาสมุนไพร ดังนี้๑) จันท์แดง ๒) จันท์ หอม ๓) กฤษณา ๔) ชะลูด ๕) อบเชยเทศ ๖) โกศหัวบัว ๗) เนื้อไม้ ๘) เปราะหอม ๙) เหมือดคน ๑๐) รากมะกรูด ๑๑) รากมะนาวหวาน ๑๒) รากมะปรางทั้ง ๒ ๑๓ ฝางเสน ตัวยาทั้ง ๑๓ อย่างนี้ เอาหนักสิ่ง ละ ๔ บาท บดเป็นผงไว้ กินแก้ไข้ ฯ ยาขนานที่ ๖๙ ยาขนานนี้มี ชื่อว่า ยาแดงดับพิษ มีตัวยาสมุนไพร ดังนี้ ๑)โกศหัวบัว ๒) จันท์เทศ ๓) ฝางเสน ๔) รากเหมือดคน ๕) รากมะปรางหวาน ๖)รากมะนาว ๗) ว่านเปราะหอม ตัวยาทั้ง ๗ อย่างนี้ เอาหนัก สิ่งละ ๔ บาท ๘) ดอกบุนนาค ๙) ดอกสารภี ๑๐) ดอกมะลิซ้อน ๑๑) เกสรบัวหลวง ตัวยา ๔ อย่างนี้ เอาหนัก สิ่งละ ๑ บาท จันท์แดง เอาเท่ายา ทั้งหลาย คือ หนัก ๓๒ บาท ตัวยาขนานนี้ รวมกัน ทั้งหมด หนัก ๖๔ บาท บดเป็นผง ไว้แก้ไข้อันทำให้ร้อน ไข้ให้เชื่อมมัว กระหายน้ำ แก้คูถ แก้เสมหะ ที่มีพิษ ละลายน้ำดอกไม้ เหมือดคน รากมะปรางหวาน รากนะนาวฝนกิน แก้พิษไข้ต่างๆ ฯ ยาขนานที่ ๗๐ ยาขนานนี้มีชื่อว่า ยาแดง แก้ไข้ มีตัวยาสมุนไพรดังนี้ ๑) โกศทั้ง ๕ (๒) จันท์ทั้ง ๒ (๓) แก่นสน ๔) แก่นไม้สัก ๕) แก่นไม้ปรู ๖) แก่นไม้ประดู่ ๗) แก่นกระถินแดง ๘) แก่นสักขี ๙) แก่น พรหม ๑๐) เถามวกแดง ๑๑) หัวว่านมหากาฬ ๑๒) เกสรบัวหลวง ๑๓) ชะมด ๑๔) พิมเสน ตัวยา ทั้ง ๑๙ อย่าง เอาหนัก สิ่งละ ๑ บาท ๑๕) ฝางเสน หนักเท่ายา ทั้งหลาย คือ ๑๙ บาท บดเป็นผงเก็บไว้ เป็นยา แก้ ไข้ แก้ไข้ จับ แก้ไข้เหนือ แก้ไข้รากสาด แก้ลงท้อง น้ำซาวข้าว แก้เชื่อม น้ำดอกไม้ แก้อาเจียน น้ำ ลูกยอต้ม แก้กระสับกระส่าย น้ำจันท์ แก้ลมแทรกพิมเสน ฯ

๑๘๒ ยาขนานที่ ๗๑ ยาขนานนี้มีชื่อว่า ยาหอมแสงสุริโยทัย มีตัวยาสมุนไพร ดังนี้๑) ดอกพิกุล ๒) ดอก บุนนาค ๓) ดอกสารภี ๔) ดอกมะลิลา ๕) ดอกจำปา ๖) ดอกกระดังงา ๗) เกสรบัวหลวง ๘) ดอกจงกลนี ๙) แห้วไทย ๑๐) กระจับ ๑๑) จันท์แดง ๑๒) จันท์ขาว ๑๓) จันท์หอม ๑๔) จันท์ชะมด ๑๕) เนื้อไม้ ๑๖) ชะลูด ๑๗) อบเชย ๑๘) สมุลแว้ง ๑๙) สนเทศ ๒๐) ดอกคำไทย ๒๑) ดอกคำเทศ ๒๒) ดอกจันท์ ๒๓) ว่านน้ำ ๒๔) กระชาย ๒๕) เปราะหอม ๒๖) ข่าต้น ๒๗) ชะเอมทั้ง ๒ (๒๘) สุรามะฤทธิ์ ๒๙) เหมือดคน ๓๐) ดินแดงเทศ ๓๑) หัวมะกอก ตัวยาทั้ง ๓๒ อย่าง เอาหนักสิ่ง ละ ๑ บาท ๓๒) โกศทั้ง ๙ ๓๓) เทียนทัง ๙ ๓๔) ชะมดเชียง ตัวยา ทั้ง ๑๙ สิ่งนี้ หนักอย่าง ละ ๒ สลึง ๓๕) การบูร ๓๖) พิมเสน หนักสิ่งละ ๑ สลึง ๓๗) ฝางเสน หนักเท่ายาทังหลาย คือ หนักเท่ากับ ๔๒ บาท กับ ๑ สลึง บดเป็นผง ไว้แก้ไข้ทั้งปวงฯ ยาขนานที่ ๗๒ ยานานนี้มี ชื่อว่า ยาหอมศรีสุวรรณ มีตัวยาสมุนไพร ดังนี้๑) จันท์ทั้ง ๒ หนักสิ่งละ ๒ สลึง ๒) โกศสอ ๓) โกศเขมา ๔) โกศเชียง ๕) โกศหัวบัว ๖) โกศพุงปลา ๗) โกศจุฬาลำพา ๘) โกศ ก้านพร้าว ๙) โกศกระดูก ๑๐) สมุลแว้ง ๑๑) กฤษณา ๑๒) กระลำพัก ๑๓) พิมเสน ตัวยาทั้ง ๑๒ อย่าง หนักสิ่งละ ๑ สลึง ๑๔) รากไคร้เครือ หนัก ๓ สลึง ๑๕) น้ำประสารทองสะตุ หนัก ๓ สลึง ๑๖) ชะเอมเทศ หนัก ๑ บาท บดเป็นผง ละลายน้ำดอกไม้ ปั้นเป็นแท่งเก็บไว้ หรือปั้นเท่า เมล็ดพริกไทยเก็บไว้ แก้ไข้ทั้งปวง ยาขนานที่ ๗๔ ยาขนานนี้มีชื่อ ว่า ยาแก้ไข้เหนือ ที่ทำให้เชื่อม ให้มัวที่หน้า มีตัวยาสมุนไพรดังนี้ ๑) โกศหัวบัว ๒) จันท์ทั้ง ๒ (๓) เกสรสารภี ๔) ดอกบุนนาค ๕) เกสรบัวหลวง ๖) ชะลูด ๗) ว่านเปราะ ๘) ใบพิมเสน ๙) เปลือกสันพร้านางแอ ๑๐) ไพล ๑๑) ข่า บดเป็นผง ละลายน้ำดอกไม้ น้ำจันท์ น้ำซาวข้าว ก็ได้กินหาย พ่อ ฯ ยาขนานที่ ๗๕ ยาขนานนี้มีชื่อ ว่า ยาหอมสรรพคุณ มีตัวยาสมุนไพร ดังนี้ ๑) โกศสอ ๒) โกศเขมา ๓) โกศหัวบัว ๔) โกศเชียง ๕) โกศพุงปลา ๖) โกสกระดูก ๗) โกศก้านพร้าว ๘) โกศจุฬาลำพา ๙) จันท์ ทั้ง ๒ (๑๐) กฤษณา ๑๑) กระลำพัก ๑๒) รากมะแว้งทั้ง ๒ ๑๓) รากไคร้เครือ ๑๔) ชะเอมเทศ ๑๕) ใบ พิมเสน ๑๖) น้ำประสารทอง ๑๗) ดอกพิกุล ๑๘) ดอกบุนนาค ๑๙) ดอกสารภี ๒๐) ดอกบัวหลวง ๒๑) ดอกสัตบุตร ๒๒) ดอกสัตบัน ๒๓) ดอกจงกลนี ๒๔) ดอกบัวเผื่อน ๒๕) ดอกบัวขม ตัวยาทั้งนี้ เอาหนักสิ่ง ละ ๑บาท บดเป็นผง ละลายกับน้ำกระสายปั้นเป็นแท่งเก็บไว้ (ถ้าเป็นไข้ซางแดง ซางขโมย ตาลซาง ตาล ขโมย มันทำพิษ ให้ตัวร้อน เอา ชุมเห็ดเทศ ชุมเห็ดไทย เอาทั้ง ๕ ต้มเอาน้ำ ละลายยา กิน หรือ ขมิ้นอ้อย บิดเอาแต่น้ำละลายยากิน ถ้าเป็นไข้เหนือ สันนิบาด ละลายน้ำกระเพรา หรือ ลูกสมอไทยต้มเอาน้ำ ละลายยา กิน ถ้ามันทำให้สวิงสวาย ละลายน้ำจันท์หรือน้ำลูกยอต้ม ให้กิน ถ้าแก้อาเจียน เอาน้ำลูกยอต้ม น้ำลูกบัว น้ำต้มหัวกระจับ ละลายยาให้กิน ถ้าจะให้ผายลม ให้ลง น้ำกระพังโหม ต้มกินแทรก เกลือ รำหัด ถ้าซางขึ้นใน ลำคอ และ ที่ลิ้น ละลายน้ำขมิ้นอ้อย กิน หรือ น้ำต้มใบกระเพรากวาด น้ำในข้ออ้อยต้มกิน ถ้าคอแหบ ตกมูก น้ำหอมหัวแดงแทรก ลูกจันท์ต้ม กิน ถ้าเป็นบิดตกมูกเลือด ละลายน้ำกะทือเผาไฟกิน ถ้ามิฟังละลายน้ำต้ม จากเปลือก ต้นไข่เน่า ละลายยากิน หรือเปลือกต้นสะเดาก็ได้ ถ้าท้องขึ้นและ ราก จะให้ลง เอาต้นกระพังโหม ต้ม แทรกน้ำผึ้ง พิมเสนกิน ถ้าไข้รากสาดน้ำต้มจากต้น ผักโหม แทรก รำหัด พิมเสน ถ้าลงท้อง น้ำต้มจาก เปลือกต้นมะเดื่อ ละลายยากิน ถ้าท้องขึ้นละลายจาก น้ำต้มใบกระเพรา ละลายยากินหาย ถ้าเป็นไข้สันนิ บาด - -ไข้สำประชวร—ทุติยชวร—ตติยชวร –ปุราณชวร และไข้ตรี โทษ ละลายน้ำกระเพราต้ม กิน ถ้าไข้เพื่อ กำ เดา ให้เจ็บคอ ให้เจ็บอก นอนมิหลับ ให้เมื่อยเท้า เมื่อยมือ กินอาหารมิได้ เลย ถ้าเป็นหญิง มีครรภ์ให้เจ็บ ต่างๆ ให้เอาใบบอระเพ็ด หญ้าตีนนก จันท์เทศ ต้มละลายยากิน ถ้าไข้เพื่อกำเดา ให้ปวดศีรษะ นอนมิ หลับ ทำให้กระหายน้ำ ให้คลั่งเพ้อไป กินอาหารมิรู้ จักรส ให้เอาหญ้าตีนนก หัวแห้วหมู รากผกโหมหิน ต้มเอาน้ำละลายยากิน ถ้าไข้เพื่อเสลด หนักหน้าอก หนักเหมือนเอาหินมาทับไว้ ให้เป็นโรคต่างๆ ให้ผลินหน้า

๑๘๓ ผลินหลัง ทำให้บิดตัวไปมา เหมือนดังผีเข้าอยู่ มันทำให้จุกเสียด ให้เอาแก่นสน สมุลแว้ง ต้มละลายยากิน ถ้า กระหายน้ำ รากไทร หรือ รากตะไคร้ ก็ได้ ต้มเอาน้ำ ละลายยา กินวิเศษนัก (ยาของตาสุด) ยาขนานที่ ๗๘ ยาขนานนี้มีชื่อ ว่า ยาเขียวหอม มีตัวยาสมุนไพร ดังนี้ ๑) ใบหมากผู้ ๒) ใบหมากเมีย ๓) ใบมะยม ๔) ใบมะเฟือง ๕) ใบเงิน ๖) ใบทอง ๗) ใบทองพันชั่ง ๘) ใบ ทองหลางใบมน ๙) ใบพิมเสน ๑๐) ใบสันพร้าหอม ๑๑) ใบผักกระโฉม ๑๒) ใบฝักข้าว ๑๓) ใบน้ำเต้า ๑๔) จันท์หอม ๑๕) เหมือดคน บดเป็นผง ทำแท่งไว้ ละลายน้ำ ซาวข้าว น้ำดอกไม้ ไว้ แก้ซาง น้ำสุรา น้ำปลา แก้ไข้ ที่ทำให้ปวดหัวตัวร้อน น้ำดอกไม้ น้ำซาวข้าว น้ำจันท์ทั้ง ๒ ทั้งกิน ทั้งพ่น แก้ไข้กับ จากการกิน ของผิด สำแดง และ ของที่ทำให้แสลง เอาเถามวกแดง น้ำฟักต้ม น้ำกล้วยตีบ น้ำตาลขันทศกร แทรกดีงู เหลือม ตัดลง ดีนัก ฯ ยาขนานที่ ๗๙ ยาขนานนี่มีชื่อ ว่า ยาทำลาย สารพัดพิษไข้ ทั้งปวง ทุกอย่าง ไม่ว่า ไข้ อะไร มีตัวยา สมุนไพร ดัง นี้ ๑) กระดูกแร้ง ๒) กระดูกงูเหลือม ๓) กระดองปูทะเล ๔) แก่นไม้สน ๕) แก่นไม้สัก ๖) สักขี ๗) เถาหัวลิง ๘) ตาไม้ไผ่สีสุก ๗ ตา ๙) ลูกประคำดีควาย ๑๐) จันท์ทั้ง ๒ ๑๑) ผักเป็ดแดง ตัวยาทั้ง ๑๒ อย่าง เอาสุมไฟให้ไหม้ แล้ว เอา ๑๓) ใบหญ้านางสด ๑๔) ใบผักข้าว ๑๕) ใบทองพันชั่ง ๑๖) ใบ พิมเสน ๑๗) ใบสันพร้าหอม เอาแต่ใบสดๆ ยาทั้งนี้ทำเป็น ผง ให้ละเอียด แล้วคุริการให้เข้ากัน บด ด้วยน้ำ ฆ้องสามย่าน น้ำว่านหางจระเข้ บดให้ละเอียด ทำเป็นเม็ดไว้ แก้กาฬภายใน มันทำให้หอบ น้ำจันท์ แก้ไข้ น้ำ ดอกไม้ น้ำจันท์ ถ้าจะใช้จุด กาฬ ใช้เหล้า จุดกาฬเถิดได้ใช้มาแล้ว ดีนัก (ยาท่าน อาจารย์ผาดวัดสิงห์) แก้ไข้ ยาขนานที่ ๘๒ ยาขนานนี้ชื่อว่า ยาเขียวประทานเพชร มีตัวยาสมุนไพร ดังนี้ ๑) ใบพิมเสน สดๆ ๒) ใบทองพันชั่งสด ๓) ใบหญ้านางสด ๔) จันท์หอมเนื้อขาว ๕) เหมือดคน ๖) กฤษณา ๗) กระลำพัก ๘) ขอนดอก ๙) ใบสันพร้าหอมสด ๑๐) แป้งหอม ๑๑) ดินสอพอง ๑๒) ดอกพิกุล ๑๓) ดอก บุนนาค ๑๔) ดอกสารภี ๑๕) ดอกมะลิ ๑๖) เกสรบัวหลวง สด เอาให้มากๆหน่อย ตำผงเก็บไว้ แก้ไข้ที่ทำ ให้ร้อน กระวนกระวาย ละลายน้ำ ซาวข้าว น้ำดอกไม้ น้ำจันท์ กินดีนัก ฯ ยาแก้ไข้พิษ ยาขนานที่ ๘๓ ยาขนานนี้มี ชื่อ ว่า ยาหอมว่านเปราะ มีตัวยาสมุนไพร ดังนี้ ๑)จันท์แดง ๒) จันท์ขาว ๓) กฤษณา ๔) กระลำพัก ๕) ขอนดอก ๖) ชะลูด ๗) ลูกจันท์ ๘) ดอกจันท์ ๙) กาลพลู ตัว ยา ๙ อย่างนี้ เอาหนัก สิ่งละ ๑ บาท ๑๐) ว่านเปราะ หนักเท่ายาทั้งหลาย คือ หนัก ๙ บาท บดเป็นผง ยา ขนานนี้เมื่อจะบด เอา ดินสอพองใส่ ลงไป พอมีสีขาวนวล ขึ้น นิดๆ จึงพอ ปั้นเม็ดเท่า ผลพุทราเก็บไว้เถิด แก้ไข้ได้สารพัดทุกอย่าง น้ำกระสายยา คือ น้ำจันท์ น้ำดอกไม้ น้ำซาวข้าว ถ้าไข้ทำให้บ้าคลั่ง หรื ปากปาก เปื่อย ละลายน้ำนมโคสด น้ำจันท์ แก้ไข้พิษทั้งหลาย แก้ฝีดาษ แก้ได้ทั้งร้อนและเย็น ยักย้ายน้ำกระสายยา เอาเถิด ตามสมควรแก่โรค หรือ ไข้ ที่เกิดขึ้นเถิด ดีนัก ฯ ยาขนานที่ ๘๔ ยาขนานนี้ ชื่อว่า ทิพยะรักษา มหาเปราะ แก้ซางพิษทุกประการมีตัวยาสมุนไพร ดังนี้ ๑) จันท์ทั้ง ๒ (๒) ดอกพิกุล ๓) ดอกบุนนาค ๔) ดอกสารภี ๕) ดอกบัวหลวง ๖) ผิวมะกรูด ๗) ว่าน น้ำ ตัวยาทั้ง ๗ อย่าง หนักสิ่งละ ๒ บาท ๘) การบูร เอาแต่น้อย หนัก ๑ เฟื้อง ๙) ว่านเปราะหอม หนัก ท่า ยาทั้งหลาย คือ หนัก ๑๔ บาท กับ ๑ เฟื้อง บดเป็นผง ทำแท่งเก็บไว้ เอา น้ำดอกไม้ น้ำจันท์ เป็นน้ำกระสาย ละลายยา ทั้งกิน ทั้งชโลม พ่นถอน พิษไข้ ทั้งกินทั้งชโลม แก้ พิษตางซาง ทุกประการ ฯ ยาขนานที่ ๘๘ ยาขนานนี้มีชื่อว่า ยามหานิล มีตัวยาสมุนไพร ดังนี้ ๑) โกศสอ ๒) โกศหัวบัว ๓) โกศ เชียง ๔) โกศก้านพร้าว ๕) โกศจุฬาลำพา ๖) เทียนทั้ง ๕ ๗) จันท์ทั้ง ๒ ๘) กฤษณา ๙) กระลำพัก ๑๐) ขอนดอก ๑๑) ระย่อม ๑๒) พิศนาด ๑๓) รางไคร้เครือ ๑๔) เนระพูสี ๑๕) มะหาสดำ ๑๖) ลูก ประคำดีควาย ๑๗) ว่านกีบแรด ๑๘) ว่านร่อนทอง ๑๙) ว่านนางคำ ๒๐) หัวว่านมหากาฬ ๒๑) ชะเอม เทศ ๒๒)พาดไฉน ๒๓) ถ่านไม้ซาก ๒๔) เปลือกน้ำเต้าขมเผาไฟ ๒๕) น้ำประสารทอง ๒๖) การบูร ๒๗)

๑๘๔ กระดูกงูเหลือม ๒๘) กระดูกงูเห่า ๒๙) กระดูกงูทับสมิงคา ๓๐) กระดูกงูกระบองพลำ ๓๑) นอแรด ๓๒) งาช้าง ๓๓) เขากวาง ๓๔) เขาควาย ๓๕) เขี้ยวเสือ ๓๖) เขี้ยวหมู ๓๗) เขี้ยวแรด ๓๘) เขี้ยวหมาดำ จำพวก กระดูก เขี้ยว งา คั่วให้เกรียม ๓๙) ชะมด ๔๐) พิมเสน เอาเท่ากัน บดเป็นผง เวลาทำ คือ วัน ๓ – ๗ บูชาด้วย ข้าวตอกดอกไม้ ธูป เทียน เมื่อ จะบด เอา ดีแร้ง ดีกา ดีหมูเถื่อน ดีวัวเถื่อน ละ ลายน้ำดอกไม้ ดอกมะลิลา เป็นน้ำกระสายยา ทำแท่งไว้เท่าโต ยาวเท่าเมล็ดพุทรา ไว้แก้ไข้อับจนทั้งปวง น้ำครำ กัดปาก กรอกเข้าไป แล้วให้ทาที่ คาง ที่คอ ถ้ายังไม่ฟื้น เอาราก ดินมาคั่วให้เกรียม ( รากดิน ก็คือ ไส้เดือน ตัวที่ขด กลมๆ) เอาดีงูเหลือม แทรก พิมเสน ละลายยากรอกเข้าไป แล้วเอา ยาทาที่คาง ที่คอ ลงไปจนถึงท้องน้อย แก้ ไข้ละออง ทั้งปวง แก้พิษกาฬทั้งปวง ละลายน้ำมะนาว ทั้งกิน ทั้งทา จุดกาฬก็ได้ทั้งสิ้น แก้ไข้ทั้งปวง ละลาย น้ำท่า แก้ตาลซางทั้งปวงหาย ท่านตีค่า ไว้ แท่ง ละ ๕ ชั่งทอง ตาลซางทั้งปวงหาย ท่านตีค่า ไว้ แท่ง ละ ๕ ชั่งทอง ยาขนานที่ ๘๙ ยาขนานนี้มี ชื่อ ว่า ยาเขียวมหา สิทธาคุณ มีตัวยา สมุนไพร ดังนี้๑) ใบหมากผู้ ๒) ใบหมากเมีย ๓) ใบมะยม ๔) ใบมะเฟือง ๕) ใบฆ้องสามย่าน ๖) ใบทองพันชั่ง ๗) ใบนวมหอม ๘) ใบ น้ำเต้า ๙) ใบสมี ๑๐) ใบถั่วและ ๑๑) ใบกระเพรา ๑๒) ใบชุมเห็ด ๑๓) ใบผักกระโฉม ๑๔) ใบพิมเสน ๑๕) ใบสันพร้าหอม ๑๖) ใบคนทิสอ ๑๗) ใบมะกล่ำเครือ ๑๘) ใบระงับ ๑๙) ใบทองหลางใยมน ๒๐) ใบ มะตูม ๒๑) ใบผักคราด ๒๒) ใบฤาษีผสมแล้ว ๒๒) ใบขี้หนอน ๒๓) ใบหนาด ๒๔) ใบผักเคล็ด ๒๕) ใบฝ้าย แดง ๒๖) ใบแมลงลัก ๒๗) ใบบัวบก ๒๘) ใบประคำไก่ ๒๙) ใบโหรพา ๓๐) ใบปีบ ๓๑) ใบเถาชิงช้าชาลี ๓๒) ใบพลูแก่ ๓๓) ใบผักขวง ๓๔) ใบพรหมมิ ๓๕) ใบหญ้านาง ๓๖) ใบกระพังโหม ๓๗) ใบว่านหางจระเข้ ๓๘) ใบกระทืบยอด ๓๙) ใบสะค้าน ๔๐) ใบเสนียด ๔๑) ใบผักเสี้ยนผี ๔๒) ใบกระเม็ง ๔๓) ใบหญ้า น้ำดับไฟ ๔๔) ใบผักข้าว ๔๕) ใบตำลึง ๔๖) ใบจิงจ้อ ๔๗) หญ้าแพรก ๔๘) หญ้าปากควาย ๔๙) กะทือ ๕๐) ไพล ๕๑) ขมิ้นอ้อย ๕๒) ว่านน้ำ ๕๓) ข่า ๕๔) ว่านนางคำ ๕๕) กระเทียม ๕๖) ดีปลี ๕๗) ขิงแห้ง ๕๘) กระชาย ๕๙) ว่านร่อทอง ๖๐) เอื้องเพชรม้า ๖๑) ผักอีไร ๖๒) เมล็ดพันธุ์ผักกวด ๖๓) พริกไทย พอสมควร บดเป็นผง ทำแท่งไว้ ใช้ ได้ทั้งเด็ก และ ผู้ใหญ่ ยักตามน้ำกระสายยา ตามสมควรแก่โรคที่เป็นเอา เถิด (ยาพี่แถบ) ยาขนานที่ ๕๗ ยาขนานนี้ มีชื่อ ว่า ยาประสะจันทร์แดง มีตัวยาสมุนไพร ดังนี้๑) โกศสอ ๒) โกศ เขมา ๓) โกศหัวบัว ๔) โกศก้านพร้าว ๕) โกศเชียง ๖) โกศจุฬาลำพา ๗) โกศพุงปลา ๘) จันทร์เทศ ๙) จันทร์ชะมด ๑๐) เนื้อไม้ ๑๑) ชะลูด ๑๒) อบเชยเทศ ๑๓ พญารากขาว ๑๔) พญารากดำ ๑๕) ขอนดอก ตัวยา ๑๕ สิ่ง หนัก สิ่งละ ๒ บาท ๑๖) หัวว่านมหากาฬ ๑๗) รากมหาละลาย ๑๘) รากปลาไหลเผือก ๑๙) พญามือเหล็ก ๒๐) รากระย่อม ๒๑) พิศนาด ๒๒) รางไคร้เครือ ๒๓) เนระพูสี ๒๔) กรุงเขมา ๒๕) เปราะหอม ๒๖) รากหญ้านาง ๒๗) บอระเพ็ด ๒๘) เถามวกทั้ง ๒ ๒๙) คุคะ ยา ๑๕ อย่างนี้ หนัก สิ่ง ละ ๓ บาท ๓๐) พิกุล ๓๑) บุนนาค ๓๒) สารภี ยา ๓ อย่างนี้ หนัก สิ่ง ละ ๑ บาท ๓๓) ดอกสะเดา หนัก ๖ สลึง ๓๔) ดอกมะลิหนัก ๖ บาท ๓๕) ดอกบัวหลวง ๓๖) ดอกบัวสัตตบงกช ๓๗) ดอกบัวเผื่อน ๓๘) ดอกบัวผัน ๓๙) ดอกบัวขม ดอกบัว อย่างนี้ หนักสิ่งละ ๒ สลึง ๔๐) จันทร์แดง หนัก ๖ ตำลึง บดเป็นผงเก็บไว้ แก้ไข้ พิษ ต่าง ๆ แก้ร้อน กระหายน้ำ แก้เชื่อม แก้มัว ละลายกับน้ำดอกไม้สด กิน ฯ ขนานที่ ๙๒ ยาขานนี้มีชื่อว่า ยาปราบอากาศ มีตัวยาสมุนไพร ดังนี้ ๑) กระดูกแร้ง ๒) กระดูกกา ๓) กระดูกหมาดำ ๔) กระดูกงูเหลือม ๕) กระดูกงูทับสมิงคา (คือกระดูดงูทับทาง) ๖) กระดองปูป่า ๗) กระดอง เต่าเหลือง ๘) ก้ามปูทะเล ๙) รากดิน ๑๐) คางคกตายซาก ๑๑) ขี้คนแห้ง ๑๒) ก้านลาน ๑๓) ขมิ้นอ้อย ๑๔) หวายตะค้า ๑๕) หัวว่านมหากาฬ ๑๖) รากละหุ่งแดง ๑๗) รากลำโพงกาสลัก ๑๘) ลูกสะบ้ามอญ ๑๙) ลุกสะบ้าลาย ๒๐) ลูกสะบ้าลิง ๒๑) เนระพูสี ๒๒) ลูกประคำดีควาย ๒๓) น้ำประสารทองสะตุ ตัวยา

๑๘๕ ทั้ง ๒๓ สิ่งนี้ เอาอย่า ละ เท่ากัน แล้วสุมไฟให้ไหม้ แล้วบดเป็น ผง ทำเป็นแท่ง แล้วเอาทองคำเปลว ปิดยาให้ มิดทุกเม็ดเก็บไว้ แก้ไข้อันมีพิษ ให้เอาเหล็กตะปูเผาไฟ แล้วชุบลงใน น้ำมูตร(คือเยี่ยว) แล้วนำไปละลายยาให้ คนไข้กิน แก้ไข้พิษที่ทำให้กระสับกระส่าย เอาไส้ฟักมาต้มเอาน้ำละลายยาให้คนไข้กิน กวาดซางที่มีพิษ น้ำ สุรา แก้ไข้กาฬ สารพัดกาฬ ที่ทำให้สลบ และแก้กาฬสิงคลี่ ก็ได้ ใช้น้ำ จันท์ น้ำดอกไม้ ก็ได้ วิเศษนัก ท่านตี ค่าไว้ ๑ ชั่งทอง ยาขนานที่ ๙๗ ยาขนานนี้ มีชื่อว่า ยาแก้ไข้ที่ทำให้เชื่อมมัว มีตัวยาสมุนไพร ดังนี้ ๑) จันท์ทั้ง ๒ (๒) ดอกบุนนาค ๓) ดอกสารภี ๔) เกสรบัวหลวง ๕) หัวถั่วพู เผาไฟให้สุก ผสมกับน้ำตาลทราย ปั้นทำแท่ง หรือ เป็นเม็ด เก็บไว้กินแก้ไข้ที่ทำให้เชื่อม ให้มัว ฯ ตำรายาของวัดห้วยพลูตำบลห้วยพลู อำเภอนครไชยศรี จังหวัด นครปฐม ได้มาจาก พระจรัล จิรปุญฺโญ เอี่ยมศรีเพ็ง การวินิจฉัยโรคต่างๆ หมวดที่ว่าด้วยยาแก้กาฬแก้ไข้ต่างๆ ยาแก้ไข้กาฬ การวินิจฉัย ที่ ๑ โรคที่เป็นมักบวมที่ไข่ดัน และที่หัวเหน่า รักแร้ บางทีขึ้นเป็นเม็ด เป็นผื่น แล้วทำโทษ แต่บางที่ก็ไม่มีบวมในที่ใดๆเลยก็มี และบางที่ก็ ทั้งลงทั้งอาเจียน คล้ายเหมือนเป็น อหิวาตักโรค อาการของ โรคกาฬ ของกาฬโรค มีปวดศีรษะ ตัวร้อนก่อน หรือบางทีมีบวมขึ้นในที่ใดที่หนึ่งก่อนแล้ว จึมีอาการปวดที่ ศีรษะ หรือตัวร้อนเมื่อภายหลังก็ดี ถ้าแก้โรคนี้ไม่ตกก็ดี อาการร้อนกลุ้ม กระหายน้ำ และใจพลุ่งพล่านคลั่งเพ้อ มือและแขนกวัดแกว่ง ขวักไขว่ไปมาไม่ปกติ วินิจฉัยที่ ๒ ของแสลงที่จะทำให้เป็นพิษ ผิดสำแดง นั้นคือ กลิ่นน้ำมัน ที่เจียว หรืออทอด ถ้าได้กลิ่น มักจะทำให้ไอ มีเสมหะเจือปนกับโลหิตสด ๆ ออกมาได้ เมื่อเป็น ดังนี้ ก็ให้รู้สึกได้ว่า ภายในชำรุดมากอยู่แล้ว เมื่อไข้หายแล้ว แต่ยังมีเขตุหวงห้าม ของที่แสลง ต่อไปอีก ๑๕ วัน ชนิดของแสลงที่หวงห้ามต่อไข้ดังนี้ ๑) ของที่มีรสหวาน รสมัน รสเปรี้ยว รสเผ็ดร้อน ทุกอย่าง จนกระทั่ง จนที่ สุดกล้วยต่าง ๆ ก็ไม่ควรรับประทาน ของที่ควรแก่ไข้นั้น คือ ข้าวสุก ข้าวต้ม กับปลาแห้ง กลา เกลือ หรือเกลือเท่านั้น บรรดาผักและแตง ก็รับประทานไม่ได้เหมือนกัน ต้อเขาใจว่าโรคนี้เป็นโรคตายง่ายหาย ยาก เมื่อรักษาหายแล้ว ให้ตรวจดูที่ต้นลิ้น ถ้ายังมีศีรษะเป็นเม็ด อยู่ที่โคนลิ้น ที่ริมลิ้นไก่แล้ว ก็ให้เข้าใจว่า ยัง หายไม่ขาด ต้องพาดยา นั้น ให้หัวของกาฬยุบฝ่อ หายเป็นเม็ดแล้ว จึงจะนับได้ว่าเป็นอันหายจากไข้แล้ว ถ้าไม่ เช่น นั้นไข้คงจะกลับมาอีก บางทีหายไปนาน จนกว่า ๒๐ วัน ก็กับมาเป็นได้อีก ก็มี เมื่อหายจากไข้ใหม่ๆ คนไข้มักอยากทานอาหารที่ผิดปกติ ผู้พยาบาลคนไข้ควรระวังอย่ายอมให้คนไข้รับประทานเป็นเด็ดขาดอาดทำ ให้คนไข้ตายอย่างกะทันหันได้ ทำให้แน่นท้อง และกลายเป็นพิษ กำเริบจนถึงเป็นอันตราย แห่งชีวิตได้ บางที ในที่สุด ปลายไข้กับกลายเป็นไข้จับต่อไปอีกก็มี ยาแก้ไข้กาฬ โรคที่จะกล่าวต่อไปนี้ พระประสาทศุรานิต์ ได้แจ้งว่า ได้ทำขึ้น ๓ครั้ง เพื่อเป็นทาน และ ได้ใช้ ช่วยแก้ไขเพื่อนมนุษย์ ตั้งแต่ลมเจ็บจนกระถึงเจ็บหนักอยู่แล้วให้หาย มา ๑๐๐ กว่า ที่ตายก็มีบ้าง แต่ก็ ไม่เกิน ๒๐ คน ยาทั้ง ๓ ขนานนี้ มีชื่อ ที่คล้าย คลึงกัน มีสรรพคุณที่เหมือนกัน บรรดาท่านหมอได้เคยใช้ และ ชมเชยสรรเสริญกันมาก ขนานที่ ๑ ยาชื่อว่า จักรวาลฟ้าครอบ แก้พิษไข้ แก้กาฬทั้งปวง สารพัดพิษอันใด ๆ ก็ดี พิษกาฬ ภายใน ภายนอก ให้กลุ้มหัวใจก็ ดี พิษกาฬทั้งปวง ๗๐๐ จำพวก ที่มิได้ขึ้นมา มันคุดอยู่ในหัวใจ และตับปอด ทั้งภายในก็ดี หลบอยู่ตามผิวหนังภายในก็ดี และพิษฝีกาฬ ฝีหัวเดียวก็ดี ตาลซางก็ดี ท่านให้ทำยาขนานใหญ่นี้ ไว้แก้ เว้นไว้แต่ บุราณกรรม ถ้าปัจจุบันกรรมหายสิ้นแล ท่านหมอ หรือ แพทย์ทั้งปวง จงเร่งทำยาขานนี้ ไว้ ใช้จึงจะสู้กับกาฬ ๗๐๐ จำพวกนี้ได้

๑๘๖ ยาขนานที่ ๑ ชื่อว่า จักรวาลฟ้าครอบ ท่านให้เอา ๑) เขี้ยวเสือ ๒) เขี้ยวหมี ๓) เขี้ยวหมู ๔) งวง ปลาฉนาก ๕) เงี่ยงปลากระเบน ๖) หน่อแรด ๗) งาช้าง ๘) เขากวาง ๙) เขากุย ๑๐) เขาแพะ ๑๑) เขาแกะ ยาเหล่านี้คั่วให้เหลือง แล้ว เอา ๑๒) หวายตะคล้า ๑๓) หวายตะมอย ๑๔) เจตพังคี ๑๕) สังกรณี ๑๖) ดอกพิกุล ๑๗) ดอกบุนนาค ๑๘) ดอกสารภี ๑๙) เกสรบัวหลวง ๒๐) ดอกมะลิซ้อน ๒๑) ดอก มะลิลา ๒๒) ดอกสัตบุตร ๒๓) ดอกสัตตบรรณ ๒๔) ดอกสัตตบงกช ๒๕) บัวขม ๒๖) บัวเผื่อน ๒๗) ดอก จงกลนี ๒๘) ดอกจำปา ๒๙) ดอกกระดังงา ๓๐) กฤษณา ๓๑) กระลำพัก ๓๒) ขอนดอก ๓๓) ใบพิมเสน ๓๔) พิมเสนเกล็ด ๓๕) การบูร ๓๖) น้ำประสารทอง ๓๗) โกศทั้ง ๕ ๓๘) เทียนทั้ง ๕ ๓๙) ดอกจันทร์ ๔๐) ลูกจันทร์ ๔๑) กระวาน ๔๒) กาลพลู ๔๓) สมุลแว้ง ๔๔) เห็ดกระถินขาว ๔๕) เห็ดกระถินพิมาน ๔๖) เห็ดมะพร้าว ๔๗) เห็ดตาล ๔๘) เห็ดงูเห่า ๔๙ ) เห็ดมะขาม ๕๐) เห็ดไม้รัง ๕๑) เห็ดไม้แดง ๕๒) เห็ดตับเต่า ๕๓) หัวว่านมหากาฬ (ทั้ง ๕ คือ มหากาฬน้อย มหากาฬใหญ่ มหากาฬชะมด มหากาฬเลือด มหากาฬเขาวัว) ตัวยาทั้ง ๕๓ สิ่งนี้ เอาเสมอภาค เอาสารพัดดี เป็นน้ำกระสายยา บดเป็นแท่ง ไว้ แก้กาฬ ๗๐๐ จำพวก ได้ทุกประการ น้ำกระสายยักย้ายใช้ ตามโรค นั้นๆ เถิด ถ้าจะใช้แก้กาฬ น้ำครำ หรือ น้ำมูตร เจือ น้ำซาวข้าว ก็ได้ ฯ ยาขนานที่ ๒ ชื่อว่า ยาเขียวฟ้าครอบ ท่านให้เอา ๑)จันทน์แดง ๒) จันทน์ขาว ๓) รากระย่อม ๔) พิศนาด ๕) รางไคร้เครือ ๖) มะหัสดำ ๗) เนระพูสี ๘) ว่านกีบแรด ๙) ว่านล่อนทอง ๑๐) เปราะหอม ๑๑) ใบมะระ ๑๒) ใบมะตูม ๑๓) ใบพิมเสน ๑๔) ใบสมี ๑๕) ใบสมอพิเภก ๑๖) เขากวาง ๑๗) งาช้าง ๑๘) หน่อแรด ตัวยาทั้ง ๑๘ สิ่งนี้ เอาเสมอภาค ตำผงไว้ทำเป็นแท่ง ด้วยน้ำดอกไม้ เป็นน้ำ ระสายยา ทั้งกิน ทั้งชโลมแก้ไข้เหนือ ไข้ใต้ แก้ไข้พิษผิดสำแดง แก้พิษกาฬ แก้ร้อนในน้ำ ร้อนอก น้ำดอกไม้ น้ำมูตร น้ำครำเป็น กระสาย ยา ยักใช้ตามสมควรแก่โรคนั้นเถิด ยานี้ใช้แทนยาเขียวกาฬก็ได้ ยาขนานที่ ๓ ยานี้ชื่อว่า ยาหอมประทุมชาติ ท่านให้เอา ๑) จันทน์ทั้ง ๒ (๒) แฝกหอม ๓) ว่าน เปราะหอม ๔) กฤษณา ๕) โกศเชียง ๖) ดอกพิกุล ๗) ดอกบุนนาค ๘) ดอกสารภี ๙) ดอกทองหลาง ๑๐) ดอกทองกวาว ๑๑) ดอกงิ้ว ๑๒) ดอกบัวหลวง ๑๓) แก่นฝางเสน เท่ายาทั้งหลาย ทำเป็นผง ผสมกับน้ำ ปูนใส แทรกสารส้มพอสมควร แก้บิด แก้ไข้ แก้ดี แก้พิษเลือด แก้ลงท้องเด็กก็ได้ดีนัก ได้ใช้มามากแล้ว ยา พ่อเทศ ยาขนานที่ ๔ ยานี้ชื่อว่ายาเขียวครอบจักรวาล แก้ไข้ แก้พิษไข้เหนือ ไข้รากสาด สันนิบาด แก้พิษกาฬภายใน แก้เปลวไฟฟ้า แก้ไข้หงรันทด แก้ไข้ปานดำ แก้ไข้ปานแดง แก้กาฬ จับที่หัวใจ ให้เชื่อมมัวหาสติมิได้ แก้หลงเพ้อพก แก้หอบ แก้สะอึก แก้ร้อนในอก แก้ลิ้นกระด้าง คางแข็ง แก้ ชักมือกำ เท้ากำหงิก ตากลับกรอก ฯ ท่านให้เอาตัวยา ดังนี้ ๑) จันทน์แดง ๒) จันทน์ขาว ๓) ระย่อม ๔) พิศนาด ๕) รางไคร้เครือ ๖) เนระพูสี ๗) มะหัสดำ ๘) มหาแสดง ๙) มหาละลาย ๑๐) สังกรณี ๑๑) ว่าน กีบแรด ๑๒) ว่านร่อนทอง ๑๓) ว่านเปราะหอม ๑๔) ใบพิมเสน ๑๕) ใบเฉียงพร้าหอม ๑๖) ใบมะตูม ๑๗) ใบทองพันชั่ง ๑๘) ใบระงับพิษ ๑๙) ใบมะระ ๒๐) ใบฝ้ายแดง ๒๑) ใบสมี ๒๒) ใบน้ำเต้าขม ๒๓) ใบ พรหมมิ ๒๔) ใบฝักข้าว ๒๕) ใบหญ้านาง ๒๖) รากพุมเรียงป่า ๒๗) รากพุมเรียงบ้าน ๒๘) ทศเขา (แปล ว่า เขา ๑๐ ชนิด) ๒๙) เนาวะเขี้ยว (แปลว่า เขี้ยว ๙ ชนิด) ยาทั้ง ๒๙ สิ่งนี้ เอา น้ำหนักเท่ากัน นำเอา สารพัดดี มาเป็นน้ำกระสายยา บดเป็นผง ปั้นเป็นแท่ง ถ้าจะแก้เชื่อมมัว น้ำดอกมะลิสด แก้หอบ แก้ร้อนใน อก ละลายน้ำรากบัวหลวง และน้ำรากมะกรอก น้ำลูกประคำดีควาย เผา แก้สะอึก ละลายน้ำลูกมะกรอก รากรางไคร้เครือ รากระย่อม พิศนาด ต้ม แทรกพิมเสนเกล็ด แก้ไข้ให้ลง ละลายน้ำเปลือกต้นมะเดื่อ ขมิ้นชัน แก้ปวดมวน ละลายน้ำกะทือ ไพล หมกไฟ แทรกลูกจันทน์เทศน์ทา ปูนแดงปิ้งไฟ ตามแต่แพทย์ จะยักใช้น้ำ กระสายยาตามสมควรแก่โรคเถิด ยาขนานนี้ได้ ใช้มามากแล้ว วิเศษนักแล ฯ

๑๘๗ ยาขนานที่ ๕ ชื่อว่ายาหอมเนาวะโกศ ที่ ๑ แก้ไข้ทั้ง ๓ ฤดู แก้พิษโลหิต เสมหะ และ ลม แก้ดี แก้กำเดา มันจับทำให้สะบัดร้อน สะบัดหนาว หนาวสะท้าน สะอึก มันทำ ให้อาเจียน ให้แน่นปะทะ แก้สันนิบาดตาเหลือง สำประ ขวน ไข้ป่าดง (ไข้ที่เกิดจากยุง เช่น ไข้มาลาเรีย ไข้ ป้าง ไข้เลือดออก ) ท่านให้เอา ๑) โกศทั้ง ๙ ๒) เทียนทั้ง ๕ ๓) จันทน์ทั้ง ๒ ๔) กฤษณา ๕) กระลำพัก ๖) ขอนดอก ๗) ลูกจันทน์เทศน์ ๘) กระวาน ๙) กานพลู ๑๐) ชะลูด ๑๑) อบเชย ๑๒) สมุลแว้ง ๑๓)แก่น สน ๑๔) กรักขี ๑๕) ระย่อม ๑๖) พิศนาด ๑๗) รางไคร้เครือ ๑๘) รากช้าพลู ๑๙) สะค้าน ๒๐) หัวแห้ว หมู ๒๑) ลูกผักชี ๒๒) สมอทั้ง ๓ ๒๔) มะขามป้อม ๒๕) ลูกกระดอม ๒๖) น้ำประสารทองเทศสะตุ ๒๗) เปราะหอม ๒๘) แฝกหอม ๒๙) ลูกราชดัด ๓๐) ลูกสารพัดพิษ ๓๑) หญ้าตีนนก ๓๒) ดอกพิกุล ๓๓) ดอกบุนนาค ๓๔) ดอกสารภี ๓๕) เกสรบัวหลวง ตัวยาทั้ง ๔๙ สิ่งนี้ เอาหนักสิ่งละ ๒ สลึง บดเป็นผง แทรก ชะมดเชียง หญ้าฝรั่น อำพันทอง พิมเสน สิ่ง ละ ๒ สลึง บดเป็นผงละลายน้ำดอกมะลิ ทำเป็นแท่งเก็บไว้ กิน ถ้าจะแก้ไข้จับให้เชื่อมมัว ให้เอายาละลาย น้ำดอกมะลิกินหาย แก้ไข้จับสั่น ให้เอา สะค้าน ๑ หัวแห้วหมู ๑ ลุกผักชี ๑ เทียนดำ ๑ โกศสอ ๑ ต้มเป็นน้ำกระสายยากินหาย แก้อาเจียน ให้เอา เทียนดำ ลูกผักชี เถา เชือกเขาคัน ต้มเป็นน้ำกระสายแทรกพิมเสนกินหาย แก้ลง น้ำไพล ๑ น้ำกะทือ ๑ หมกไฟ ลูกจันทร์ปิ้งไฟ บด แทรกพิมเสน กิน แก้จุก แดก เลือด ให้เอา เนื้อไม้ ๑ โกศกระดูก ๑ หนักสิ่ง ละ ๑ บาท ขิงสด ๑ ต้มเป็นน้ำ กระสายกินหาย แก้ได้หลายประการ ตำราหลวงพ่อ วัดมหาธาตุ แล ฯ ยาขนานที่ ๖ ชื่อว่ายาหอมเนาวะโกศ ที่ ๒ แก้ไข้ทั้ง ๓ ฤดูแก้พิษโลหิตแก้เสมหะ ลม ดี ที่ทำพิษ ให้สะบัดร้อน สะท้านหนาว ให้สะอึก ให้อาเจียน ให้แน่นปะทะที่หน้าอก แก้ไข้สันนิบาด แก้สำประชวน ท่าน ให้เอา ๑) โกศทั้ง ๙ ๒) เทียนทั้ง ๕ ๓) จันทน์ทั้ง ๒ ๔) กฤษณา ๕) กระลำพัก ๖) ขอนดอก ๗) ลูก จันทน์เทศน์ ๘) กระวาน ๙) กาลพลู ๑๐) ชะลูด ๑๑) อบเชย ๑๒) สมุลแว้ง ๑๓) แก่นสน ๑๔) กรักขี ๑๕) รางไคร้เครือ ๑๖) หัวแห้วหมู ๑๗) ลูกผักชี ๑๘) ลูกสมอทั้ง ๓ ๑๙) มะขามป้อม ๒๐) ลูกกระดอม ๒๑) น้ำประสารทองเทศ ๒๒) ว่านเปราะหอม ๒๓) แฝกหอม ๒๔) ลูกราชดัด ๒๕) ลูกสารพัดพิษ ๒๖) หญ้าตีนนก ๒๗) ดอกพิกุล ๒๘) ดอกบุนนาค ๒๙) ดอกสารภี ๓๐) เกสรบัวหลวง ๓๑) ชะเอมเทศ ๓๒) ดอกจันทร์ ๓๓) พริกไทยคั่ว ๓๔) ยาเบญจกูล (ยาเบญจกูล คือ ดีปลี ช้าพลู สะค้าน เจตมูลเพลิง ขิง แห้ง) ตัวยาทั้งนี้เอาหนัก สิ่งละ ๑ บาท เมื่อจะบด เอา ชะมดเชียง พิมเสน หญ้าฝรั่น อำพันทองหนัก สิ่งละ ๒ สลึง น้ำดอกมะลิเป็นน้ำกระสายยา ปั้นเป็นแท่งเก็บไว้ ถ้าจะแก้ราก หรืออาเจียน น้ำลูกผักชี หรือน้ำ ลูกยอ เทียนดำ ต้มละลายยากิ กินหาย แก้ลมจุกเสียด เอาน้ำเนื้อไม้ โกศกระดูก ต้มละลายกินหาย แก้พิษฝี พิษไข้ ละลายน้ำดอกไม้เทศ น้ำครำก็ได้กินหาย ฯ ยาขนานที่ ๗ ยานี้ชื่อว่า ยาหอมนิพพานพรหม ท่านให้เอา ๑) โกศพุงปลา ๒) โกศก้านพร้าว ๓) โกส เชียง ๔) โกสหัวบัว ๕) โกศกระดูก ๖)โกศกักกา ๗) โกศกระกลิ้ง ๘) เทียนทั้ง ๕ ๙) ลูกจันทน์ ๑๐) ดอกจันทน์ ๑๑) ลูกกระวาน ๑๒) ใบกระวาน ๑๓) อบเชยทั้ง ๒ ๑๔) สมุลแว้ง ๑๕) ลุกเอ็นเทศน์ ๑๖) ลูกช้าพลู ๑๗) กฤษณา ๑๘) กระลำพัก ๑๙) ขอนดอก ๒๐) จันทน์ทั้ง ๒ ๒๑) ตรีกระตุก ๒๒) เกสรบัวน้ำ ทั้ง ๕ ๒๓) ดอกพิกุล ๒๔) ดอกบุนนาค ๒๕) ดอกสารภี ๒๖) ดอกมะลิ ๒๗) ดอกจำปา ๒๘) ดอก กระดังงา ๒๙) สมอพิเภก ๓๐) สมอไทย ๓๑) มะขามป้อม ๓๒) ชะมด ๓๓) พิมเสน ยาทั้งหมดทุกสิ่ง เอาเสมอภาค คือเท่ากัน หนักสิ่งละ ๑ บาท เอาสารพัดเขี้ยว สารพัดดี เป็นน้ำกระสายยา บดเป็นผง ปั้น เป็นแท่ง ไว้ ถ้าจะให้ทุเลา น้ำใบสวาด รากจิงจ้อหลวง ต้ม (ถ้าจะแก้ขี้ลงท้อง ใช้เปลือกต้นแคกินดอก เปลือก ต้นมะเดื่อ ต้มเป็นน้ำกระสายยา ) ( แก้ตกมูกตกเลือด ใช้ใบกระพังโหม ใบทับทิม ต้มเป็นน้ำกระสายยา ) (แก้ ราก หรืออาเจียน ใช้ ลูกยาต้มเป็นน้ำกระสายยา แทรกน้ำผึ้งนิดหน่อย ใช้ได้ทั้งเด็กและผู้ใหญ่) (แก้ตาลซาง แก้

๑๘๘ ไข้สันนิบาด เพื่อโลหิต และเสมหะ วาโย เป็น หัด หืด ทั้งปวง แพทย์ จงยักน้ำกระสาย ใช้ตามสมควรแก่โรค นั้น ๆเถิด ฯ ยาขนานที่ ๘ ยานี้ชื่อว่า ยาหอมแก่มะซาง ท่านให้เอา ๑)จันทน์แดง ๒) จันทน์ขาว ๓) แก่นมะซาง ๔) เปลือกต้นไข่เน่า ๕) ชะเอมเทศ ๖) ชะลูด ๗) กรักขี ๘) ดอกพิกุล ๙) ดอกบุนนาค ๑๐) ดอกสารภี ๑๑) เกสรบัวน้ำ (ตามแต่ที่จะหาได้) ยาทั้งนี้เอาเสมอภาค คือ เท่ากัน บดเป็นผง ละลายน้ำดอกไม้ เป็น กระสาย น้ำซาวข้าวก็ได้ แทรก พิมเสน ลำหัส ทั้งกิน ทั้งทา แก้ไข้สันนิบาด อันมีพิษหายดีแล เป็นยาวิเศษยิ่ง นัก ฯ ยาขนานที่ ๙ ยานี้ชื่อว่า ประทานพิษ แก้ไข้ ทั้งปวง ไข้สันนิบาด ไข้สำประชวร ไข้ปุราณะชวร ถึงกับ เป็นมาก ถ้าว่าชัก คือ มันจับที่หัวใจ ให้แน่นิ่งอยู่ก็ดี ถ้าวางยานี้ลงไปได้ ก็จะได้สติ ขึ้นมาสั่งเสียได้ ได้ใช้วาง และทดลองมาแล้ว อย่าได้ ลังเลเลย ท่าน ให้เอา ๑) โกศทั้ง ๕) ๒) เทียนทั้ง ๕ ) ๓) จันทน์ทั้ง ๒ ) ๔) กระลำพัก ๕) กรุงเขมา ๖) ลูกจันทร์ ๗) ดอกจันทร์ ๘) กาลพลู ๙) จุกโรหิณี ๑๐) ผักแผ้วแดง ๑๑) พริกไทย ๑๒) ดีปลี ๑๓) ขิงแห้ง ๑๔) สมอทั้ง ๓ ) ๑๕) แฝกหอม ๑๖) พิกุล ๑๗) บุนนาค ๑๘) สารภี ๑๙) ดอกจำปา ๒๐) ดอกบัวเผื่อน ๒๑) ดอกบัวขม ๒๒) ดอกสัตบงกฎ ๒๓) ดอกจงกลนี ๒๔) เนระพูสี ๒๕) หัวแห้วหมู ๒๖) ชะมดชียง ๒๗) พิมเสน ๒๘) ดีงูเหลือม ยาทั้งนี้เอาเสมอภาค คือหนัก สิ่งละ ๒ บาท เท่ากัน บดเป็นผงละลายน้ำดอกไม้เทศ เป็นน้ำกระสาย แล้วตากแดดให้แหงนำไปบดอีกที หรือทำเป็นแท่งไว้ก็ ได้ เอาน้ำดอกไม้เทศเป็นกระสาย ทั้งกินทั้งทา และ ชโลม ดีนักแล ฯ ยาขนานที่ ๑๐ ยานี้ชื่อว่า มหาวิวา ราธิคุณ แก้พิษไข้ แก้พิษกาฬ แก้ซาง แก้ชัก แก้หอบ แก้เสลด ท่านให้เอา ๑) โกศสอ ๒) โกศเขมา ๓) โกศหัวบัว ๔) โกศจุฬาลำพา ๕) จันทน์ทั้ง ๒) ๖) กฤษณา ๗) กระลำพัก ๘) พิศนาด ๙) รางไคร้เครือ ๑๐) ชะเอมเทศ ๑๑) หวายตะมอย ๑๒) หัวว่านมหากาฬ ๑๓) ดอกพิกุล ๑๔) ดอกมะลิ ๑๕) เกสรบัวหลวง ๑๖) ชะมดเชียง ๑๗) พิมเสน ตัวยาทั้ง ๑๗ สิ่งนี้ เอาเสมอ ภาค คือ หนักสิ่งละ ๒ บาท เท่ากัน บดเป็นผง ละลายน้ำร้อน น้ำอ้อยแดง น้ำผึ้ง น้ำมะพร้าวนาลิเก น้ำตาล ทราย ตีค่า ๕ ชั่ง ทองคำ เมื่อจะกิน ต้องตีค่าตัวจึงวางยา ทั้งกิน ทั้งกวาด เป็นมหาวิเศษนัก ฯ ยาขนานที่ ๑๑ ยานี้ชื่อว่า มหาคงคาใหญ่ ท่านให้เอา ๑)รากฝักข้าว ๒) รากตำลึงตัวผู้ ๓) รากทองหลาง น้ำ ๔) รากสลอดน้ำ ๕) รากสลอดบก ๖) รากพุงดอ ๗) รากพุมเรียงป่า ๘) รากหญ้านาง ๙) รากเท้ายายม่อม ๑๐) รากมะเดื่อชุมพร ๑๑) เปลือกต้นไข่เน่า ๑๒) คุคะ ๑๓) มะหัสดำ ๑๔) อบเชย ๑๕) โกศสอ ๑๖) โกศ หัวบัว ๑๗) จันทน์ทั้ง ๒) ๑๘) กฤษณา ๑๙) กระลำพัก ๒๐) ใบพิมเสน ๒๑) ดอกพิกุล ๒๒) ดอกบุนนาค ๒๓) ดอกมะลิลา ๒๔) ดอกจำปา ๒๕) เกสรบัวหลวง ๒๖) ดอกบัวเผื่อน ๒๗) ดอกสัตบุตร ๒๘) ชะมด ๒๙) พิมเสน ตัวยาทั้ง ๒๙ สิ่งนี้ เอเสมอภาค คือหนักสิ่ง ละ ๒ บาท เท่ากัน บดเป็นผงทำเป็นแท่ง ละลายน้ำดอกไม้ กินแก้ร้อนภายใน มันให้ทุลนทุลาย ละลายน้ำดอกไม้ เป็นกระสายยา (แก้กระหายน้ำ แก้ไข้เหนือ แก้สันนิบาด แก้เชื่อม แก้มัว แก้มึน น้ำรากบัวหลวง ละลายน้ำดอกไม้ ทั้งกินทั้งชโลม หายดีนัก ฯ หน้า ๑๗ ยาขนานที่ ๑๒ ยาขนานนี้ชื่อว่า ยาหอมบุนนาค ท่านให้เอา ๑) ลูกจันทน์ หนัก ๕ บาท ๒) ขิงแห้งหนัก ๕ บาท ๓) สะค้านหนัก ๕ บาท ๔) รากช้าพลู หนัก ๗ บาท ๕) พริกไทยหนัก ๗ บาท ๖) ดีปลีหนัก ๓ ตำลึง ๗) เถาชิงช้าชาลีหนัก ๓ ตำลึง ๘) สมุลแว้งหนัก ๓ ตำลึง กับ ๑ บาท ๓ สลึง ๙) ดอกบุนนาคหนัก ๕ ตำลึง กับ ๓ บาท บดเป็นผง ละลายน้ำชา น้ำร้อน แก้ลงท้อง แก้อาเจียน ดีนัก ยาขนานที่ ๑๓ ยาขนานนี้ชื่อว่า ยาหอมแท่งทอง ท่านให้เอา ๑) โกศทั้ง ๙) ๒) เทียนทั้ง ๕) ๓) ลูกจันทน์ ๔) ดอกจันทน์ ๕) ลูกกระวาน ๖) ใบกระวาน ๗) กาลพลู ๘) ตรี กระตุก เอาหนักสิ่งละ ๒ บาท ๙) กฤษณา ๑๐) กระลำพัก ๑๑) ขอนดอก ๑๒) ชะลูด ๑๓) อบเชยทั้ง ๒) (๑๔) จันทน์ทั้ง ๒) (๑๕) ชะเอมทั้ง ๒) ๑๖) สมุลแว้ง ๑๗) พริกหอม ๑๘) ดอกพิกุล ๑๙) ดอกบุนนาค ๒๐)

๑๘๙ ดอกสารภี (๒๑) ดอกมะลิทั้ง ๒) (๒๒) เกสรบัวน้ำทั้ง ๕) ๒๓) ดอกคัดเค้า ๒๔) ดอกมะกล่ำ ๒๕) ดอกลำเจียก ๒๖) ดอกการะเกตุ ๒๗) ดอกกรรณิกา ๒๘) ดอกซ่อนชู้ ๒๙) ดอกกล้วยไม้ ๓๐) รากแฝกหอม ๓๑) หัวตะไคร้ ตัวยาทั้งนี้ เอาหนักสิ่งละ ๑ บาท บดเป็นผงแล้ว ปรุง ด้วย ชะมดเชียง ๑ พิมเสน ๑ หญ้าฝรั่น ๑ อำพันทอง ๑ กระแจะตะนาว ๑ เอาหนักสิ่งละ ๑ สลึง บดรวมกับยาผงทั้งหมด ปั้นเป็นเม็ดเก็บไว้ในร่ม เอาทองคำเปลวปิดทุก เม็ด ฝนด้วยน้ำดอกไม้เทศกิน แก้สารพัด ทั้งปวง ไข้อันหนักถึงกับคลั่งไคล้ถ้าได้กลืนยานี้ลงไปได้ ก็รอดจากความ ตาย เป็นยามหาวิเศษนัก ได้ใช้มามากแล้ว ฯ ยาขนานที่ ๑๔ ยานี้ชื่อว่า ยาหอมโอสถ แก้ไข้พิษ แก้ไข้รากสาด แก้ไข้สันนิบาด แก้ ไข้เพื่อเสมหะ และ ลมเจือกัน ให้จับมันทำให้เชื่อมมัว มันทำให้สะท้านร้อน สะท้านหนาว ให้ คลั่งเพ้อ ให้แน่นหน้าอก ให้ปะทะ อาเจียน ท่านให้เอาตัวยาดังนี้๑) รากหญ้านาง ๒)รากเท้ายายม่อม ๓) รากฝักข้าว ๔) รากพุงดอ ๕) คุคะ ๖) เถามวกแดง ๗) เถามวกขาว ๘) รากระย่อม ๙) พิศนาด ๑๐) รางไคร้เครือ ๑๑) มะหาสดำ ๑๒) พญามือเหล็ก ๑๓) โกศเชียง ๑๔) โกศหัวบัว ๑๕) กำยาน ๑๖) ใบพิมเสน ๑๗) ใบสันพร้าหอม ๑๘) ดอกคำไทย ๑๙) ดอก คำเทศ ๒๐) ดอกคำจีน ๒๑) ฝางเสน ๒๒) ตรีผลา (คือ สมอไทย สมอพิเภก มะขามป้อม) ๒๓) หัวแห้วหมู ๒๔) ตับเต่าน้อย ๒๕) ตับเต่าใหญ่ ๒๖) ธูปจีนอย่างดี ๒๗) อำพันทอง ๒๘) อำพันขี้ปลา ๒๙) หญ้าฝรั่น ๓๐) ชะมดสด ๓๑) ชะมดเชียง ๓๒) กระแจะผสมแล้ว ๓๓) พิมเสนเกล็ด ๓๔) เกล็ดหอยเทศ ตัวยาทั้ง ๓๖ สิ่งนี้ เอาหนัก สิ่ง ๑ บาท เท่ากัน ๓๕) จันทน์แดง ๓๖) จันทน์ขาว ๓๗) กฤษณา ๓๘) กระลำพัก ๓๙) ขอนดอก ๔๐) ชะลูด ๔๑) อบเชยไทย ๔๒) อบเชยเทศ ๔๓) ชะเอมไทย ๔๔) ชะเอมเทศ ๔๕) ลูกจันทน์ ๔๖) กระวาน ๔๗) กาลพลู ๔๘) เนระพูสี ๔๙) แฝกหอม ๕๐) เปราะหอม ๕๑) ลูกเอ็นเทศ ยา ๑๗ สิ่งนี้ เอาสิ่งละ ๓ สลึง ๕๒) โกศสอ ๕๓) โกศพุงปลา ๕๔) โกศเขมา ๕๕) โกศกระดูก ๕๖) โกศนำเต้า ๕๗) เทียนทั้ง ๕ (๕๘) ดีปลี ๕๙) ขิงแห้ง ๖๐) ทศเขา (คือ เขา ๑๐ ชนิด ) ๖๑) เนาวเขี้ยว (คือ เขี้ยว ๙ ชนิด) ๖๒) ดอกลำเจียก ๖๓) ดอก การะเกตุ ๖๔) ดอกพิกุล ๖๕) ดอกบุนนาค ๖๖) ดอกสารภี ๖๗) ดอกบัวหลวง ๖๘) ดอกมะลิซ้อน ๖๙) ดอก มะลิลา ๗๐) ดอกสัตบุตร ๗๑) ดอกสัตบัน ๗๒) ดอกสัตบงกช ๗๓) ดอกจำปา ๗๔) ดอกกระดังงา ๗๕) ดอกบัวเผื่อน ๗๖) ดอกบัวผัน ๗๗) ดอกบัวขม ๗๘) ดอกสลิด ๗๙) ดอกสามหาว ๘๐) ดอกละหุ่ง ๘๑) ดอก ว่านหางช้าง สิริยาทั้ง ๕๑ สิ่งนี้ เอาหนักสิ่งละ ๒ สลึง รวมทั้ง สิ้น ๑๐๔ สิ่ง ตำรายานี้ท่านอาจารย์ เขียนไว้ ว่า มี ๑๐๕ อย่าง แต่ผู้เรียบเรียงตรวจอย่างถ้วนถี่ มีเพียง ๑๐๔ อย่างเท่านั้น บดเป็นผง ละลายน้ำดอกไม้เทศ และ สารพัดดี เป็นน้ำกระสายยา เมื่อจะบดยานี้ให้เสกด้วย บดสวดถอนโบสถ์ ๑๐๘ จบ บดเป็นผง แล้วปั้นเป็นแท่งไว้ ละลายน้ำดอกมะลิ ตามแต่จะใช้ได้ ทุกประการ ทั้งกิน ทั้งชโลม ได้ทั้งกุมารด้วย เป็นมหาวิเศษนักแล ได้ใช้มาแล้ว ดีวิเศษนัก ฯ ยาขนานที่ ๑๕ ยานี้ชื่อว่า ยาหอมทิพยโอสถ ท่านให้เอา ๑) จันทน์แดงเทศ ๒) จันทน์ขาวเทศ ๓) กฤษณา ๔) กระลำพัก ๕) ขอนดอก ๖) อำพันทอง ๗) เทียนดำ ๘) เทียนข้าวเปลือก ๙) เทียนแดง ๑๐) เทียนเยาวพาณี ๑๑) สังกรณี ๑๒) สมุลแว้ง ๑๓)ชะลูด ๑๔) ลูกผักชี ตัวยาทั้ง ๑๔ สิ่งเอาหนักสิ่ง ๒ สลึง ๑๕) โสมเกาหลี ๑๖) หญ้าฝรั่น ๑๗) ชะมดเชียง ๑๘) ลูกจันทน์เทศน์ ๑๙) ดอกจันทน์ ๒๐) กระวาน ๒๑) กาลพลู ๒๒) อบเชยเทศ ๒๓) พิมเสน ตัวยา ๙ อย่าง นี้ หนัก สิ่งละ ๑ สลึง ๒๔) โกศสอเทศน์ ๒๕) โกศหัวบัว ๒๖) โกศ เขมา ๒๗) โกศจุฬาลำพา ๒๘) โกศพุงปลา ตังยา ๕ อย่างนี้ เอาหนักสิ่ง ละ ๒ บาท สิริยาทั้งนี้บดเป็นผง น้ำดอกไม้สดเป็นน้ำกระสายยาปั้นเป็นแท่งเก็บไว้ ถ้าจะแก้ไข้ฝีกลาย น้ำดอกไม้สด แก้กำลังอิดโรย แก้หอบ แก้ สวิงสวาย นอนไม่หลับ ละลายน้ำรากถั่วพู ต้มแทรกขันทศกร พิมเสน รำหัด แก้คลั่ง ละลายน้ำสนเทศ ต้ม กิน อาหารไม่มีรส ละลายน้ำตาลขันทศกร แก้เชื่อมละลายน้ำ ชะเอมเทศต้ม แก้ท้องเดิน ละลายน้ำเปลือกต้นมะรุมต้ม แก้พิษเสมหะ แก้ลมจับที่ดวงใจ ละลายน้ำดอกไม้เทศน์ กินหาย ฯ

๑๙๐ ยาขนานที่ ๑๖ ยาขนานนี้ชื่อว่า ยาหอมใหญ่ ท่านให้เอา ๑) โกศทั้ง ๕ ๒) เทียนทั้ง ๕ ๓) จันทร์ทั้ง ๒ ๔) ลูกจันทร์ ๕) ดอกจันทร์ ๖) กาลพลู ๗) กระวาน ๘) กำยาน ๙) ชะลูด ๑๐) อบเชยทั้ง ๒ ๑๑) กฤษณา ๑๒) กระลำพัก ๑๓) ขอนดอก ๑๔) การบูร ๑๕) ชะเอมทั้ง ๒ ๑๖) แก่นสน ๑๗) ลูกเอ็น ๑๘) เนระพูสี ๑๙) หัวว่านเปราะหอม ๒๐) พิมเสน ๒๑) ชะมดทั้ง ๒ ๒๒) ใบพิมเสน ๒๓) ดอกพิกุล ๒๔) ดอกบุนนาค ๒๕) ดอกสารภี ๒๖) เกสรดอกบัวหลวงแดง ๒๗) เกสรดอกบัวหลวงขาว ๒๘) ดอกมะลิทั้ง ๒ ๒๙) ดอกคำฝอย ๓๐) ดอกลำเจียก ๓๑) ดอกการะเกตุ ๓๒) ดอกสัตบุตร ๓๓) ดอกกระดังงา ๓๔) ดอกบัวเผื่อน ๓๕) ดอกบัวขม ๓๖) ดอกจำปา ๓๗) ดอกกรรณิกา ตัวยาทั้งหมดนี้เอาหนัก สิ่ง ๒ บาท บดเป็นผง ปั้นเป็นแท่งเก็บไว้ แก้สารพัด ไข้ทั้งปวง ๗จำพวก ละลายน้ำสุรา น้ำจันทร์ น้ำผึ้ง แก้ไข้ละลายน้ำซาวข้าว และ น้ำเถาหญ้านาง น้ำดอกไม้เทศน์ น้ำจันทร์เทศ แก้คลั่งทุลนทุลาย น้ำดอกไม้เทศ ละลายน้ำตาลกรวด น้ำตาลทราย น้ำดอกมะลิก็ได้ แก้สารพัดไข้ ทั้งเด็ก และผู้ใหญ่ เป็นยาชั้นสูง ถ้าไข้พอดีพอร้ายอย่าเพิ่งวางก่อน มีคุณยิ่งนัก ให้แต่ชโลม ดูก่อน ถ้ามิฟังจึงให้กิน เมื่อจะกินให้ถอนด้วยพระคาถา ถอนโบสถ์ ๑๐๘ คาบก่อน จึงกินยานี้ ยาขนานนี้ เป็นยา ของ ครูบาธิยาย ได้แก้ อับจน มามากแล้ววิเศษนัก ฯ ยาขนานที่ ๑๗ ยาขนานนี้ชื่อว่า ยาประสานน้ำขิงใหญ่ ท่านให้เอา ๑) สมอเทศน์ ๒) สมอไทย ๓) สมอพิเภก ๔) มะขามป้อม ๕) จันทน์แดง ๖) จันทน์ขาว ๗) ลูกจันทน์ ๘) ดอกจันทน์ ๙) กระวาน ๑๐) กาลพลู ๑๑) โกศหัวบัว ๑๒) โกศเชียง ๑๓) โกศก้านพร้าว ๑๔) โกศกระดูก ๑๕) โกศจุฬาลำพา ๑๖) เทียนดำ ๑๗) เทียนขาว ๑๘) เทียนข้าวเปลือก ๑๙) เทียนเยาวพาณี ๒๐) เทียนสัตบุตร ๒๑) อบเชย ๒๒) สมุลแว้ง ๒๓) ลูกเอ็น ๒๔) รางไคร้เครือ ๒๕) ว่านน้ำ ๒๖) ว่านเปราะหอม ๒๗) หัวแห้วหมู ๒๘) ชะเอมเทศ ๒๙) การบูร ๓๐) ใบกระเพรา ๓๑) ใบหมาด ๓๒) ดอกบุนนาค ยาทั้งนี้เอา หนัก สิ่ง ละ ๑ บาท ๓๓) ดีปลี หนัก ๑ ตำลึง ๓๔) ขิงแห้ง หนัก ๒ ตำลึง กับ ๒ บาท บดเป็นผง ละลาย น้ำผึ้ง กิน แก้ สรรพลมทั้งปวง บำรุงธาตุ บำรุงกำลัง แก้ไข้ อันทำให้เย็น ดีนัก ฯ ยาขนานที่ ๑๘ ยานี้มีชื่อว่า ยาหอมใหญ่ ใช้แก้ มหาสันนิบาด ท่านให้เอา ๑) จันทน์ทั้ง ๒ (๒) กฤษณา ๓) กระลำพัก ๔) โกศสอ ๕) โกศเขมา ๖) โกศหัวบัว ๗) โกสพุงปลา ๘) โกศก้านพร้าว ๙)โกส จุฬาลำพา ๑๐) สมุลแว้ง ๑๒) น้ำประสาร ทอง ตัวยาทั้ง ๑๒ อย่างนี้ เอาหนัก สิ่งละ ๕ ตำลึง กับ ๒ สลึง ๑๓) ชะมด ๑๔) อำพัน ๑๕) พิมเสน ตัวยา ๓ สิ่งนี้ เอหนัก สิ่ง ละ ๑ สลึง ๑๖) รากรางไคร้เครือ ๑๗) ชะเอมเทศ ตัวยา ๒ สิ่งนี้ หนัก สิ่ง ละ ๑ บาท บดเป็นผง ผสมน้ำดอกไม้ ตากไว้ในร่ม ให้แห้งดีแล้ว นำไปบด อีกที หนึ่ง หรือ น้ำชุมเห็ดไทยต้ม ละลายกิน แก้สันนิบาด ละลายน้ำมะพร้าว กินแก้สวิงสวาย ละลายน้ำ จันทน์ แ ( แก้ราก ใช้ลูกยอต้มเอาน้ำ ละลายกิแก้อาเจียน) (ถ้าจะให้ผายรม หรือละบายท้องอ่อนๆ น้ำต้มใบ กระพังโหมคือต้นตูดหมูตูดหมา แทรก รำหัด ดีเกลือ นิดหนึ่ง) ( ถ้าแก้ซางขึ้นที่ คอ ละลายน้ำขมิ้นอ้อย กวาดคอ ) ถ้าเห็บเข้าหู ละลายน้ำหัวหอมกับยา หยอดที่หู) (ถ้าเป็นไข้ตรีโทษ ใช้น้ำต้มใบกระเพราให้กิน) ถ้า กระหายน้ำ ใช้น้ำต้มจากตะไคร้หอม ละลายยากิน) ได้ทำมามากแล้วประเสริฐนัก ฯ ยาขนานที่ ๑๙ ยาขนานนี้มีชื่อว่า ยาหอมมหาวิเศษ ท่านให้เอา ๑) ดีปลี ๒) พริกไทย ๓) ขิงแห้ง ๔) รากช้าพลู ๕) สะค้าน ๖) เจตมูลเพลิง ๗) ว่านน้ำ ๘) กระเทียม ๙) ดอกจันทน์ ๑๐) ลูกผักชีทั้ง ๒ (๑๑) เทียนทั้ง ๕ (๑๒) โกศสอ ๑๓) โกศก้านพร้าว ๑๔) กานพลู ๑๕) ลูกประคำดีควย ๑๖) ชะเอมทั้ง ๒ (๑๗) บอระเพ็ด ๑๘) รากหญ้านาง ๑๙) แก่นสน ๒๐) รากราชพฤกษ์ ๒๑) เกลือสินเธาว์ ๒๒) อบเชยทั้ง ๒ (๒๓) เปลือกโมกมัน ๒๔) จุกโรหิณี ๒๕) รากขี้กาแดง ๒๖) ลูกยออ่อน ๒๗) หัวแห้วหมู ๒๘) ลุกสมอ พิเภก ๒๙) ขมิ้นอ้อย ๓๐) ขมิ้นชัน ๓๑) หัวไพล ๓๒) หัวบุกรอ ๓๓) หัวกลอย ๓๔) โคกกระสุน ๓๕) น้ำ ประสารทอง ๓๖) ใบคนทิสอ ๓๗) ใบรักขาว ๓๘) ลูกจันทน์ ๓๙) สังข์ บดเป็นผง (แก้กาฬมูตร ถ้าปวด ท้อง ละลายน้ำมะนาว) ( ถ้า ขัด หนัก ขัดเบา และโลหิตเน่า ละลายน้ำหัวไพลต้มกิน หรือ น้ำผึ้งหลวงก็ได้ ) (

๑๙๑ ถ้าเจ็บ คอ หน้าอก ทวารนัก เบา มีเสมหะ ทั้ง ๓ จำพวก ไข้ผอมเหลือง เจ็บเสียดท้อง สลักอก เจ็บทั่งสารพัง ร่างกาย ก็แก้ได้เหมือนกัน ( ถ้าลงท้อง ราก หรือ อาเจียน จุกเสียด ละลายน้ำต้มจาก กานพลู ขิง ลูกจันทน์ ต้มเป็นน้ำกระสาย) ( น้ำร้อนแทรกพิมเสน แก้ลม ในลำไส้ในอก แก้ได้ทุกอย่าง ยาขนานนี้เป็นของ ท่านตา หมอ บัว ได้ถวายให้ไว้เป็นทาน ฯ ยาขนานที่ ๒๐ ยาขนานนี้มีชื่อ ว่า ยาหอมท่านเจ้าคุณ ท่านให้เอาตัวยาดังนี้๑) จันทน์แดง ๒) จันทน์ขาว ๓) จันทน์เทศน์ ๔) ดอกจันทน์ ๕) ขอนดอก ๖) โกศสอ ๗) โกศกระดูก ๘) ดอกพิกุล ๙) ดอก บุนนาค ๑๐) ดอกสารภี ๑๑) เกสรบัวหลวง ๑๒) ขิงแห้ง ๑๓) เอาหนักสิ่ง ละ ๒ บาท ๑๔) ดอกชะลูด ๑๕) ลูกเร่ว ๑๖ พริกไทย ยาสามสิ่งนี้หนัก สิ่ง ละ ๑ บาท ๑๗) ชะลูด ๑๘) เนื้อไม้ ๑๙) โกสหัวบัว ๒๐) อบเชย ๒๑) ชะเอมเทศ ตัวยา ๕ สิ่งนี้เอาหนัก สิ่ง ละ ๑ ตำลึง ๒๒) ดีปลี หนัก ๑ ตำลึง กับ ๒ บาท ๒๓) ใบพิมเสน หนัก ๒ ตำลึง ๒๔) โกสเขมา หนัก ๑ ตำลึง กับ ๒ บาท ๒๕) ใบกระวาน หนัก ๒ ตำลึง กับ ๒ บาท ตัวยาทั้งหมดนี้ บดเป็นผง ปั้นเป็นแท่งเก็บไว้ ใช้แก้ ไข้เพื่อลม ละลายน้ำดอกไม้ แทรกพิมเสนกิน ให้ เลือกใช้ ยัก ย้ายตามน้ำกระสาย ตามใจชอบเถิด ฯ ยาขนานที่ ๒๑ ยาหอมนี้มีชื่อว่า ยาหอมตาชู ที่ ๑ ท่าน ให้เอา ๑) ใบพิมเสน ๒) ใบสันพร้าหอม ๓) ใบหนาด ๔) จันทน์ขาว ตัวยาทั้ง ๔ อย่าง เอาหนัก สิ่งละ ๑ ตำลึง ๕) จันทน์แดง หนัก ๓ ตำลึง ๖) ลูกจันทน์เทศน์ ๓ ลูก บดเป็น ผง และ ผสมกับ สุรา ผึ่งตากลมไว้ในร่มให้แห้ง แล้วนำไปบด แทรก ดีงูเหลือม ดีวัวเถื่อน ดีหมูเถื่อน แทรกลง ทำแท่งไว้ แก้ไข้ แก้พิษฝี ในท้อง นอกท้อง กินหาย ฯ ยาขนานที่ ๒๒ ยาขนานนี้ เป็น ยาหอมของตาชู ขนานที่ ๒ ท่านให้เอา ๑)ใบพิมเสน ๒) ใบ สันพร้าหอม ๓) ใบหนาด ๔) จันทน์ขาว ๕) ว่านเปราะหอม เอาหนักสิ่ง ละ ๑ตำลึง ๖) จันทน์แดง หนัก ๕ ตำลึง เมื่อจะทำยานี้ ให้บดเป็นผง ก่อน แล้ว เอาทั้งนี้ คือสมหะ ดีงูเหลือม ดีวัวป่า ดีหมูป่า ผสมกับสุรา แล้ว เอามาผสมกับยาทั้งหมด ตากไว้ในร่ม เมื่อแห้งดีแล้ว นำไปบดอีกที ปั้นเป็นแท่ง แก้ไข้ทั้งปวง แก้ชัก แก้สลบ แก้หอบ แก้ สวิงสวาย น้ำดอกไม้ แทรก พิมเสน รำหัด แก้ลม แก้ซางตามแต่จะยักใช้ น้ำกระสายา ตามโรค นั้นๆ เถิด ฯ ยาขนานที่ ๒๓ ยาขนานนี้เป็นยาหอมของตาชู ขนานที่ ๓ ท่านให้เอา ๑) โกศสอ ๒) โกศหัวบัว ๓) โกศก้านพร้าว ๔) เทียนดำ ๕) เทียนขาว ๖) เทียนเยาวพาณี ๗) จันทน์ทั้ง ๒ (๘) กรักขี ๙) ลูกจัน ๑๐) ดอกจันทน์ ๑๑) กระวาน ๑๒) กานพลู ๑๓) แก่นมะซาง ๑๔) ลูกเบญกานี ๑๕) ลูกจันทน์เทศน์ ๑๖) เกสรบัวหลวง ๑๗) ดอกบุนนาค ๑๘) ชะลด ๑๙) พิมเสน บดเป็นผง ละลายน้ำดอกไม้ปั้นเป็นแท่งเก็บ ไว้ แก้ไข้ฝนกับน้ำดอกไม้ให้กิน จะยักใช้น้ำกระสายยาตามสมควรแก่โรคนั้นๆ เถิด ฯ ยาขนานที่ ๒๔ ยานี้มีชื่อว่า จักรพระอินทร์ แก้มหาเมฆ แก้มหานิลประดงหินหงส์รันทด ประกาบ ดาษ สังวาลพระอินทร์ ไข้ดาวเรือง กัณฑ์สูตร เปลวไฟฟ้า เปลวพระอินทร์ เปลวพระเพลิง มูกเลือด มูกดำ ละอองพระบาท ละอองพระกฤช แก้ไข้รากสาด อีดำ อีแดง กระดานหิน กาฬสิงคลี่ กาฬมูตร กาฬคูถ กาฬจับที่หัวใจ ถ้าลิ้นแดงดัง ผลตะขบ ก็ดี แก้ด้วยยาขนานนี้ ถ้ามันสั่นสะท้าน ท่านให้เอา เอาโคนหวายขม ตัด ถ้ามิฟัง เอา มูตร คือเยี่ยว สุรา ดีงูเหลือม ตัดลง แก้ได้ทั้งรากสาด ตัวผู้ ตัวเมีย ท่าน ให้เอา ๑) งาช้าง ๒) นอแรด ๓) เขากุย ๔) เขาแกะ ๕) เปราะหอม ๖) ระย่อม ๗) พิศนาด ๘) ว่านกีบแรด ๙) ว่านล่อน ทอง ๑๐) ว่านนางคำ ๑๑) สน ๑๒) จันทน์ทั้ง ๒ (๑๓) ลูกประคำดีควาย ๑๔) ดินประสิวขาว ๑๕) เทียน ทั้ง ๒ (๑๖) หัวคูณ ๑๗) ลูกสะบ้าปิ้งไฟ ให้เกรียม ๑๘) เมล็ดลำโพงกาสลักคั่วให้เหลืองหอม ๑๙)งาดำ คั่ว ให้เกรียม บดเป็นผง ทำเป็นแท่ง ไว้ ยักตามกระสายยา ที่ตามสมควรแก่โรคนั้นๆ เป็นมหาวิเศษนัก ฯ ยาขนานที่ ๒๕ ยานี้ชื่อว่า ยาสุริยะจันทร์ ท่านให้เอา ๑) จันทน์ทั้ง ๒ ๒) เถามวกทั้ง ๒ ๓) คุคะ ๔) มะหาสดำ ๕) สีหวดน้อย ๖) ว่านปลาไหลเผือก ๗) รากหญ้านาง ๘) รากฝักข้าว ๙ป รากตำลึง ๑๐) ราก

๑๙๒ สลอดน้ำ ๑๑) คงคาเดือด ๑๒) เหมือดคน ๑๓) รากพุงดอ ๑๕) รากโมกมัน ๑๖) รากกระทุงหมาบ้า ๑๗) เกสรบัวหลวง ๑๘) เขากวาง ๑๙) เขากุย ๒๐) งาช้าง ๒๑) นอแรด ๒๒)เขี้ยวเสือ ๒๓) เขี้ยวจระเข้ ๒๔) กรามแรด ๒๕) กรามช้าง บดเป็นผงทำเป็นแท่ง ไว้ ละลายน้ำหอม แก้ไข้พิษ แก้กาฬภายใน แก้ได้สารพัด หาย ฯ ยาขนานที่ ๒๖ ยาขนานนี้มีชื่อว่า ยาหอมแก้ลม ท่านให้เอาตัวยาดังนี้ ๑)หัวหอมแดง หนัก ๒ บาท ๒) หัวว่านน้ำ หนัก ๒ บาท ๓) ดอกพิกุล หนัก ๑ ตำลึง บดเป็นผงเก็บไว้ แก้ลม ยักใช้ตามน้ำกระสายยา ตาม แก่โรค ลมนั้น ๆ เถิด ฯ ยาขนานที่ ๒๗ ยาขนานนี้มี ชื่อว่า ยาหอมอินทร์จักร แก้ลมพิษ ลมบาทจิต ลมจับที่หัวใจ อันทำให้ คลุ้มคลั่ง มันทำให้หลงใหล ลมกำเริบ ให้แน่นที่หน้าอก รับประ ทานอาหามิได้ แก้ลมที่ทำให้คลื่นเหียน อาเจียน บางทีทำให้ร้อน ทำให้หนาว แก้ลมทั้งปวง แก้พิษโลหิต ให้คลั่งให้ตีขึ้น แก้ลมสันนิบาดก็ดี ท่านให้เอา ตัวยาดังนี้ ๑)โกศสอ ๒) โกศเขมา ๓)โกศก้านพร้าว ๔) โกศพุงปลา ๕) โกสเชียง ๖) โกศจุฬาลำพา ๗) โกศน้ำเต้า ๘) โกศกระดูก ๙) โกศกักกา ๑๐) เทียนดำ ๑๑) เทียนแดง ๑๒) เทียนขาว ๑๓) เทียน ข้าวเปลือก ๑๔) เทียนเยาวพาณี ๑๕) จันทน์แดง ๑๖) จันทน์ขาว ๑๗) รากหญ้านาง ๑๘) ชะรูด ๑๙) อบเชย ๒๐) สมุลแว้ง ๒๑) กฤษณา ๒๒) กระลำพัก ๒๓) ขอนดอก ๒๔) ลูกจันทน์ ๒๕) ดอกจันทน์ ๒๖) กระวาน ๒๗) กาลพลู ๒๘) ดีปลี ๒๙) รากช้าพลู ๓๐) สะค้าน ๓๑) เจตมูลเพลิง ๓๒) ขิงแห้ง ๓๓) ราง ไคร้เครือ ๓๔) ลูกกระดอม ๓๕) กำยาน ๓๖) ว่านเปราะหอม ๓๗) อำพัน ๓๘) ลูกผักชีลา ๓๙) ดอกพิกุล ๔๐) ดอกบุนนาค ๔๑) ดอกสารภี ๔๒) ดอกมะลิ ๔๓) ดอกจำปา ๔๔) ดอกกระดังงา ๔๕) ดอกคำไทย ๔๖) แก่นฝาง ๔๗) สน ๔๘) เลือดแรด ๔๙) ชะมด ๕๐) พิมเสน ๕๑) อำพันทอง ๕๒) ดีวัวป่า ๕๓) ดีหมู เถื่อน (คือดีหมูป่า) ๕๔) ดีงูเหลือม สิริยาทั้ง ๕๔ อย่างนี้เอา หนัก สิ่ง ละ ๑ บาท เท่ากันทุกอย่าง บดเป็น ผง เก็บไว้ เอาน้ำดอกมะลิ เ และดีเป็นน้ำกระสายยา ปั้นเป็นแท่งเก็บไว้ เอาผักน้ำ เป็นกระสายยา หรือเอา น้ำ กระสายยายักใช้ตามโรค นั้นๆ เทอญ ฯ ยาขนานที่ ๒๘ ยาขนานนี้ชื่อว่า ยาหอมมหาศรีสว่าง ท่านให้เอา ตัวยา ดังนี้ ๑) โกศสอ ๒) โกส เชียง ๓) โกศพุงปลา ๔) โกศน้ำเต้า ๕) กฤษณา ๖) กระลำพัก ๗) จันทน์ทั้ง ๓ (๘) ชะเอมเทศ ๙) กรักขี ๑๐) ชะลูด ๑๑ป แฝกหอม ๑๒) เมล็ดถั่วพู คั่วให้เหลือง ๑๓) ข้าวตาก คั่ว ๑๔) หญ้าฝรั่น ๑๕) รังนก ๑๖) ดอกมะลิสด ตัวยาทั้ง ๑๘ สิ่งนี้ เอา เสมอภาค ตำเป็นผง ปั้นทำแท่งไว้ แกพิษไข้ทั้งปวง เป็นยาเย็น ดับ พิษฝีได้ทุกประการ ถ้าจะแก้ไข้ ให้ชื่นใจ และบ้าใบ้ ให้เชื่อมมัว มึนเจรจามิได้ นอนมิหลับ ให้ระส่ำระสาย แก้ กระหายน้ำ ที่ทำพิษต่างๆ ทั้งเจ็บอก เจ็บตัว เสียงแห้งหาแรงมิได้ ให้ผอมแห้ง เหือด แก้เหือด หัด ตาลซาง ไข้เหนือ สันนิบาด ให้สะท้านร้อน สะท้านหนาว ละลายน้ำดอกไม้ ถ้าหอบยิ่งขึ้น ให้แทรก อำพันทอง อำพันขี้ ปลา พิมเสน หญ้าฝรั่น (แก้ระหวยใจ น้ำต้ม จากน้ำเต้าขม แทรก ขันทศกร ) (ถ้าเป็นลม น้ำจันทน์) (แก้ร้อน น้ำเดือน ๑๒ทั้งกิน ทั้งชโลม ) (ถ้านอนไม่หลับ น้ำดอกไม้ แทรกฝิ่นนิดหนึ่ง) แก้รากหรืออาเจียน น้ำลูกยอ ต้ม) แก้ไอ น้ำส้มซ่า (แก้เลือด น้ำต้ม จากฝาง) แก้คลั่ง น้ำต้ม จากชุมเห็ดไทย ( แก้บ้าใบ้ น้ำดอกไม้) (แก้สติ ฟั่นเฟือน น้ำกฤษณา) ชูกำลัง นำข้าวคั่ว แทรก ขันทศกร ถ้าลมขึ้นเบื้องสูง บดปนกับพิมเสน ห่อผ้าขาวบาง ดม ตีค่าไว้ เป็นราคา ทอง ๑ ชั่ง ฯ ยาขนานที่ ๒๙ ยานานนี้มีชื่อว่ายาหอมจันทราท่านให้เอาตัวยาดังนี้๑) จันทน์แดง หนัก ๑ ตำลึง ๒) จันทน์ขาว หนัก ๑ ตำลึง ๓) โกศหัวบัว หนัก ๒ ตำลึง ๔) ดอกพิกุล ๕) ดอกบุนนาค ๖) เกสรสารภี ๗) เกสรบัวหลวง เอา หนักสิ่งละ ๑ สลึง บดเป็นผง ละลาย น้ำดอกไม้ ทั้งกิน ทั้งชโลม แก้ไข้ตาล ไข้ซาง ตามแต่จะยักใช้ น้ำกระสายยา ให้สมควรแก่โรค นั้นๆ เทอญ ฯ

๑๙๓ ยาขนานที่ ๓๐ ยาขนานนี้ชื่อ ว่า ยาหอม มะโนวะแสงใหญ่ ท่านให้เอาตัวยา ดังนี้ ๑)ใบพิมเสน ๒) ใบสันพร้าหอม ๓) ใบกระเพรา ๔) ตะไคร้หอม ๕) ลูกราชดัด ๖) สารพัดพิษ ๗) ลูกประคำดีควาย ๘) ลูกบิด ๙) ลูกปราย ๑๐) ลูกเบญกานี ๑๑) เนระพูสี ๑๒) ว่านล่อนทอง ๑๓) จันทน์ทั้ง ๒ (๑๔) ลูกจันทน์ ๑๕) ดอกจันทน์ ๑๖) กฤษณา ๑๗) กระลำพัก ๑๘) ดินถนำ ๑๙) น้ำประสารทอง ๒๐) ชะเอมทั้ง ๒ (๒๑) ชะมด ๒๒) พิมเสน ๒๓) เขี้ยวเสือ ๒๔) เขี้ยวหมี ๒๕) เขี้ยวหมู ๒๖) เขี้ยวแรด ๒๗) เขี้ยวจระเข้ ๒๘) นอแรด ๒๙) กรามแรด ๓๐) กรามช้าง ๓๑) งาช้าง ๓๑) เขาวัว ๓๒) เขากระบือเผือก ๓๓) เขากุย ๓๔) เขาเลียงผา ๓๕) เขาแพะ ๓๖) เขาแกะ ตัวยาทั้งหมดนี้ เอาหนักสิ่ง ละ ๑ บาท บดเป็นผง แล้ว เอาน้ำ ต้มดี ดังนี้ เป็นน้ำกระสายผสมยา แล้วตากไว้ในร่มให้แห้งแล้วนำไปบดอีก ทีหนึ่ง เอา ดีงูเหลือม ดีงูเห่า ดีงู ทับสมิงคลา ดีเต่าดำ ดีตะพาบน้ำ ดีเหี้ย ดีตะกวด เอาสิ่งละ ๑ เฟื้อง บดเป็นแท่งไว้ ละลายน้ำดอกไม้ กิน ดับพิษ แก้ร้อนภายใน ภายนอก สารพัดไข้ทั้งปวง ตำราหลวง แต่ครั้ง พระเจ้าประสาททอง ของ พระฤษี สิทธิจารทำ ถวาย เป็นมหาวิเศษนก ฯ ยาขนานที่ ๓๕ ยาขนานนี้มี ชื่อ ว่า ยาทิพยโอชา ใช้คู่กับ ยามหาคงคาใหญ่ ท่นให้เอา ๑) กฤษณา ๒) กระลำพัก ๓) ขอนดอก ๔) จันทน์ทั้ง ๒ ๕) ระย่อม ๖) พิศนาด ๗) รางไคร้เครือ ๘) ลูกจันทน์ ๙) กระวาน ๑๐) กาลพลู ๑๑) ลูกผักชีลา ๑๒) มหาสดำ ๑๓) ว่านกีบแรด ๑๔) เนระพูสี ๑๕) เมล็ดใน แตงโม ๑๖) ลูกบัวเกาะ ๑๗) ดอกบุนนาค ๑๘) ดอกสารภี ๑๙) เกสรบัวหลวง ๒๐) ดอกมะลิลา ยาทั้ง ๒๐ อย่างนี้เอาหนัก สิ่ง ละ ๑ สลึง ๒๑) ตะไคร้หอม ๒๒) ดอกกรรณิกา ๒๓) โกศเชียง ๒๔) โกศน้ำเต้า ๒๕) โกศหัวบัว ตัวยา ๕ อย่างนี้ หนัก สิ่ง ละ ๑ เฟื้อง ๒๖) ดอกจันทน์ ๒๗) ลุกพันธุ์ผักกาด ๒๘) ว่านร่อนทอง ๒๙) เมล็ดนมะนาว ตัวยา ๔ อย่างนี้ หนัก สิ่ง ละ ๒ สลึง ๓๐) พิมเสน หนัก ๑ เฟื้อง บดเป็นผง ทำเป็นแท่ง ไว้ แก้ลมให้ปะทะภายใน แก้จุกเสียด ตามแต่จะยักย้ายใช้น้ำกระสายยาตามสมควรแก่โรคนั้นๆ เถิด ฯ ยาขนานที่ ๓๖ ยาขนานนี้มีชื่อ ว่า ยาหอมสมมิตรทะกุมาร ใช้แก้ไข้ ทั้ง ๓ ฤดู แก้ สรรพตาลซาง ท่าน ให้เอา ๑)โกศหัวบัว ๒) โกศ เชียง ๓) จันท์แดง ๔) จันท์ขาว ๕) กฤษณา ๖) กระลำพัก ๗) ชอนดอก ๘) ชะลูด ๙) แฝกหอม ๑๐) ว่านเปราะหอม ๑๑) ดอกพิกุล ๑๒) ดอกบุนนาค ๑๓) ดอกสารภี ๑๔) ดอกมะลิ ๑๕) ดอกจำปา ๑๖) ดอกกระดังงา ๑๗) ดอกคำไทย ๑๘) ดอกบัวน้ำทั้ง ๕ ๑๙) ชะมดสด ๒๐) ชะมดเชียง ๒๑) พิมเสน ยาทั้ง ๒๑ สิ่งนี้ เอาเสมอภาค คือเท่ากัน หนัก สิ่ง ละ ๒บาท บดเป็นผง เอาน้ำดอกไม้เป็นน้ำ กระสายยา ทำแท่งไว้ แก้ระส่ำระสาย (ละลายน้ำดอกไม้ แก้ตกมูกเลือด (ละลายน้ำกะทือ หมกไฟ แทรก กระลำพัก พิมเสน รำหัด กินหาย ตามแต่จะยักย้ายใช้ตามโรค ที่ ร้อน หรือเย็น ฯ ยาขนานที่ ๓๗ ยาขนานนี้มี ชื่อ ว่า ยาหอมกำลังราชสี แก้ไข้ และ ลม ชูกำลังด้วย ท่านให้เอา ๑) โกศหัวบัว ๒) โกศเชียง ๓) จันท์เทศ ๔) ชะลูด ๕) อบเชยเทศ ๖) อำพันทอง ๗) โสม ๘) สมุลแว้ง ๙) กำยาน ตัวยา ๙ อย่าง เอาหนัก สิ่งละ ๑ บาท ๑๐) เทียนทั้ง ๕ ๑๑) ลูกผักชี ๑๒) สังกรณี ตัวยา ๓ สิ่งนี้ เอา สิ่ง ละ ๑ สลึง ๑๓) ลูกจันท์ หนัก ๑ สลึง ๑ เฟื้อง ๑๔) ดอกจันท์หนัก ๑ เฟื้อง ๑๕) กระวาน หนัก ๑ เฟื้อง ๑๖) กาลพลู หนัก ๑ เฟื้อง บดเป็นผงทำเป็นแท่งเก็บไว้ แก้ไข้ทั้งปวง (ละลายน้ำจันท์ แก้นอนไม่หลับ และ หาแรงมิได้ ละลายน้ำดอกไม้) (แก้ เพ้อคลั่ง ละลายน้ำดอกไม้เทศ) (ถ้ากินอาไม่ได้ ละลายน้ำตาลขันทศ กร) (แก้เชื่อมมัว ละลายน้ำ ชะเอมเทศ) (ถ้าแก้ลงท้อง ละลายน้ำเปลือกต้นมะรุมต้ม กิน หาย ) ฯ ยาขนานที่ ๓๘ ยาขนานนี้ มี ชื่อ ว่า ยาหอมนพรัตน์ ท่านให้เอาตัวยาดังนี้๑) โกศทั้ง ๕ ๒) เทียนทั้ง ๕ ๓) จันท์ทั้ง ๒ ๔) ชะลูด ๕) อบเชย ๖) กฤษณา ๗) กระลำพัก ๘) ขอนดอก ๙) ลูกจันท์ ๑๐) ดอก จันท์ ๑๑) กาลพลู ๑๒) สมุลแว้ง ๑๓) แก่นสน ๑๔) ชะเอมเทศน์ ๑๕) เนระพูสีเทศ ๑๖) เนระพูสีไทย ๑๗) พิศนาด ๑๘) รางไคร้เครือ ๑๙) มะหาสดำ ๒๐) รากระงับ ๒๑) แก่นประดู่ ๒๒) กรักขี ๒๓) เปราะหอม ๒๔) ว่านกีบแรด ๒๕) ว่านร่อนทอง ๒๖) ใบพิมเสน ๒๗) ใบสันพร้าหอม ๒๘) ชาดหรคุณ

๑๙๔ ๒๙) ลิ้นทะเล ๓๐) ดอกพิกุล ๓๑) ดอกบุนนาค ๓๒) ดอกสารภี ๓๓) ดอกมะลิซ้อน ๓๔) ดอกมะลิลา ๓๕) ดอกจำปี ๓๖) ดอกจำปา ๓๗) ดอกกรรณิกา ๓๘) ดอกกาหลง ๓๙) ดอกโยทะกา ๔๐) ดอกตำลึง ๔๑) ดอกขี้กาแดง ๔๒) ดอกขี้กาขาว ๔๓) ดอกอัญชันเขียว ๔๔) ดอกอัญชันขาว ๔๕) ดอกปีบ ๔ ๖) ดอกมะขาม ๔๗) ดอกพุดซ้อน ๔๘) ดอกพุดลา ๔๙) ดอกจิงจ้อทั้ง ๒ ๕๐) ดอกกุหลาบ ๕๑) เกสรบัวหลวง ทั้ง ๒ ๕๒) เกสรบัวเผื่อน ๕๓) เกสรบัวขม ๕๔) ดอกสัตตบงกช ๕๕) ดอกสัตบุตร ๕๖) ดอกลินจง ๕๗) ดอกจงกลนี ๕๘) ดอกซ่อนชู้ ๕๙) ดอกผักตบ ๖๐) ตุ๊กต่ำ ๖๑) ดินถนำ ๖๒) บัลลังคะศิลา ๖๓) นมผลา ๖๔) สังข์ ๖๕) เปลือกหอยกราบใหญ่ ๖๖) ชะมดผัด ๖๗) ชะมดเชียง ๖๘) อำพันขี้ปลา ๖๙) พิมเสนเกล็ด ๗๐) ฝิ่น ตัวยา ๗๑ อย่าง เอาหนักสิ่งละ ๑ เฟื้อง บดเป็นผง ละลายน้ำดอกไม้เทศ ปั้นเท่า ลูกพุทธรักษา ตาก แดด เมื่อจะตาก ให้เอาผ้าขาวบาง ปกปิดบนยาจนกว่า ยาจะแห้ง เมื่อยาแห้งดีแล้ว เก็บใส่ขวด ปิดฝาเก็บไว้ (ถ้าจะใส่ตา ละลายน้ำนม ) (น้ำค้าง แก้ไข้เหนือ รากสาด ประกายดาษ หงส์ระทด ไฟเดือนห้า ข้าวไหม้น้อย ข้าวไหม้ใหญ่ อีดำ อีแดง กาฬเกิดขึ้นภายในก็ดี ) (ถ้าแก้ร้อน ละลายน้ำ ซาวขาว) (ถ้าหนาว ละลาย น้ำมูตร ) (ถ้า สลบ ละลายน้ำ ครำ ใต้ถุนบ้าน) (ถ้าเชื่อมมัวละลายน้ำดอกไม้) (ถ้ากระกระหายน้ำ น้ำต้มรากบัวหลวง ) (ถ้าชัก น้ำลูกสมอ แทรก พิมเสน เท่ายา) (ถ้าแก้ ราก คือ อาเจียนมีแต่ลมเป่าๆ น้ำต้ม จากลูกยอ อ่อน ๆ ที่ติด อยู่บนต้น มาละลายยาให้ กิน ) ( ถ้าอาเจียน เป็น โลหิต ละลาย น้ำต้มแก่นฝาง กับ เขากระบือ เผา ไฟ เท่ายา ที่นำมาละลาย ) (ถ้าจะแก้ ซาง ทั้ง ๗ วัน ซาง ๑ – ๒ – ๓ หัว เด็กอ่อนนัก กวดด้วยน้ำนม แทรกน้ำประสาร ทอง สะตุ (ถ้าเด็กเกิด ได้ ๑ – ๒ – ๓ เดือน น้ำมะนาว แทรกน้ำประสารทอง สะตุ) (ถ้าท้องขึ้น น้ำต้ม ใบ กะเพรา ใช้กวาด แทรก เกลือ ทะเล นิดหนึ่ง ถ้ายังไม่หาย ให้แทรก ดีงูเหลือม กำมะถันแดงเท่ายา เอาขี้ม้า สดๆ บีบเอาน้ำ เป็นกระสายกวาดหาย ) ( ถ้าฤทธิ์ ระส่ำระสาย ที่นอนไม่หลับ น้ำตาลขันทศกร แทรก พิมเสน ) (ถ้าตรีโทษ เป็นสันนิบาด ละลายน้ำ อ้อยแดง ) (สำประชวร ปุราณะชวร ทุติยชวร ตติยชวร ละลายน้ำส้ม ซ่า น้ำดีปลี ต้ม ก็ ได้) (ถ้าไข้ให้ลง ตางซางมันทำให้ลงท้อง ฝีดาษ เหือด หัด ให้ลงก็ดี น้ำต้มจากเปลือกต้น มะเกลือ แทรก ลูกเบญกานี เท่ายา ฝิ่นเท่ายา ดีงูเหลือมเท่ายา น้ำปูนใส แทรกกินหยุด ) แลการกล่าวถึง สรรพคุณยา มากมายนัก ยาขนานนี้เป็นยาประจำโรงพระโอสถ เคยได้ใช้ มามากแล้ว ท่านดีค่าไว้ ๑ พันชั่ง ทอง เมื่อจะทำยานี้ให้ดูวันดีๆ ยาจะมีฤทธิ์ ดี ตั้งบายศรี ๑ ชุด เทียนเงิน เทียนทอง ให้รักษา ศีล ๕ – ๘ แป้ง หอม น้ำมันหอม ทองคำเปลว ปิดที่ หน้า หินบดยา ไหว้ครู จึงจะประสิทธิดีแล ฯ ยาขนานที่ ๓๙ ยาขนานนี้มี ชื่อ ว่า ยาหอมจันท์ ทะหฤทัย ท่านให้เอาตัวยาดังนี้๑) จันท์ทั้ง ๓ ๒) กฤษณา ๓) กระลำพัก ๔) ขอนดอก ๕) แก่นพรหม ๖) หัวว่านมหากาฬ ๗) ชะเอมเทศ ตัวยา ๙ อย่างนี้ หนัก สิ่ง ละ ๑ บาท ๘) เนระพูสี ๙) หวายตะค้า ๑๐) หวายตะมอย ๑๑) โกศสอเทศน์ ๑๒) โกสหัวบัว ๑๓) โกศก้านพร้าว ๑๔) โกศจุฬาลำพา ๑๕) โกศพุงปลา ๑๖) ดอกพิกุล ๑๗) ดอกบุนนาค ๑๘) ดอกสารภี ๑๙) ดอกมะลิ ๒๐) เกสรบัวหลวง ๒๑) ระย่อม ๒๒) พิศนาด ๒๓) เถามวกแดง ๒๔) รางไคร้เครือ ตัวยา เหล่านี้ เอา หนัก สิ่ง ละ ๒ บาท ๒๕) ชะมด ๒๖) พิมเสน ๒๗) อำพันทอง ตัวยา ๓ สิ่ง นี้ เอาหนัก สิ่ง ละ ๑ เฟื้อง บดเป็นผง ละลายน้ำดอกไม้ แก้ไข้พิษ สารพัด ไข้ ไข้เชื่อมมัว ตัวร้อน แก้กระหายน้ำ แก้ชักก็ได้ ฯ ยาขนานที่ ๔๐ ยาขนานนี้มี ชื่อ ว่า ยาหอม แก้ ซาง ท่านให้เอาตัวยาดัง นี้ ๑)โกศทั้ง ๕ ๒) โกศจุฬา ลำพา ๓) เทียนทั้ง ๕ ๔) ลูกสมอทั้ง ๓ ๕) มะขามป้อม ๖) ลูกจันท์ ๗) ดอกจันท์ ๘) กระวาน ๙) กานพลู ๑๐) ลูกผักชี ๑๑) อบเชยทั้ง ๒ ๑๒) ราง ไคร้เครือ ๑๓) ดอกบุนนาค ๑๔) ลูกซัดคั่วให้สุก ยาทั้งนี้เอาเสมอ ภาค หนัก สิ่ง ละ ๒ บาท บดเป็นผง ทำเป็นแท่งเก็บไว้ แก้ไข้ แก้ซาง ละลายน้ำดอกไม้กินแก้ท้องขึ้นน้ำกระ เพราต้ม แทรก เกลือ) (แก้ปวดท้อง น้ำกะทือเผาไฟ แทรก น้ำปูนใส หรือ ไพลหมกไฟก็ได้) (แก้หรือท้องเดิน น้ำต้มจากเปลือกต้มมะเดื่อ หรือ น้ำต้มจากเปลือกต้มแคดอกแดงได้) แก้ราก คือ แก้อาเจียน น้ำลูกยอ ต้มระ

๑๙๕ ลายยา หรือ น้ำต้มลูกผักชี เทียนดำ แทรก พิมเสน (แก้เชื่อม แก้ มัว น้ำจันท์เทศน์ ตามแต่ที่จะใช้น้ำกระสาย ยา นั้นๆ เถิด ฯ ยาขนานที่ ๔๑ ยาขนานนี้ มี ชื่อ ว่า ยาหอมดาวเรือง ท่าน ให้เอา ๑) โกศสอ ๒)โกศหัวบัว ๓) โกศ พุงปลา ๔) โกศจุฬาลำพา ๕) เทียนเยาวพาณี ๖) ลูกผักชีลา ๗) รางไคร้เครือ ๘) ชะเอมเทศ ๙) ลูกสมอ ไทย ๑๐) ลูกสมอพิเภก เอาเสมอภาค บดเป็นผงเก็บไว้ หรือละลายน้ำดอกไม้สด ปั้นเป็นแท่งเก็บ ไว้ (แก้ร้อน ละลายน้ำรากบัวหลวง รากมะกอก ลูกประคำดีควาย คั่วให้เหลือง (ถ้าทำเป็นยาละบาย เพื่อ ถ่ายท้อง น้ำต้ม ลูกสมอไทย แทรก ดีเกลือนิดหน่อย ตามธาตุ หนัก หรือธาตุเบา) (ถ้าลงท้อง ถ่ายลงมาก น้ำต้มจากเปลือกต้น มะเดื่อชุมพร แทรกน้ำปูนใส ) (แก้มูกเลือด น้ำกะทือ น้ำไพลหมกไฟ แทรกพิมเสน ) ถ้าจะใช้ชโลมใช้น้ำซาว ข้าว ดีนักได้ใช้มามากแล้ว ฯ ยาขนานที่ ๔๒ ยาขนานนี้มี ชื่อ ว่า ยาหอมแดง ท่าน ให้เอา ๑) โกศทั้ง ๕ ๒) เทียนทั้ง ๕ ๓) จันท์ ทั้ง ๒ ๔) ว่านกีบแรด ๕) ว่านร่อนทอง ๖) เนระพูสี ๗) สังกรณี ๘) รากคันทรง (หรือ รากแก่นทรง ) ๙) น้ำประสารทอง ๑๐) ตาลทั้ง ๕ ๑๑) เปลือกสันพร้านางแอ บดเป็นผง ปั้นเป็นแท่งไว้ ใช้ แก้ ซาง แก้ไข้ ตามแต่จะ ใช้ตามน้ำกระสายยาเถิด ฯ ยาขนานที่ ๔๓ ยาขนานนี้มี ชื่อ ว่า ยาแก้ไข้พิษ แก้ไข้กาฬ ทั้งปวง แก้ร้อนใน กระหายน้ำ เอา ๑) เอาใบพิมเสน ๒) ใบพรหมมิ ๓) ว่านร่อนทอง ๔) เมล็ดถั่วพู คั่ว ให้เหลือง บดละลายน้ำซาวข้าว แก้พิษไข้ ร้อนทั้งปวง ฯ ยาขนานที่ ๔๔ ยาขนานนี้ มี ชื่อ ว่า ยาเทพนิมิต ท่านให้เอา ๑) โกศทั้ง ๕ ๒) ลูกจันท์ ๓) ดอกจันท์ ๔) กระวาน ๕) กาลพลู ๖) ลูกผักชี ๗) จันท์หอม ๘) เนื้อไม้ ๙) กระลำพัก ๑๐) กำยานเหนือ ๑๑) สมุลแว้ง ๑๒) อบเชยเทศน์ ๑๓) สังกรณี ๑๔) ลูกสมอเทศ ๑๕) แก่นสน ๑๖)ดอกพิกุล ๑๗) บุนนาค ๑๘) ดอกสารภี ๑๙) ดอกบัวหลวง ๒๐) ดอกบัวเผื่อน ยาทั้งนี้เอา หนัก สิ่ง ละ ๑ บาท บดเป็นผง ละลาย น้ำ ดอกไม้ แทรก ชะมดเชียง อำพันทอง หญ้าฝรั่น พิมเสน แก้ไข้พิษ สันนิบาด ที่ ทำให้_ชัก มือกำ ตีนกำ และ นัยน์ตาช้อน แก้พิษกำเดา แก้เสมหะ แก้วาโย คือ ลมให้แดกขึ้น ให้ปะทะ ให้รากเหียน แก้พิษฝีดาษ ฝี หัวเดียว และ ตาลซาง เชื่อมมัว แก้ปิตตะ สมุฏฐาน กำเริบ ( ปิตตะกำเริบ คือดี กำเริบ ) ตามแต่แพทย์ และ หมอจะยักใช้น้ำกระสาย ตามสมควรแก่โรค นั้นๆ เถิด ดี นัก ฯ ยาขนานที่ ๔๕ ยาขนานนี้ มี ชื่อ ว่า ยามหาพิมเสนใหญ่ ท่านให้เอา ๑) จันท์แดง ๒) จันท์เทศน์ ๓) จันทะนา ๔) รากระย่อม ๕) พิศนาด ๖) รากรางไคร้เครือ ๗) เนระพูสี ๘) มะหาสดำ ๙) ว่านกีบแรด ๑๐) ว่านร่อนทอง ๑๑) ลูกประคำดีควาย ๑๒) ใบมะตูม ๑๓) ใบสมี ๑๔) ใบพรหมมิ เอาหนัก สิ่ง ละ ๑ บาท ๑๕) เปราะหอม หนัก ๓ บาท ๑๖) ใบมะละ หนัก กึ่งยา คือ หนัก ๘ บาท ๒ สลึง ๑๗) ใบพิมเสน เท่า ยา ทั้งหลาย คือ หนัก ๖ ตำลึง ๑ บาท ๒ สลึง บดเป็นผง ปั้นเป็นแท่ง เก็บไว้ แก้อับจน (น้ำซาวข้าว น้ำ จันท์เทศ แก้ กินของผิด กินของแสลง ด้วยอาหาร เอา น้ำรากมะนาว รากมะปรางหวาน ฝน กับยา กิน แก้ ของแสลง (แก้ลม แก้สะอึก น้ำขิง ) (แก้ไข้ น้ำลูกมะแว้ง กิน) (แก้ราก หรือ อาเจียน น้ำลูกยอต้มเป็นน้ำ กระสายยา กิน) (แก้เชื่อมมัว น้ำดอกไม้เทศ ) ( น้ำดอกมะลิ กินแก้กาฬภายใน ภายนอก ) (น้ำลูก ประคำดีควาย ต้ม กินแก้ ร้อน แก้กลุ้ม ผิดสำ แดง ใช้น้ำมูตร น้ำดอกไม้ น้ำจันท์ทั้ง ๒ กินดีนัก ยาขนานนี้ เป็น ของ ทิศม่อม ให้ไว้เป็นทาน ฯ ยาขนานที่ ๔๖ ยาขนานนี้มีชื่อว่า ยามหาพิมเสนน้อย มีตัวยาดังนี้๑) รากระย่อม ๒) พิศนาด ๓) รางไคร้เครือ ๔) มะหาสดำ ๕) ว่านกีบแรด ๖) ว่านร่อนทอง ๗) เปราะหอม ๘) เนระพูสี ๙) ลูก ประคำดีควาย ๑๐) หัวแห้วหมู ๑๑) จันท์ทั้ง ๒ ๑๒) เกสรทั้ง ๕ ๑๓) ใบฝ้ายแดง ๑๔) ใบพรหมมิ ๑๕) ใบ สมี ๑๖) ใบมะตูม ๑๗) ใบมะละ ๑๘) ใบพิมเสน ยาทั้งหมดนี้ เอาหนักสิ่งละ ๒ บาท บดเป็นผง ละลาย น้ำ

๑๙๖ ดอกไม้ ปั้นเป็นแท่ง เก็บไว้ (น้ำซาวข้าว น้ำจันท์ ทั้งกิน ทั้งชโลม แก้ไข้ทำพิษ ต่างๆ นานา ปวดหัว ตัวร้อน เชื่อม มัว เพ้อคลั่ง หาสติมิได้ แก้กาฬภายใน ล้อมตับ ดับพิษ มิให้กาฬจับที่หัวใจ แก้ตกมูกเลือด แก้หัว ละลอก แก้หงส์รันทด เปลวไฟฟ้า แก้ละอองฝีกาฬ ทั้ง ปวง ก็หายท่านตีค่าไว้ ๑บาททองแล ยาของ ทิดม่อม ฯ ยาขนานที่ ๔๗ ยาขนานนี้มี ชื่อ ว่า ยาประทานเพชร แก้ไข้ แปล ไข้ มีตัวยาสมุนไพร ดังนี้ ๑) จันท์ทั้ง ๒ (๒) ดอกพิกุล ๓) ดอกบุนนาค ๔) ดอกสารภี ๕) ดอกมะลิ ๖) เกสรบัวหลวง ๗) ตาอ้อยแดง ๘) ไพล ๙) ข่าน้อย บดเป็นผง แก้เชื่อมมัว ละลายน้ำจันท์กิน แก้สั่นสะท้าน น้ำดอกไม้ ตามแต่จะใช้น้ำกระสายยา ตามสมควรแก่โรคเถิด ดีนัก ได้ใช้มามากแล้ว ฯ ยาขนานที่ ๔๘ ยาขนานนี้มี ชื่อว่า ยาประสะพิมเสน มีตัวยาสมุนไพร ดังนี้๑)จันท์แดง ๒) ระย่อม ๓) พิศนาด ๔) รางไคร้เครือ ๕) มะหาสดำ ๖) เนระพูสี ๗) ว่านกีบแรด ๘) ว่านร่อนทอง ๙) ใบน้ำเต้า ๑๐) ใบสมี ๑๑) ใบพรหมมิ ตัวยา ๑๑ อย่างนี้ เอา หนัก สิ่ง ละ ๑ บาท ๑๒) เปราะหอม หนัก ๓ บาท ๑๓) จันท์เทศน์ หนัก ๓ บาท ๑๕) ใบมะละ หนักกึ่งยา คือหนัก ๘ บาท ๒ สลึง ๑๖) ใบพิมเสน เท่า ยา ทั้งหลาย คือ หนัก ๖ ตำลึง ๑ บาท ๒ สลึง บดเป็นผง ละลายน้ำดอกไม้เทศ ปั้นเป็นแท่งเก็บไว้ แก้ไข้ ๓ ฤดู ไขพิษ ต่างๆ ชโลม นำซาวข้าว แก้ร้อนภายใน น้ำมูตร น้ำครำ แก้เชื่อม นำดอกไม้ แทรก ดีงูเหลือม ยักใช้ตามน้ำ กระสายยาตามสมควร แก่โรค นั้นๆ เถิด ฯ ยาขนานที่ ๔๙ ยาขนานนี้มี ชื่อ ว่า ยาประสะชุมเสน แก้ไข้ทั้ง ๖ ฤดู ถอนพิษไข้ผิดสำ แดง มีตัวยา สมุนไพร ดังนี้๑) จันท์ทั้ง ๓ หนักสิ่งละ ๓ บาท ๒) ระย่อม ๓) รางไคร้เครือ ๔) มะหาสดำ ๕) เนระพูสี ๖) เปราะหอม ๗) อบเชยไทย ๘) อบเชยเทศ ๙) รากมะกรูด ๑๐) แฝกหอม ๑๑) รากมะปรางหวาน ๑๒) ใบ บอระเพ็ด ๑๓) ใบมะตูม ๑๔) ใบพรหมมิ ๑๕) ใบน้ำเต้า ตัวยาทั้ง ๑๔ อย่างหนัก สิ่ง ละ ๔ บาท ๑๖) ใบ สะเดา หนักกึ่งยา คือหนัก ๘ ตำลึง กับ ๒ บาท ๒ สลึง ๑๗) ใบพิมเสน หนักเท่ายาทั้งหลาย คือหนัก ๒๕ ตำลึง กับ ๓ บาท ๒ สลึง (ท่ากับ หนัก ๑๐๓ บาท ๒ สลึง) บดเป็นผงไว้กิน ดี นัก ยักย้ายใช้ตามน้ำกระสายยา เถิด (ยาท่านพ่อเทศ ) ยาขนานนี้ ควรจะเพิ่ม พิศนาด ฯ ยาขนานที่ ๕๐ ยาขนานนี้มีชื่อ ว่า ยาเขียวหอมอินทร์จักร มีตัวยาสมุนไพร ดังนี้๑) ระย่อม ๒) พิศ นาด ๓) รากรางไคร้เครือ ๔) เนระพูสี ๕) มะหาสดำ ๖) ว่านกีบแรด ๗) ว่านร่อนทอง ๘) ว่านเปราะหอม ๙) จันท์ทั้ง ๒ ๑๐) เกสรทั้ง ๕ ๑๑) ใบพิมเสน ๑๒) ใบสันพร้าหอม ๑๓) ใบมะยม ๑๔) ใบมะเฟือง ๑๕) ใบ หมากผู้ ๑๖) ใบหมกเมีย เอาหนัก สิ่งละ ๑ บาท ต้มกินก็ได้ ทำเป็นยาผงก็ได้ น้ำดอกไม้เป็นกระสายยา ปั้น เป็นแท่งเก็บไว้ แก้ไข้ทั้งปวง แก้ไข้พิษ แก้ไข้กาฬ แก้ไข้เชื่อมมัว น้ำจันท์ น้ำลูกยอ (แก้หอบ น้ำรากบัวหลวง ต้ม เอาจันท์ ฝน ลง รำหัด กิน แก้ไข้สันนิบาด น้ำเปลือกต้นพุทรา ต้ม แก้เพ้อคลั่ง น้ำเปลือกต้น มะเดื่อชุมพร ต้ม) (แก้กาฬ ภายใน น้ำมูตร น้ำครำ เหล้า ก็ได้ ทั้งกิน ทั้งชโลม) (แก้ไข้จับทั้งปวง แก้ปวดหัว ตัวร้อน น้ำซาว ข้าว ทั้งกิน ทั้งพ่น ยาขนานนี้ เป็น ของท่าน หมอพร้อม ฯ ยาขนานที่ ๕๑ ยาขนานนี้มีชื่อ ว่า ยาทิพยโสภา แก้ไข้ทั้ง ๓ ฤดู แก้มิให้เป็นพรรดึกได้ มีตัวยา สมุนไพร ดังนี้ ๑) เทียนเยาวพาณี ๒) ลูกผักชีลา ๓) ลูกเร่ว ๔) ชะอมเทศ ตัวยาทั้ง ๔ อย่างนี้ เอาหนัก สิ่ง ละ ๓ บาท ๕) สมอไทย ๖) สมอเทศ ๗) มะขามป้อม เอาหนักสิ่งละ ๑ ตำลึง ๘) สมอพิเภก หนัก ๑ ตำลึง กับ ๑ บาท ๙) โกศสอ ๑๐) โกศน้ำเต้า ๑๑) รางไคร้เครือ ตัวยา ๓ สิ่งนี้ หนักสิ่งละ ๒ บาท บดเป็นผง ปั้น เป็นแท่ง เก็บไว้ ถ้าจะทำเป็นยาถ่ายยาระบาย แทรกดีเกลือ ตามธาตุ หนัก เบา (ถ้าจะแก้ท้องขึ้นท้องเฟ้อ ละลายน้ำลูกสมอไทย ต้ม (แก้อาราก แก้อาเจียน น้ำลูกยอต้ม แทรกพิมเสน) ( แก้ลงท้อง เปลือกต้นมะเดื่อ ต้ม) ( แก้ไข้จับ น้ำจันท์ ต้ม ) กินหาย ฯ ยาขนานที่ ๕๒ ยาขนานนี้ ชื่อ ว่า ยาหอมข่า มีตัวยาดังนี้ ๑) จันท์ทั้ง ๒ (๒) ดอกพิกุล ๓) ดอก บุนนาค ๔) ดอกสารภี ๕) ดอกมะลิ ๖) เกสรบัวหลวง ๗) ดอกบัวเผื่อน ๘) ลูกประคำดีควาย ๙) คุคะ

๑๙๗ ๑๐) งาช้าง ๑๑) โกศหัวบัว ๑๒) เปลือกสันพร้านางแอ ๑๓) ข่าตาแดง ยาทั้งนี้เอาเสมอภาค คือหนักสิ่ง ละ ๒ บาท แก้ลม บดเป็นผง ทำเป็นแท่ง น้ำดอกไม้ แทรกพิมเสน เป็นน้ำกระสายยา ฯ ยาขนานที่ ๕๓ ยาขนานนี้มีชื่อ ว่า พระโอสถเนาวะโกศ มีตัวยาสมุนไพรดังนี้๑) โกศสอ ๒) โกศเขมา ๓) โกศเชียง ๔) โกศพุงปลา ๕) โกศจุฬาลำพา ๖) โกศกระดูก ๗) โกศก้านพร้าว ๘) โกศน้ำเต้า ๙) โกศ กรักกา ๑๐) เทียนทั้ง ๕ ๑๑) จันท์แดง ๑๒) จันท์ขาว ๑๓) ชะลูด ๑๔) อบเชยเทศ ๑๕) กฤษณา ๑๖) มะหาสดำ ๑๗) คุคุ ๑๘) สะบ้าดำ ๑๙) สะบ้าลาย ๒๐) หัวว่านมหากาฬ ๒๑) มหาละลาย ๒๒) ยาราก ดำ ๒๓) ยารากขาว ๒๔) รากขี้กาทั้ง๒ ๒๕) เขากวาง ๒๖) นอแรด ๒๗) เขาโค ๒๘) เขาเลียงผา ๒๙) เขา แพะ ๓๐) เขาแกะ ๓๑) งาช้าง ๓๒)เขี้ยวเสือ ๓๓) เขียวหมี ๓๔) เขี้ยวแรด ๓๕) เขี้ยวจระเข้ ๓๖) นมผา ๓๗) เถามวกทั้ง๒ ๓๘) ดอกบุนนาค ๓๙) ดอกสารภี ๔๐) ดอกมะลิ ๔๑) ดอกกรรณิกา ๔๒) ดอกจำปา ๔๓) ดอกกระดังงา ๔๔) ดอกบัวหลวง ๔๕) ดอกบัวขม ๔๖) ดอกอุบล ๔๗) ดอกจงกลนี ๔๘) ดอกสัต บุตร ๔๙) ดอกสัตบัน ยาทั้ง ๔๙ อย่างนี้ เอาหนักสิ่งละ ๑ สลึง ๕๐) อำพันทอง ๕๑) อำพันขี้ปลา ๕๒) หญ้าฝรั่น ๕๓) ชะมด ๕๔) พิมเสน ตัวยา ๕ อย่างนี้ เอาหนัก สิ่งละ ๑ เฟื้อง ยาทั้งนี้บดเป็นผง เอาน้ำ กระสายยาแต่ละอย่างผสมแล้ ปั้นเป็นแท่ง ที่สมควรแก่โรคเก็บไว้ แก้ไข้เชื่อมมัว แก้คลั่ง แก้กาฬภายใน แก้ หอบ แก้ลมอันเป็นพิษ ต่างๆ แก้ลิ้นกระด้าง คางแข็ง แก้สวิงสวาย ละลายน้ำดอกไม้ ถ้าน่ามืด ตามัว ไม่ รู้สึกตัว ละลายน้ำมูตร หรือน้ำครำ ก็ได้ แก้ระส่ำระสาย ให้ร้อน เป็นกำลัง ให้ละลาย ด้วยน้ำ นอแรด งาช้าง กินหาย เป็นมหาวิเศษนัก ฯ ยาขนานที่ ๕๔ ยาขนานนี้มี ชื่อ ว่า ยาหอมแท่งจันทร์ มีตัวยาสมุนไพร ดังนี้ ๑) โกศทั้ง ๕ (๒) เทียน ทั้ง ๕ (๓) จันทั้ง ๒ (๔) ดอกพิกุล ๕) ดอกบุนนาค ๖) ดอกสารภี ๗) ดอกมะลิ ๘) ดอกกระดังงา ๙) ดอกกรรณิกา ๑๐) ดอกการะเกตุ ๑๑) ดอกบัวน้ำทั้ง ๕ (๑๒) ระย่อม ๑๓) พิศนาด ๑๔) รางไคร้เครือ ๑๕) เนระพูสี ๑๖) มะหาสดำ ๑๗) สังกรณี ๑๘) รากถั่วพู ๑๙) รากถั่วเขียว ๒๐ ใบทองหลางใบมล ๒๑) หญ้าฝรั่น ๒๒) อำพันทอง ๒๓) ชะมด ๒๔) พิมเสน ยาทั้ง ๓๗ อย่างนี้ หนักสิ่ง ละ ๑ บาท เอาจันท์หอม เทศน์ หนัก ๓๗ บาท เท่ายาทั้งหลาย บดเป็นผง เอาน้ำดอกไม้เป็น น้ำกระสายยา ปั้นเป็นแท่งเก็บไว้ แก้สารพัดไข้ แก้ซาง แก้หืด แก้หัด ที่ทำให้เชื่อมมัว ทำอาการที่เชื่อมมัว ให้ อาเพศไปต่างๆ นานา ให้ยักย้ายใช้น้ำกระสายยา ตามสมควรแก่โรค นั้นๆ เถิด ท่านกล่าวว่าวิเศษนัก ฯ ยาขนานที่ ๕๕ ยาขนานนี้มี ชื่อ ว่า ยาหอมประสะจันท์ใหญ่ ใช้แก้ไข้เหนือ แก้ฝีดาษ ตาลซาง พิษที่ ทำให้ลงท้อง มีตัวยาสมุน ไพร ดังนี้ ๑) จันท์แดง ๒) ว่านกีบแรด ๓) ลูกบิด ๔) ลูกกลาย ๕) ตุ้มกาทั้ง ๒ (๖) ระย่อม ๗) พิศนาด ๘) รากรางไคร้เครือ ๙) หวายตะค้า ๑๐) ลูกประคำดีควาย ๑๑) สังกรณี ๑๒) เนระพูสี ๑๓) ลูกเบญกานี ๑๔) เขากวาง ๑๕) งาช้าง ๑๖) ดีงูเหลือม ๑๗) เปลือกสีสมตัวเมีย ๑๘) ว่าน ร่อนทอง ยาทั้ง ๑๙ อย่างนี้ เอาหนักสิ่ง ๑ ส่วน ๑๙) เอาจันท์หอมเทศ หนัก ๑๙ บาท เท่าตัวยาทั้งหลาย บด เป็นผง เอาน้ำดอกไม้เป็นน้ำกระสายยา ปั้นเป็นแท่ง เก็บไว้ แก้สารพัดพิษ ไข้เหนือ ซางทั้งปวง แก้พิษตาล โจรดีนักแล ฯ ยาขนานที่ ๕๖ ยาขนานนี้ มีชื่อ ว่า ยาประสะเพชร แก้ร้อน แก้ไข้ แก้ลิ้นกระด้างคางแข็ง มีตัวยา สมุนไพร ดังนี้ ๑) จันท์ทั้ง ๒ (๒) เกสรบัวหลวง ๓) ดอกบุนนาค ๔) ดอกสารภี ๕) ดอกมะลิ ๖) เปลือก สันพร้านางแอ ๗) ไพลอ่อน ๘) ตาข่าตาแดง บดเป็นผง ละลายน้ำซาวข้าว กิน ไข้ดีนัก ฯ ยาขนานที่ ๕๗ ยาขนานนี้มี ชื่อ ว่า ยาตรีคำฉันท์ มะขามป้อม ตรีผลา เรื่องราวกล่าวว่า สิ่งละสี่ ส่วน ลูกซัด เทียนเยาวพาณี เอาสิ่งละ ๓ ส่วน สรรค์ ท่านแกล้งกล่าวมา โกศสอ รางไคร้เครือ ลูกเร่ว ดี เหลือ สิ่งละ ๒ ส่วนนา สารส้ม น้ำประสารตระการโอฬาร ชะเอมโอชา มา ลูกผักชี เอาสิ่ง ละ ๑ ส่วน บดตำ น้ำนวล ทำแท่ง รี ๆ โดยดัง ตำรา เรียกว่า ยาตรี แก้มูกเลือดดี ท้องขึ้นท้องพอง แก้อาจมเสีย ละเหี่ยในท้อง

๑๙๘ อาจมไม่คล่อง น้ำกะทือหมกไฟ แก้ได้โดยใจปอง กินไปสัก ๒ – ๓ – ๔ เพลา แก้อาเจียน น้ำลูกยอต้มเป็น น้ำกระสายยา ประจุตาลซาง น้ำลูกสมอนา อุปเท่ห์ ท่านว่าแทรกดีเกลือ ฝักส้มปล่อยปิ้งทาเกลือยอดยิ่ง แก้ไอ แล้วเหลือ แก้ฝีละลายน้ำท่า ละลายยาทุกเมื่อ พ่อเอ๋ย เคยเชื่อยานี้ ดีจริง ฯ ยาขนานที่ ๕๘ ยาขนานนี้มี ชื่อ ว่า ยาตรีคำฉันท์ มีตัวยาสมุนไพร ดังนี้ ๑) โกศกระดูก ๒) โกศพุงปลา ๓) เทียนเยาวะภาณี ๔) ดอกสัตบุตร ๕) น้ำประสารทอง ๖) เปราะหอมสุด ๗) ทั้งลูกซัด ๘) ลูกผักชี ๙) ชะเอมเทศ ๑๐) รางไคร้เครือ ตัวยาทั้ง ๑๐ นี้ เมื่อมีการจำจงดีแล้ว เอาหนักสิ่ง ละ ๒ บาท ตามวิธี มะขามป้อม ดี ตรีผลา หนึ่งโสต โกศน้ำเต้า แพทย์ พึงเอาหนัก ๓ เท่านา คือ หนัก ๖ บาท บดเป็นผง ปั้นเป็นแท่ง ทำเป็นเม็ด กลมๆ ก็ได้ เม็ดโตพอดีกับ กลืนกินได้ แก้เชื่อมมัว น้ำดอกไม้เป็น กระสายยา ) กินแก้ได้ใช้น้ำนวล อริสารประกอบกวน รู้รุน แล แก้เน่าทำ ปัดเป่ากำเดาค้าง ทางพิษไข้ ได้จงจำ ทำเถิดเลิศล้ำ ( น้ำสมอไทยแทรกดีเกลือ ทำเป็นยาถ่าย ยาละบาย กินถ่ายลง ต่อสาย ) เพลาบ่ายคุมโทษ เผื่อยาธาตุ น้ำฝาดเจือ คือ น้ำเปลือกแคดอกแดง ต้ม น้ำเปลือกต้นมะเดื่อต้ม เหลือดีแล้ว แก้วกับตน ฯ ยาขนานที่ ๕๙ ยาขนานนี้มีเชื่อว่า ยาตรีผลา มีตัวยาสมุนไพร ดังนี้ ๑) สมอทั้ง ๓ (๒) มะขามป้อม ๓) ชะเอมเทศ ๔) น้ำประสารทอง ๕) ลูกผักชี ๖) ลูกซัดคั่ว ๗) โกศพุงปลา ๘) โกศน้ำเต้า (๙) โกศกระดูก ๑๐) เทียนเยาวพาณี ๑๑) รางไคร้เครือ ตัวยาทั้ง ๑๓อย่างนี้ เอาหนักสิ่ง ละ ๑บาท บดเป็นผง แก้ราก หรือ อาเจียน น้ำลูกยอต้ม ) (แก้ลงท้อง น้ำเปลือกต้นมะเดื่อ เปลือกต้นแคแดง ต้ม เอาน้ำ เป็นน้ำกระสายยายา ) แก้ทองขึ้น หัวกะทือหมกไฟ แก้มูกเลือด ก็เหมือนกันถ้าจะให้ผายธาตุ น้ำฝัก ราชชพฤกษ์ (แก้ตาลซาง ซางขโมย เป็นยากระทุ้งซางก็ได้ แก้ตาลซาง ตาลขโมย ไส้พอง ละลายน้ำตนตาล หม่อน น้ำชุมเห็ดเทศ น้ำขมิ้นอ้อย แก้คอแห้ง ละลายน้ำต้ม จากมะกล่ำเครือ แก้เชื่อมมัว น้ำดอกไม้ กิน ดีนัก แล ฯ ยาขนานที่ ๖๐ ยาขนานนี้ มี ชื่อ ว่า ยาตรีผลา มีตัวยาสมุนไพร ดังนี้ ๑) รางไคร้เครือ ๒) ชะเอมเทศ ๓) ลูกจันท์ ๔) ดอกจันท์ ๕) กาลพลู ๖) ลูกผักชี ๗) เทียนทั้ง ๕ ๘) โกศพุงปลา ๙) โกศกระดูก ตัวยา ๙ อย่าง เอาหนัก สิ่งละ ๑ บาท ๑๐) ลูกสมอไทย ๑๑) ลูกสมอเทศ ๑๒) ลูกสมอพิเภก ๑๓) ลูกมะขามป้อม ตัวยา ๔ อย่างนี้ เอาหนัก สิ่งละ ๒ บาท ๑๔) น้ำประสารทอง หนัก ๓ บาท ๑๕) ลูกโหรพาเทศ หนัก ๒ สลึง ๑๖) โกศน้ำเต้า เท่า ยา ทั้งหลาย คือ หนัก ๕ ตำลึง กับ ๑ บาท ๒ สลึง บดเป็นผง ทำแท่ง เก็บไว้ ละลายน้ำ ลูก สมอต้ม เป็นยาถ่าย เป็นยาละบาย ได้ทั้งเด็ก และ ผู้ ใหญ่ ดีเกลือแทรก ท่านอย่าได้สนเท่ห์ เลย เป็นยา ของท่านพระยาประเสริฐ ( เกาะ )ฯ ยาขนานที่ ๖๑ ยาขนานนี้มี ชื่อว่า ยาตรีผลาใหญ่ มีตัวยาสมุนไพร ดังนี้ ๑) ลูกสมอไทย ๒) สมอ พิเภก ๓) ลูกมะขามป้อม ๔) ลูกผักชี ๕) ลูกโหรพา ๖) รากรางไคร้เครือ ๗) โกศพุงปลา ๘) โกศสอ ๙) น้ำประสารทอง ๑๐) สารส้ม ตัวยาทั้ง ๑๐ อย่างงนี้ เอาหนัก ๑ สลึง ๑๑) ชะเอมเทศ หนัก ๒ สลึง ๑๒) โกศเชียง หนัก ๑ บาท ๑๓) โกสหัวบัว หนัก ๒ บาท บดเป็นผง ละลายน้ำดอกไม้ ปั้นเป็นแท่งเก็บไว้ ฝนกับ น้ำมะกรูดกวาดซาง ทั้งปวง ถ้าลงท้องฝน ด้วยเปลือกต้นมะเดื่อ เปลือกต้นแค เหล้า ( ถ้าเป็นบิดปวดมวน น้ำ กะทือหมกไฟ ) (ถ้า อาเจียน ฝนด้วยน้ำลูกยอ น้ำผึ้ง แทรกพิมเสน รำหัด (ถ้าไอ น้ำเกลือ พิมเสน รำหัด ) (ถ้า จะให้ถ่าย ผายธาตุ ฝนด้วยน้ำ กระพังโหม เกลือ รำหัด ) ( ถ้าลงท้อง ท้องขึ้น ฝนด้วยน้ำใบกระเพรา ) ( ถ้า เป็นตาลขโมย มันทำให้ลำไส้พอง เอาก้านชุมเห็ดไทย กับขมิ้นอ้อย ตำเอาน้ำละลายยากิน) ( ถ้าเป็นตาล ซางขึ้นที่ลิ้น ละลายน้ำขมิ้นอ้อยทั้งกินทา ) ( ถ้าคอแห้งละลายนำต้มจากต้นมะกล่ำเครือ ดีงู รำหัด ทาลิ้น) (ถ้า ผู้ใหญ่เป็นลม ละลายน้ำ ส้มซ่า เกลือ รำหัด ให้กิน) (ถ้าหญิงคลอดบุตร ถ้าเลือดแห้งกรังในเรือนครรภ์ ละลาย น้ำมะนาว แทรกเกลือ กิน) (ถ้าเสลดตีขึ้นมา ละลายน้ำดอกไม้กิน) (ถ้ากินยาลุลงหนัก ละลายน้ำอ้อยแดง ละลายยากิน) (ถ้ากระหายน้ำ เอามือตำลึง มาต้มเอาน้ำละลายยากิน) ( เด็กตัวร้อน ฝนกับน้ำจันท์ เอา ชะมด

๑๙๙ ทั้ง ๒ รำหัด ตัด ลง กินหาย) ( ถ้าเด็กตัวเย็นจัด ฝนกับน้ำข่าแก่ให้กิน ตัวร้อนขึ้นได้ ) ( ถ้าเด็กท้องผูกหนัก ถ่าย กระทุ่งไม่ออก เอากฤษณา ๒ ส่วน ยา ๑ ส่วน ฝนกินกระทุ่ง ออกแล ถ้าขัดเบาเอาสารส้ม ๑ ดินประสิวขาว ๑ ใส่ในลูกแตงกวา หมกไฟให้สุก บิดเอาน้ำละลายยากิน แก้ได้ทั้งเด็ก และ ผู้ใหญ่ ถ้ามิฟัง ละลายน้ำ แตงกวา น้ำอ้อยแดง น้ำตาล ทราย แทรก พิมเสน น้ำผึ้ง รำหัด กิน จะให้หาย น้ำกระพังโหม เกลือ รำหัด กิ ) (ถ้า คอแห้ง ละลายน้ำ ขมิ้นเครือ กิน ละลายน้ำผึ้งทาลิ้น ) (ถ้าเด็กตัวร้อน ฝนด้วยน้ำจันท์ ชะมด ๒ ส่วน กิน ว เศษนัก ตีค่าไว้ ทอง ๑ ชั่ง ฯ ยาขนานที่ ๖๒ ยาขานนี้มี ชื่อว่า ยาตรี มีตัวยา สมุนไพร ดังนี้ ๑) ลูกชี ๒) ลูกซัดคั่ว ๓) ลูกเอ็นเทศ ๔) ลูกเร่ว ๕) รางไคร้เครือ ๖) ชะเอมทั้ง ๒ ๗) โกศสอ ๘) เทียนเยาวพาณี ตัวยา ๘ อย่าง หนัก สิ่งละ ๑ บาท ๙) มะขามป้อม หนัก ๒ บาท ๑๐) ลูกสมอทศ ๑๑) ลูกสมอไทย ๑๒) ลูกสมอพิเภก ตัวยา ๓ สิ่งนี้ หนักสิ่งละ ๓ บาท บดเป็นผง ละลายจากน้ำต้มลูกสมอ กินแทรกดีเกลือ แก้อาจมเน่าเสียให้หาย คือ อุจจาร เสีย เช่นอาหารเป็นพิษ ท้องผูก ฯ ยาขนานที่ ๖๓ ยาขนานนี้มี ชื่อว่า ยาหอมสารภี มีตัวยาสมุนไพร ดังนี้ ๑) จันท์แดง หนัก ๑ ตำลึง ๒) จันท์ขาว หนัก ๑ ตำลึง ๓) เกสรสารภี หนัก ๒ ตำลึง บดเป็นผง ละลายน้ำดอกไม้ ทั้งกิน ทั้งชโลม แก้ได้ ทั้งปวงหาย ฯ ยาขนานที่ ๖๔ ยาขนานนี้มีชื่อว่า ยาแก้ไข้จับ แก้ไข้จับสั่น ไข้จับเชื่อม มัว มีตัวยาสมุนไพร๗) ดังนี้ ๑) ดอกพิกุล ๒) ดอกบุนนาค ๓) ดอกสารภี ๔) เกสรบัวหลวง ๕) จันท์ทั้ง ๒ ๖) ใบสันพร้าหอม ตัวยา ๖ อย่างนี้ หนักสิ่งละ ๒ บาท ๗) ฝางเสน หนัก ๖ บาท บดเป็นผง ละลายน้ำดอกไม้ทำแท่งเก็บไว้ แ รกพิมเสน กินแก้ไข้ทั้งปวง ยาขนานที่ ๖๕ ยาขนานนี้มีชื่อว่า ยาแก้ไข้สันนิบาด มันให้ชักหลังแอ่น มือกำ ตีนงอ คอบิด เรียกว่า อีงุ้ม อีงับ อีเงย อีเงา อีแอ่น ท่านให้เอายาขนานนี้ แก้ให้หาย ในทันใดนั้นแล ถ้าแก้มิทันตายแน่แล มีตัวยา สมุนไพร ดังนี้ ๑) เขาควายเผือกเผา ๒) กรามแรดเผา ๓) กรามช้างเผา ๔) กระดูกงูเหลือมเผา ๕) หนัง แรดเผา ๖) เกล็ดปลากระโห้เผา ๗) มหาหิงคุ์ คั่ว ๘) กระเทียมราง ๙) พริกไทยคั่ว ๑๐) ดีปลีคั่ว ๑๑) ใบมะตูม ๑๒)ใบกระเพราทั้ง ๒ ๑๓) ใบสวาด ตัวยาทั้ง ๑๓ อย่าง เอา หนัก สิ่งละ ๒ บาท บดเป็นผง ละลายน้ำ กะทือ ทำแท่งเก็บไว้กิน แก้ไข้สันนิบาด ทั้งปวง หาย ฯ ๖๘ ยาขนานนี้มีชื่อวา นารายณ์คลายจักร มีตัวยาสมุนไพร ดังนี้ ๑) จันท์แดง ๒) จันท์หอม ๓) กฤษณา ๔) ชะลูด ๕) อบเชยเทศ ๖) โกศหัวบัว ๗) เนื้อไม้ ๘) เปราะหอม ๙) เหมือดคน ๑๐) ราก มะกรูด ๑๑) รากมะนาวหวาน ๑๒) รากมะปรางทั้ง ๒ ๑๓ ฝางเสน ตัวยาทั้ง ๑๓ อย่างนี้ เอาหนักสิ่ง ละ ๔ บาท บดเป็นผงไว้ กินแก้ไข้ ฯ ยาขนานที่ ๖๙ ยาขนานนี้มี ชื่อว่า ยาแดงดับพิษ มีตัวยาสมุนไพร ดังนี้ ๑)โกศหัวบัว ๒) จันท์เทศ ๓) ฝางเสน ๔) รากเหมือดคน ๕) รากมะปรางหวาน ๖)รากมะนาว ๗) ว่านเปราะหอม ตัวยาทั้ง ๗ อย่างนี้ เอาหนัก สิ่งละ ๔ บาท ๘) ดอกบุนนาค ๙) ดอกสารภี ๑๐) ดอกมะลิซ้อน ๑๑) เกสรบัวหลวง ตัวยา ๔ อย่างนี้ เอาหนัก สิ่งละ ๑ บาท จันท์แดง เอาเท่ายา ทั้งหลาย คือ หนัก ๓๒ บาท ตัวยาขนานนี้ รวมกัน ทั้งหมด หนัก ๖๔ บาท บดเป็นผง ไว้แก้ไข้อันทำให้ร้อน ไข้ให้เชื่อมมัว กระหายน้ำ แก้คูถ แก้เสมหะ ที่มีพิษ ละลายน้ำดอกไม้ เหมือดคน รากมะปรางหวาน รากนะนาวฝนกิน แก้พิษไข้ต่างๆ ฯ ยาขนานที่ ๗๐ ยาขนานนี้มีชื่อ ว่า ยาแดง แก้ไข้ มีตัวยาสมุนไพร ดังนี้ ๑) โกศทั้ง ๕ (๒) จันท์ทั้ง ๒ (๓) แก่นสน ๔) แก่นไม้สัก ๕) แก่นไม้ปรู ๖) แก่นไม้ประดู่ ๗) แก่นกระถินแดง ๘) แก่นสักขี ๙) แก่นพรหม ๑๐) เถามวกแดง ๑๑) หัวว่านมหากาฬ ๑๒) เกสรบัวหลวง ๑๓) ชะมด ๑๔) พิมเสน ตัวยา ทั้ง ๑๙ อย่าง เอาหนัก สิ่งละ ๑ บาท ๑๕) ฝางเสน หนักเท่ายา ทั้งหลาย คือ ๑๙ บาท บดเป็นผงเก็บไว้ เป็น

๒๐๐ ยาแก้ ไข้ แก้ไข้ จับ แก้ไข้เหนือ แก้ไข้รากสาด แก้ลงท้อง น้ำซาวข้าว แก้เชื่อม น้ำดอกไม้ แก้อาเจียน น้ำ ลูกยอต้ม แก้กระสับกระส่าย น้ำจันท์ แก้ลมแทรกพิมเสน ฯ ยาขนานที่ ๗๑ ยาขนานนี้มีชื่อว่า ยาหอมแสงสุริโยทัย มีตัวยาสมุนไพร ดังนี้๑) ดอกพิกุล ๒) ดอก บุนนาค ๓) ดอกสารภี ๔) ดอกมะลิลา ๕) ดอกจำปา ๖) ดอกกระดังงา ๗) เกสรบัวหลวง ๘) ดอกจงกลนี ๙) แห้วไทย ๑๐) กระจับ ๑๑) จันท์แดง ๑๒) จันท์ขาว ๑๓) จันท์หอม ๑๔) จันท์ชะมด ๑๕) เนื้อไม้ ๑๖) ชะลูด ๑๗) อบเชย ๑๘) สมุลแว้ง ๑๙) สนเทศ ๒๐) ดอกคำไทย ๒๑) ดอกคำเทศ ๒๒) ดอกจันท์ ๒๓) ว่านน้ำ ๒๔) กระชาย ๒๕) เปราะหอม ๒๖) ข่าต้น ๒๗) ชะเอมทั้ง ๒ (๒๘) สุรามะฤทธิ์ ๒๙) เหมือดคน ๓๐) ดินแดงเทศ ๓๑) หัวมะกอก ตัวยาทั้ง ๓๒ อย่าง เอาหนักสิ่ง ละ ๑ บาท ๓๒) โกศทั้ง ๙ ๓๓) เทียนทัง ๙ ๓๔) ชะมดเชียง ตัวยา ทั้ง ๑๙ สิ่งนี้ หนักอย่าง ละ ๒ สลึง ๓๕) การบูร ๓๖) พิมเสน หนักสิ่งละ ๑ สลึง ๓๗) ฝางเสน หนักเท่ายาทังหลาย คือ หนักเท่ากับ ๔๒ บาท กับ ๑ สลึง บดเป็นผง ไว้แก้ ไข้ ทั้งปวง ฯ ยาขนานที่ ๗๒ ยานานนี้มี ชื่อว่า ยาหอมศรีสุวรรณ มีตัวยาสมุนไพร ดังนี้ ๑) จันท์ทั้ง ๒ หนักสิ่งละ ๒ สลึง ๒) โกศสอ ๓) โกศเขมา ๔) โกศเชียง ๕) โกศหัวบัว ๖) โกศพุงปลา ๗) โกศจุฬาลำพา ๘) โกศ ก้านพร้าว ๙) โกศกระดูก ๑๐) สมุลแว้ง ๑๑) กฤษณา ๑๒) กระลำพัก ๑๓) พิมเสน ตัวยาทั้ง ๑๒ อย่าง หนักสิ่งละ ๑ สลึง ๑๔) รากไคร้เครือ หนัก ๓ สลึง ๑๕) น้ำประสารทองสะตุ หนัก ๓ สลึง ๑๖) ชะเอมเทศ หนัก ๑ บาท บดเป็นผง ละลายน้ำดอกไม้ ปั้นเป็นแท่งเก็บไว้ หรือปั้นเท่า เมล็ดพริกไทยเก็บไว้ แก้ไข้ทั้งปวง ยาขนานที่ ๗๔ ยาขนานนี้มีชื่อ ว่า ยาแก้ไข้เหนือ ที่ทำให้เชื่อม ให้มัวที่หน้า มีตัวยาสมุนไพรดังนี้ ๑) โกศหัวบัว ๒) จันท์ทั้ง ๒ (๓) เกสรสารภี ๔) ดอกบุนนาค ๕) เกสรบัวหลวง ๖) ชะลูด ๗) ว่านเปราะ ๘) ใบพิมเสน ๙) เปลือกสันพร้านางแอ ๑๐) ไพล ๑๑) ข่า บดเป็นผง ละลายน้ำดอกไม้ น้ำจันท์ น้ำซาวข้าว ก็ได้กินหาย พ่อ แก้ไข้เพื่อกำเดา ยาขนานที่ ๗๕ ยาขนานนี้มีชื่อ ว่า ยาหอมสรรพคุณ มีตัวยาสมุนไพร ดังนี้๑) โกศสอ ๒) โกศเขมา ๓) โกศหัวบัว ๔) โกศเชียง ๕) โกศพุงปลา ๖) โกสกระดูก ๗) โกศก้านพร้าว ๘) โกศจุฬาลำพา ๙) จันท์ ทั้ง ๒ (๑๐) กฤษณา ๑๑) กระลำพัก ๑๒) รากมะแว้งทั้ง ๒ ๑๓) รากไคร้เครือ ๑๔) ชะเอมเทศ ๑๕) ใบ พิมเสน ๑๖) น้ำประสารทอง ๑๗) ดอกพิกุล ๑๘) ดอกบุนนาค ๑๙) ดอกสารภี ๒๐) ดอกบัวหลวง ๒๑) ดอกสัตบุตร ๒๒) ดอกสัตบัน ๒๓) ดอกจงกลนี ๒๔) ดอกบัวเผื่อน ๒๕) ดอกบัวขม ตัวยาทั้งนี้ เอาหนักสิ่ง ละ ๑บาท บดเป็นผง ละลายกับน้ำกระสายปั้นเป็นแท่งเก็บไว้ (ถ้าเป็นไข้ซางแดง ซางขโมย ตาลซาง ตาล ขโมย มันทำพิษ ให้ตัวร้อน เอา ชุมเห็ดเทศ ชุมเห็ดไทย เอาทั้ง ๕ ต้มเอาน้ำ ละลายยา กิน หรือ ขมิ้นอ้อย บิดเอาแต่น้ำละลายยากิน ถ้าเป็นไข้เหนือ สันนิบาด ละลายน้ำกระเพรา หรือ ลูกสมอไทยต้มเอาน้ำ ละลายยา กิน ถ้ามันทำให้สวิงสวาย ละลายน้ำจันท์ หรือน้ำลูกยอต้ม ให้กิน ถ้าแก้อาเจียน เอาน้ำลูกยอต้ม น้ำลูกบัว น้ำต้มหัวกระจับ ละลายยาให้กิน ถ้าจะให้ผายลม ให้ลง น้ำกระพังโหม ต้มกินแทรก เกลือ รำหัด ถ้าซางขึ้นใน ลำคอ และ ที่ลิ้น ละลายน้ำขมิ้นอ้อย กิน หรือ น้ำต้มใบกระเพรากวาด น้ำในข้ออ้อยต้มกิน ถ้าคอแหบ ตกมูก น้ำหอมหัวแดงแทรก ลูกจันท์ต้ม กิน ถ้าเป็นบิดตกมูกเลือด ละลายน้ำกะทือเผาไฟกิน ถ้ามิฟังละลายน้ำต้ม จากเปลือก ต ต้นไข่เน่า ละลายยากิน หรือเปลือกต้นสะเดาก็ได้ ถ้าท้องขึ้นและ ราก จะให้ลง เอาต้นกระพัง โหมต้ม แทรกน้ำผึ้ง พิมเสนกิน ถ้าไข้รากสาดน้ำต้มจากต้น ผักโหม แทรกรำหัด พิมเสน ถ้าลงท้อง น้ำต้มจาก เปลือกต้นมะเดื่อ ละลายยากิน ถ้าท้องขึ้นละลายจาก น้ำต้มใบกระเพรา ละลายยากินหาย ถ้าเป็นไข้สันนิบาด - -ไข้สำประชวร—ทุติยชวร—ตติยชวร –ปุราณชวร และไข้ตรี โทษ ละลายน้ำกระเพราต้ม กิน ถ้าไข้เพื่อกำ เดา ให้เจ็บคอ ให้เจ็บอก นอนมิหลับ ให้เมื่อยเท้า เมื่อยมือ กินอาหารมิได้ เลย ถ้าเป็นหญิง มีครรภ์ให้เจ็บ ต่างๆ ให้เอาใบบอระเพ็ด หญ้าตีนนก จันท์เทศ ต้มละลายยากิน ถ้าไข้เพื่อกำเดา ให้ปวดศีรษะ นอนมิ หลับ ทำให้กระหายน้ำ ให้คลั่งเพ้อไป กินอาหารมิรู้ จักรส ให้เอาหญ้าตีนนก หัวแห้วหมู รากผกโหมหิน

๒๐๑ ต้มเอาน้ำละลายยากิน ถ้าไข้เพื่อเสลด หนักหน้าอก หนักเหมือนเอาหินมาทับไว้ ให้เป็นโรคต่างๆ ให้ผินหน้า ผินหลัง ทำให้บิดตัวไปมา เหมือนดังผีเข้าอยู่ มันทำให้จุกเสียด ให้เอาแก่นสน สมุลแว้ง ต้มละลายยากิน ถ้า กระหายน้ำ รากไทร หรือ รากตะไคร้ ก็ได้ ต้มเอาน้ำ ละลายยา กินวิเศษนัก (ยาของตาสุด) ยาขนานที่ ๗๗ ยาขนานนี้มี ชื่อ ว่า ทุภิรมณ์ มีตัวยาสมุนไพร ดังนี้ ๑) โกศหัวบัว ๒) โกศพุงปลา ๓) โกศเชียง ๔) กฤษณา ๕) สมุลแว้ง ๖) อบเชยญวน ๗) เปลือกหอยสังข์เผา ๘) น้ำประสารทอง ๙) ชะเอมเทศ ๑๐) ดอกบุนนาค ๑๑) ชะมด ๑๓) พิมเสน บดเป็นผง ทำเป็นยานัตถุ์ หรือเป็นยากิน ก็ได้ แก้ลง ท้อง แก้ลมต่าง ๆ (ยาของอาสุข) ยาขนานที่ ๗๘ ยาขนานนี้มีชื่อ ว่า ยาเขียวหอม มีตัวยาสมุนไพร ดังนี้ ๑) ใบหมากผู้ ๒) ใบหมาก เมีย ๓) ใบมะยม ๔) ใบมะเฟือง ๕) ใบเงิน ๖) ใบทอง ๗) ใบทองพันชั่ง ๘) ใบทองหลางใบมน ๙) ใบ พิมเสน ๑๐) ใบสันพร้าหอม ๑๑) ใบผักกระโฉม ๑๒) ใบฝักข้าว ๑๓) ใบน้ำเต้า ๑๔) จันท์หอม ๑๕) เหมือดคน บดเป็นผง ทำแท่งไว้ ละลายน้ำ ซาวข้าว น้ำดอกไม้ ไว้ แก้ซาง น้ำสุรา น้ำปลา แก้ไข้ ที่ทำให้ปวด หัวตัวร้อน น้ำดอกไม้ น้ำซาวข้าว น้ำจันท์ทั้ง ๒ ทั้งกิน ทั้งพ่น แก้ไข้กับ จากการกินของผิด สำแดง และ ของที่ทำให้แสลง เอาเถามวกแดง น้ำฟักต้มน้ำกล้วยตีบ น้ำตาลขันทศกร แทรกดีงูเหลือม ตัดลง ดีนัก ฯ ยาขนานที่ ๗๙ ยาขนานนี่มีชื่อ ว่า ยาทำลาย สารพัดพิษไข้ ทั้งปวง ทุกอย่าง ไม่ว่า ไข้ อะไร มีตัวยา สมุนไพร ดัง นี้ กระดูกแร้ง ๒) กระดูกงูเหลือม ๓) กระดองปูทะเล ๔) แก่นไม้สน ๕) แก่นไม้สัก ๖) สักขี ๗) เถาหัวลิง ๘) ตาไม้ไผ่สีสุก ๗ ตา ๙) ลูกประคำดีควาย ๑๐) จันท์ทั้ง ๒ ๑๑) ผักเป็ดแดง ตัวยาทั้ง ๑๒ อย่าง เอาสุมไฟให้ไหม้ แล้ว เอา ๑๓) ใบหญ้านางสด ๑๔) ใบผักข้าว ๑๕) ใบทองพันชั่ง ๑๖) ใบพิมเสน ๑๗) ใบสันพร้าหอม เอาแต่ใบสดๆ ยาทั้งนี้ทำเป็น ผง ให้ละเอียด แล้วคุริการให้เข้ากัน บด ด้วยน้ำ ฆ้องสามย่าน น้ำว่านหางจระเข้ บดให้ละเอียด ทำเป็นเม็ดไว้ แก้กาฬภายใน มันทำให้หอบ น้ำจันท์ แก้ไข้ น้ำ ดอกไม้ น้ำจันท์ ถ้าจะใช้จุด กาฬ ใช้เหล้า จุดกาฬเถิดได้ใช้มาแล้ว ดีนัก (ยาท่าน อาจารย์ผาดวัดสิงห์) ยาขนานที่ ๘๒ ยาขนานนี้ชื่อว่า ยาเขียนประทานเพชร มีตัวยาสมุนไพร ดังนี้ ๑) ใบพิมเสน สดๆ ๒) ใบทองพันชั่งสด ๓) ใบหญ้านางสด ๔) จันท์หอมเนื้อขาว ๕) เหมือดคน ๖) กฤษณา ๗) กระลำพัก ๘) ขอนดอก ๙) ใบสันพร้าหอมสด ๑๐) แป้งหอม ๑๑) ดินสอพอง ๑๒) ดอกพิกุล ๑๓) ดอกบุนนาค ๑๔) ดอกสารภี ๑๕) ดอกมะลิ ๑๖) เกสรบัวหลวง สด เอาให้มากๆหน่อยตำผงเก็บไว้ แก้ไข้ที่ทำให้ร้อน กระวนกระวาย ละลายน้ำซาวข้าว น้ำดอกไม้ น้ำจันท์ กินดีนัก ฯ ยาขนานที่ ๘๓ ยาขนานนี้มี ชื่อ ว่า ยาหอมว่านเปราะ มีตัวยาสมุนไพร ดังนี้ ๑)จันท์แดง ๒) จันท์ ขาว ๓) กฤษณา ๔) กระลำพัก ๕) ขอนดอก ๖) ชะลูด ๗) ลูกจันท์ ๘) ดอกจันท์ ๙) กาลพลู ตัวยา ๙ อย่างนี้ เอาหนัก สิ่งละ ๑ บาท ๑๐) ว่านเปราะ หนักเท่ายาทั้งหลาย คือ หนัก ๙ บาท บดเป็นผง ยาขนานนี้ เมื่อจะบด เอา ดินสอพองใส่ ลงไป พอมีสีขาวนวล ขึ้น นิดๆ จึงพอ ปั้นเม็ดเท่า ผลพุทราเก็บไว้เถิด แก้ไข้ได้ สารพัดทุกอย่าง น้ำกระสายยา คือ น้ำจันท์ น้ำดอกไม้ น้ำซาวข้าว ถ้าไข้ทำให้บ้าคลั่ง หรื ปากปากเปื่อย ละลายน้ำนมโคสด น้ำจันท์ แก้ไข้พิษทั้งหลาย แก้ฝีดาษ แก้ได้ทั้งร้อนและเย็น ยักย้ายน้ำกระสายยา เอาเถิด ตามสมควรแก่โรค หรือ ไข้ ที่เกิดขึ้นเถิด ดีนัก ฯ ยาขนานที่ ๘๔ ยาขนานนี้ ชื่อว่า ทิพยะรักษา มหาเปราะ มีตัวยาสมุนไพร ดังนี้๑) จันท์ทั้ง ๒ (๒) ดอกพิกุล ๓) ดอกบุนนาค ๔) ดอกสารภี ๕) ดอกบัวหลวง ๖) ผิวมะกรูด ๗) ว่านน้ำ ตัวยาทั้ง ๗ อย่าง หนักสิ่งละ ๒ บาท ๘) การบูร เอาแต่น้อย หนัก ๑ เฟื้อง ๙) ว่านเปราะหอม หนัก ท่ายาทั้งหลาย คือ หนัก ๑๔ บาท กับ ๑ เฟื้อง บดเป็นผง ทำแท่งเก็บไว้ เอา น้ำดอกไม้ น้ำจันท์ เป็นน้ำกระสายละลายยา ทั้งกิน ทั้ง ชโลม พ่นถอน พิษไข้ ทั้งกินทั้งชโลม แก้ พิษตางซาง ทุกประการ ฯ

๒๐๒ ยาขนานที่ ๘๕ ยาขนานนี้ มีชื่อว่า ยาสิบสองนักษัตร มีตัวยาสมุนไพร ดังนี้ ๑) กระดูกสิบสองนักษัตร ๒) กระดูกงูทับสมิงคา ๓) กระดูกเลียงผา ๔) กระดูกแร้ง ๕) กระดูกกา ๖) กระดูกห่าน ๗) กระดูกหมี ๘) เขี้ยวหมี ๙) เขากวาง ๑๐) งาช้าง ๑๑) หนังแรด ๑๒) หนังปลากระเบน ๑๓) ลิ้นทะเล ๑๔) หางปลา ช่อนแห้ง ๑๕) แก่นประดู่ ๑๖) แก่แสมทั้ง ๒ ๑๗) แก่นสน ๑๘) ฝางเสน ๑๙) ไม้สัก ๒๐) สักขี ๒๑) ลูก ประคำดีควาย ๒๒) หวายตะคล้า ๒๓) ตาไม้ไผ่ ๒๔) เมล็ดมะกอก ๒๕) เมล็ดมะกรูด ๒๖) เมล็ดมะนาว ๒๗) ลูกสะบ้า ๓ ลูก ดูตามยามากน้อย ๒๘) หัวหอม ๒๙) หัวกระเทียม ๓๐) ขิงแห้ง ๓๑) ไพล ๓๒) ขมิ้น อ้อย ๓๓) น้ำประสารทอง หนัก ๑ ตำลึง บดเป็นผงทำเป็นแท่งไว้ ใช้ ดีนัก (ยาของท่านหมอไหม) ยาขนานที่ ๘๖ ยาขนานนี้มี ชื่อว่า มหานิลแท่งทอง มีตัวยาสมุนไพร ดังนี้๑) กระดูกแร้ง ๒) กระดูก กา ๓) กระดูกไก่ดำ ๔) กระดูกห่าน ๕) กระดูกเป็ด ๖) กระดูกหมาดำ ๗) กระดูกงูเหลือม ๘) หัวงูเห่า ๙) กระดูกงูทับสมิงคา ๑๐) กระดูกแพะ ๑๑) งาช้าง ๑๒) กรามแรด ๑๓) เขี้ยวจระเข้ ๑๔) เขี้ยวหมู ๑๕) คุคะ ยาขนานนี้เอาเสมอภาค คือแต่ละย่างหนักเท่ากันทุกอย่าง บดเป็นผง ปั้นเป็นแท่งเก็บไว้ ปิดด้วย ทองคำ ร้อยเปรอรเซ็น แก้กาฬ สารพัดทั้งปวง (ยาของหมอพร้อม) ฯ ยาขนานที่ ๘๗ ยาขนานนี้มี ชื่อว่า ยาแก้กาฬ มีตัวยาสมุนไพร ดังนี้ ๑) รากลำโพงกาสลัก ๒) เยื่อลูก ประคำดีควาย คั่วให้ไหม้ สุราเป็นน้ำกระสาย บดทำแท่ง ไว้ จุดกาฬ ฝนกับน้ำครำ แก้กาฬภายใน น้ำซาว ข้าวแก้เชื่อม น้ำดอกไม้ ท่านตีค่า ไว้ ๑ ชั่งทองแล ฯ ยาขนานที่ ๘๘ ยาขนานนี้มีชื่อว่า ยามหานิล มีตัวยาสมุนไพร ดังนี้ ๑) โกศสอ ๒) โกศหัวบัว ๓) โกศเชียง ๔) โกศก้านพร้าว ๕) โกศจุฬาลำพา ๖) เทียนทั้ง ๕ ๗) จันท์ทั้ง ๒ ๘) กฤษณา ๙) กระลำพัก ๑๐) ขอนดอก ๑๑) ระย่อม ๑๒) พิศนาด ๑๓) รางไคร้เครือ ๑๔) เนระพูสี ๑๕) มะหาสดำ ๑๖) ลูกประคำดีควาย ๑๗) ว่านกีบแรด ๑๘) ว่านร่อนทอง ๑๙) ว่านนางคำ ๒๐) หัวว่านมหากาฬ ๒๑) ชะเอมเทศ ๒๒)พาดไฉน ๒๓) ถ่านไม้ซาก ๒๔) เปลือกน้ำเต้าขมเผาไฟ ๒๕) น้ำประสารทอง ๒๖) การบูร ๒๗) กระดูกงูเหลือม ๒๘) กระดูกงูเห่า ๒๙) กระดูกงูทับสมิงคา ๓๐) กระดูกงูกระบองพลำ ๓๑) นอแรด ๓๒) งาช้าง ๓๓) เขากวาง ๓๔) เขาควาย ๓๕) เขี้ยวเสือ ๓๖) เขี้ยวหมู ๓๗) เขี้ยวแรด ๓๘) เขี้ยวหมาดำ จำพวก กระดูก เขี้ยว งา คั่วให้เกรียม ๓๙) ชะมด ๔๐) พิมเสน เอาเท่ากัน บดเป็นผง เวลาทำ คือ วัน ๓ – ๗ บูชาด้วย ข้าวตอกดอกไม้ ธูป เทียน เมื่อ จะบด เอา ดีแร้ง ดีกา ดีหมูเถื่อน ดีวัวเถื่อน ละ ลายน้ำดอกไม้ ดอกมะลิลา เป็นน้ำกระสายยา ทำแท่งไว้เท่าโต ยาวเท่าเมล็ดพุทรา ไว้แก้ไข้อับจนทั้งปวง น้ำครำ กัดปาก กรอกเข้าไป แล้วให้ทาที่ คาง ที่คอ ถ้ายังไม่ฟื้น เอาราก ดินมาคั่วให้เกรียม ( รากดิน ก็คือ ไส้เดือน ตัวที่ขด กลมๆ) เอาดีงูเหลือม แทรก พิมเสน ละลายยากรอกเข้าไป แล้วเอา ยาทาที่คาง ที่คอ ลงไปจนถึงท้องน้อย แก้ ไข้ละออง ทั้งปวง แก้พิษกาฬทั้งปวง ละลายน้ำมะนาว ทั้งกิน ทั้งทา จุดกาฬก็ได้ทั้งสิ้น แก้ไข้ทั้งปวง ละลาย น้ำท่า แก้ตาลซางทั้งปวงหาย ท่านตีค่า ไว้ แท่ง ละ ๕ ชั่งทอง ยาขนานที่ ๘๙ ยาขนานนี้มี ชื่อ ว่า ยาเขียวมหา สิทธาคุณ มีตัวยา สมุนไพร ดังนี้๑) ใบหมากผู้ ๒) ใบหมากเมีย ๓) ใบมะยม ๔) ใบมะเฟือง ๕) ใบฆ้องสามย่าน ๖) ใบทองพันชั่ง ๗) ใบนวมหอม ๘) ใบ น้ำเต้า ๙) ใบสมี ๑๐) ใบถั่วและ ๑๑) ใบกระเพรา ๑๒) ใบชุมเห็ด ๑๓) ใบผักกระโฉม ๑๔) ใบพิมเสน ๑๕) ใบสันพร้าหอม ๑๖) ใบคนทิสอ ๑๗) ใบมะกล่ำเครือ ๑๘) ใบระงับ ๑๙) ใบทองหลางใยมน ๒๐) ใบ มะตูม ๒๑) ใบผักคราด ๒๒) ใบฤาษีผสมแล้ว ๒๒) ใบขี้หนอน ๒๓) ใบหนาด ๒๔) ใบผักเคล็ด ๒๕) ใบฝ้าย แดง ๒๖) ใบแมลงลัก ๒๗) ใบบัวบก ๒๘) ใบประคำไก่ ๒๙) ใบโหรพา ๓๐) ใบปีบ ๓๑) ใบเถาชิงช้าชาลี ๓๒) ใบพลูแก่ ๓๓) ใบผักขวง ๓๔) ใบพรหมมิ ๓๕) ใบหญ้านาง ๓๖) ใบกระพังโหม ๓๗) ใบว่านหางจระเข้ ๓๘) ใบกระทืบยอด ๓๙) ใบสะค้าน ๔๐) ใบเสนียด ๔๑) ใบผักเสี้ยนผี ๔๒) ใบกระเม็ง ๔๓) ใบหญ้า น้ำดับไฟ ๔๔) ใบผักข้าว ๔๕) ใบตำลึง ๔๖) ใบจิงจ้อ ๔๗) หญ้าแพรก ๔๘) หญ้าปากควาย ๔๙) กะทือ

๒๐๓ ๕๐) ไพล ๕๑) ขมิ้นอ้อย ๕๒) ว่านน้ำ ๕๓) ข่า ๕๔) ว่านนางคำ ๕๕) กระเทียม ๕๖) ดีปลี ๕๗) ขิงแห้ง ๕๘) กระชาย ๕๙) ว่านร่อทอง ๖๐) เอื้องเพชรม้า ๖๑) ผักอีไร ๖๒) เมล็ดพันธุ์ผักกวด ๖๓) พริกไทย พอสมควร บดเป็นผง ทำแท่งไว้ ใช้ ได้ทั้งเด็ก และ ผู้ใหญ่ ยักตามน้ำกระสายยา ตามสมควรแก่โรคที่เป็นเอา เถิด (ยาพี่แถบ) ยาขนานที่ ๙๓ ยาขนานนี้มี ชื่อว่า ยาขาวสว่างอารมณ์ แก้ร้อน แก้หอบ แก้กระหายน้ำบำรุงกำลัง บำรุงหัวใจ ที่อ่อนเพลีย แก้ไข้ไดทุกชนิด แก้ลมวิงเวียนหน้ามืด ตาลาย มีตัวยาสมุนไพร ดังนี้ ๑) จันท์แดง ๒) จันท์ขาว ๓) แฝกหอม ๔) ว่านเปราะหอม ๕) ชะเอมเทศ ๖) ชะเอมไทย ๗) กฤษณา ๘) เนื้อไม้ ๙) ราก มะปรางหวาน ๑๐) เหมือดคน ๑๑) รากข้าวเหนียวดำ ๑๒) รากผักบุ้งล้อม ๑๓) กาลพลู ๑๔) ดอกพิกุล ๑๕) ดอกบุนนาค ๑๖) ดอกสารภี ๑๗) เกสรบัวหลวง ๑๘) บัวเผื่อน ๑๙) บัวผัน ๒๐) ดอกสัตตบุษย์ ๒๑) ดอกสัตบัน ๒๒) ดอกสัตตบงกช ๒๓) โสมคน ตัวยาทั้ง ๒๓ สิ่งเอาหนักสิ่งละ ๑ บาท ๒๔ ขันทศกร หนัก ๒ สลึง ๒๕) ชะมดเชียงหนัก ๑ สลึง ๒๖) ดินสอพอง หนัก ๒๕ บาท บดเป็นผง ละลายน้ำดอกไม้เทศ แก้ สลบ ทองคำเปลว ผสมเป็นกระสาย ยักใช้ตามน้ำกระสายยา ตามสมควรแก่โรคนั้นๆ เถิด (ยาของหมอพร้อม) ยาขนานที่ ๙๔ ยาขนานนี้มีชื่อว่า ยาเทพนิมิต ใช้แก้ไข้สันนิบาด มันทำให้เชื่อม ไม่รู้จักสมปฤดี ให้ชัก ลิ้นกระด้างคางแข็ง หลับตามิลง ให้ลองเอายานี้พ่นดู ถ้าตากะพริบไม่ได้ท่านว่าอย่า ทำการรักษาเลย ถ้ายัง กระพริบตาได้จงจาง ยานี้เถิด ท่านให้เอา ลูกมะแว้งทั้ง ๒ พริกไทย ดีปลี ขิงสด กระเทียม เอาเสมอภาค บดทำแท่งไว้ แก้ไข้ ละลายน้ำ ซาวข้าวทั้งกิน ทั้งพ่น แก้สันนิบาด (แก้เลือดตีขึ้น ละลาย สุรา แทรก ดีงูเหลือม ดีหมูเถื่อน ดีจระเข้ กินหาย ฯ ยาขนานที่ ๑๓ ยาขนานนี้มี ชื่อว่า ยาแสงหมึก มีตัวยาสมุนไพร ดังนี้ ๑) เขาวัว ๒) เขาควาย ๓) เขี้ยวเสือ ๔) เขี้ยวหมู ๕) งาช้าง ๖) ขนแร้ง ๗) ขนกา ๘) กระดูงูเห่า ๙) กระดูกงูทับสมิงคา ๑๐) แวว หางนกยูง ๑๑) ผิวมะกรูด ๑๒) ฝักส้มปล่อย ๑๓) ลูกประคำดีควาย ๑๔) ขี้แมลงสาบ ๑๕) รากดิน ๑๖) เกลือกะตังมูตร ยาทั้ง ๑๖ อย่างนี้ คั่วให้ สุกเกรียม เอา ๑๗) เทียนแดง ๑๘) เทียนขาว ๑๙) เทียน ข้าวเปลือก ๒๐ เทียนสัตตบุษย์ ๒๑) โกศหัวบัว ๒๒) โกศเขมา ๒๓) ลูกจันท์ ๒๔) ดอกจันท์ ๒๕) กระวาน ๒๖) กาลพลู ๒๗) ชะลูด ๒๘) กำยาน ๒๙) อบเชย ๓๐) ขอนดอก ๓๑) สักขี ๓๓) จันทน์ทั้ง ๒ (๓๔) เนระพูสี ๓๕) มะหาสดำ ๓๖) หญ้าตีนนก ๓๗) ลูกราชดัด ๓๘) ลูกสารพัดพิษ ๓๙) ลูกเบญกานี ๔๐) ลูกมะขามป้อม ยาทั้ง ๔๐ อย่างนี้ เอา หนัก สิ่งละ ๑ บาท ๔๑) หมึกหอม หนัก ๒ บาท ๔๒) พิมเสน หนัก ๒ บาท บดเป็น ผงละลายน้ำต้มจากหวายตะค้า ขี้แมลงสาบ น้ำครำ แววหางนกยูง แมงมุมตายซากทำ เป็นเม็ด ไว้แก้ซางเด็ก แก้ชักทุกอย่าง ดีนักหู้ ยาขนานที่ ๑๓ ยาขนานนี้มี ชื่อว่า ยาแสงหมึก มีตัวยาสมุนไพรดังนี้๑)เขาวัว ๒) เขาควาย ๓) เขี้ยว เสือ ๔) เขี้ยวหมู ๕) งาช้าง ๖) ขนแร้ง ๗) ขนกา ๘) กระดูงูเห่า ๙) กระดูกงูทับสมิงคา ๑๐) แววหาง นกยูง ๑๑) ผิวมะกรูด ๑๒) ฝักส้มปล่อย ๑๓) ลูกประคำดีควาย ๑๔) ขี้แมลงสาบ ๑๕) รากดิน ๑๖) เกลือ กะตังมูตร ยาทั้ง ๑๖ อย่างนี้ คั่วให้ สุกเกรียม เอา ๑๗) เทียนแดง ๑๘) เทียนขาว ๑๙) เทียนข้าวเปลือก ๒๐ เทียนสัตตบุษย์ ๒๑) โกศหัวบัว ๒๒) โกศเขมา ๒๓) ลูกจันท์ ๒๔) ดอกจันท์ ๒๕) กระวาน ๒๖) กาล พลู ๒๗) ชะลูด ๒๘) กำยาน ๒๙) อบเชย ๓๐) ขอนดอก ๓๑) สักขี ๓๓) จันทน์ทั้ง ๒ (๓๔) เนระพูสี ๓๕) มะหาสดำ ๓๖) หญ้าตีนนก ๓๗) ลูกราชดัด ๓๘) ลูกสารพัดพิษ ๓๙) ลูกเบญกานี ๔๐) ลูก มะขามป้อม ยาทั้ง ๔๐ อย่างนี้ เอา หนัก สิ่งละ ๑ บาท ๔๑) หมึกหอม หนัก ๒ บาท ๔๒) พิมเสน หนัก ๒ บาท บดเป็น ผงละลายน้ำต้มจากหวายตะค้า ขี้แมลงสาบ น้ำครำ แววหางนกยูง แมงมุมตายซากทำเป็นเม็ด ไว้แก้ซางเด็ก แก้ชักทุกอย่าง ดีนักหู้

๒๐๔ ยาขนานที่ ๕๖ ยาขนานนี้ มีชื่อว่า ประสะจันทร์แดงใหญ่ มีตัวยาสมุนไพร ดังนี้ ๑) โกศสอ ๒) โกศ เขมา ๓) โกศหัวบัว ๔) โกศก้านพร้าว ๕) โกศเชียง ๖) โกศจุฬาลำพา ๗) โกศพุงปลา ๘) จันทร์ เทศ ๙) จันทร์ชะมด ๑๐) เนื้อไม้ ๑๑) ชะมด ๑๒) อบเชยเทศ ๑๓) เถามวกขาว ๑๔) แฝกหอม ๑๕) ว่านกีบแรด ๑๖) ว่านร่อนทอง ๑๗) เปราะหอม ๑๘) รากหญ้านาง ๑๙) พญารากขาว ๒๐) พญารากดำ ๒๑) บอระเพ็ด ยา ทั้ง ๒๑ สิ่งนี้เอา หนักสิ่งละ ๒ บาท ๒๒) หัวว่านมหากาฬ ๒๓) รากมหาละลาย ๒๔) ราก ปลาไหลเผือก ๒๕) พญามือเหล็ก ๒๖) รากระย่อม ๒๗) รากพิศนาด ๒๘) ราง ไคร้เครือ ๒๙) เนระพูสี ๓๐) กรุงเขมา ๓๑) ดีงูต้น ยา ๑๐ อย่างนี้ หนักสิ่งละ ๓ บาท ๓๒) ฝาง ๓๓) ดอกคำฝอย ๓๔) ดอกพิกุล ๓๕) ดอกบุนนาค ๓๖) ดอกสารภี ยา ๕ อย่าง หนักสิ่งละ ๑ บาท ๓๗) ดอกมะลิ หนัก ๑ บาท กับ ๒ สลึง ๓๘) ดอกสะเดา หนัก ๑ บาท กับ ๒ สลึง ๓๙) ดอกบัวน้ำ ทั้ง ๕ เอาหนักสิ่ง ละ ๒ สลึง ๔๐) จันท์แดง หนัก ๒๔ บาท รวมตัวยาทั้ง ๔๔ อย่างนี้ บดเป็นผง ไว้แก้ไข้ทั้งปวง ทั้งเด็กและ ผู้ใหญ่ ละลายกับน้ำดอกไม้ หรือ น้ำซาวข้าว ก็ได้ แก้ร้อนดีนัก ใช้ได้ทั้ง รับประทาน และทั้งทา และชโลม (ยานี้สมควรมีไว้ประจำบ้าน ดีที่สุด ) ยาขนานที่ ๕๗ ยาขนานนี้ มีชื่อ ยาประสะจันทร์แดง มีตัวยาสมุนไพรดังนี้ ๑) โกศสอ ๒) โกศเขมา ๓) โกศหัวบัว ๔) โกศก้านพร้าว ๕) โกศเชียง ๖) โกศจุฬาลำพา ๗) โกศพุงปลา ๘) จันทร์เทศ ๙) จันทร์ ชะมด ๑๐) เนื้อไม้ ๑๑) ชะลูด ๑๒) อบเชยเทศ ๑๓ พญารากขาว ๑๔) พญารากดำ ๑๕) ขอนดอก ตัวยา ๑๕ สิ่ง หนัก สิ่งละ ๒ บาท ๑๖) หัวว่านมหากาฬ ๑๗) รากมหาละลาย ๑๘) รากปลาไหลเผือก ๑๙) พญา มือเหล็ก ๒๐) รากระย่อม ๒๑) พิศนาด ๒๒) รางไคร้เครือ ๒๓) เนระพูสี ๒๔) กรุงเขมา ๒๕) เปราะหอม ๒๖) รากหญ้านาง ๒๗) บอระเพ็ด ๒๘) เถามวกทั้ง ๒ ๒๙) คุคะ ยา ๑๕ อย่างนี้ หนัก สิ่ง ละ ๓ บาท ๓๐) พิกุล ๓๑) บุนนาค ๓๒) สารภี ยา ๓ อย่างนี้ หนัก สิ่ง ละ ๑ บาท ๓๓) ดอกสะเดา หนัก ๖ สลึง ๓๔) ดอก มะลิหนัก ๖ บาท ๓๕) ดอกบัวหลวง ๓๖) ดอกบัวสัตตบงกช ๓๗) ดอกบัวเผื่อน ๓๘) ดอกบัวผัน ๓๙) ดอกบัวขม ดอกบัว อย่างนี้ หนักสิ่งละ ๒ สลึง ๔๐) จันทร์แดง หนัก ๖ ตำลึง บดเป็นผงเก็บไว้ แก้ไข้ พิษต่าง ๆ แก้ร้อน กระหายน้ำ แก้เชื่อม แก้มัว ละลายกับน้ำดอกไม้สด กิน ฯ ยาขนานที่ ๓๕ ยาขนานนี้ มี ชื่อว่า ยาแก้จุกเสียด ลมกระษัยกร่อน ฝีในท้อง หญิงคลอดบุตรที่อยู่ไฟ ไม่ได้ แก้ไข้รากสาด แก้ไข้ป่า มีตัวยาสมุนไพร ดังนี้ ๑) ดีปลี ๒) ช้าพลู ๓) สะค้าน ๔) เจตมูลเพลิง ๕) ขิง แห้ง ๖) กระเทียม ๗) น้ำประ สารทอง ๘) เกลือสินเธาว์ ๙) มหาหิงคุ์ ๑๐) ดินประสิวขาว ๑๑) เกลือใต้ ๑๒) เมล็ด พันธุ์ผักกาด ๑๓) ลูกสมอร่อแร่ง ยา ๑๓ อย่าง เอาหนักสิ่งละ ๑ บาท ๑๔) พริกไทย หนัก ๒ บาท ๑๕) ยาดำ หนัก ๒ บาท ๑๖) ว่านน้ำ หนัก ๒ บาท ( ยา ๓ อย่างนี้เอาให้มากกว่ายาข้างต้น หน่อยหนึ่ง บดเป็นผงละลายน้ำร้อน สุรา ก็ได้ ใช้แก้ได้มากแล ฯ ยาขนานที่ ๘๖ ยาขนานนี้ มีชื่อว่า ยาแก้ลงท้อง มีตัวยาสมุนไพร ดังนี้ ๑. ว่านกีบแรด ๒. ว่านล่อน ทอง ๓. ว่านเปราะ ๔. เนระพูสี ๕. ระย่อม ๖. พิศนาด ๗. ลูกเบญกานี ๘. ลิ้นทะเล ๙. พิมเสน ๑๐. เทียนทั้ง ๕ ๑๑. ลูกจันทร์ ๑๒. ดอกจันทร์ ๑๓. กระวาน ๑๔. กาลพลู ๑๕. พริกไทย ๑๖. ขิงแห้ง บดเป็น ผง ปั้นเป็นแท่งไว้ ยักใช้เอาเถิด แก้ไข้รากสาดก็ได้ (ยาพี่แถม) ยาขนานที่ ๑ ยาขนานนี้ มีชื่อว่า ยาแก้ไข้เพื่อเลือด เพื่อน้ำเหลือง เพื่อลม มันทำให้ร้อนให้หนาว ให้ อาเจียน เรียก ว่าไข้เหนือ สันนิบาด มีตัวยาสมุนไพร ดังนี้ ๑)ขี้เหล็กทั้ง ๕ ๒. รากตองแตก ๓. ราก มะเดื่อดิน ๔. รากมะแว้งทั้ง ๒ ๕. รากมะอึก ๖. รากก้างปลาทั้ง ๒ ๗. หัวคล้า ๘. รางแดง ๙. ลูกสมอทั้ง ๓ ๑๐. จันทน์ทั้ง ๒ ๑๑. กกลังกา ๑๒. เถาวัลย์เปรียง ๑๓. เทียนดำ ๑๔. เกลือสินเธาว์ ๑๕. ใบมะกา ๑๖. ใบมะขาม ๑๗. ใบส้มปล่อย ๑๘. ฝักราชพฤกษ์ ๓ ฝัก ๑๙. ยาดำ หนัก ๖ สลึง ต้มกิน หาย ใช้มามาก แล้ว ฯฯ

๒๐๕ ยาขนานที่ ๒ ยาขนานนี้มี ชื่อว่ายา นะโรใหญ่ แก้เส้น กระษัยสารพัด แก้ไข้ทังปวง มีตัวยาสมุนไพร ดังนี้ ๑)ขี้เหล็กทั้ง ๕ หนักสิ่งละ ๒ บาท ๒. รากตองแตก หนัก ๒ บาท ๓. ขมิ้นอ้อยหนัก ๒ บาท ๔. เถาวัลย์เปรียง หนัก ๒ บาท ๕. รากแจง หนัก ๒ บาท ๖. เทียนทั้ง ๕ ๗. แก่นแสม ทั้ง ๒ ๘. ลูกสมอทั้ง ๓ ๙. โกศน้ำเต้า ๑๐. หัวแห้วหมู ๑๑. ใบมะขาม ๑๒. ใบส้มปล่อย ๑๓. ใบมะกา ๑๔. จันทน์ทั้ง ๒ ๑๕. ลูก กระดอม ๑๖. ลูกมะตูมอ่อน ยา ๑๙ อย่าง หนักสิ่งละ ๑ บาท ๑๗. ยาดำ หนัก ๖ สลึง หรือ ๒ บาทก็ได้ ๑๘. ฝักราชพฤกษ์ ๓ ฝัก ๑๙. บอระเพ็ด ๗ ท่อน ต้มกิน เคยใช้มามากแล้ว ถ้าจะรุถ่ายเสมหะในท้องให้ บริสุทธิ์ (เติม มะขามป้อม หนัก ๑ บาท) ยาขนานที่ ๓ ยาขนานนี้มีชื่อว่า นะหาโรน้อย แก้ไข้จับ แก้ไข้จับ แก้ต้นไข้ก็ได้ มีตัวยาสมุนไพร ดังนี้ ๑. ขี้เหล็กทั้ง ๕ ๒. ต่อไส้ทั้ง ๕ ๓. คนทา ๔. รากหญ้านาง ๕. เท้ายายม่อม ๖. รากมะเดื่อชุมพร ๗. ราก ชิงชี่ ๘. รากพุมเรียงทั้ง ๒ ๙. รากพุงดอ ๑๐. ลูกสมอทั้ง ๓ ๑๑. ลูกกระดอม ๑๒. ขมิ้นอ้อย ๑๓. จันทน์ ทั้ง ๒ ยาทั้งหมดนี้ เอาหนักสิ่งละ ๑ บาท ๑๔. ยาดำ หนัก ๖ สลึง ๑๕. บอระเพ็ด ๗ ท่อน ๑๖. ฝักราช พฤกษ์ ๓ ฝัก ๑๗. ก้านสะเดา ๓๓ ก้าน ต้ม ๓ เอา ๑ กินแก้ไข้หาย ฯฯ ยาขนานที่ ๔ ยาขนานนี้มีชื่อว่า ประทุมเกสร แก้ไข้เหนือ สันนิบาดเรื้อรัง สันนิบาดลูกนก มือเท้าสั่น หัวคลอน แก้เพ้อคั่ง แก้บ้าก็ได้ มีตัวยาสมุนไพร ดังนี้ ๑. โกสทั้ง ๕ ๒. เทียนทั้ง ๕ ตัวยา ๑๐ อย่างนี้ เอาหนัก สิ่งละ ๒ สลึง ๓. เถามวกทั้ง ๒ ๔. ลูกสมอทั้ง ๓ ๕. จันทน์ทั้ง ๒ ๖. ชะลูด ๗. อบเชยเทศ ๘. ลูกพันธุ์ ผักกาด ๙. ลูกผักชี ๑๐. ลูกมะตูมอ่อน ๑๑. ลูกกระดอม ๑๒. หัวแห้วหมู ๑๓. เกสรทั้ง ๕ ๑๔. ยาเบญจ กุล ยา ๒๐ อย่างนี้เอา หนัก สิ่งละ ๑ บาท ๑๕. แก่นขี้เหล็ก ๑๖. พญามือเหล็ก ๑๗. รากพุงด ๑๘.ราก พุมเรียงทั้ง ๒ ๑๙.รากคนทา ๒๐. รากหญ้านาง ๒๑. รากเท้ายายม่อม ๒๒. รากมะเดื่อชุมพร ๒๓. รากชิงชี่ ยา ๑๐ อย่างนี้เอา หนักสิ่ง ๒ บาท ถ้าจะให้เดิน เป็นยารุ เป็นยาถ่าย ให้ เติม ยาดำ ๑ ฝักราชพฤกษ์ ๑ ต้มรับประทาน ได้แก้อับจนมาแล้ว ตีค่าไว้ ๑ ตำลึงทอง ยาขนานที่ ๑ ยาขนานนี้ มีชื่อว่า ยาแก้ไข้เพื่อเลือด เพื่อน้ำเหลือง เพื่อลม มันทำให้ร้อนให้หนาว ให้ อาเจียน เรียก ว่าไข้เหนือ สันนิบาด มีตัวยาสมุนไพร ดังนี้ ๑) ขี้เหล็กทั้ง ๕ ๒. รากตองแตก ๓. ราก มะเดื่อดิน ๔. รากมะแว้งทั้ง ๒ ๕. รากมะอึก ๖. รากก้างปลาทั้ง ๒ ๗. หัวคล้า ๘. รางแดง ๙. ลูกสมอทั้ง ๓ ๑๐. จันทน์ทั้ง ๒ ๑๑. กกลังกา ๑๒. เถาวัลย์เปรียง ๑๓. เทียนดำ ๑๔. เกลือสินเธาว์ ๑๕. ใบมะกา ๑๖. ใบมะขาม ๑๗. ใบส้มปล่อย ๑๘. ฝักราชพฤกษ์ ๓ ฝัก ๑๙. ยาดำ หนัก ๖ สลึง ต้มกิน หาย ใช้มามาก แล้ว ฯฯ ยาขนานที่ ๒ ยาขนานนี้มี ชื่อว่ายา นะโรใหญ่ แก้เส้น กระษัยสารพัด แก้ไข้ทังปวง มีตัวยาสมุนไพร ดังนี้ ๑)ขี้เหล็กทั้ง ๕ หนักสิ่งละ ๒ บาท ๒. รากตองแตก หนัก ๒ บาท ๓. ขมิ้นอ้อยหนัก ๒ บาท ๔. เถาวัลย์เปรียง หนัก ๒ บาท ๕. รากแจง หนัก ๒ บาท ๖. เทียนทั้ง ๕ ๗. แก่นแสม ทั้ง ๒ ๘. ลูกสมอทั้ง ๓ ๙. โกศน้ำเต้า ๑๐. หัวแห้วหมู ๑๑. ใบมะขาม ๑๒. ใบส้มปล่อย ๑๓. ใบมะกา ๑๔. จันทน์ทั้ง ๒ ๑๕. ลูก กระดอม ๑๖. ลูกมะตูมอ่อน ยา ๑๙ อย่าง หนักสิ่งละ ๑ บาท ๑๗. ยาดำ หนัก ๖ สลึง หรือ ๒ บาทก็ได้ ๑๘. ฝักราชพฤกษ์ ๓ ฝัก ๑๙. บอระเพ็ด ๗ ท่อน ต้มกิน เคยใช้มามากแล้ว ถ้าจะรุถ่ายเสมหะในท้องให้ บริสุทธิ์ (เติม มะขามป้อม หนัก ๑ บาท) ยาขนานที่ ๓ ยาขนานนี้มีชื่อว่า นะหาโรน้อย แก้ไข้จับ แก้ไข้จับ แก้ต้นไข้ก็ได้ มีตัวยาสมุนไพร ดังนี้ ๑. ขี้เหล็กทั้ง ๕ ๒. ต่อไส้ทั้ง ๕ ๓. คนทา ๔. รากหญ้านาง ๕. เท้ายายม่อม ๖. รากมะเดื่อชุมพร ๗. ราก ชิงชี่ ๘. รากพุมเรียงทั้ง ๒ ๙. รากพุงดอ ๑๐. ลูกสมอทั้ง ๓ ๑๑. ลูกกระดอม ๑๒. ขมิ้นอ้อย ๑๓. จันทน์ ทั้ง ๒ ยาทั้งหมดนี้ เอาหนักสิ่งละ ๑ บาท ๑๔. ยาดำ หนัก ๖ สลึง ๑๕. บอระเพ็ด ๗ ท่อน ๑๖. ฝักราช พฤกษ์ ๓ ฝัก ๑๗. ก้านสะเดา ๓๓ ก้าน ต้ม ๓ เอา ๑ กินแก้ไข้หาย ฯฯ

๒๐๖ ยาขนานที่ ๔ ยาขนานนี้มีชื่อว่า ประทุมเกสร แก้ไข้เหนือ สันนิบาดเรื้อรัง สันนิบาดลูกนก มือเท้าสั่น หัวคลอน แก้เพ้อคั่ง แก้บ้าก็ได้ มีตัวยาสมุนไพร ดังนี้ ๑. โกศทั้ง ๕ ๒. เทียนทั้ง ๕ ตัวยา ๑๐ อย่างนี้ เอา หนัก สิ่งละ ๒ สลึง ๓. เถามวกทั้ง ๒ ๔. ลูกสมอทั้ง ๓ ๕. จันทน์ทั้ง ๒ ๖. ชะลูด ๗. อบเชยเทศ ๘. ลูก พันธุ์ผักกาด ๙. ลูกผักชี ๑๐. ลูกมะตูมอ่อน ๑๑. ลูกกระดอม ๑๒. หัวแห้วหมู ๑๓. เกสรทั้ง ๕ ๑๔. ยา เบญจกุล ยา ๒๐ อย่างนี้เอา หนัก สิ่งละ ๑ บาท ๑๕. แก่นขี้เหล็ก ๑๖. พญามือเหล็ก ๑๗. รากพุงดอ ๑๘. รากพุมเรียงทั้ง ๒ ๑๙. รากคนทา ๒๐. รากหญ้านาง ๒๑. รากเท้ายายม่อม ๒๒. รากมะเดื่อชุมพร ๒๓. รากชิงชี่ ยา ๑๐ อย่างนี้เอา หนัก สิ่ง ๒ บาท ถ้าจะให้เดิน เป็นยารุ เป็นยาถ่าย ให้ เติม ยาดำ ๑ ฝักราช พฤกษ์ ๑ ต้มรับประทาน ได้แก้อับจนมาแล้ว ตีค่าไว้ ๑ ตำลึงทอง ยาขนานที่ ๕ ยาขนานนี้มีชื่อว่า ยาสว่างอารมณ์ แก้ไข้ป่า ไข้เหนือ ไข้เรื้อรัง ไม่หาย กลายเป็นไข้สัน นิบาด กินไม่ได้ นอนไม่หลับ กระสับกระส่าย มีตัวยาสมุนไพร ดังนี้ ๑. ลูกสมอทั้ง ๓ ๒. จันทน์ทั้ง ๒ ๓. เกสรทั้ง ๕ ๔. ลูกจันทน์ ๕. ดอกจันทน์ ๖. ลูกกระดอม ๗. ลูกมะตูมอ่อน ๘. หญ้าปากควาย ๙. เถามวก ทั้ง ๒ ๑๐. เปลือกมะเดื่อชุมพร ๑๑. หัวคล้า ๑๒. รากเท้ายายม่อม ๑๓. ทางตาล เอาหนัก สิ่งละ ๑ บาท ๑๔. ก้านสะเดา ๓๓ ก้น ต้มกิน ถ้าเป็นไข้หาแรงมิได้ จะให้เดินให้แทรก แก่นสน ๑ ชะลูด ๑ ฝีกราชพฤกษ์ ๑ ต้มกินหาย (๑-๕) ยาขนานนี้เป็นของท่านหมอพร้อม ฯฯ ยาขนานที่ ๖ ยาขนานนี้มีชื่อว่า ยาเจริญอาหาร แก้รากสาด สันนิบาด แก้รากสาดผุด ถ้าผุดแดงยาว เรียกว่ารากสาดปานแดง ถ้าผุดขาว เรียกว่า รากสาดปานขาว มีตัวยาสมุนพร ดังนี้ ๑. ใบส้มปล่อย ๒. ใบ มะขาม ๓. ใบมะกา ๔. รากทองหลางใบมล ๕. รากแฝกหอม ๖. ลูกกระดอม ๗. แก่นขี้เหล็ก ๘. ราก ช้าพลู ๙. เจตมูลเพลิง ๑๐. ลูกมะตูมอ่อน ๑๑. รากขี้กาแดง ๑๒. บอระเพ็ด ๑๓. ขมิ้นอ้อย ๑๔. หัวแห้ว หมู ๑๕. รากหญ้านาง ๑๖. ผักเสี้ยนผี ๑๗. ฝักราชพฤกษ์ ๑๘. จันทน์ทั้ง ๒ ๑๙. สะค้าน ตัวยาทั้งหมดนี้ เอา หนักสิ่งละ ๑ บาท ๒๐. ยาดำ หนัก ๖ สลึง ต้ม ๓ เอา ๑ กินยาทั้ง ๓ ขนานนี้ (คือขนานที่ ๔-๕-๖) เคยได้ ผจญมามากแล้ว ยาขนานที่ ๗ ยาขนานนี้มีชื่อว่า ยาแก้ไข้เหนือ แก้สันนิบาด แก้ครั่ง ไข้เหนือครั่ง ไข้สันนิบาด มีตัวยา สมุนไพร ดังนี้ ๑. จันทน์ทั้ง ๒ ๒. ดอกบุนนาค ๓. กฤษณา ๔. กระลำพัก ๕. ขอนดอก ๖. รากแฝกหอม ๗. เกสรบัวหลวง ๘. กระดูกค่าง ยา ๙ อย่างนี้ เอาหนัก สิ่งละ ๑ บาท ต้มกิน ถ้ามิฟังให้เพิ่ม ตัวยาดังต่อไปนี้ ๑. เถามวกทั้ง ๒ ) ๒. โกศทั้ง ๕ ๓. รากเท้ายายม่อม ๔. รากมะเดื่อชุมพร ๕. รากหญ้านาง ๖. ตะไคร้หางนาค ๗. เกสรบัวน้ำทั้ง ๕ เอาหนักสิ่งละ ๑ บาท ๘. กระดูกค่าง หนัก ๖ สลึง หรือ หนัก ๒ บาทก็ ได้ ๙. หัวหอม ๓ หัว ๑๐. ก้านสะเดา ๓๓ ก้าน ต้มใส่น้ำ ๓ ส่วน เคี่ยวให้เหลือ ๑ ส่วน เอาน้ำยา กิน เคยได้ ใช้แก้อับจนมามากแล้ว (ยาขนานที่ ๖-๗ เป็นยาของ ท่านหมอพร้อม) ยาขนานที่ ๘ ยาขนานนี้มีชื่อว่า ยาต้นไข้แปล ไข้เหนือแรกเป็น ขับพิษไข้ออกสิ้นแล มีตัวยาสมุนไพร ดังนี้ ๑. รากคนทา ๒. รากหญ้านาง ๓. รากเท้ายายม่อม ๔. รากมะเดื่อชุมพร ๕. รากกันทรง ๖. หัวคล้า ๗. หัวยาเข้าเย็นทั้ง ๒ ๘. ขมิ้นอ้อย เอา รากน้ำนอง แทนก็ได้) ต้มกินแก้ไข้ดังกล่าวมานี้ ถ้ามิฟัง เอา จันทน์ ทั้ง ๒ รากมะแว้งทั้ง ๒ ก้างปลาทั้ง ๒ รากมะอึก แก่นสน รากสลอดน้ำ ดินประสิวขาว ต้มกิน ฯฯ ยาขนานที่ ๙ ยาขนานนี้มีชื่อว่า ยาครอบไข้ทั้งปวง ไข้เหนือสันนิบาด สำหรับใช้ป้องกันไข้สันนิบาด ไข้เหนือ เป็นยาครอบป้องกันไข้ สารพัดทุกอัน แก้ไข้สันนิบาดทั้งปวง แก้เพื่อครั่ง มีตัวยาสมุน ไพร ดังนี้ ๑. รากคนทา ๒. รากหญ้านาง ๓. รากเท้ายายม่อม ๔. รากผักเข้า ๕. รากหวายขม ๖. รากแฝกหอม ๗. ใบ พิมเสน ๘. โกสหัวบัว ๙. โกศพุงปลา ๑๐. ลูกจันทน์ ๑๑. จันทน์ทั้ง ๒ ๑๒. แก่นสน ๑๓. สักขี ๑๔. แก่น ไม้สัก ๑๕. ชะลูด ๑๖. แก่นแสมทั้ง ๒ ๑๗. แก่นปรู ๑๘. แก่นประดู่ ๑๙. เถามวกทั้ง ๒ ๒๐.เกสรบัวหลวง ๒๑. ดอกสัตบุตร ๒๒. ดอกบุนนาค (ส่วนดอกบุนนาคนั้น เอา ว่านเปราะหอมแทนก็ได้) ยา ทั้งหมดนี้ เอา

๒๐๗ หนัก สิ่งละ ๑ บาท ต้ม ใส่น้ำ ๓ ส่วนของยา เคี่ยวให้เหลือ ๑ ส่วน กินแก้ไข้หายดีนักแล ตีค่า ไว้ ๑ ชั่งทอง แล ฯ ยาขนานที่ ๑๐ ยาขนานนี้มีชื่อว่า ยาแก้สันนิบาด สองคลอง มีตัวยาสมุนไพร ดังนี้ ๑. จันทน์ ทั้ง ๒ ) ๒. สมอทั้ง ๓) ๓. ลูกกระดอม ๔. หัวแห้วหมู ๕. รากช้าพลู ๖. รากชุมเห็ด ๗. แก่นสน ๘. แก่นขี้เหล็ก ๙. ตะไคร้หอม ยา๙ อย่างเอา หนักสิ่งละ ๑ บาท ๑๐, บอระเพ็ด ๗ ท่อน ต้มน้ำ๓ ส่วน เคี่ยวให้ ๑ ส่วน กิน หายแล ฯ ยาขนานที่ ๑๑ ยาขนานนี้มีชื่อว่า ยาแก้ไข้เหนือจอมประสาท เป็นอุบาทว์ ให้ปวดหัวเป็นกำลัง มีตัว ยาสมุนไพร ดังนี้ ๑. รากคนทา ๒. หญ้านาง ๓. หัวคล้า ๔.รากมะเฟือง ๕. รากหมากผู้ ๖. รากหมากเมีย ๗. รากน้ำนอง ๘. รากเล็บมือนาง ๙. ขมิ้นอ้อย ๑๐.หัวยาข้าวเย็นทั้ง ๒ ๑๑. เปลือกไข่เน่า ตัวยาทั้ง หมดนี้ เอา หนักสิ่งละ ๑บาท ต้มกิน ถ้ากระหายน้ำ เอา รากบัวหลวง ใส่ลงไปในยา ต้มกินต่อไป ถ้าราก หรือ อาเจียน เอา ลูกยอ เติมลงไป ต้มกินต่อไป (ยาขนานที่ ๑๐-๑๑ เป็นยาของท่าน หมอพร้อม) ยาขนานที่ ๑๒ ยาขนานนี้มีชื่อว่า ยาแก้ไข้เพื่อลม เพื่อเสมหะ มีตัวยาสมุนไพร ดังนี้ ๑. ลูกกระดอม ๒. จันทน์ทั้ง ๒ ๓. กระพังโหม ๔. ดีปลี ๕. พริกไทย ๖. ขิงแห้ง ๗. กรุงเขมา ๘. รากมะเขือขื่น ๙. ราก มะอึก ยา ๑๐ อย่างนี้ เอา หนักสิ่งละ ๑ บาท ๑๐. บอระเพ็ด ๗ ท่อน ต้มกินหาย ฯ ยาขนานที่ ๑๓ ยาขนานนี้มีชื่อว่า ยาแก้ไข้สันนิบาด ๗ จำพวก มีตัวยาสมุนไพร ดังนี้ ๑. จันทน์ทั้ง ๒) ๒.ดอกพิกุล ๓. ดอกบุนนาค ๔. ดอกสารภี ๕.เปลือกสมุลแว้ง ๖.ชะลูด ๗.เกสรบัวหลวง ๘.รากช้าพลู ๙. หัวแห้วหมู ๑๐.ขมิ้นอ้อย ๑๑. รากมะตูม ๑๒.รากตองแตก ๑๓.รากขี้กาแดง ๑๔.ขิงแห้ง ยาทังหมด เอา หนักสิ่งละ ๑ บาท ๑๕. บอระเพ็ด ๗ ท่อน ต้ม ๓ เอา ๑ ส่วน กินหาย ฯ ยาขนานที่ ๑๔ ยาขนานนี้มีชื่อว่า ยาหม้อใหญ่ ครอบไข้ทั้งปวง ไข้เหนือ สันนิบาด รากสาด อีดำอีแดง ประดงทั้ง ๕ จำพวก มีตัวยาสมุนไพร ดังนี้ ๑. หัวยาข้าวเย็นทั้ง ๒) ๒. จันทน์ทั้ง ๒) ๓. สมอทั้ง ๓) ๔. รากขี้กาแดง ๕. รากพุงดอ ๖. รากฝักข้าว ๗. รากคัดเค้า ๘. รากหญ้านาง ๙.รากแฝกหอม ๑๐. เปลือกพิกุล ๑๑. เปลือกสำโรง ๑๒. แก่นประดู่ ๑๓. แก่นขนุน ๑๔. ลูกกระดอม ๑๕. หญ้าปากควาย ๑๖. ใบมะกา ๑๗. หัวคล้า ๑๘. หัวแห้วหมู ๑๙. รากพุมเรียง ทั้ง ๒ ยาทั้งหมดนี้ เอาหนักสิ่งละ ๑บาท ๒๐. ก้านสะเดา ๓๓ ก้าน ๒๑.ฝักราชพฤกษ์ ๓ ฝัก ๒๒.แทรกดีเกลือ สะตุ ต้ม ๓ เอา ๑ กินหาย ฯฯ ยาขนานที่ ๑๕ ยาขนานนี้มีชื่อว่า ยาแก้ไข้เหนือ มีตัวยาสมุนไพร ดังนี้ ๑. รากคนทา ๒.รากหญ้านาง ๓.รากเท้ายายม่อม ๔.รากมะเดื่อชุมพร ๕.รากชิงชี่ ๖.รากหญ้าคา ๗.รากหวายขม ๘.หัวคล้า ๙.จันทน์ทั้ง ๒) ๑๐. เกสรทั้ง ๕ ๑๑.ลูกสมอทั้ง ๓ ยาทั้งหมดนี้เอาหนักสิ่งละ ๑ บาท ต้มกินหาย ฯฯ ยาขนานที่ ๑๖ ยาขนานนี้มีชื่อว่ายา แก้ไข้สำประชวร บุราณชวร ถึงตรีโทษ ก็ดี และ ร้อนสมปฤดี ให้ เหนื่อยหน่าย คลั่งไคล้เป็นประการใด ๆ ก็ดี มีตัวยาสมุนไพร ดังนี้ ๑.โกศสอ ๒. โกศหัวบัว ๓. โกสพุงปลา ๔. โกศก้านพร้าว ๕. โกศจุฬาลำพา ๖.เทียนทั้ง ๕) ๗. กฤษณา ๘.กระลำพัก ๙. ขอนดอก ๑๐. ชะลูด ๑๑.อบเชย ๑๒. รากแฝกหอม ๑๓. หญ้าตีนนก ๑๔.ลูกสมอทั้ง ๓ ๑๕. บอระเพ็ด ๑๖. ชะเอมทั้ง ๒ ๑๗. ลูกกระดอม ๑๘. ยาเบญจกุล ๑๙.ลูกผักชี ๒๐. ลูกมะตูมอ่อน ๒๑.รากขี้กาทั้ง ๒) ๒๒.รากเสนียด ๒๓.ราก ขัดมอญทั้ง ๓) ๒๔. หัวแห้วหมู ๒๕.รากจิงจ้อใหญ่ ๒๖.รากตองแตก ๒๗. ยาดำ ตัวยาทั้งหมดเอาหนักสิ่ง ละ ๑ บาท ๒๘. ฝักราชพฤกษ์ ๓ ฝัก ต้ม ๓ เอา ๑ กินหาย ฯฯ ยาขนานที่ ๑๗ ยาขนานนี้มีชื่อว่า ยาแก้ไข้สันนิบาด ไข้เพื่อกำเดา มีตัวยาสมุนไพร ดังนี้ ๑.ขี้เหล็กทั้ง ๕ หนัก ๒ บาท ๒.รากไม้รวก ๓.รากตองแตก ๔.รากหวายขม ๕.รากเท้ายายม่อม ๖.หัวแห้วหมู ๗.หัว คล้า ๘.เทียนดำ ๙.เทียนแดง ๑๐.จันทน์ทั้ง ๒ ๑๑.ดอกบุนนาค ๑๒.เกสรบัวหลวง ๑๓.ใบมะกา ๑๔. ยา ดำ เอาหนักสิ่งละ ๑ บาท ๑๕.ลูกกระดอม ๗ ลูก ๑๖.ก้านสะเดา ๓๓ ก้าน ต้มกินหาย (ยาของหมอ ไหม)

๒๐๘ ยาขนานที่ ๑๘ ยาขนานนี้ชื่อว่า ยาแก้ไข้เอกโทษ และ ทุวันโทษ ให้คลั่งไคล้ กลิ้งเกลือก มิรู้สมปฤดี มี ตัวยาสมุนไพร ดังนี้ ๑. ลูกสมอทั้ง ๓) ๒.ลูกมะขามป้อม ๓.จันทน์ทั้ง ๒) ๔.รากมะแว้งทั้ง ๒) ๕. หญ้าตีนนก ๖.โกศสอ ๗.ขิงแห้ง ๘. ลูกกระดอม ยา ๑๐ อย่างนี้เอาหนักสิ่งละ ๑ บาท ต้มกิน เวลาจะกินยาให้แทรกขัน ทศกรลงไปแล้ว จึงกินยา (ยาของท่านหมอ ไหม) ยาขนานที่ ๑๙ ยา ขนานนี้มีชื่อว่า ยาแก้ไข้สำประชวร ไข้รากสาด ไข้สายฟ้าฟาด อีดำอีแดง แสบ ร้อนอกใจ กระวนกระวาย จับไปจนถึงยังรุ่งเช้า จนถึงยันค่ำ กินข้าวน้ำมิ ได้ ให้ปวดหัวมัวตา ให้ร้อนให้หนาว ทุกวัน และ ล้มไข้ลง ๒-๓ วัน มีตัวยาสมุนไพร ดังนี้ ๑. รากเท้ายายม่อม ๒.หัวแห้วหมู ๓.หญ้าตีนนก ๔. ลูกผักชี ๕.ขิงแห้ง ๖.รากสะเดาดิน ๗. โกศสอ ๘.รากมะเขือขื่น เอาหนัก สิ่งละ ๑ บาท ๙.บอระเพ็ด ๗ ท่อน ต้มกินหายมามากแล้ว (ยาของท่านหมอ พร้อม) ยาขนานที่ ๒๐ ยาขนานนี้มี ชื่อว่า ยาครอบไข้ แก้ไข้เหนือจับ สันนิบาด รากสาด มีตัวยาสมุนไพร ดังนี้ ๑.จันทน์ทั้ง ๒) ๒.แก่นปรู ๓. แก่นมะหาด ๔.รากตองแตก ๕.รากตะไคร้ ๖.รากไม้รวก ๗.ข่า ๘. มะตูมอ่อน ๙.แก่นขี้เหล็ก ๑๐. ใบมะนาว ยา ๑๑ อย่างนี้ เอาหนักสิ่งละ ๑ บาท ๑๑.หัวแห้วหมู ๑ กำมือ ๑๒. รากหญ้านาง ๑ กำมือ ๑๓. บอระเพ็ด ๑๔.ขมิ้นอ้อย ๑๕.ขิง ๑๖.กะทือ ๑๗.ไพล ๑๘.กระชาย ๑๙.รากหญ้าคา เอาอย่างละ ๗ ชิ้น ๑๙.ลูกกระดอม ๗ ลูก ๒๐.ลูกสมอทั้ง ๓ อย่างละ ๗ ลูก ๒๑.ลูก โยทะกา ๑ ลูก ๒๒.ลูกขี้กาใหญ่ ๓ ลูก ๒๓.ฝักราชพฤกษ์ ๕ ฝัก ๒๔.ก้านสะเดา ๓๓ ก้าน ต้มกิน แทรกดี เกลือ ตามธาตุ หนัก – เบา กินหายมากแล้ว (ยาของท่าน ตาเปลี่ยม) ยาขนานที่ ๒๑ ยาขนานนี้มีชื่อว่า ยาแก้ไข้เรื้อรัง แก้ไข้พิษ ให้ร้อนกลุ้ม ให้เชื่อมมัว ไปไม่รู้จักรุ่งจักค่ำ มี ตัวยาสมุนไพร ดังนี้ ๑. รากคนทา ๒.รากหญ้านาง ๓.รากเท้ายายม่อม ๔.รากแฝกหอม ๕.รากกระหนาก หอม ๖.รากพุมเรียงทั้ง ๒ ๗.รากพุงดอ ๘.รากผักข้าว ๙.รากน้ำนอง ๑๐.หัวคล้า ๑๑. หัวแห้วหมู ๑๒. แก่นขนุน ๑๓.เถาวัลย์เปรียง ๑๔.จันทน์ทั้ง ๒ ๑๕.สมอทั้ง ๓ ๑๖.ขี้เหล็กทั้ง ๕ ๑๗. ใบมะกา ๑๘. ฝักราช พฤกษ์ ๓ ฝัก ต้มกินหาย (ยาของหลวงปู่จอม) ยาขนานที่ ๒๒ ยาขนานนี้มีชื่อว่า ยาแก้ไข้จับ แก้ไข้ตาแดง ตาเหลือง ไข้ทุติยชวร ตะติยะชวร แก้ไข้ เหงื่อตก มีตัวยาสมุนไพร ดังนี้ ๑. ขี้เหล็กทั้ง ๕) ๒.แก่นขนุน ๓.แก่นสน ๔.จันทน์ทั้ง ๒) ๕.บอระเพ็ด ๖. ลูกกระดอม ๗.รากเสนียด ๘.ผักเสี้ยนผี ๙.เปลือกมะตูม ๑๐.เชือกเขาหนัง ๑๑.หญ้าลังกา ๑๒.หัวแห้วหมู ๑๓.รากมะแว้งเครือ ๑๔.รากมะเขือขื่น ๑๕.รากมะอึก ๑๖.สะค้าน ๑๗. เจตมูลเพลิง ๑๘. ลูกสมอทั้ง ๓ ๑๙. ขี้กาแดง ๒๐. ฝักคูณ ๒๑.ก้านสะเดา ๓๓ ก้าน ต้ม ๓ เอา ๑ เมื่อจะกินยา แทรกดีเกลือนิดหน่อยตาม ธาตุหนักเบา อย่าใส่ดีเกลือลงไปมากจะทำให้ถ่ายมากจะเสียน้ำในร่างกายมาก จะเป็นอันตรายมาก ได้เชื่อ มาแล้ว ฯ ยาขนานที่ ๒๓ ยาขนานนี้มีชื่อว่า ยาครอบไข้ แก้ไข้พิษ ดับพิษไข้ทั้งปวง ทั้งแปรไข้ด้วย แก้ไข้เหนือ สันนิบาด มีตัวยาสมุนไพร ดังนี้ ๑.รากคนทา ๒.รากหญ้านาง ๓.รากเท้ายายม่อม ๔.รากมะเดื่อชุมพร ๕.ร กาน้ำนอง ๖.รากก้างปลาทั้ง ๒) ๗.รากหญ้าแพรก ๘.หญ้าปากควาย ๙.โกศพุงปลา ๑๐.โกศก้านพร้าว ๑๑. ดอกพิกุล ๑๒.ดอกบุนนาค ๑๓.ดอกสารภี ๑๔.ดอกมะลิ ๑๕.เกสรบัวหลวง ๑๖.บัวขม ๑๗.บัวเผื่อน ๑๘.จันทน์ทั้ง ๒) ๑๙.บอระเพ็ด ๒๐.ขมิ้นอ้อย ๒๑.หัว แห้วหมู ๒๒.ทางตาลสด ๆ เล็ก ๆ ต้มกินหาย (ควรเข้า รากชิงชี่ ๑ ลูกกระดอม ๑) ยาขนานที่ ๒๔ ยาขนานนี้ มีชื่อว่า ยาแก่ไข้ใหญ่ ครอบไข้ทั้งปวง มีตัวยาสมุนไพร ดังนี้ ๑. รากสีฟัน คันทา ๒.รากหญ้านาง ๓.รกเท้ายายม่อม ๔.รากมะเดื่อชุมพร ๕.รากชิงชี่ ๖.รากก้างปลาทั้ง ๒ ๗.ราก หมาก ๘.รากมะพร้าว ๙.รากตาล ๑๐.รากหญ้าคา ๑๑.รากหวายขม ๑๒.รากไผ่ป่า ๑๓.รากไม้รวก ๑๔. ลูกกระดอม ๑๕.ลูกสมอทั้ง ๓ ๑๖.จันทน์ทั้ง ๒ ๑๗.เกสรทั้ง ๕ ๑๘.ดอกสัตบุตร ๑๙.ใบมะกา ๒๐.แก่น

๒๐๙ ขี้เหล็ก ๒๑.เถาวัลย์เปรียง ๒๒. แสมทั้ง ๒) ๒๓. แก่นสน ๒๔.สักขี ๒๕.ก้านสะเดา ๓๓ ก้าน ๒๖. บอระเพ็ด ๓ องคุลี ๒๗.รากฝักข้าว ต้มกินหาย ฯฯ ยาขนานที่ ๒๕ ยาขนานนี้มีชื่อว่า ยาแก้ไข้สันนิบาด ไข้ใหญ่ แก้ไข้แกลมซาง ก็ได้ มีตัวยาสมุนไพร ดังนี้ ๑.รากสีฟันคันทา ๒.รากหญ้านาง ๓.รากเท้ายายม่อม ๔.รากมะเดื่อดิน ๕.รากพุมเรียงทั้ง ๒) ๖.แก่น สน ๗.แก่นไม้สัก ๘.กรักขี ๙.หัวคล้า ๑๐.รากปีบ ๑๑.รากมะแว้งเครือ ๑๒.รากหญ้าคา ๑๓.รากไม้รวก ๑๔.รากหวายขม ๑๕.รากหมาก ๑๖.รากมะพร้าว ๑๗.รากตาล ๑๘.รากจิงจ้อเหลี่ยม ๑๙.รากพุงดอ ๒๐. รากระงับ ๒๑.รากมะหาด ๒๒.รากขี้กาแดง ๒๓.จันทน์ทัง ๒) ๒๔.ขมิ้นอ้อย ๗ แว่น ๒๕. บอระเพ็ด ๗ องคุลี ลงด้วยพระคาถา อิ ติ ปิ โส ภะคะวา ๒๖.ก้านสะเดา ๓๓ ก้าน ต้มกิน (ยาของ พ่อกาศ) ยาขนานที่ ๒๖ ยาขนานนี้ มีชื่อว่า แกไข้เหนือ สาริบาด รากสาด อีดำ อีแดง มีตัวยาสมุนไพร ดังนี้ ๑. โกศหัวบัว ๒.โกศพุงปลา ๓.โกศเชียง ๔.เทียนดำ ๕.เทียนขาว ๖.เทียนเยาวะภาณี ๗.กฤษณา ๘. กระลำพัก ๙.แก่นสน ๑๐.สักขี ๑๑.รากอบเชย ๑๒.รากแฝกหอม ๑๓.จันทน์ทั้ง ๓) ๑๔.เกสรทั้ง ๕) ๑๕. ลูกกระดอม ๑๖.แห้วหมู ๑๗.มะตูมอ่อน ๑๘. ลูกสมอทั้ง ๓) ๑๙.พริกไทย ๒๐.ยาเบญจกุล ยา ทั้งหมดนี้ เอาหนัก สิ่งละ ๑ บาท ๒๑.เนื้อในของฝักราชพฤกษ์ หนัก ๒ บาท ๒๒.ก้านสะเดา ๓๓ ก้าน ต้มกินหาย ฯ ยาขนานที่ ๒๗. ยาขนานนี้มีชื่อว่า ยาครอบไข้จับ แก้ไข้เหนือ ไข้เรื้อรัง มีตัวยาสมุนไพร ดังนี้ ๑.ราก คนทา ๒.รากหญ้านาง ๓.รากเท้ายายม่อม ๔.หัวคล้า ๕.แก่นขนุน ๖.ฝางเสน ๗.รากไม้รวก ๘.รากหมาก ๙.รากมะพร้าว ๑๐.จันทน์ ๒) ๑๑.เกสรทัง ๕) ๑๒.ลูกสมอทั้ง ๓) ๑๓.ใบมะกา ๑๔.ก้านสะเดา ๓๓ ก้าน ต้มกิน ฯ ยาขนานที่ ๒๘ ยาขนานนี้ มีชื่อว่า ยาแก้ปวดศีรษะ เป็นยาแปรไข้ แก้ไข้ป่า แก้ไข้เหนือ สาริบาด แก้ ไข้รากสาด มีตัวยาสมุนไพร ดังนี้ ๑.รากคนทา ๒. รากหญ้านาง ๓.รากเท้ายายม่อม ๔.รากไผ่ป่า ๕. พุมเรียงเทศ ๖.รากฝักข้าว ๗.จันทน์ทั้ง ๒) ๘.หัวหอม ๓ หัว ๙.ข้าวเปลือก ๓ หยิบมือ ต้มกิน หาย ได้มา แล้ว ฯ ยาขนานที่ ๒๙ ยา ขนานนี้มี ชื่อว่า ยา แก้ไข้เหนือจับ ไข้เหนือสาริบาด ทั้งปวง มีตัวยาสมุนไพร ดังนี้ ๑.รากคนทา ๒.รากพุงดอ ๓.รากต่อไส้ ๔.รากอีเหนียว ๕.รากสลอดน้ำ ๖.รากเล็บมือนาง ๗.หัวผักหนาม ๘.หัวคล้า ๙.หัวหวายขม ๑๐.รากชิงชี่ ๑๑.หางนกกระลิง (ถ้าไม่มี ใช้ เถาชิงช้าชาลี แทนก็ได้) ๑๒.ราก เท้ายายม่อม ต้มให้งวด ทั้งกิน ทั้งพ่น ถ้ามิฟังให้เอาดังนี้ เติมรวมลงไป ๑.โกศทั้ง ๕) ๒.เทียนทั้ง ๕) ๓. ขี้เหล็กทั้ง ๕)ง ๔.ลูกสมอ ทั้ง ๓) ๕.จันทน์ทั้ง ๒) ๖.เกสรทั้ง ๕) ๗.รากมะแว้งเครือ ๘.รากมะเขือขื่น ๙. รากมะอึก ๑๐.รากหญ้านาง ๑๑.รากก้างปลาทั้ง ๒) ๑๒.บอระเพ็ด ๑๓.ขมิ้นอ้อย ๑๔.แห้วหมู ๑๕.ชะลูด ๑๖.อบเชย ๑๗.ใบมะกา ๑๘.ยาดำ ๑๙.ฝักราชพฤกษ์ ๒๐.ก้านสะเดา ใส่ลงรวมกับ ยาหม้อ ๑๙ ต้ม รวมกัน เอายาให้กินหาย เคยใช้มาแล้ว ฯ ยาขนานที่ ๓๒ ยาขนานนี้มีชื่อว่า ยาปัดละอองไข้ มันทำให้ ปาก และ ลิ้น แห้งขาว แก้ คอแห้ง แก้ไอ แก้กระหายน้ำ มีตัวยาสมุนไพร ดังนี้ ๑.ว่านกลีบแรด ๒.ว่านร่อทอง ๓.เนระพูสี ๔.ระย่อม ๕.พิศนาด ๖. มะหาสดำ ๗.ว่านเปราะหอม ๘.ดอกพิกุล ๙.ดอกบุนนาค ๑๐.ดอกสารภี ๑๑.โกศก้านพร้าว ๑๒.ใบ พิมเสน ตมกินหาย (ยาของท่านหมอพร้อม) ยาขนานที่ ๓๓ ยาขนานนี้มีชื่อว่ายา แก้หัดหลบใน ทุกชนิด มีตัวยาสมุนไพร ดังนี้ ๑.ใบหมากทั้ง ๒) ๒.ใบมะยม ๓.ใบมะเฟือง ๔.ใบผักขวง ๕.ใบระงับ ๖.ใบสะเดาพอควร ๗.หัวผักหนาม ๘.ขมิ้นอ้อย ๙.ราก ทองหลางน้ำ ๑๐.รากสลอดน้ำ ๑๑.เปลือกต้นมะเดื่อ ๑๒.จันทน์ทั้ง ๒) ๑๓.เกสรทั้ง ๕) ต้มกินหาย ฯ ยาขนานที่ ๓๔ ยาขนานนี้ มีชื่อว่า ยาแก้ไข้เหนือ สันนิบาด รากสาด มีตัวยาสมุนไพร ดังนี้ ๑.จันทน์ ทั้ง ๒) ๒.เกสรทั้ง ๕) ๓.ลูกสมอทั้ง ๓) ๔.รากหญ้าคา ๕.รากหญ้านาง ๖.รากเท้ายายม่อม ๗.บอระเพ็ด ต้ม

๒๑๐ กิน ถ้าไม่ทุเลา ให้เติม โกศทั้ง ๕ หนักสิ่งละ ๑ เฟื้อง รากฝักข้าว ๑ ขมิ้นอ้อย ๑ มะแว้งทั้ง ๒ ใบพิมเสน ๑ ก้านสะเดา ๓๓ ก้าน ลูกกระดอมเท่า อายุคนไข้ ต้มกินหาย (ยาของพี่เหวิ่ง) ยาขนานที่ ๓๕ ยาขนานนี้มีชื่อว่า ยาแก้เชื่อมมัว หูตาไม่สว่าง ขับพิษกาฬ มีตัวยาสมุนไพร ดังนี้ ๑. จันทน์ทั้ง ๒) ๒.เถามวกทั้ง ๒) ๓.หัวยาข้าวเย็นทั้ง ๒) ๔.เนระพูสี ๕.ระย่อม ๖.รากรางไคร้เครือ ๗.ขมิ้น อ้อย ๘.หญ้าปากควาย ๙.หัวคล้า ๑๐.ส้มกบ ต้มกิน (ยาของตาเปลี่ยม) ยาขนานที่ ๓๖ ยาขนานนี้มีชื่อว่า ยาแปรไข้ แก้ไข้เหนือ แก้ไข้ที่ทำให้ร้อนภายนอกให้ร้อนภายใน มีตัว ยาสมุนไพร ดังนี้ ๑.จันทน์ทั้ง ๒) ๒.ดอกพิกุล ๓.ดอกบุนนาค ๔.ดอกสารภี ๕.ดอกมะลิ ๖.เกสรบัวหลวง ๗.รากบัวหลวง ๘.ว่นกลีบแรด ๙.ว่านร่อนทอง ๑๐.โกศหัวบัว ๑๑.รากมะอึก ๑๒.รากมะแว้งเครือ ๑๓. รากเท้ายายม่อม ๑๔.ลูกสมอทั้ง ๓) ๑๕.ลูกกระดอม ๑๖.บอระเพ็ด ๕ ท่อน ๑๗.ขมิ้นอ้อย ๕ แว่น ๑๘.ลูก เบญกานี ๑๙.เมล็ดมะกรอกป่า ๓ เมล็ด มา เผา ๒๐.ก้านสะเดา ๓๓ ก้าน ต้ม ๓ เอา ๑ กินหาย ได้ใช้มาแล้ว (ยาตา เปลี่ยม ใช้แล้วดี) ยาขนานที่ ๔๒. ยาขนานนี้มีชื่อว่า ยาต้นไข้ แปรไข้ แก้ไข้กลับ แก้ไข้เส้น ให้ร้อนกลุ้ม ให้เพ้อคลั่ง ไม่ได้สติ มีตัวยาสมุนไพร ดังนี้ ๑.รากคนทา ๒.รากหญ้านาง ๓.รากเท้ายายม่อม ๔.รากมะเดื่อชุมพร ๕. รากชิงชี่ ๖.รากหมาก ๗.รากมะพร้าว ๘.รากตาล ๙.เถาน้ำนอง ๑๐.เถาตำลึง ๑๑.รากขี้กาแดง ๑๒. บอระเพ็ด ๑๓.แห้วหมู ๑๔.ลูกกระดอม ๑๕.สมอทั้ง๓) ๑๖.ลูกมะขามป้อม ๑๗.จันทั้ง ๒) ๑๘.เกสรทั้ง ๕) ๑๙.ใบมะกา ยา ๒๖ อย่างนี้ เอาหนักสิ่งละ ๑ บาท ฝักราชพฤกษ์ ๓ ฝัก ต้มกิน (ยาตามี ลานตากฟ้า) ยาขนานที่ ๔๓ ยาขนานนี้มีชื่อว่า ยาแก้ไข้สารพัด ไข้พิษ ไข้เหนือ ให้เพื่อคลั่ง และเชื่อมซึม มีตัวยา สมุนไพร ดังนี้ ๑.จันทน์ทั้ง ๒) ๒.เกสรทั้ง ๕) ๓.เถามวกทั้ง ๒) ๔.ลูกกระดอม ๕.บอระเพ็ด ตัวยา ๕ อย่าง นี้ หนักสิ่งละ ๑ บาท ๖.ใบมะกา ๑ กำมือ ก้านสะเดา ๓๓ ก้าน ต้มกิน ตอนต้นไข้ ถ้าไม่ทุเลา เติม ๑.ราก สีฟันคนทา (หรือ สีฟันคันทา อย่างเดียวกัน) ๒.รากหญ้านาง ๓.รากเท้ายายม่อม ๔.รากชิงชี่ (หรือ น้ำนองใบใหญ่ อย่างเดียวกัน) ๕.รากมะเดื่อชุมพร ๖.หัวคล้า ๗.รากหวายขม ๘.ลูกสมอทั้ง ๓) ๘.ขมิ้น อ้อย ๙.แก่นขี้เหล็ก ๑๐.เถาวัลย์เปรียง ๑๑.รากพุมเรียงทั้ง ๒) ๑๒.รากหมาก ๑๓.รากมะพร้าว ๑๔. รากตาล เอาหนักสิ่งละ ๑ บาท ต้มรวมกับยาข้างบนเป็นหม้อเดียวกัน กินหาย (ยาโยมทอง พี่เปรื่อง ที่นับ ถือ ให้ไว้) ยาขนานที่ ๔๔ ยาขนานนี้มี ชื่อว่า ยาแก้ไข้เหนือ ไข้สันนิบาด แก้ไข้เชื่อมซึม ต่าง ๆ นานา มีตัวยา สมุนไพร ดังนี้ ๑.รากคนทา ๒. รากหญ้านาง ๓.รากเท้ายายม่อม ๔.รากมะเดื่อชุมพร ๕.รากชิงชี่ ๖.หัว คล้า ๗.หัวหวายขม ๘.หัวยาเข้าเย็นทั้ง ๒) ๙.จันทน์ทั้ง ๒) ๑๐.เกสรทั้ง ๕) ๑๑.เถามวกทั้ง ๒) ๑๒.ราก หมาก ๑๓.รากมะพร้าว ๑๔.รากตาล ตัว ยาทั้งหมด นี้ เอาหนักสิ่งละ ๑ บาท รากน้ำนองเอาให้มาก ๆ หน่อย ( มัน คือรากชิงชี่) ต้มกินแก้ไข้ที่กล่าวมา ดีนักแล (ยาของท่านหมอไหม) ยาขนานที่ ๔๕ ยาขนานนี้มีชื่อว่า ยาแก้ไข้ที่มันทำให้เชื่อมซึม ร้อนในอก แก้กาฬภายใน แก้อีดำ อี แดง แก้มึนมัว แก้ไข้รากสาด สันนิบาด มีตัวยาสมุนไพร ดังนี้ ๑.โกศหัวบัว ๒.โกศเชียง ๓.กฤษณา ๔. กระลำพัก ๕.ขอนดอก ๖.ชะลูด ๗.อบเชยเทศ ๘.แฝกหอม ๙.จันทน์แดง ๑๐.จันทน์ขาว ๑๑.จันทน์ เทศน์ ๑๒.ดอกพิกุล ๑๓.ดอกบุนนาค ๑๔.ดอกสารภี ๑๕.ดอกมะลิซ้อน ๑๖.ดอกมะลิลา ๑๗.เกสรบัว หลวง ๑๘.ลูกสมอทั้ง ๓) ๑๙.มะขามป้อม ๒๐.ลูกประคำดีควาย ๒๑.หวายตะคล้า ๒๒.กระดูกงูเหลือม ต้มกินหายแล ฯ ยาขนานที่ ๔๖ ยาขนานนี้มีชื่อว่า ยาครอบจักรวาลแก้ไข้เหนือสาริบาต ทั้งปวง มีตัวยาสมุนไพร ดังนี้ ๑.โกศทั้ง ๙) ๒.เทียนทั้ง ๙) (หรือทั้ง ๗) ๓.ลูกผักชีทั้ง ๒) ๔.ลูกจันทน์ ๕.ดอกจันทน์ ๖.ลูกกระวาล ๗.กาล พลู ๘.ยาเบญจกุล ๙.แก่นสน ๑๐.เถามวกแดง ๑๑.เถาวัลย์เปรียง ๑๒.แก่นแสมทั้ง ๒) ๑๓.รากมะคำไก่

๒๑๑ ๑๔.รากขี้เหล็ก ๑๕.แก่นขี้เหล็ก ๑๖.ข่าต้น ๑๗.เทพทาโร ๑๘.สมุลแว้ง ๑๙.ชะลูด ๒๐.อบเชยเทศ ๒๑. ชะเอมเทศ ๒๒.รากแฝกหอม ๒๓.รากคนทา ๒๔.รากหญ้านาง ๒๕.รากเท้ายายม่อม ๒๖. รากมะเดื่อ ชุมพร (บางตำลา เอา รากชิงชี่เข้าด้วย) ๒๗.รากไม้รวก ๒๘.รากมะกรูด ๒๙.รากมะนาว ๓๐.รากมะปราง ๓๑.รากหญ้าคา ๓๒.หัวคล้า ๓๓.แห้วหมู ๓๔.มะตูมอ่อน ๓๕.แกแล ๓๖.เกสรทั้ง ๕) ๓๗.ดอกจำปา ๓๘. ดอกกระดังงา ๓๙.ดอกคำทั้ง ๓) ๔๐.ใบมะกา ๑๖ ใบ เอาหนักสิ่งละ ๑ สลึง ๔๑.ฝักคูณ ๓ ฝัก ต้มกินหาย (ยาของหมอไหม) ยาขนานที่ ๔๗ ยาขนานนี้มีชื่อว่า ยาแก้ไข้เหนือจับ เมื่อมันจับมันทำให้เชื่อม มึน ซึม ลืมตามิขึ้น แก้ไข้ เหนือจับ แก้สันนิบาด แก้ไข้รากสาด ออก อีดำ อีแดง มีตัวยาสมุนไพร ดังนี้ ๑.รากคนทา ๒.รากหญ้านาง ๓. รากเท้ายายม่อม ๔.รากมะเดื่อชุมพร ๕.รากชิงชี่ ๖.รากน้ำนอง ๗.รากไม้รวก ๘.รากหวายขม ๙.รากหมาก ๑๐.รากมะพร้าว ๑๑.หัวคล้า ๑๒.โคกกระสุน ๑๓.แก่นขนุน ๑๔.จันทน์ทั้ง ๒) ๑๕.ลูกสมอทั้ง ๓) ๑๖. ดอกพิกุล ๑๗.ดอกบุนนาค ๑๘.ดอกสารภี ๑๙.ฝางเสน ๒๐.แกแล ๒๑.ใบมะกา ๒๒.เกสรบัวน้ำทั้ง ๓) ๒๓.ก้านสะเดา ๓๓ ก้าน ต้มกิน ถ้ามันทำให้คลั่ง แทรก หัวแห้วหมู ถ้านอนไม่หลับ แทรก กัญชา ต้มกิน หายมามากแล้ว (บางตำรา เพิ่ม ลูกกระดอม บอระเพ็ด หัวแห้วหมู แก่นขี้เหล็ก สักขี แก่นแสมทั้ง ๒ เถาวัลย์เปรียง ฝักราชพฤกษ์ ต้มรวมกับยาข้างบน แก้ไขเหนือ สานิ บาดทั้งปวง) ยาขนานที่ ๔๘ ยาขนานนี้มีชื่อว่า ยาแก้ปลายไข้หม้อเย็น เมื่อไข้พ้น ๑๕ วันไปแล้ว จนแปรไปเป็น ทุติยชวร (ความหมายของ ทุติยชวร หมาย ถึง ป่วยเป็นไข้ ๑๕ วัน ขึ้นไป) ตะติยะชวร มีตัวยาสมุนไพร ดังนี้ ๑. โกศทั้ง ๕) ๒.เทียนทั้ง ๕) ๓.ยาเบญจกุล ๔.ก้างปลาทั้ง ๒) ๕.แสมทั้ง ๒) ๖.รากมะอึง ๗.รากมะแว้งทั้ง ๒) ๘.รากมะเขือขื่น ๙.แก่นขี้เหล็ก ๑๐.เถาวัลย์เปรียง ๑๑.รากตองแตก ๑๒.แก่นสน ๑๓.แก่นสักขี ๑๔ แฝกหอม ๑๕.หัวคล้า ๑๖.จันท์ทั้ง๒) ๑๗.ลูกกระดอม ๑๘.บอระเพ็ด ๑๙.ขมิ้นอ้อย ๒๐.ลูกกระวาล ๒๑. กาลพลู เอาหนักสิ่งละ ๒ สลึง ๒๒.รากคนทา ๒๓.รากหญ้านาง ๒๔.รากเท้ายายม่อม ๒๕.รากมะเดื่อ ชุมพร ๒๖.รากชิงชี่ ๒๗.หญ้าตีนนก ๒๘.ยาดำ ๒๙.ตรีผลา เอาหนักสิ่งละ ๑ บาท ๓๐.หญ้าปากควาย ๑ กำ มือ ๓๑.ก้านสะเดา ๓๓ ก้าน ๓๒.ฝักราชพฤกษ์ ๓ ฝัก ต้มกิน (ยาขนานนี้ แก้ไข้เพื่อเส้น เพื่อกระษัย ก็ได้) ยาขนานที่ ๔๙ ยาขนานนี้ มีชื่อ ว่า ยา ปัตโตลาธิคุณใหญ่ แก้สาริบาดทั้งปวง มีตัวยาสมุนไพร ดังนี้ ๑.โกศสอ ๒.โกศเขมา ๓.โกศเชียง ๔.โกศก้านพร้าว ๕.โกศกระดูก ๖.เทียนทั้ง ๕) ๗.ลูกจันทน์ ๘. ดอกจันทน์ ๙.กระวาน ๑๐.กาลพลู ๑๑. ลูกผักชี ๑๒.สมุลแว้ง ๑๓.จันทน์ทั้ง ๒) ๑๔.กฤษณา ๑๕. กระลำพัก ๑๖.ขอนดอก ๑๗.แฝกหอม ๑๘.อบเชยเทศ ๑๙.ชะเอมเทศ ๒๐.ลูกกระดอม ๒๑.แห้วหมู ๒๒.บอระเพ็ด ๒๓.ลูกมะตูมอ่อน ๒๔.ช้าพลู ๒๕.สะค้าน ๒๖.ขิงแห้ง ๒๗.สมอทั้ง๓) ๒๘.มะขามป้อม ๒๙.ดอกพิกุล ๓๐.ดอกบุนนาค ๓๑.ดอกสารภี ๓๒.เกสรบัวหลวง ๓๓.กรุงเขมา ๓๔.แก่นสน ๓๕.แก่น สักขี ๓๖.รากมะแว้ง ๓๗.รากมะอึก ๓๘.ระย่อม ๓๙.พิศานาด ๔๐.รากรางไคร้เครือ ๔๑.เนระพูสี ๔๒.มะ หัสดำ ๔๓.มหาละลาย ๔๔.ยาดำ ๔๕.ตุ้มกาขาว ต้มกินหาย ยาขนานที่ ๕๐ ยาขนานนี้มีชื่อว่า ยาตัดไข้จับ แก้ไข้จับทำให้ร้อนกลุ้ม มีตัวยาสมุนไพร ดังนี้ ๑.ราก คนทา ๒.รากหญ้านาง ๓.รากเท้ายายม่อม ๔.รากมะเดื่อชุมพร ๕.รากชิงชี่ ๖.ลูกกระดอม ๗.ลูกสมอทั้ง ๓ ) ๘.ว่านเปราะหอม ๙.แฝกหอม ๑๐.ชะลูด ๑๑.เกสรทั้ง ๕ ๑๒.โกศสอ ๑๓.โกศหัวบัว ๑๔.ช้าพลู ตัวยา เหล่านี้เอาหนักส่งละ ๑ บาท ๑๕.ขมิ้นอ้อย ๕ แว่น ๑๖.ไพล ๕ แว่น ๑๗.ก้านสะเดา ๓๒ ก้าน ต้มกิน (ยา ของท่านหมอ ไหม) ยาขนานที่ ๕๑ ยาขนานนี้มีชื่อว่า ยาครอบไข้ทั้งปวง แก้ไข้จับมิรู้หาย มีตัวยาสมุนไพร ดังนี้ ๑.ราก คนทา ๒.รากเท้ายายม่อม ๓.หัวคล้า ๔.รากไม้รวก ๕.แก่นขี้เหล็ก ๖.มะคำไก่ ๗.เถาวัลย์เปรียง ๘.แก่น ขนุน ๙.รากหญ้าคา ๑๐.หญ้าไทร ๑๑.ขมิ้นอ้อย ๑๒.เมล็ดฝ้าย ต้มกิน

๒๑๒ ยาขนานที่ ๕๒ ยาขนานนี้มีชื่อว่า ยาแก้ไข้เหนือ เมื่อมันจับทำให้เชื่อม ให้ร้อน มีตัวยาสมุนไพร ดังนี้ ๑.โกศทั้ง๕) ๒.เทียนทั้ง ๕) ๓.ขี้เหล็กทั้ง ๕) ๔.จันทน์ทั้ง ๒) ๕.รากฝักข้าว ๖.รากตำลึง ๗.หัวคล้า ๘. แฝกหอม ๙.รากเท้ายายม่อม ๑๐.รากมะเดื่อชุมพร ๑๑.รากกกลังกา ๑๒.ใบมะกา ต้มกิน ยาขนานที่ ๕๓ ยาขนานนี้มีชื่อว่า ยาแก้ไข้ที่มันทำให้ร้อนในอก แก้กาฬให้ร้อนในอก มีตัวยาสมุนไพร ดังนี้ ๑.รากส้มปล่อย ๒.รากชุมเห็ดไทย ๓.แก่นประดู่ ๔.หอมแดง ๕.ลูกประคำดีควาย ต้มกินใช้ได้ ทั้งเด็ก และ ผู้ใหญ่ (ยาของท่านหมอไหม) ยาขนานที่ ๕๔ ยาขนานนี้มีชื่อว่า ยาแก้ไข้สานิบาด มันทำให้เพ้อคลั่ง มีตัวยาสมุนไพร ดังนี้ ๑.ราก พันธุ์งูแดง ๒.รากมะขามป้อม ๓.ผักแผ้วแดง ๔.รากมะแว้งทั้ง ๒) ๕.รากมะเขือขื่น ๖.รากเสนียด ๗.ราก ผักเสี้ยนผี ๘.เทียนดำ ๙.แฝกหอม ๑๐.สมอพิเภกทั้ง ๕) ๑๑.บอระเพ็ด ๑๒.แห้วหมู ๑๓.แก่นขี้เหล็ก ๑๔.แก่นสักขี ๑๕.แก่นไม้สัก ๑๖.แก่นสน ๑๗.จันทน์ทั้ง ๒) ๑๘.ยาเบญจกุลทั้ง ๕) ๑๙.ฝักราชพฤกษ์ขยำ เอาแต่น้ำ แล้ว เอายาใส่ลง ต้มกิน (ยาของท่าน หมอไหม) ยาขนานที่ ๕๕ ยาขนานนี้มีชื่อว่า ยาแก้ไข้ทุติยะชวร (ไข้ทุติยะชวร มีความหมายว่า เป็น ไข้ ๑๕ วัน ขึ้นไป) ไข้ตะติยะชวร ตรีโทษ จะตุตถะชวร มีตัวยาสมุนไพร ดังนี้ ๑.รากเสนียด ๒.รากช้าพลู ๓.ราก จิงจ้อ ๔.โกศสอ ๕.โกศเขมา ๖.ลูกกระดอม ๗.บอระเพ็ด ๘.หัวแห้วหมู ๙.ตะไคร้ ๑๐.ว่านน้ำ ๑๑.สมอ เทศ ๑๒.สมอไทย ๑๓.สมอพิเภก ๑๔.ก้านสะเดา ต้ม ๓ เอา ๑ กิน ฯฯ ยาขนานที่ ๕๖ ยาขนานนี้มีชื่อว่า ยาแก้ไข้จับ มีตัวยาสมุนไพร ดังนี้ ๑.กรุงเขมา ๒.จันทน์เทศน์ ๓. สมอทั้ง ๓) ๓.มะขามป้อม ๔.ลูกกระดอม ๕.แห้วหมู ๖บอระเพ็ด ๗.ขมิ้นอ้อย ๘.ยาดำ ๙.ดีปลี ๑๐.ใบ มะกา ๑๑.ก้านสะเดา ๓๓ ก้าน ต้มกิน ฯ ยาขนานที่ ๕๗ ยาขนานนี้มีชื่อว่า ยาแก้สารพัดไข้ ไม่ว่าไข้อะไร หายทุกอย่าง ไข้เหนือ สาริบาด มี ตัวยาสมุนไพร ดังนี้๑.รากคนทา ๒.รากหญ้านาง ๓.รากเท้ายายม่อม ๔.รากมะเดื่อชุมพร ๕.รากน้ำนอง ๖. รากมะพร้าว ๗.รากตาล ๘.รากหวาขม ๙.รากก้างปลาแดง ๑๐.ขอบชะนางแดง ๑๑.รากไม้รวก ๑๒. โคกกระออม ๑๓.ขี้เหล็กทั้ง๕) ๑๔.มะแว้งทั้ง ๒) ๑๕.ส้มกุ้ง ๑๖.แก่นสน ๑๗.แสมทั้ง ๒) ๑๘. เถาวัลย์เปรียง ๑๙.ฝาง ๒๐.จันทน์ทั้ง ๒) ๒๑.สมอทั้ง ๓) ๒๒. กรัก (แก่นขนุนละมุด) ๒๓.บอระเพ็ด ๒๔. ลูกกระดอม ๒๕.แห้วหมู ๒๖.ผักเสี้ยนผี ๒๗.มะคำไก่ ๒๘.โคกกระสุน ๒๙.ดอกพิกุล ๓๐.ดอกบุนนาค ๓๑.ดอกสารภี ๓๒.เกสรบัวหลวง ๓๓.ก้านสะเดา ๓๓ ก้าน ๓๔.ฝักราชพฤกษ์ ๓ ฝัก ต้มกินหาย ยาขนาน ๕๘ ยาขนานนี้มีชื่อว่า ยาแปรไข้ร้ายให้กลายเป็นดี แก้ไข้เหนือ สาริบาด มันจับทำให้เท้าเย็น จนถึงที่หัวเข่า ครั้นเมื่อคลายจับแล้ว มันทำให้ร้อนที่เท้าและมือ มีตัวยาสมุนไพร ดังนี้ ๑.รากคนทา ๒.ราก หญ้านาง ๓.รากเท้ายายม่อม ๔.รากมะเดื่อชุมพร ๕.รากชิงชี่ ๖.รากมะพร้าว ๗.รากตาล ๘.รากสลอดน้ำ ๙.รากฝักข้าว ๑๐.รากพุมเรียงทั้ง ๒) ๑๑.หัวคล้า ๑๒.หัวยาข้าวเย็น ๑๓.ขมิ้นอ้อย ๑๔.ใบมะยม ๑๕.ใบ มะเฟือง ๑๖.ใบหมากทั้ง ๒) ต้มกิน ฯ ยาขนานที่ ๕๙ ยาขานนี้มีชื่อว่า ยาแก้ไข้เหนือ มันทำให้ร้อนกลุ้ม คุ้มคลั่ง เพ้อพก หาสติมิได้ มีตัวยา สมุนไพร ดังนี้ ๑.จันทน์ทั้ง ๒) ๒.เกสรทั้ง ๕) ๓.กฤษณา ๔.กระลำพัก ๕.ขอนดอก ๖.ชะลูด ๗. อบเชย เทศ ๘.เทียนดำ ๙.แฝกหอม ๑๐.รากสลอดน้ำ ๑๑.โกศสอ ๑๒.โกศหัวบัว ๑๓.ลูกกระดอม ๑๔.บอระเพ็ด ก้านสะเดา ต้มกิน ฯ ยาขนานที่ ๖๐ ยาขนานนี้มีชื่อว่า ปะโตลาธิคุณ แก้ไข้ป่าจับที่มิรู้หาย แก้ไข้ สำประชวร ทุติยชวร ตะติ ยะชวร ไข้สันนิบาด เพื่อลม ไข้กำเดา ไข้ตาลซาง ตาลขโมย มีตัวยาสมุนไพร ดังนี้ ๑.จันทน์ทั้ง ๓) ๒.กฤษณา ๓.กระลำพัก ๔.ขอนดอก ๕.ดอกพิกุล ๖.ดอกบุนนาค ๗.ดอกสารภี ๘.เกสรบัวหลวง ๙.ชะลูด ๑๐.อบเชย ๑๑.สมอทั้ง ๓) ๑๒.บอระเพ็ด ๑๓.ข่า ๑๔.เมล็ดพันธุ์ผักกาด ๑๕.ลูกกระดอม ๑๖.ลูกมะแว้งต้น ๑๗.ไพล

๒๑๓ ๑๘.กระชาย ๑๙.แก่นสน ๒๐.เปลือกโมกหลวง ๒๑.หัวแห้วหมู ๒๒.ราดขัดมอญ ๒๓.รากช้าพลู ๒๔. สะค้าน ๒๕.รากตองแตก ๒๖.แฝกหอม ๒๗.จุกโรหิณี ๒๘.กรุงเขมา ต้ม ๓ เอา ๑ กินครั่ง ๑ ถ้วย ฯ ยาขนานที่ ๖๑ ยาขนานนี้มีชื่อว่า ยาปะโตลาธิคุณ แก้ไข้ทั้ง ๓ ฤดู เพื่อกำเดา เสลดลม เพื่อกระษัย ไข้เหนือสานิบาด สัมประชวร ทุติยะชวร ตะติยะชวร มีตัวยาสมุนไพร ดังนี้ ๑.รากช้าพลู ๒.รากขี้กาแดง ๓. รากผักเสี้ยนผี ๔.รากขัดมอญ ๕.รากจิงจ้อ ๖.จันทน์ทั้ง ๒) ๗.ลูกสมอทั้ง ๓) ๘.จุกโรหิณี ๙.กรุงเขมา ๑๐. แห้วหมู ๑๑.มะตูมอ่อน ๑๒.ลูกกระดอม ๑๓.บอระเพ็ด ๑๔.ลูกมะขามป้อม ๑๕.เทียนดำ ๑๖.เทียนขาว ๑๗.พริก ๗ เมล็ด ๑๘.ดีปลี ๗ ดอก ๑๙.ขิง ๗ แว่น ๒๐.เจตมูลเพลิง ๗ ราก ๒๑.ฝักราชพฤกษ์ ๓ ท่อน ๒๒. เกสรบัวหลวง ๒๓.แก่นสน ๒๔.ก้านสะเดา ๓๓ ก้าน ต้มกินหาย ฯฯฯฯฯ ยาขนานที่ ๖๒ ยาขนานนี้มีชื่อ ว่า ยาแก้ไข้ ๓ ฤดู คู่กับ ยาขนานที่ ๖๑ เพื่อแก้เลือด ลม เสลด ดีพุ่ง เชื่อมมัว สารพัดไข้ สารพัดสานิบาด ทั้ง ปวง มีตัวยาสมุนไพร ดังนี้ ขนานที่ ๖๒ มาต้ม แล้วชักเอา ตัวยา เจตมูลเพลิง ๑ แก่นสน ๑ เกสรบัวหลวง ๑ ลูกสมอทั้ง ๓ ออก แล้ว เติมตัวยาเหล่านี้ ลงไป ๑.รากมะอึก ๒.ผักแผ้วแดง ๓.สะค้าน ๔.พริกไทย ๕.ดีปลี ๖.ขิงแห้ง เ หนัก สิ่งละ ๑ บาด ต้มกินหายขาด ต่อไป ฯ ยาขนานที่ ๖๓ ยาขนานนี้มี ชื่อว่า ยาแก้ไข้แรกจับ มีตัวยาสมุนไพร ดังนี้ ๑.หญ้าแพรก ๒.หญ้าปาก ควาย ๓.ขี้วัวแห้ง ๔.ลูกสมอไทย ๕.ฝักราชพฤกษ์ ๖.บอระเพ็ด ๗ ท่อน ๗. ยังไม่ สำเร็จประโยชน์ อยู่ที่ หน้า ๒๑๓ ยาขนานที่ ๖๔ ยานานนี้มี ชื่อว่า ยาครอบไข้ แก้ไข้พิษต่าง ๆ มีตัวยาสมุนไพร ดังนี้ ๑.รากคนทา ๒. รากหญ้านาง ๓.รากเท้ายายม่อม ๔.รากมะเดื่อชุมพร ๕.รากชิงชี่ ๖.เถาชิงช้าชาลี ๗.เถาตำลึง ๘.เถาฝัก ข้าว ๙.แก่นขี้เหล็ก ๑๐.พญามือเหล็ก ๑๑.เถาวัลย์เปรียง ๑๒.แกแล ๑๓.ฝาง ๑๔.หญ้าแพรก ๑๕.หญ้า ปากควาย ๑๖.บอระเพ็ด ๑๗.เหมือดคน ๑๘.จันทน์แดง ๑๙.จันทน์เทศน์ เอาหนักสิ่งละ ๑ บาท ๒๐. ฝัก ราชพฤกษ์ ๓ ท่อน ยาทั้งนี้เอาเสมอภาคตมกินเช้าเย็น ฯ ยาขนานที่ ๖๕ ยาขนานนี้มีชื่อว่า ยา ๕ รากแก้ไข้พิษ ที่จับเชื่อมซึม ที่ทำให้ร้อนภายใน กระหายน้ำ เป็นอันมาก กระวนกระวายละเมอเพ้อไม่มีสติ แก้พิษภายในให้ตก มิ้ให้เกิดพิษกาฬขึ้นได้ และทำให้เจริญ อาหาร มีตัวยาสมุนไพร ดังนี้ ๑.รากคนทา ๒.รากหญ้านาง ๓.รากเท้ายายม่อม ๔.รากมะเดื่อชุมพร ๕.ราก ชิงชี่ ๖.จันทน์แดง ๗.จันทน์เทศน์ ๘.แฝกหอม ๙.ดอกบุนนาค เอาหนักสิ่งละ ๑ บาท ๑๐.ลูกสมอไทย ๑๑.ลูกสมอเทศ ๑๒.ลูกสมอพิเภก ๑๓.ลูกมะขามป้อม หนักสิ่งละ ๒ บาท ๑๔. เกสรบัวหลวง หนัก ๒ สลึง ๑๕.ลูกกระดอม หนัก ๒ สลึง ๑๖.แก่นสน หนัก ๑ สลึง ๑๗.โกศหัวบัว หนัก ๑ สลึง ๑๘.ก้านสะเดา ๓๓ ก้าน ๑๙.บอระเพ็ด ๗ องคุลี ๒๐.ฝักราชพฤกษ์ ๓ ฝัก ๒๑.ใบมะกา ๑ กำ มือ ต้มกินเวลาเช้า ถ้าอุจจาระ ยัง กลัดเป็นพิษอยู่ ให้เติม ยาดำ อย่างดี หนัก ๑ บาท เวลาจะกินให้เติม เกลือข้างนอก พอสมควร กินต่อไป ฯ ยาขนานที่ ๖๖ ยาขนานนี้มีชื่อว่า ยาแก้ไข้ตัวร้อน ทุกชนิด มีตัวยาดังนี้ ๑.รากคนทา ๒.รากหญ้านาง ๓.รากเท้ายายม่อม ๔.รากมะเดื่อชุมพร ๕.รากชิงชี่ ๖.ดอกพิกุล ๗.ดอกบุนนาค ๘.ดอกสารภี ๙.เกสรบัว หลวง ๑๐.จันทน์แดง ๑๑.จันทน์เทศน์ ๑๒.รากหมาก ๑๓.รากมะพร้าว ๑๔.รากมะนาว ๑๕.รากมะกรูด ๑๖.รากมะปรางหวาน ๑๗.พญามือเหล็ก ๑๘.เหมือดคน ๑๙.สะเดาทั้ง ๕) ๒๐.บอระเพ็ด ๒๑.ลูกกระดอม ๒๒.รากปลาไหลเผือก เอาหนักสิ่งละ ๑๕กรัม ต้มรับประ ๓ ชั่วโมง ต่อ ๑ ครั้ง ถ้าท้องผูกแทรก ดีเกลือฝรั่ง ๑-๒ ช้อนโต๊ะ เวลาเช้า ถ้าท้องเดินแทรกยา ฝิ่น ๑ หยิบมือทุกครั้งที่รับประทานจนกว่าจะหาย ฯ ยาขนานที่ ๖๗ ยาขนานนี้มีชื่อว่า ยาแก้ไข้จับสั่น ไข้มาลาเรีย มีตัวยาสมุนไพร ดังนี้ ๑.แก่นขี้เหล็ก ๒.พญามือเหล็ก ๓.สมอทั้ง ๓) ๔.ใบมะกา ๕.ดีเกลือ ๖.รากขี้กาแดง ๗.ลูกกระดอม ๘.บอระเพ็ด ๙.เนื้อ ในฝักคูณ ๑๐.ก้านสะเดา เอาทั้งใบ เอาหนักสิ่งละ ๒ บาท ใส่น้ำ พอท่วมยา ต้มเคี่ยวให้เหลือ ๑๘ ถ้วย กิน

๒๑๔ ครั้ง ละ ๑ ถ้วยชา วันละ ๓ ครั้งก่อนอาหาร ครบ ๖ วันจำเริญ เสีย (คือทิ้งยาไปเสีย) แล้วต้มกินใหม่จนครบ ๓ หม้อ หายขาด (ถ้าเป็นควรลดส่วนตามอายุ ของเด็ก) ยาขนานที่ ๖๘ ยาขนานนี้มีชื่อว่า ยาแก้ไข้ ๓ ฤดู เพื่อเลือดลม แก้สารพัดไข้ สานิบาดทังปวง มีตัวยา สมุนไพร ดังนี้ ๑.รากมะอึก ๒.รากขี้กาแดง ๓.รากผักเสี้ยนผี ๔.รากจิงจ้อ ๕.รากผักแผ้วแดง ๖.บอระเพ็ด ๗.หัวแห้วหมู ๘.ลูกกระดอม ๙.สมอทั้ง๓ ) ๑๐.มะขามป้อม ๑๑.จุกโรหิณี ๑๒.กรุงเขมา ๑๓.ตรีกระตุก ๑๔.ช้าพลู ๑๕.สะค้าน ๑๖.เทียนดำ ๑๗.เทียนขาว ๑๘.แก่นจันทน์ ๑๙.แก่นสน ๒๐.ฝักคูณ ๒๑.ก้าน สะเดา ๓๓ ก้าน ๒๒.รากขัดมอญ ต้ม ๓ เอา ๑ ยาขนานที่ ๖๙ ยาขนานนี้มีชื่อว่า ยา ปะโตลาธิคุณ แก้ไข้สารพัดทั้ง ๓ ฤดู มีตัวยาสมุนไพร ดังนี้ ๑. รากมะอึก ๒.รากต้นขัดมอญ (คือต้นไม้กวาด) ๓.ลูกขี้กาแดง ๔.รากผักเสี้ยนผี ๕.รากจิงจ้อ ๖.บอระเพ็ด ๗.แห้วหมู ๘.ลูกกระดอม ๙.ตรีผลา ๑๐.มะขามป้อม ๑๑.จุกโรหิณี ๑๒.กรุงเขมา ๑๓.พริก ๑๔.ขิง ๑๕. ดีปลี ๑๖.รากช้าพลู ๑๗.เทียนทั้ง ๕) ๑๘.จันทน์ทั้ง ๒) ๑๙.แก่นสน ๒๐.ลูกมะตูมอ่อน ๒๑.รากมะเดื่อ ชุมพร ๒๒.แก่นสะเดา ๒๓.ฝักคูณ ใส่ให้มากหน่อย ต้ม ๓ เอา ๑ กินหาย ฯ ยาขนานที่ ๗๐ ยาขนานนี้มีชื่อว่า ยา ปะโตลาธิคุณ แก้ไข้ สำประชวร ทุติยะชวร ปุราณชวร แก้ไข้สัน นิบาดลม มีตัวยาสมุนไพร ดังนี้ ๑.โกศทั้ง ๕) ๒.เทียนทั้ง ๕) ๓.ลูกจันทน์ ๔.ดอกจันทน์ ๕.กระวาน ๖.กาล พลู เอาหนักสิ่งละ ๑ สลึง ๗.จันทน์ทั้ง ๒) ๘.กฤษณา ๙.กระลำพัก ๑๐.แก่นสน ๑๑.แก่นขี้เหล็ก ๑๒.สักขี ๑๓.สมอทั้ง ๓) ๑๔.ลูกมะขามป้อม ๑๕.ลูกกระดอม ๑๖.หัวแห้วหมู ๑๗.บอระเพ็ด หนักสิ่งละ ๑ บาท ๑๘. ดอกพิกุล ๑๙.ดอกบุนนาค ๒๐.ดอกสารภี ๒๑.เกสรบัวหลวง ๒๒.ดอกมะลิ เอาหนักสิ่งละ ๑๐ สลึง ๒๓. ก้านสะเดา ๓๓ ก้าน ๒๔.ฝักราชพฤกษ์ ๓ ฝัก ต้มกิน ฯ ยาขนานที่ ๗๑ ยาขนานนี้มีชื่อว่า ยาแก้ไข้เหนือ สาริบาด ปลายไข้ ไข้ลมสาริบาด ทุติยะชวร ตะติ ยะชวร ไข้ถึง ๓ เดือน มีตัวยาสมุนไพร ดังนี้ ๑.รากมะเขือขื่น ๒.รากต้นขัดมอญ ๓.รากขี้กาแดง ๔.ราก ผักเสี้ยนผี ๕.รากจิงจ้อ ๖.บอระเพ็ด ๗.หัวแห้วหมู ๘.ลูกกระดอม ๙.สมอ ทั้ง ๓) ๙.มะขามป้อม ๑๐.จุก โรหิณี ๑๑.กรุงงเขมา ๑๒.ลูกผักชี ๑๓.รากช้าพลู ๑๔.สะค้าน ๑๕.เจตมูลเพลิง ๑๖.มะตูมอ่อน ๑๗.แก่น สน ๑๘. รากเท้ายายม่อม ๑๙.จันทน์ทั้ง ๒) ๒๐.โกศสอ ๒๑.โกศเขมา๒๒.โกศหัวบัว ๒๓.โกศพุงปลา ๒๔. โกศก้านพร้าว ๒๕.เทียนทั้ง ๕) ๒๖.รากมะเดื่อชุมพร ๒๗.ใบมะกา ๒๘.ฝักราชพฤกษ์ ๓ ฝัก ๒๙.ก้านสะเดา ๓๓ ก้าน ต้มกินหาย ฯ ยาขนานที่ ๗๒ ยาขนานนี้มีชื่อว่า ยาแก้ไข้เพื่อเสมหะ มีตัวยาสมุนไพร ดังนี้๑.รากสีฟันคันทา ๒.ราก หญ้านาง ๓.รากเท้ายายม่อม ๔.รากมะเดื่อชุมพร ๕.รากชิงชี่ ๖.รากน้ำนอง ๗.จันทน์ทั้ง ๒) ๘.เกสรทั้ง ๕) ๙.ชะลูด ๑๐.อบเชย ๑๑.ลูกกระดอม ๑๒.บอระเพ็ด ๑๓.ใบพิมเสน ๑๔.ใบมะขามแขก ๑๕.หญ้าตีนนก ยาทั้งนี้ เอาหนักสิ่งละ ๑ บาท ๑๖.โกศน้ำเต้า หนัก ๒ บาท ๑๗.ลูกสมอไทย ๓๐ ลูก ต้มกิน (ยาของท่านหมอ ไหม) ยาขนานที่ ๗๓ ยาขนานนี้มีชื่อว่า ยาแก้ไข้เหนือ สานิบาด มีตัวยาสมุนไพร ดังนี้๑.รากคนทา ๒.ราก หญ้านาง ๓.รากเท้ายายม่อม ๔.รากมะเดื่อชุมพร ๕.รากชิงชี่ ๖.รากขี้กาแดง ๗.รากจิงจ้อ ๘.รากมะแว้ง ทั้ง ๒) ๙.รากมะอก ๑๐.บอระเพ็ด ๑๑.ลูกกระดอม ๑๒.รากช้าพลู ๑๓.รากบัวหลวง ๑๔.ขมิ้นอ้อย ๑๕. แก่นสนเทศ ๑๖.กรุงเขมา ๑๗.จันทน์ทั้ง ๒) ๑๘.สมอทั้ง ๓) ๑๙. มะขามป้อม ๒๐.โกศสอ ๒๑.โกศหัวบัว ๒๒.ว่านกลีบแรด ๒๓.ว่านร่อนทอง ๒๔.ใบมะกา ๒๕.เมล็ดมะกรอก เผา ๓ เมล็ด ๒๖.ฝักราชพฤกษ์ ๒๗. ก้านสะเดา ๓๓ ก้าน ๒๘.จุกโรหิณี ต้มกิน ฯ

๒๑๕ ยาขนานที่ ๗๔ ยาขนานนี้มีชื่อว่า ยาแก้ ไข้ ๓ ฤดู มีตัวยาสมุนไพร ดังนี้๑.โกศทั้ง ๕) ๒.เทียนทั้ง ๕) ๓.พริกไทย ๔.ช้าพลู ๕.ขิง ๖.จันทน์แดง ๗.สมอทั้ง๓) ๘.แก่นสน ๙.บอระเพ็ด ๑๐.ขมิ้นอ้อย ๑๑.ลูก กระดอม ๑๒.ผักแผ้วแดง ๑๓.ขี้กาแดง ๑๔.ก้านสะเดา ๓๓ ก้าน ๑๕.ฝักคูณ ๓ ฝักต้มกิน หาย ฯ ยาขนานที่ ๗๕ ยาขนานนี้มีชื่อว่า ยาแก้ไข้เพื่อกำเดาที่ทำให้อาเจียน ปากขม เบื่ออาหาร เสียสติ มือ เท้าเย็น มีตัวยาสมุนไพรดังนี้ ๑.รากสีฟันคันทา ๒.รากหญ้านาง ๓.รากเท้ายายม่อม ๔.รากมะเดื่อชุมพร ๕. รากชิงชี่ ๖.รากก้างปลา ๗.รากมะนาว ๘.รากมะปรางหวาน ๙.หญ้าแพรก ๑๐.หญ้าปากควาย ๑๑.ลูก กระดอม ๑๒.บอระเพ็ด ๑๓.ลูกสมอทั้ง ๓) ๑๔.มะขามป้อม ๑๕.ดอกพิกุล ๑๖.ดอกบุนนาค ๑๗.ดอก สารภี ๑๘.เกสรบัวหลวง ๑๙.ก้านสะเดา ๓๓ ก้าน ต้มกิน ถ้าต้องการให้ระบาย เติมดีเกลือ ตามธาตุ หนัก เบา หายมามากนักแล้ว ฯ ยาขนานที่ ๗๖ ยาขนานนี้มีชื่อว่า ยา แก้ไข้เชื่อมซึม มีตัวยาสมุนไพร ดังนี้๑.สีฟันคันทา ๒.รากหญ้า นาง ๓.รากเท้ายายม่อม ๔.รากมะเดื่อชุมพร ๕.รากชิงชี่ ๖.รากไม้รวก ๗.รากหวายขม ๘.แฝกหอม ๙.หัว คล้า ๑๐.รากพุงดอ ๑๑.จันทน์แดง ๑๒.จันทน์ชะมด ๑๓.โกศสอ ๑๔.โกศหัวบัว ๑๕.เกสรทั้ง ๕) ๑๖. เทียนข้าวเปลือก ๑๗.แก่นขนุน ๑๘.แก่นขี้เหล็ก ๑๙.ฝาง ๒๐. ลูกสมอไทย ๑๕ ลูก ๒๑.สมอดีงู ๑๕ ลูก ๒๒.มะขามป้อม ๑๐ ลูก ๒๓.ลูกกระดอม ๑๐ลูก ๒๔.บอระเพ็ด ๗ แว่น ๒๕.ก้านสะเดา ๓๓ ก้าน ต้มกินเช้า เย็น ยาขนานที่ ๗๗ ยาขนานนี้มีชื่อว่า ยาครอบไข้ ยาแก้ไข้เหนือ สาริบาด มีตัวยาสมุนไพร ดังนี้ ๑.ราก คนทา ๒.รากหญ้านาง ๓.รากเท้ายายม่อม ๔.รากมะเดื่อชุมพร ๕.รากชิงชี่ทั้ง ๒) ๖.รากพุมเรียงทั้ง ๒) ๗. รากพุงดอ ๘.รากต่อไส้ ๙.รากฝักข้าว ๑๐.รากน้ำนอง ๑๑.รากหมาก ๑๒.รากมะพร้าว ๑๓.รากตาล ๑๔. รากไม้รวก ๑๕.รากหวายขม ๑๖.หัวคล้า ๑๗.กระดอม ๑๘.บอระเพ็ด ๑๙.หญ้าแพรก ๒๐.หญ้าปาก ควาย ๒๑.ใบหมากผู้ ๒๒.ใบหมากเมีย ๒๓.จันทน์ทั้ง ๒) ๒๔.ดอกพิกุล ๒๕.ดอกบุนนาค ๒๖.ดอกสารภี ๒๗.เกสรบัวหลวง ๒๘.บัวเผื่อน ๒๙.บัวขม ๓๐.สักขี ๓๑.สักป่า ๓๒.ขี้วัวแห้ง ๓๓.ใบมะกา ๓๔.ขมิ้นอ้อย ๕ แว่น ๓๕.ใบมะนาว ๑๐๘ ใบ ๓๖.ฝักราชพฤกษ์ ๓๗.ก้านสะเดา ๓๓ ก้าน ต้มกิน ฯ ยาขนานที่ ๗๘ ยาขนานนี้มีชื่อว่า ยาครอบไข้ทั้ง ๖ ฤดู มีตัวยาสมุนไพร ดังนี้๑.รากสันคันทา ๒.ราก หญ้านาง ๓.รากเท้ายายม่อม ๔.รากมะเดื่อชุมพร ๕.รากชิงชี่ ๖.รากมะกรูด ๗.รากมะนาว ๘.รากมะปราง หวาน ๙.รากฝักข้าว ๑๐.รากเหมือดคน ๑๑.หัวคล้า ๑๒.รากพุมเรียง ทั้ง ๒) ๑๓.รากระงับพิษ ๑๔.ราก หวายขม ๑๕.หญ้าแพรก ๑๖.หญ้าปากควาย ๑๗.รากขี้กาแดง ๑๘.รากไม้รวก ๑๙.พญามือเหล็ก ๒๐.ลุก กระดอม ๒๑.บอระเพ็ด ๒๒.รากคูณ ๒๓.รากแทงทวย ๒๔.รากมะแว้งต้น ๒๕. รากม ะดูก ๒๖. สันพร้านางแอ ๒๗.เถาวัลย์เปรียง ๒๘.ขมิ้นอ้อย ๒๙.โคคาน ๓๐.จันทน์ทั้ง ๓ ต้มกินหาย (ยาของพ่อเทศ) ยาขนานที่ ๗๙ ยายขนานนี้มีชื่อว่า ยาแก้ไข้ ทำให้เจริญอาหาร มีตัวยาสมุนไพร ดังนี้ ๑.จันทน์ทั้ง ๒) ๒.เกสรทั้ง ๕) ๓.ยาเบญจกุล ๔.พริกไทย ๕.หัวแห้วหมู ๖.ลูกกระดอม ๗.ว่านกลีบแรด ๘.ว่านร่อนทอง ๙.สนเทศ ๑๐.ลุกจันทน์ ๑๑.ดอกจันทน์ ๑๒.เถาชิงช้าชาลี เอาหนักสิ่งละ ๑บาท ๑๓.มะตอมอ่อน หนัก ๒ บาท ๑๔.บอระเพ็ด หนัก ๒ บาท ต้มกิน ฯฯ ยาขนานที่ ๘๐ ยาขนานนี้มีชื่อว่า ยาแก้ไข้เพื่อกำเดา ที่มันทำให้ ปากขมเบื่ออาหาร เสียสติ มือ เท้า เย็น มีตัวยาสมุนไพร ดังนี้ ๑.รากสีฟันคันทา ๒.รากหญ้านาง ๓.รากเท้ายายม่อม ๔.รากมะเมื่อ ชุมพร ๕. รากชิงชี่ ๖.รากก้างปลา ๗.รากมะปรางหวาน ๘.รากมะนาว ๙.หญ้าแพรก ๑๐.หญ้าปากควาย ๑๑.ลูก กระดอม ๑๒.บอระเพ็ด ๑๓.สมอทั้ง ๓) ๑๔.มะขามป้อม ๑๕.ดอกพิกุล ๑๖.ดอกบุนนาค ๑๗.ดอกสารภี ๑๘.เกสรบัวหลวง ๑๙.ก้านสะเดา ๓๓ ก้าน ต้มกิน ถ้าจะให้ระบาย เติมดีเกลือตาม ธาตุหนักเบา กินหาย ฯ

๒๑๖ ยาขนานที่ ๘๑. ยาขนานนี้มีชื่อว่า ยาแก้เชื่อมซึม มีตัวยาสมุนไพร ดังนี้ ๑.สีฟันคันทา ๒.รากหญ้า นาง ๓.รากเท้ายายม่อม ๔.รากมะเดื่อชุมพร ๕.รากชิงชี่ ๖.รากไม้รวก ๗.รากหวายขม ๘.แฝกหอม ๙.หัว คล้า ๑๐.รากพุงดอ ๑๑.จันทน์แดง ๑๒.จัรทร์ชะมด ๑๓.โกศสอ ๑๔.โกศหัวบัว ๑๕.เกสรทั้ง ๕) ๑๖.เทียน ข้าวเปลือก ๑๗.แก่นขนุน ๑๘.แก่นขี้เหล็ก ๑๙.ฝาง ๒๐.สมอไทย ๑๕ ลูก ๒๑.สมอดีงู ๑๕ ลูก ๒๒. มะขามป้อม ๑๐ ลูก ๒๓.กระดอม ๑๐ ลูก ๒๔.บอระเพ็ด ๗ แว่น ๒๕.ก้านสะเดา ๓๓ ก้าน ต้มกิน เช้า- เย็น ยาขนานที่ ๘๒ ยาขนานนี้ มีชื่อว่า ยาแก้ไข้พิษ รากสาด สานิบาด มีตัวยาสมุนไพร ดังนี้ ๑.รากตน ทา ๒.รากหญ้านาง ๓.รากเท้ายายม่อม ๔.รากมะเดื่อชุมพร ๕.รากชิงชี่ ๖.รากหมากผู้ ๗.รากหมากเมีย ๘.รากตาล ๙.รากมะพร้าว ๑๐.หอมแดง ๑๑.โกศสอ ๑๒.โกศเขมา ๑๓.สมอไทย ๑๔.สมอเทศน์ ๑๕. สมอพิเภก ๑๖.จันทน์ทั้ง ๒) ๑๗.ดอกพิกุล ๑๘.ดอกบุนนาค ๑๙.ดอกสารภี ๒๐.ดอกมะลิ ๒๑.เกสรบัว หลวง ๒๒.บอระเพ็ด ๒๓.แก่นขี้เหล็ก ๒๔.ใบมะกา ๑ กำมือ ๒๕.ฝักคูณ ๓ ฝัก ต้มกิน (ยาของหมออ่อง) ยาขนานที่ ๘๓ ยาขนานนี้มีชื่อว่ายา แก้ไข้ป่า แก้ไข้เหนือ ไข้จับสั่น ไข้จับวันเว้นวัน ไข้เรื้อรัง ไข้พิษ มี ตัวยาสมุนไพร ดังนี้ ๑.เกสรทั้ง ๕) ๒.แก่นขนุน ๓.ยาดำ ๔.เกลือสินเธาว์ ยา ๔ อย่างนี้ นักสิ่งละ ๑ บาท ๕.เถาวัลย์เปรียง หนัก ๖ สลึง ๖.แก่นขี้เหล็ก หนัก ๓ บาท ๗.แก่นมะคำไก่ หนัก ๓ บาท ๘.รากช้าพลู หนัก ๒ สลึง ๙.มะตูมอ่อน ๗ แว่น ๑๐.สมอทั้ง ๓ สิ่งละ ๑๓ ลูก ๑๑.กระดอม ๑๓ ลูก ๑๒.ฝักราชพฤกษ์ ๕ ฝัก ๑๓.ขมิ้นอ้อย ๕ แว่น ลง นะ โม พุทธ า ยะ ๑๔.ใบมะกา ๓๒ ใบ ลง ด้วยอาการ ๓๒ ) ๑๕.ก้านสะเดา ๓๓ ก้าน ไม่ทราบว่าลงด้วย คาถา อะไร ๑๖.บอระเพ็ด ยาว ๑ แขน รวมยาทั้งหมด เสก ด้วย สักกัตตะวา ๓ จบ ต้มกินหาย (ยาหมอสุ่น) ยาขนานที่ ๘๔ยาขนานนี้ชื่อว่า ยาแก้ไข้เหนือ มันทำให้คางแข็ง มีตัวยาสมุนไพร ดังนี้ ๑.รากคนทา ๒.รากหญ้านาง ๓.รากเท้ายายม่อม ๔.รากมะเดื่อ ๕.รากมะปราง ๖.รากพุมเรียงทั้ง ๒) ๗.พญามือเหล็ก ๘.รากไม้รวก ๙.รากกะตังใบ ๑๐.รากกระพังโหม ๑๑.รากมะไฟ ๑๒.รากมะแว้งทั้ง ๒) ๑๓.หญ้าปากควาย ๑๔.หวายตะคล้า ต้มกิน ฯ ยาขนานที่ ๘๕ ยาแก้สารพัดไข้ มันทำให้เพ้อคลั่งหาสติมิได้ มีตัวยาสมุนไพร ดังนี้ ๑.จันทน์ทั้ง ๒) ๒.ชะลูด ๓.ขอนดอก ๔.ดอกพิกุล ๕.ดอกบุนนาค ๖.ดอกสารภี ๗.เกสรบัวหลวง ๘.บัวเผื่อน ๙.ดอกสัต บุตร ๑๐.กระดอมทั้ง ๕) ๑๑.ผักขวงทั้ง ๕) ต้มกิน ฯ ยาขนานที่ ๘๖ ยาขนานนี้มีชื่อว่า ยาแก้ไข้เหนือ เพื่อสานิบาด แก้ไข้เรื้อรังที่เป็นนาน ๆ หาย แก้ไข้ ๗ วันแก้ไข้สาริบาด ตาแดง ตาเหลือง มีตัวยาสมุนไพร ดังนี้ ๑.โกศสอ ๒.โกศเขมา ๓โกศหัวบัว ๔.โกศเชียง ๕.โกศพุงปลา (เรียกอีกอย่างหนึ่งว่า โกศทั้ง ๕) ๖.เทียนดำ ๗.เทียนแดง ๘.เทียนขาว ๙.เทียนตาตั๊กแตน ๑๐.เทียนข้าวเปลือก (หรือเรียกว่าเทียนทั้ง ๕) ๑๑.สมอไทย ๑๒.สมอเทศน์ ๑๓.สมอดีงู (หรือสมอทั้ง ๓) ๑๔.จันทน์ทั้ง ๒) ๑๕.แก่นสน ๑๖.ลูกราชดัด ๑๗.กรุงเขมา ๑๘.สักขี ๑๙.รากมะเขือขื่น ๒๐.รากมะแว้ง ทั้ง ๒) ๒๑.รากมะอึก ๒๒.บอระเพ็ด ๒๓.ลูกกระดอม ๒๔.ขี้วัว ๒๕.สักขี้ควาย ๒๖.ดีปลี ๒๗.ช้าพลู ๒๘. สะค้าน ๒๙.แห้วหมู ๓๐.ก้านสะเดา ๑๕ หรือ ๓๓ ก้าน ก็ได้ ๓๑.เกสรพิกุล ๓๒.ดอกบุนนาค ๓๓.เกสรบัว หลวง ๓๔.จุกโรหิณี ๓๕.ตูดหมูตูดหมา ๓๖.โคกออม ๓๗.ดอกสารภี (บางตำลาใส่ ตรีผลา ด้วย) ต้มกิน ๓ เวลา ฯฯ ยาขนานที่ ๘๗ ยาขนานนี้มีชื่อว่า ยาแก้ไข้เหนือ แก้ไข้สันนิบาด เป็นยาครอบไข้ มีตัวยาสมุนไพร ดังนี้ ๑.รากคนทา ๒.รากหญ้านาง ๓.รากเท้ายายม่อม ๔.รากมะเดื่อชุมพร ๕.รากชิงชี่ทั้ง ๒) ๖.รากพุมเรียงทั้ง ๒) ๗.รากพุงดอ ๘.รากต่อไส้ ๙.รากฝักข้าว ๑๐.รากน้ำนอง ๑๑.รากหมาก ๑๒.รากมะพร้าว ๑๓.ราก ตาล ๑๔.รากไม้รวก ๑๕.รากหวายขม ๑๖.หัวคล้า ๑๗.หญ้าแพรก ๑๘.หญ้าปากควาย ๑๙.ลูกกระดอม ๒๐.บอระเพ็ด ๒๑.ใบหมากผู้ ๒๒.ใบหมากเมีย ๒๓.จันทน์ทั้ง ๒) ๒๔.สักขี ๒๕.สักป่า ๒๖.ขี้วัว ๒๗.ดอก

๒๑๗ พิกุล ๒๘.ดอกบุนนาค ๒๙.ดอกสารภี ๓๐.เกสรบัวหลวง ๓๑.บัวเผื่อน ๓๒.บัวขม ๓๓.ขมิ้นอ้อย ๕ แว่น ๓๔.ใบมะกา ๑ กำมือ ๓๕.ใบมะนาว ๑๐๘ ใบ ๓๖.ฝักราชพฤกษ์ ๓๘.ก้านสะเดา ๓๓ ก้าน ต้มกิน ฯ ยาขนานที่ ๘๘ ยาขนานนี้มีชื่อว่า ยาแก้ไข้เหนือ เพื่อแก้ไข้รากสาด มันทำให้ ตาแดง ตาเหลือง มีตัว ยาสมุนไพร ดังนี้ ๑.รากคนทา ๒.รากหญ้านาง ๓.รากเท้ายายม่อม ๔.รากมะเดื่อ ๕.รากพุงดอ ๖.ราก ต่อไส้ ๗.รากผักข้าว (หรือฝักข้าว อันเดียวกัน) ๘.รากสลอดน้ำ ๙.เถามวกแดง ๑๐.รากก้างปลาทั้ง ๒) ๑๑. รากหมาก ๑๒.รากมะพร้าว ๑๓.รากตาล ๑๔.รากสำโรง ๑๕.ขี้ครั่ง ๑๖.เถาลำแพน หรือ รากน้ำนอง ก็ได้ ต้มกินหาย ฯฯ ยาขนานที่ ๘๙ ยาขนานนี้มี ชื่อว่ายาแก้ไข้เหนือ มันทำให้เชื่อมมัว มีตัวยาสมุนไพรดังนี้ ๑.งจันทน์ทั้ง ๒) ๒.กฤษณา ๓.กระลำพัก ๔.ขอนดอก ๕.ชะลูด ๖.อบเชยเทศน์ ๗.แก่นสน ๘.ดอกพิกุล ๙.ดอก บุนนาค ๑๐.ดอกสารภี ๑๑.เกสรบัวหลวง ๑๒.ลูกกระดอม ๑๓.บอระเพ็ด ๑๔.ขี้กาแดง ๑๕.หญ้าแพรก ต้มกิน หาย กินวันละ ๒ เวลา ฯฯ ๙๐ ยาแก้ไข้ทับระดู เปลือกหอยแครง ๗ เปลือก เผาไฟให้สุก รากทนดี เผาไฟให้สุก เขากวางเผา ไฟพอสุก รากส้มมะขาม ๑ กำมือ ขวาง แกแล สารส้มแทรกนิดหน่อย เวลาต้มให้ระลึกถึงครูดำ กินครั้งละ ๑ ถ้วยชา ทุก ๆครึ่งชั่วโมง ก่อนอาหาร ฯฯ ๙๑ ยาแก้ไข้ทับระดู ต้นสามเดือนทั้งต้นทั้งราก วิ่นน้ำเต้า ซังข้าวโพด ผักเม็ดแดง เอามาต้มกิน ฯฯ ยาขนานที่ ๑ ยาขนานนี้ มีชื่อว่า ยาแก้ไข้เพื่อเลือด เพื่อน้ำเหลือง เพื่อลม มันทำให้ร้อนให้หนาว ให้ อาเจียน เรียก ว่าไข้เหนือ สันนิบาด มีตัวยาสมุนไพร ดังนี้ ๑ขี้เหล็กทั้ง ๕ ๒. รากตองแตก ๓. ราก มะเดื่อดิน ๔. รากมะแว้งทั้ง ๒ ๕. รากมะอึก ๖. รากก้างปลาทั้ง ๒ ๗. หัวคล้า ๘. รางแดง ๙. ลูกสมอทั้ง ๓ ๑๐. จันทน์ทั้ง ๒ ๑๑. กกลังกา ๑๒. เถาวัลย์เปรียง ๑๓. เทียนดำ ๑๔. เกลือสินเธาว์ ๑๕. ใบมะกา ๑๖. ใบมะขาม ๑๗. ใบส้มปล่อย ๑๘. ฝักราชพฤกษ์ ๓ ฝัก ๑๙. ยาดำ หนัก ๖ สลึง ต้มกิน หาย ใช้มามาก แล้ว ยาขนานที่ ๒ ยาขนานนี้มีชื่อว่า นะหาโรน้อย แก้ไข้จับ แก้ไข้จับ แก้ต้นไข้ก็ได้ มีตัวยาสมุนไพร ดังนี้ ๑. ขี้เหล็กทั้ง ๕ ๒. ต่อไส้ทั้ง ๕ ๓. คนทา ๔. รากหญ้านาง ๕. เท้ายายม่อม ๖. รากมะเดื่อชุมพร ๗. ราก ชิงชี่ ๘. รากพุมเรียงทั้ง ๒ ๙. รากพุงดอ ๑๐. ลูกสมอทั้ง ๓ ๑๑. ลูกกระดอม ๑๒. ขมิ้นอ้อย ๑๓. จันทน์ ทั้ง ๒ ยาทั้งหมดนี้ เอาหนักสิ่งละ ๑ บาท ๑๔. ยาดำ หนัก ๖ สลึง ๑๕. บอระเพ็ด ๗ ท่อน ๑๖. ฝักราช พฤกษ์ ๓ ฝัก ๑๗. ก้านสะเดา ๓๓ ก้าน ต้ม ๓ เอา ๑ กินแก้ไข้หาย ฯฯ ยาขนานที่ ๓ ยาขนานนี้มีชื่อว่า ประทุมเกสร แก้ไข้เหนือ สันนิบาดเรื้อรัง สันนิบาดลูกนก มือเท้าสั่น หัวคลอน แก้เพ้อคั่ง แก้บ้าก็ได้ มีตัวยาสมุนไพร ดังนี้ ๑. โกสทั้ง ๕ ๒. เทียนทั้ง ๕ ตัวยา ๑๐ อย่างนี้ เอา หนัก สิ่งละ ๒ สลึง ๓. เถามวกทั้ง ๒ ๔. ลูกสมอทั้ง ๓ ๕. จันทน์ทั้ง ๒ ๖. ชะลูด ๗. อบเชยเทศ ๘. ลูก พันธุ์ผักกาด ๙. ลูกผักชี ๑๐. ลูกมะตูมอ่อน ๑๑. ลูกกระดอม ๑๒. หัวแห้วหมู ๑๓. เกสรทั้ง ๕ ๑๔. ยา เบญจกุล ยา ๒๐ อย่างนี้เอา หนัก สิ่งละ ๑ บาท ๑๕. แก่นขี้เหล็ก ๑๖. พญามือเหล็ก ๑๗. รากพุงดอ ๑๘. รากพุมเรียงทั้ง ๒ ๑๙. รากคนทา ๒๐. รากหญ้านาง ๒๑. รากเท้ายายม่อม ๒๒. รากมะเดื่อชุมพร ๒๓. รากชิงชี่ ยา ๑๐ อย่างนี้เอา หนัก สิ่ง ๒ บาท ถ้าจะให้เดิน เป็นยารุ เป็นยาถ่าย ให้ เติม ยาดำ ๑ ฝักราช พฤกษ์ ๑ ต้มรับประทาน ได้แก้อับจนมาแล้ว ตีค่าไว้ ๑ ตำลึงทอง ยาขนานที่ ๔ ยาขนานนี้มีชื่อว่า ยาสว่างอารมณ์ แก้ไข้ป่า ไข้เหนือ ไข้เรื้อรัง ไม่หาย กลายเป็นไข้ สันนิบาด กินไม่ได้ นอนไม่หลับ กระสับกระส่าย มีตัวยาสมุนไพร ดังนี้ ๑. ลูกสมอทั้ง ๓ ๒. จันทน์ทั้ง ๒ ๓. เกสรทั้ง ๕ ๔. ลูกจันทน์ ๕. ดอกจันทน์ ๖. ลูกกระดอม ๗. ลูกมะตูมอ่อน ๘. หญ้าปากควาย ๙. เถามวก ทั้ง ๒ ๑๐. เปลือกมะเดื่อชุมพร ๑๑. หัวคล้า ๑๒. รากเท้ายายม่อม ๑๓. ทางตาล เอาหนัก สิ่งละ ๑ บาท

๒๑๘ ๑๔. ก้านสะเดา ๓๓ ก้น ต้มกิน ถ้าเป็นไข้หาแรงมิได้ จะให้เดินให้แทรก แก่นสน ๑ ชะลูด ๑ ฝีกราชพฤกษ์ ๑ ต้มกินหาย (๑-๕) ยาขนานนี้เป็นของท่านหมอพร้อม ฯฯ ยาขนานที่ ๕ ยาขนานนี้มีชื่อว่า ยาเจริญอาหาร แก้รากสาด สันนิบาด แก้รากสาดผุด ถ้าผุดแดงยาว เรียกว่ารากสาดปานแดง ถ้าผุดขาว เรียกว่า รากสาดปานขาว มีตัวยาสมุนพร ดังนี้ ๑. ใบส้มปล่อย ๒. ใบ มะขาม ๓. ใบมะกา ๔. รากทองหลางใบมล ๕. รากแฝกหอม ๖. ลูกกระดอม ๗. แก่นขี้เหล็ก ๘. ราก ช้าพลู ๙. เจตมูลเพลิง ๑๐. ลูกมะตูมอ่อน ๑๑. รากขี้กาแดง ๑๒. บอระเพ็ด ๑๓. ขมิ้นอ้อย ๑๔. หัวแห้ว หมู ๑๕. รากหญ้านาง ๑๖. ผักเสี้ยนผี ๑๗. ฝักราชพฤกษ์ ๑๘. จันทน์ทั้ง ๒ ๑๙. สะค้าน ตัวยาทั้งหมดนี้ เอา หนักสิ่งละ ๑ บาท ๒๐. ยาดำ หนัก ๖ สลึง ต้ม ๓ เอา ๑ กินยาทั้ง ๓ ขนานนี้ (คือขนานที่ ๔-๕-๖) เคยได้ ผจญมามากแล้ว ยาขนานที่ ๖ ยาขนานนี้มีชื่อว่า ยาแก้ไข้เหนือ แก้สันนิบาด แก้ครั่ง ไข้เหนือครั่ง ไข้สันนิบาด มีตัวยา สมุนไพร ดังนี้ ๑. จันทน์ทั้ง ๒ ๒. ดอกบุนนาค ๓. กฤษณา ๔. กระลำพัก ๕. ขอนดอก ๖. รากแฝกหอม ๗. เกสรบัวหลวง ๘. กระดูกค่าง ยา ๙ อย่างนี้ เอาหนัก สิ่งละ ๑ บาท ต้มกิน ถ้ามิฟังให้เพิ่ม ตัวยาดังต่อไปนี้ ๑. เถามวกทั้ง ๒ ) ๒. โกศทั้ง ๕ ๓. รากเท้ายายม่อม ๔. รากมะเดื่อชุมพร ๕. รากหญ้านาง ๖. ตะไคร้หางนาค ๗. เกสรบัวน้ำทั้ง ๕ เอาหนักสิ่งละ ๑ บาท ๘. กระดูกค่าง หนัก ๖ สลึง หรือ หนัก ๒ บาทก็ ได้ ๙. หัวหอม ๓ หัว ๑๐. ก้านสะเดา ๓๓ ก้าน ต้มใส่น้ำ ๓ ส่วน เคี่ยวให้เหลือ ๑ ส่วน เอาน้ำยา กิน เคยได้ ใช้แก้อับจนมามากแล้ว (ยาขนานที่ ๖-๗ เป็นยาของ ท่านหมอพร้อม) ยาขนานที่ ๗ ยาขนานนี้มีชื่อว่า ยาต้นไข้แปล ไข้เหนือแรกเป็น ขับพิษไข้ออกสิ้นแล มีตัวยาสมุนไพร ดังนี้ ๑. รากคนทา ๒. รากหญ้านาง ๓. รากเท้ายายม่อม ๔. รากมะเดื่อชุมพร ๕. รากกันทรง ๖. หัวคล้า ๗. หัวยาเข้าเย็นทั้ง ๒ ๘. ขมิ้นอ้อย ( เอา รากน้ำนอง แทนก็ได้) ต้มกินแก้ไข้ดังกล่าวมานี้ ถ้ามิฟัง เอา จันทน์ทั้ง ๒ รากมะแว้งทั้ง ๒ ก้างปลาทั้ง ๒ รากมะอึก แก่นสน รากสลอดน้ำ ดินประสิวขาว ต้มกิน ฯฯ ยาขนานที่ ๘ ยาขนานนี้มีชื่อว่า ยาครอบไข้ทั้งปวง ไข้เหนือสันนิบาด สำหรับใช้ป้องกันไข้สันนิบาด ไข้เหนือ เป็นยาครอบป้องกันไข้ สารพัดทุกอัน แก้ไข้สันนิบาดทั้งปวง แก้เพื่อครั่ง มีตัวยาสมุน ไพร ดังนี้ ๑. รากคนทา ๒. รากหญ้านาง ๓. รากเท้ายายม่อม ๔. รากผักเข้า ๕. รากหวายขม ๖. รากแฝกหอม ๗. ใบ พิมเสน ๘. โกสหัวบัว ๙. โกศพุงปลา ๑๐. ลูกจันทน์ ๑๑. จันทน์ทั้ง ๒ ๑๒. แก่นสน ๑๓. สักขี ๑๔. แก่น ไม้สัก ๑๕. ชะลูด ๑๖. แก่นแสมทั้ง ๒ ๑๗. แก่นปรู ๑๘. แก่นประดู่ ๑๙. เถามวกทั้ง ๒ ๒๐.เกสรบัวหลวง ๒๑. ดอกสัตบุตร ๒๒. ดอกบุนนาค (ส่วนดอกบุนนาคนั้น เอา ว่านเปราะหอมแทนก็ได้) ยา ทั้งหมดนี้ เอา หนัก สิ่งละ ๑ บาท ต้ม ใส่น้ำ ๓ ส่วนของยา เคี่ยวให้เหลือ ๑ ส่วน กินแก้ไข้หายดีนักแล ตีค่า ไว้ ๑ ชั่งทอง แล ฯ ยาขนานที่ ๙ ยาขนานนี้มีชื่อว่า ยาแก้สันนิบาด สองคลอง มีตัวยาสมุนไพร ดังนี้ ๑. จันทน์ ทั้ง ๒ ) ๒. สมอทั้ง ๓) ๓. ลูกกระดอม ๔. หัวแห้วหมู ๕. รากช้าพลู ๖. รากชุมเห็ด ๗. แก่นสน ๘. แก่นขี้เหล็ก ๙. ตะไคร้หอม ยา๙ อย่างเอา หนักสิ่งละ ๑ บาท ๑๐, บอระเพ็ด ๗ ท่อน ต้มน้ำ๓ ส่วน เคี่ยวให้ ๑ ส่วน กิน หายแล ฯ ยาขนานที่ ๑๐ ยาขนานนี้มีชื่อว่า ยาแก้ไข้เหนือจอมประสาท เป็นอุบาทว์ ให้ปวดหัวเป็นกำลัง มีตัวยา สมุนไพร ดังนี้ ๑. รากคนทา ๒. หญ้านาง ๓. หัวคล้า ๔.รากมะเฟือง ๕. รากหมากผู้ ๖. รากหมากเมีย ๗. รากน้ำนอง ๘. รากเล็บมือนาง ๙. ขมิ้นอ้อย ๑๐.หัวยาข้าวเย็นทั้ง ๒ ๑๑. เปลือกไข่เน่า ตัวยาทั้ง หมดนี้ เอา หนักสิ่งละ ๑บาท ต้มกิน ถ้ากระหายน้ำ เอา รากบัวหลวง ใส่ลงไปในยา ต้มกินต่อไป ถ้าราก หรือ อาเจียน เอา ลูกยอ เติมลงไป ต้มกินต่อไป (ยาขนานที่ ๑๐-๑๑ เป็นยาของท่าน หมอพร้อม)

๒๑๙ ยาขนานที่ ๑๑ ยาขนานนี้มีชื่อว่า ยาแก้ไข้เพื่อลม เพื่อเสมหะ มีตัวยาสมุนไพร ดังนี้ ๑. ลูกกระดอม ๒. จันทน์ทั้ง ๒ ๓. กระพังโหม ๔. ดีปลี ๕. พริกไทย ๖. ขิงแห้ง ๗. กรุงเขมา ๘. รากมะเขือขื่น ๙. ราก มะอึก ยา ๑๐ อย่างนี้ เอา หนักสิ่งละ ๑ บาท ๑๐. บอระเพ็ด ๗ ท่อน ต้มกินหาย ฯ ยาขนานที่ ๑๒ ยาขนานนี้มีชื่อว่า ยาแก้ไข้สันนิบาด ๗ จำพวก มีตัวยาสมุนไพร ดังนี้ ๑. จันทน์ทั้ง ๒) ๒.ดอกพิกุล ๓. ดอกบุนนาค ๔. ดอกสารภี ๕.เปลือกสมุลแว้ง ๖.ชะลูด ๗.เกสรบัวหลวง ๘.รากช้าพลู ๙. หัวแห้วหมู ๑๐.ขมิ้นอ้อย ๑๑. รากมะตูม ๑๒.รากตองแตก ๑๓.รากขี้กาแดง ๑๔.ขิงแห้ง ยาทังหมด เอา หนักสิ่งละ ๑ บาท ๑๕. บอระเพ็ด ๗ ท่อน ต้ม ๓ เอา ๑ ส่วน กินหาย ฯ ยาขนานที่ ๑๓ ยาขนานนี้มีชื่อว่า ยาหม้อใหญ่ ครอบไข้ทั้งปวง ไข้เหนือ สันนิบาด รากสาด อีดำอีแดง ประดงทั้ง ๕ จำพวก มีตัวยาสมุนไพร ดังนี้ ๑. หัวยาข้าวเย็นทั้ง ๒) ๒. จันทน์ทั้ง ๒) ๓. สมอทั้ง ๓) ๔. รากขี้กาแดง ๕. รากพุงดอ ๖. รากฝักข้าว ๗. รากคัดเค้า ๘. รากหญ้านาง ๙.รากแฝกหอม ๑๐. เปลือกพิกุล ๑๑. เปลือกสำโรง ๑๒. แก่นประดู่ ๑๓. แก่นขนุน ๑๔. ลูกกระดอม ๑๕. หญ้าปากควาย ๑๖. ใบมะกา ๑๗. หัวคล้า ๑๘. หัวแห้วหมู ๑๙. รากพุมเรียง ทั้ง ๒ ยาทั้งหมดนี้ เอาหนักสิ่งละ ๑บาท ๒๐. ก้านสะเดา ๓๓ ก้าน ๒๑.ฝักราชพฤกษ์ ๓ ฝัก ๒๒.แทรกดีเกลือ สะตุ ต้ม ๓ เอา ๑ กินหาย ฯฯ ยาขนานที่ ๑๔ ยาขนานนี้มีชื่อว่า ยาแก้ไข้เหนือ มีตัวยาสมุนไพร ดังนี้ ๑. รากคนทา ๒.รากหญ้านาง ๓.รากเท้ายายม่อม ๔.รากมะเดื่อชุมพร ๕.รากชิงชี่ ๖.รากหญ้าคา ๗.รากหวายขม ๘.หัวคล้า ๙.จันทน์ทั้ง ๒) ๑๐. เกสรทั้ง ๕ ๑๑.ลูกสมอทั้ง ๓ ยาทั้งหมดนี้เอาหนักสิ่งละ ๑ บาท ต้มกินหาย ฯฯ ยาขนานที่ ๑๕ยาขนานนี้มีชื่อว่ายา แก้ไข้สำประชวร บุราณชวร ถึงตรีโทษ ก็ดี และ ร้อนสมปฤดี ให้ เหนื่อยหน่าย คลั่งไคล้เป็นประการใด ๆ ก็ดี มีตัวยาสมุนไพร ดังนี้ ๑.โกศสอ ๒. โกศหัวบัว ๓. โกสพุงปลา ๔. โกศก้านพร้าว ๕. โกศจุฬาลำพา ๖.เทียนทั้ง ๕) ๗. กฤษณา ๘.กระลำพัก ๙. ขอนดอก ๑๐. ชะลูด ๑๑.อบเชย ๑๒. รากแฝกหอม ๑๓. หญ้าตีนนก ๑๔.ลูกสมอทั้ง ๓ ๑๕. บอระเพ็ด ๑๖. ชะเอมทั้ง ๒ ๑๗. ลูกกระดอม ๑๘. ยาเบญจกุล ๑๙.ลูกผักชี ๒๐. ลูกมะตูมอ่อน ๒๑.รากขี้กาทั้ง ๒) ๒๒.รากเสนียด ๒๓.ราก ขัดมอญทั้ง ๓) ๒๔. หัวแห้วหมู ๒๕.รากจิงจ้อใหญ่ ๒๖.รากตองแตก ๒๗. ยาดำ ตัวยาทั้งหมดเอาหนักสิ่ง ละ ๑ บาท ๒๘. ฝักราชพฤกษ์ ๓ ฝัก ต้ม ๓ เอา ๑ กินหาย ฯฯ ยาขนานที่ ๑๖ ยาขนานนี้มีชื่อว่า ยาแก้ไข้สันนิบาด ไข้เพื่อกำเดา มีตัวยาสมุนไพร ดังนี้ ๑.ขี้เหล็กทั้ง ๕ หนัก ๒ บาท ๒.รากไม้รวก ๓.รากตองแตก ๔.รากหวายขม ๕.รากเท้ายายม่อม ๖.หัวแห้วหมู ๗.หัว คล้า ๘.เทียนดำ ๙.เทียนแดง ๑๐.จันทน์ทั้ง ๒ ๑๑.ดอกบุนนาค ๑๒.เกสรบัวหลวง ๑๓.ใบมะกา ๑๔. ยา ดำ เอาหนักสิ่งละ ๑ บาท ๑๕.ลูกกระดอม ๗ ลูก ๑๖.ก้านสะเดา ๓๓ ก้าน ต้มกินหาย (ยาของหมอ ไหม) ยาขนานที่ ๑๗ยาขนานนี้ชื่อว่า ยาแก้ไข้เอกโทษ และ ทุวันโทษ ให้คลั่งไคล้ กลิ้งเกลือก มิรู้สมปฤดี มี ตัวยาสมุนไพร ดังนี้ ๑. ลูกสมอทั้ง ๓) ๒.ลูกมะขามป้อม ๓.จันทน์ทั้ง ๒) ๔.รากมะแว้งทั้ง ๒) ๕.หญ้าตีนนก ๖.โกศสอ ๗.ขิงแห้ง ๘. ลูกกระดอม ยา ๑๐ อย่างนี้เอาหนักสิ่งละ ๑ บาท ต้มกิน เวลาจะกินยาให้แทรกขัน ทศกรลงไปแล้ว จึงกินยา (ยาของท่านหมอ ไหม) ยาขนานที่ ๑๘ ยา ขนานนี้มีชื่อว่า ยาแก้ไข้สำประชวร ไข้รากสาด ไข้สายฟ้าฟาด อีดำอีแดง แสบ ร้อนอกใจ กระวนกระวาย จับไปจนถึงยังรุ่งเช้า จนถึงยันค่ำ กินข้าวน้ำมิ ได้ ให้ปวดหัวมัวตา ให้ร้อนให้หนาว ทุกวัน และ ล้มไข้ลง ๒-๓ วัน มีตัวยาสมุนไพร ดังนี้ ๑. รากเท้ายายม่อม ๒.หัวแห้วหมู ๓.หญ้าตีนนก ๔. ลูกผักชี ๕.ขิงแห้ง ๖.รากสะเดาดิน ๗. โกศสอ ๘.รากมะเขือขื่น เอาหนัก สิ่งละ ๑ บาท ๙.บอระเพ็ด ๗ ท่อน ต้มกินหายมามากแล้ว (ยาของท่านหมอ พร้อม) ยาขนานที่ ๑๙.ยาขนานนี้มี ชื่อว่า ยาครอบไข้ แก้ไข้เหนือจับ สันนิบาด รากสาด มีตัวยาสมุนไพร ดังนี้ ๑.จันทน์ทั้ง ๒) ๒.แก่นปรู ๓. แก่นมะหาด ๔.รากตองแตก ๕.รากตะไคร้ ๖.รากไม้รวก ๗.ข่า ๘.

๒๒๐ มะตูมอ่อน ๙.แก่นขี้เหล็ก ๑๐. ใบมะนาว ยา ๑๑ อย่างนี้ เอาหนักสิ่งละ ๑ บาท ๑๑.หัวแห้วหมู ๑ กำมือ ๑๒. รากหญ้านาง ๑ กำมือ ๑๓. บอระเพ็ด ๑๔.ขมิ้นอ้อย ๑๕.ขิง ๑๖.กะทือ ๑๗.ไพล ๑๘.กระชาย ๑๙.รากหญ้าคา เอาอย่างละ ๗ ชิ้น ๑๙.ลูกกระดอม ๗ ลูก ๒๐.ลูกสมอทั้ง ๓ อย่างละ ๗ ลูก ๒๑.ลูก โยทะกา ๑ ลูก ๒๒.ลูกขี้กาใหญ่ ๓ ลูก ๒๓.ฝักราชพฤกษ์ ๕ ฝัก ๒๔.ก้านสะเดา ๓๓ ก้าน ต้มกิน แทรกดี เกลือ ตามธาตุ หนัก – เบา กินหายมากแล้ว (ยาของท่าน ตาเปลี่ยม) ยาขนานที่ ๒๐ ยาขนานนี้มีชื่อว่า ยาแก้ไข้เรื้อรัง แก้ไข้พิษ ให้ร้อนกลุ้ม ให้เชื่อมมัว ไปไม่รู้จักรุ่งจักค่ำ มี ตัวยาสมุนไพร ดังนี้ ๑. รากคนทา ๒.รากหญ้านาง ๓.รากเท้ายายม่อม ๔.รากแฝกหอม ๕.รากกระหนาก หอม ๖.รากพุมเรียงทั้ง ๒ ๗.รากพุงดอ ๘.รากผักข้าว ๙.รากน้ำนอง ๑๐.หัวคล้า ๑๑. หัวแห้วหมู ๑๒. แก่นขนุน ๑๓.เถาวัลย์เปรียง ๑๔.จันทน์ทั้ง ๒ ๑๕.สมอทั้ง ๓ ๑๖.ขี้เหล็กทั้ง ๕ ๑๗. ใบมะกา ๑๘. ฝักราช พฤกษ์ ๓ ฝัก ต้มกินหาย (ยาของหลวงปู่จอม) ยาขนานที่ ๒๑ ยาขนานนี้มีชื่อว่า ยาแก้ไข้จับ แก้ไข้ตาแดง ตาเหลือง ไข้ทุติยชวร ตะติยะชวร แก้ไข้ เหงื่อตก มีตัวยาสมุนไพร ดังนี้ ๑. ขี้เหล็กทั้ง ๕) ๒.แก่นขนุน ๓.แก่นสน ๔.จันทน์ทั้ง ๒) ๕.บอระเพ็ด ๖. ลูกกระดอม ๗.รากเสนียด ๘.ผักเสี้ยนผี ๙.เปลือกมะตูม ๑๐.เชือกเขาหนัง ๑๑.หญ้าลังกา ๑๒.หัวแห้วหมู ๑๓.รากมะแว้งเครือ ๑๔.รากมะเขือขื่น ๑๕.รากมะอึก ๑๖.สะค้าน ๑๗. เจตมูลเพลิง ๑๘. ลูกสมอทั้ง ๓ ๑๙. ขี้กาแดง ๒๐. ฝักคูณ ๒๑.ก้านสะเดา ๓๓ ก้าน ต้ม ๓ เอา ๑ เมื่อจะกินยา แทรกดีเกลือนิดหน่อยตาม ธาตุหนักเบา อย่าใส่ดีเกลือลงไปมากจะทำให้ถ่ายมากจะเสียน้ำในร่างกายมาก จะเป็นอันตรายมาก ได้เชื่อ มาแล้ว ฯ ยาขนานที่ ๒๒ ยาขนานนี้มีชื่อว่า ยาครอบไข้ แก้ไข้พิษ ดับพิษไข้ทั้งปวง ทั้งแปรไข้ด้วย แก้ไข้เหนือ สันนิบาด มีตัวยาสมุนไพร ดังนี้ ๑.รากคนทา ๒.รากหญ้านาง ๓.รากเท้ายายม่อม ๔.รากมะเดื่อชุมพร ๕.ร กาน้ำนอง ๖.รากก้างปลาทั้ง ๒) ๗.รากหญ้าแพรก ๘.หญ้าปากควาย ๙.โกศพุงปลา ๑๐.โกศก้านพร้าว ๑๑. ดอกพิกุล ๑๒.ดอกบุนนาค ๑๓.ดอกสารภี ๑๔.ดอกมะลิ ๑๕.เกสรบัวหลวง ๑๖.บัวขม ๑๗.บัวเผื่อน ๑๘.จันทน์ทั้ง ๒) ๑๙.บอระเพ็ด ๒๐.ขมิ้นอ้อย ๒๑.หัว แห้วหมู ๒๒.ทางตาล สด ๆ เล็ก ๆ ต้มกินหาย (ควรเข้า รากชิงชี่ ๑ ลูกกระดอม ๑) ยาขนานที่ ๒๓ ยาขนานนี้ มีชื่อว่า ยาแก้ไข้ใหญ่ ครอบไข้ทั้งปวง มีตัวยาสมุนไพร ดังนี้ ๑. รากสีฟัน คันทา ๒.รากหญ้านาง ๓.รกเท้ายายม่อม ๔.รากมะเดื่อชุมพร ๕.รากชิงชี่ ๖.รากก้างปลาทั้ง ๒ ๗.ราก หมาก ๘.รากมะพร้าว ๙.รากตาล ๑๐.รากหญ้าคา ๑๑.รากหวายขม ๑๒.รากไผ่ป่า ๑๓.รากไม้รวก ๑๔. ลูกกระดอม ๑๕.ลูกสมอทั้ง ๓ ๑๖.จันทน์ทั้ง ๒ ๑๗.เกสรทั้ง ๕ ๑๘.ดอกสัตบุตร ๑๙.ใบมะกา ๒๐.แก่น ขี้เหล็ก ๒๑.เถาวัลย์เปรียง ๒๒. แสมทั้ง ๒) ๒๓. แก่นสน ๒๔.สักขี ๒๕.ก้านสะเดา ๓๓ ก้าน ๒๖. บอระเพ็ด ๓ องคุลี ๒๗.รากฝักข้าว ต้มกินหาย ฯฯ ยาขนานที่ ๒๔ ยาขนานนี้มีชื่อว่า ยาแก้ไข้สันนิบาด ไข้ใหญ่ แก้ไข้แก้ลมซาง ก็ได้ มีตัวยาสมุนไพร ดังนี้ ๑.รากสีฟันคันทา ๒.รากหญ้านาง ๓.รากเท้ายายม่อม ๔.รากมะเดื่อดิน ๕.รากพุมเรียงทั้ง ๒) ๖.แก่น สน ๗.แก่นไม้สัก ๘.กรักขี ๙.หัวคล้า ๑๐.รากปีบ ๑๑.รากมะแว้งเครือ ๑๒.รากหญ้าคา ๑๓.รากไม้รวก ๑๔.รากหวายขม ๑๕.รากหมาก ๑๖.รากมะพร้าว ๑๗.รากตาล ๑๘.รากจิงจ้อเหลี่ยม ๑๙.รากพุงดอ ๒๐. รากระงับ ๒๑.รากมะหาด ๒๒.รากขี้กาแดง ๒๓.จันทน์ทัง ๒) ๒๔.ขมิ้นอ้อย ๗ แว่น ๒๕. บอระเพ็ด ๗ องคุลี ลงด้วยพระคาถา อิ ติ ปิ โส ภะคะวา ๒๖.ก้านสะเดา ๓๓ ก้าน ต้มกิน (ยาของ พ่อกาศ) ยาขนานที่ ๒๕ ยาขนานนี้ มีชื่อว่า แกไข้เหนือ สาริบาด รากสาด อีดำ อีแดง มีตัวยาสมุนไพร ดังนี้ ๑. โกศหัวบัว ๒.โกศพุงปลา ๓.โกศเชียง ๔.เทียนดำ ๕.เทียนขาว ๖.เทียนเยาวะภาณี ๗.กฤษณา ๘. กระลำพัก ๙.แก่นสน ๑๐.สักขี ๑๑.รากอบเชย ๑๒.รากแฝกหอม ๑๓.จันทน์ทั้ง ๓) ๑๔.เกสรทั้ง ๕) ๑๕.

๒๒๑ ลูกกระดอม ๑๖.แห้วหมู ๑๗.มะตูมอ่อน ๑๘. ลูกสมอทั้ง ๓) ๑๙.พริกไทย ๒๐.ยาเบญจกุล ยา ทั้งหมดนี้ เอาหนัก สิ่งละ ๑ บาท ๒๑.เนื้อในของฝักราชพฤกษ์ หนัก ๒ บาท ๒๒.ก้านสะเดา ๓๓ ก้าน ต้มกินหาย ฯ ยาขนานที่ ๒๖. ยาขนานนี้มีชื่อว่า ยาครอบไข้จับ แก้ไข้เหนือ ไข้เรื้อรัง มีตัวยาสมุนไพร ดังนี้ ๑.ราก คนทา ๒.รากหญ้านาง ๓.รากเท้ายายม่อม ๔.หัวคล้า ๕.แก่นขนุน ๖.ฝางเสน ๗.รากไม้รวก ๘.รากหมาก ๙.รากมะพร้าว ๑๐.จันทน์ ๒) ๑๑.เกสรทัง ๕) ๑๒.ลูกสมอทั้ง ๓) ๑๓.ใบมะกา ๑๔.ก้านสะเดา ๓๓ ก้าน ต้มกิน ฯ ยาขนานที่ ๒๗ ยาขนานนี้ มีชื่อว่า ยาแก้ปวดศีรษะ เป็นยาแปรไข้ แก้ไข้ป่า แก้ไข้เหนือ สาริบาด แก้ ไข้รากสาด มีตัวยาสมุนไพร ดังนี้ ๑.รากคนทา ๒. รากหญ้านาง ๓.รากเท้ายายม่อม ๔.รากไผ่ป่า ๕. พุมเรียงเทศ ๖.รากฝักข้าว ๗.จันทน์ทั้ง ๒) ๘.หัวหอม ๓ หัว ๙.ข้าวเปลือก ๓ หยิบมือ ต้มกิน หาย ได้มา แล้ว ฯ ยาขนานที่ ๒๘ ยาขนานนี้ มีชื่อว่า ยาแก้ไข้เหนือ สันนิบาด รากสาด มีตัวยาสมุนไพร ดังนี้ ๑.จันทน์ทั้ง ๒) ๒.เกสรทั้ง ๕) ๓.ลูกสมอทั้ง ๓) ๔.รากหญ้าคา ๕.รากหญ้านาง ๖.รากเท้ายายม่อม ๗. บอระเพ็ด ต้มกิน ถ้าไม่ทุเลา ให้เติม โกศทั้ง ๕ หนักสิ่งละ ๑ เฟื้อง รากฝักข้าว ๑ ขมิ้นอ้อย ๑ มะแว้งทั้ง ๒ ใบพิมเสน ๑ ก้านสะเดา ๓๓ ก้าน ลูกกระดอมเท่า อายุคนไข้ ต้มกินหาย (ยาของพี่เหวิ่ง) ยาขนานที่ ๒๙ ยาขนานนี้มีชื่อว่า ยาแก้เชื่อมมัว หูตาไม่สว่าง ขับพิษกาฬ มีตัวยาสมุนไพร ดังนี้ ๑. จันทน์ทั้ง ๒) ๒.เถามวกทั้ง ๒) ๓.หัวยาข้าวเย็นทั้ง ๒) ๔.เนระพูสี ๕.ระย่อม ๖.รากรางไคร้เครือ ๗.ขมิ้น อ้อย ๘.หญ้าปากควาย ๙.หัวคล้า ๑๐.ส้มกบ ต้มกิน (ยาของตาเปลี่ยม) ยาขนานที่ ๓๐ ยาขนานนี้มีชื่อว่า ยาแปรไข้แก้ไข้เหนือ แก้ไข้ที่ทำให้ร้อนภายนอกให้ร้อนภายใน มีตัว ยาสมุนไพร ดังนี้ ๑.จันทน์ทั้ง ๒) ๒.ดอกพิกุล ๓.ดอกบุนนาค ๔.ดอกสารภี ๕.ดอกมะลิ ๖.เกสรบัวหลวง ๗.รากบัวหลวง ๘.ว่นกลีบแรด ๙.ว่านร่อนทอง ๑๐.โกศหัวบัว ๑๑.รากมะอึก ๑๒.รากมะแว้งเครือ ๑๓. รากเท้ายายม่อม ๑๔.ลูกสมอทั้ง ๓) ๑๕.ลูกกระดอม ๑๖.บอระเพ็ด ๕ ท่อน ๑๗.ขมิ้นอ้อย ๕ แว่น ๑๘.ลูก เบญกานี ๑๙.เมล็ดมะกรอกป่า ๓ เมล็ด มา เผา ๒๐.ก้านสะเดา ๓๓ ก้าน ต้ม ๓ เอา ๑ กินหาย ได้ใช้มาแล้ว (ยาตา เปลี่ยม ใช้แล้วดี) ยาขนานที่ ๓๑ ยาขนานนี้มีชื่อว่า ยาสว่างอารมณ์ แก้ไข้จะตุสะดมให้เชื่อมมัว แก้ไข้พิษผิดสำแดง ให้ ร้อน ๆ หนาว ๆ มีตัวยาสมุนไพร ดังนี้ ๑.รากคนทา ๒.รากหญ้านาง ๓.รากเท้ายายม่อม ๔.รกมะเดื่อชุมพร ๕.รากชิงชี่ ๖.หวายตะคล้า ๗.รากมะนาว ๘.รากมะปรางทั้ง ๒) ๙.เถามวกทั้ง ๒) ๑๐.ใบหมากทั้ง ๒) ๑๑. เหมือดคน ๑๒.จันทน์ทั้ง ๒) ๑๓.เกสรทั้ง ๕) ต้มกิน และ พ่นหาย (ยาของตาเปี่ยม) ฯ ยาขนานที่ ๓๒ ยาขนานนี้มีชื่อว่า ยาสันตะฆาตใหญ่ มีตัวยาสมุนไพร ดังนี้ ๑.สมอทั้ง ๓) ๒.แสมทั้ง ๒) ๓.แก่นขนุน ๔.แก่นลั่นทม ๕.ข่าตาแดง ๖.ขี้เหล็กทั้ง ๕) ๗.เถาวัลย์เปรียง ๘.สะค้าน ๙.หัวแห้วหมู ๑๐.ฝางเสน ๑๑.ลูกมะขามป้อม ๑๒.ผักเสี้ยนผี ๑๓.ใบมะกา หนักสิ่งละ ๑ ตำลึง ๑๔.ยาดำ หนัก ๒ บาท ๑๕.ฝักราชพฤกษ์ ๓ ฝัก ต้มกินแก้ กระษัยเส้น ถ้าเป็นไข้เส้น ให้เติม ๑.ลูกกระดอม ๒.รากก้างปลา ทั้ง ๒ หนัก สิ่งละ ๑ ตำลึง ๓.บอระเพ็ด ๓ คืบ ๔.ก้านสะเดา ๑๓ ก้าน ต้มกิน (ยาหมอหงส์ ตำบลศาลายา) ยาขนานที่ ๓๓. ยาขนานนี้มีชื่อว่า ยาต้นไข้ แปรไข้ แก้ไข้กลับ แก้ไข้เส้น ให้ร้อนกลุ้ม ให้เพ้อคลั่ง ไม่ได้สติ มีตัวยาสมุนไพร ดังนี้ ๑.รากคนทา ๒.รากหญ้านาง ๓.รากเท้ายายม่อม ๔.รากมะเดื่อชุมพร ๕. รากชิงชี่ ๖.รากหมาก ๗.รากมะพร้าว ๘.รากตาล ๙.เถาน้ำนอง ๑๐.เถาตำลึง ๑๑.รากขี้กาแดง ๑๒. บอระเพ็ด ๑๓.แห้วหมู ๑๔.ลูกกระดอม ๑๕.สมอทั้ง๓) ๑๖.ลูกมะขามป้อม ๑๗.จันทั้ง ๒) ๑๘.เกสรทั้ง ๕) ๑๙.ใบมะกา ยา ๒๖ อย่างนี้ เอาหนักสิ่งละ ๑ บาท ฝักราชพฤกษ์ ๓ ฝัก ต้มกิน (ยาตามี ลานตากฟ้า)

๒๒๒ ยาขนานที่ ๓๔ ยาขนานนี้มีชื่อว่า ยาแก้ไข้สารพัด ไข้พิษ ไข้เหนือ ให้เพื่อคลั่ง และเชื่อมซึม มีตัวยา สมุนไพร ดังนี้ ๑.จันทน์ทั้ง ๒) ๒.เกสรทั้ง ๕) ๓.เถามวกทั้ง ๒) ๔.ลูกกระดอม ๕.บอระเพ็ด ตัวยา ๕ อย่าง นี้ หนักสิ่งละ ๑ บาท ๖.ใบมะกา ๑ กำมือ ก้านสะเดา ๓๓ ก้าน ต้มกิน ตอนต้นไข้ ถ้าไม่ทุเลา เติม ๑.ราก สีฟันคนทา (หรือ สีฟันคันทา อย่างเดียวกัน) ๒.รากหญ้านาง ๓.รากเท้ายายม่อม ๔.รากชิงชี่ (หรือ น้ำนองใบใหญ่ อย่างเดียวกัน) ๕.รากมะเดื่อชุมพร ๖.หัวคล้า ๗.รากหวายขม ๘.ลูกสมอทั้ง ๓) ๘.ขมิ้น อ้อย ๙.แก่นขี้เหล็ก ๑๐.เถาวัลย์เปรียง ๑๑.รากพุมเรียงทั้ง ๒) ๑๒.รากหมาก ๑๓.รากมะพร้าว ๑๔. รากตาล เอาหนักสิ่งละ ๑ บาท ต้มรวมกับยาข้างบนเป็นหม้อเดียวกัน กินหาย (ยาโยมทอง พี่เปรื่อง ที่นับ ถือ ให้ไว้) ยาขนานที่ ๓๕ ยาขนานนี้มี ชื่อว่า ยาแก้ไข้เหนือ ไข้สันนิบาด แก้ไข้เชื่อมซึม ต่าง ๆ นานา มีตัวยา สมุนไพร ดังนี้ ๑.รากคนทา ๒. รากหญ้านาง ๓.รากเท้ายายม่อม ๔.รากมะเดื่อชุมพร ๕.รากชิงชี่ ๖.หัว คล้า ๗.หัวหวายขม ๘.หัวยาเข้าเย็นทั้ง ๒) ๙.จันทน์ทั้ง ๒) ๑๐.เกสรทั้ง ๕) ๑๑.เถามวกทั้ง ๒) ๑๒.ราก หมาก ๑๓.รากมะพร้าว ๑๔.รากตาล ตัว ยาทั้งหมด นี้ เอาหนักสิ่งละ ๑ บาท รากน้ำนองเอาให้มาก ๆ หน่อย ( มัน คือรากชิงชี่) ต้มกินแก้ไข้ที่กล่าวมา ดีนักแล (ยาของท่านหมอไหม) ยาขนานที่ ๓๖ ยาขนานนี้มีชื่อว่า ยาแก้ไข้ที่มันทำให้เชื่อมซึม ร้อนในอก แก้กาฬภายใน แก้อีดำ อี แดง แก้มึนมัว แก้ไข้รากสาด สันนิบาด มีตัวยาสมุนไพร ดังนี้ ๑.โกศหัวบัว ๒.โกศเชียง ๓.กฤษณา ๔. กระลำพัก ๕.ขอนดอก ๖.ชะลูด ๗.อบเชยเทศ ๘.แฝกหอม ๙.จันทน์แดง ๑๐.จันทน์ขาว ๑๑.จันทน์ เทศน์ ๑๒.ดอกพิกุล ๑๓.ดอกบุนนาค ๑๔.ดอกสารภี ๑๕.ดอกมะลิซ้อน ๑๖.ดอกมะลิลา ๑๗.เกสรบัว หลวง ๑๘.ลูกสมอทั้ง ๓) ๑๙.มะขามป้อม ๒๐.ลูกประคำดีควาย ๒๑.หวายตะคล้า ๒๒.กระดูกงูเหลือม ต้มกินหายแล ฯ ยาขนานที่ ๓๗ ยาขนานนี้มีชื่อว่า ยาครอบจักรวาลแก้ไข้ เหนือ สาริบาท ทั้งปวง มีตัวยาสมุนไพร ดังนี้ ๑.โกศทั้ง ๙) ๒.เทียนทั้ง ๙) (หรือทั้ง ๗) ๓.ลูกผักชีทั้ง ๒) ๔.ลูกจันทน์ ๕.ดอกจันทน์ ๖.ลูกกระวาล ๗.กาลพลู ๘.ยาเบญจกุล ๙.แก่นสน ๑๐.เถามวกแดง ๑๑.เถาวัลย์เปรียง ๑๒.แก่นแสมทั้ง ๒) ๑๓.ราก มะคำไก่ ๑๔.รากขี้เหล็ก ๑๕.แก่นขี้เหล็ก ๑๖.ข่าต้น ๑๗.เทพทาโร ๑๘.สมุลแว้ง ๑๙.ชะลูด ๒๐.อบเชย เทศ ๒๑.ชะเอมเทศ ๒๒.รากแฝกหอม ๒๓.รากคนทา ๒๔.รากหญ้านาง ๒๕.รากเท้ายายม่อม ๒๖. ราก มะเดื่อชุมพร (บางตำลา เอา รากชิงชี่เข้าด้วย) ๒๗.รากไม้รวก ๒๘.รากมะกรูด ๒๙.รากมะนาว ๓๐.ราก มะปราง ๓๑.รากหญ้าคา ๓๒.หัวคล้า ๓๓.แห้วหมู ๓๔.มะตูมอ่อน ๓๕.แกแล ๓๖.เกสรทั้ง ๕) ๓๗.ดอก จำปา ๓๘.ดอกกระดังงา ๓๙.ดอกคำทั้ง ๓) ๔๐.ใบมะกา ๑๖ ใบ เอาหนักสิ่งละ ๑ สลึง ๔๑.ฝักคูณ ๓ ฝัก ต้มกินหาย (ยาของหมอไหม) ยาขนานที่ ๓๘ ยาขนานนี้มีชื่อว่า ยาแก้ไข้เหนือจับ เมื่อมันจับมันทำให้เชื่อม มึน ซึม ลืมตามิขึ้น แก้ไข้ เหนือจับ แก้สันนิบาด แก้ไข้รากสาด ออก อีดำ อีแดง มีตัวยาสมุนไพร ดังนี้ ๑.รากคนทา ๒.รากหญ้านาง ๓.รากเท้ายายม่อม ๔.รากมะเดื่อชุมพร ๕.รากชิงชี่ ๖.รากน้ำนอง ๗.รากไม้รวก ๘.รากหวายขม ๙.ราก หมาก ๑๐.รากมะพร้าว ๑๑.หัวคล้า ๑๒.โคกกระสุน ๑๓.แก่นขนุน ๑๔.จันทน์ทั้ง ๒) ๑๕.ลูกสมอทั้ง ๓) ๑๖.ดอกพิกุล ๑๗.ดอกบุนนาค ๑๘.ดอกสารภี ๑๙.ฝางเสน ๒๐.แกแล ๒๑.ใบมะกา ๒๒.เกสรบัวน้ำทั้ง ๓) ๒๓.ก้านสะเดา ๓๓ ก้าน ต้มกิน ถ้ามันทำให้คลั่ง แทรก หัวแห้วหมู ถ้านอนไม่หลับ แทรก กัญชา ต้มกิน หายมามากแล้ว (บางตำรา เพิ่ม ลูกกระดอม บอระเพ็ด หัวแห้วหมู แก่นขี้เหล็ก สักขี แก่นแสมทั้ง ๒ เถาวัลย์เปรียง ฝักราชพฤกษ์ ต้มรวมกับยาข้างบน แก้ไขเหนือ สานิ บาดทั้งปวง) ยาขนานที่ ๓๙ ยาขนานนี้มีชื่อว่า ยาแก้ปลายไข้หม้อเย็น เมื่อไข้พ้น ๑๕ วันไปแล้ว จนแปรไปเป็น ทุติยชวร (ความหมายของ ทุติยชวร หมาย ถึง ป่วยเป็นไข้ ๑๕ วัน ขึ้นไป) ตะติยะชวร มีตัวยาสมุนไพร ดังนี้

๒๒๓ ๑. โกศทั้ง ๕) ๒.เทียนทั้ง ๕) ๓.ยาเบญจกุล ๔.ก้างปลาทั้ง ๒) ๕.แสมทั้ง ๒) ๖.รากมะอึง ๗.รากมะแว้งทั้ง ๒) ๘.รากมะเขือขื่น ๙.แก่นขี้เหล็ก ๑๐.เถาวัลย์เปรียง ๑๑.รากตองแตก ๑๒.แก่นสน ๑๓.แก่นสักขี ๑๔ แฝกหอม ๑๕.หัวคล้า ๑๖.จันท์ทั้ง๒) ๑๗.ลูกกระดอม ๑๘.บอระเพ็ด ๑๙.ขมิ้นอ้อย ๒๐.ลูกกระวาล ๒๑. กาลพลู เอาหนักสิ่งละ ๒ สลึง ๒๒.รากคนทา ๒๓.รากหญ้านาง ๒๔.รากเท้ายายม่อม ๒๕.รากมะเดื่อ ชุมพร ๒๖.รากชิงชี่ ๒๗.หญ้าตีนนก ๒๘.ยาดำ ๒๙.ตรีผลา เอาหนักสิ่งละ ๑ บาท ๓๐.หญ้าปากควาย ๑ กำมือ ๓๑.ก้านสะเดา ๓๓ ก้าน ๓๒.ฝักราชพฤกษ์ ๓ ฝัก ต้มกิน (ยาขนานนี้ แก้ไข้เพื่อเส้น เพื่อกระษัย ก็ได้) ยาขนานที่ ๔๐ ยาขนานนี้มีชื่อว่า ยาตัดไข้จับ แก้ไข้จับทำให้ร้อนกลุ้ม มีตัวยาสมุนไพร ดังนี้ ๑.ราก คนทา ๒.รากหญ้านาง ๓.รากเท้ายายม่อม ๔.รากมะเดื่อชุมพร ๕.รากชิงชี่ ๖.ลูกกระดอม ๗.ลูกสมอทั้ง ๓ ) ๘.ว่านเปราะหอม ๙.แฝกหอม ๑๐.ชะลูด ๑๑.เกสรทั้ง ๕ ๑๒.โกศสอ ๑๓.โกศหัวบัว ๑๔.ช้าพลู ตัวยา เหล่านี้เอาหนักส่งละ ๑ บาท ๑๕.ขมิ้นอ้อย ๕ แว่น ๑๖.ไพล ๕ แว่น ๑๗.ก้านสะเดา ๓๒ ก้าน ต้มกิน (ยา ของท่านหมอ ไหม) ยาขนานที่ ๔๑ ยาขนานนี้มีชื่อว่า ยาครอบไข้ทั้งปวง แก้ไข้จับมิรู้หาย มีตัวยาสมุนไพร ดังนี้ ๑.ราก คนทา ๒.รากเท้ายายม่อม ๓.หัวคล้า ๔.รากไม้รวก ๕.แก่นขี้เหล็ก ๖.มะคำไก่ ๗.เถาวัลย์เปรียง ๘.แก่น ขนุน ๙.รากหญ้าคา ๑๐.หญ้าไทร ๑๑.ขมิ้นอ้อย ๑๒.เมล็ดฝ้าย ต้มกิน ยาขนานที่ ๔๒ ยาขนานนี้มีชื่อว่า ยาแก้ไข้เหนือ เมื่อมันจับทำให้เชื่อม ให้ร้อน มีตัวยาสมุนไพร ดังนี้ ๑.โกศทั้ง๕) ๒.เทียนทั้ง ๕) ๓.ขี้เหล็กทั้ง ๕) ๔.จันทน์ทั้ง ๒) ๕.รากฝักข้าว ๖.รากตำลึง ๗.หัวคล้า ๘. แฝกหอม ๙.รากเท้ายายม่อม ๑๐.รากมะเดื่อชุมพร ๑๑.รากกกลังกา ๑๒.ใบมะกา ต้มกิน ยาขนานที่ ๔๓ ยาขนานนี้มีชื่อว่า ยาแก้ไข้ที่มันทำให้ร้อนในอก แก้กาฬให้ร้อนในอก มีตัวยาสมุนไพร ดังนี้ ๑.รากส้มปล่อย ๒.รากชุมเห็ดไทย ๓.แก่นประดู่ ๔.หอมแดง ๕.ลูกประคำดีควาย ต้มกินใช้ได้ ทั้งเด็ก และ ผู้ใหญ่ (ยาของท่านหมอไหม) ยาขนานที่ ๔๔ ยาขนานนี้มีชื่อว่า ยาแก้ไข้สานิบาด มันทำให้เพ้อคลั่ง มีตัวยาสมุนไพร ดังนี้ ๑.ราก พันธุ์งูแดง ๒.รากมะขามป้อม ๓.ผักแผ้วแดง ๔.รากมะแว้งทั้ง ๒) ๕.รากมะเขือขื่น ๖.รากเสนียด ๗.ราก ผักเสี้ยนผี ๘.เทียนดำ ๙.แฝกหอม ๑๐.สมอพิเภกทั้ง ๕) ๑๑.บอระเพ็ด ๑๒.แห้วหมู ๑๓.แก่นขี้เหล็ก ๑๔.แก่นสักขี ๑๕.แก่นไม้สัก ๑๖.แก่นสน ๑๗.จันทน์ทั้ง ๒) ๑๘.ยาเบญจกุลทั้ง ๕) ๑๙.ฝักราชพฤกษ์ขยำ เอาแต่น้ำ แล้ว เอายาใส่ลง ต้มกิน (ยาของท่าน หมอไหม) ยาขนานที่ ๔๕ ยาขนานนี้มีชื่อว่า ยาแก้ไข้ทุติยะชวร (ไข้ทุติยะชวร มีความหมายว่า เป็น ไข้ ๑๕ วัน ขึ้นไป) ไข้ตะติยะชวร ตรีโทษ จะตุตถะชวร มีตัวยาสมุนไพร ดังนี้ ๑.รากเสนียด ๒.รากช้าพลู ๓.รากจิงจ้อ ๔.โกศสอ ๕.โกศเขมา ๖.ลูกกระดอม ๗.บอระเพ็ด ๘.หัวแห้วหมู ๙.ตะไคร้ ๑๐.ว่านน้ำ ๑๑.สมอเทศ ๑๒.สมอไทย ๑๓.สมอพิเภก ๑๔.ก้านสะเดา ต้ม ๓ เอา ๑ กิน ฯ ยาขนานที่ ๔๖ ยาขนานนี้มีชื่อว่า ยาแก้ไข้จับ มีตัวยาสมุนไพร ดังนี้ ๑.กรุงเขมา ๒.จันทน์เทศน์ ๓. สมอทั้ง ๓) ๓.มะขามป้อม ๔.ลูกกระดอม ๕.แห้วหมู ๖.บอระเพ็ด ๗.ขมิ้นอ้อย ๘.ยาดำ ๙.ดีปลี ๑๐.ใบ มะกา ๑๑.ก้านสะเดา ๓๓ ก้าน ต้มกินฯ ยาขนานที่ ๔๗ ยาขนานนี้มีชื่อว่า ยาแก้สารพัดไข้ ไม่ว่าไข้อะไร หายทุกอย่าง ไข้เหนือ สาริบาด มี ตัวยาสมุนไพร ดังนี้ ๑.รากคนทา ๒.รากหญ้านาง ๓.รากเท้ายายม่อม ๔.รากมะเดื่อชุมพร ๕.รากน้ำนอง ๖. รากมะพร้าว ๗.รากตาล ๘.รากหวาขม ๙.รากก้างปลาแดง ๑๐.ขอบชะนางแดง ๑๑.รากไม้รวก ๑๒. โคกกระออม ๑๓.ขี้เหล็กทั้ง๕) ๑๔.มะแว้งทั้ง ๒) ๑๕.ส้มกุ้ง ๑๖.แก่นสน ๑๗.แสมทั้ง ๒) ๑๘. เถาวัลย์เปรียง ๑๙.ฝาง ๒๐.จันทน์ทั้ง ๒) ๒๑.สมอทั้ง ๓) ๒๒. กรัก (แก่นขนุนละมุด) ๒๓.บอระเพ็ด ๒๔.

๒๒๔ ลูกกระดอม ๒๕.แห้วหมู ๒๖.ผักเสี้ยนผี ๒๗.มะคำไก่ ๒๘.โคกกระสุน ๒๙.ดอกพิกุล ๓๐.ดอกบุนนาค ๓๑.ดอกสารภี ๓๒.เกสรบัวหลวง ๓๓.ก้านสะเดา ๓๓ ก้าน ๓๔.ฝักราชพฤกษ์ ๓ ฝัก ต้มกินหาย ยาขนาน ๔๘ ยาขนานนี้มีชื่อว่า ยาแปรไข้ร้ายให้กลายเป็นดี แก้ไข้เหนือ สาริบาด มันจับทำให้เท้าเย็น จนถึงที่หัวเข่า ครั้นเมื่อคลายจับแล้ว มันทำให้ร้อนที่เท้าและมือ มีตัวยาสมุนไพร ดังนี้ ๑.รากคนทา ๒.ราก หญ้านาง ๓.รากเท้ายายม่อม ๔.รากมะเดื่อชุมพร ๕.รากชิงชี่ ๖.รากมะพร้าว ๗.รากตาล ๘.รากสลอดน้ำ ๙.รากฝักข้าว ๑๐.รากพุมเรียงทั้ง ๒) ๑๑.หัวคล้า ๑๒.หัวยาข้าวเย็น ๑๓.ขมิ้นอ้อย ๑๔.ใบมะยม ๑๕.ใบ มะเฟือง ๑๖.ใบหมากทั้ง ๒) ต้มกิน ฯ ยาขนานที่ ๔๙ ยาขานนี้มีชื่อว่า ยาแก้ไข้เหนือ มันทำให้ร้อนกลุ้ม คุ้มคลั่ง เพ้อพก หาสติมิได้ มีตัวยา สมุนไพร ดังนี้ ๑.จันทน์ทั้ง ๒) ๒.เกสรทั้ง ๕) ๓.กฤษณา ๔.กระลำพัก ๕.ขอนดอก ๖.ชะลูด ๗. อบเชย เทศ ๘.เทียนดำ ๙.แฝกหอม ๑๐.รากสลอดน้ำ ๑๑.โกศสอ ๑๒.โกศหัวบัว ๑๓.ลูกกระดอม ๑๔.บอระเพ็ด ก้านสะเดา ต้มกิน ฯ ยาขนานที่ ๕๐ ยาขนานนี้มีชื่อว่า ปะโตลาธิคุณ แก้ไข้ป่าจับที่มิรู้หาย แก้ไข้ สำประชวร ทุติยชวร ตะติ ยะชวร ไข้สันนิบาด เพื่อลม ไข้กำเดา ไข้ตาลซาง ตาลขโมย มีตัวยาสมุนไพร ดังนี้ ๑.จันทน์ทั้ง ๓) ๒.กฤษณา ๓.กระลำพัก ๔.ขอนดอก ๕.ดอกพิกุล ๖.ดอกบุนนาค ๗ .ดอกสารภี ๘.เกสรบัวหลวง ๙.ชะลูด ๑๐. อบเชย ๑๑.สมอทั้ง ๓) ๑๒.บอระเพ็ด ๑๓.ข่า ๑๔.เมล็ดพันธุ์ผักกาด ๑๕.ลูกกระดอม ๑๖.ลูกมะแว้งต้น ๑๗.ไพล ๑๘.กระชาย ๑๙.แก่นสน ๒๐.เปลือกโมกหลวง ๒๑.หัวแห้วหมู ๒๒.ราดขัดมอญ ๒๓.รากช้าพลู ๒๔.สะค้าน ๒๕.รากตองแตก ๒๖.แฝกหอม ๒๗.จุกโรหิณี ๒๘.กรุงเขมา ต้ม ๓ เอา ๑ กินครั่ง ๑ ถ้วย ฯ ยาขนานที่ ๕๑ ยาขนานนี้มีชื่อว่า ยาปะโตลาธิคุณ แก้ไข้ทั้ง ๓ ฤดู เพื่อกำเดา เสลดลม เพื่อกระษัย ไข้เหนือสานิบาด สัมประชวร ทุติยะชวร ตะติยะชวร มีตัวยาสมุนไพร ดังนี้ ๑.รากช้าพลู ๒.รากขี้กาแดง ๓. รากผักเสี้ยนผี ๔.รากขัดมอญ ๕.รากจิงจ้อ ๖.จันทน์ทั้ง ๒) ๗.ลูกสมอทั้ง ๓) ๘.จุกโรหิณี ๙.กรุงเขมา ๑๐. แห้วหมู ๑๑.มะตูมอ่อน ๑๒.ลูกกระดอม ๑๓.บอระเพ็ด ๑๔.ลูกมะขามป้อม ๑๕.เทียนดำ ๑๖.เทียนขาว ๑๗.พริก ๗ เมล็ด ๑๘.ดีปลี ๗ ดอก ๑๙.ขิง ๗ แว่น ๒๐.เจตมูลเพลิง ๗ ราก ๒๑.ฝักราชพฤกษ์ ๓ ท่อน ๒๒. เกสรบัวหลวง ๒๓.แก่นสน ๒๔.ก้านสะเดา ๓๓ ก้าน ต้มกินหาย ฯฯ ยาขนานที่ ๕๒ ยาขนานนี้มีชื่อว่า ยาแก้ไข้ ๓ ฤดู ๑.โกศทั้ง ๕) ๒.เทียนทั้ง ๕) ๓.พริกไทย ๔. ช้าพลู ๕.ขิง ๖.จันทน์แดง ๗.สมอทั้ง๓) ๘.แก่นสน ๙.บอระเพ็ด ๑๐.ขมิ้นอ้อย ๑๑.ลูกกระดอม ๑๒.ผัก แผ้วแดง ๑๓.ขี้กาแดง ๑๔.ก้านสะเดา ๓๓ ก้าน ๑๕.ฝักคูณ ๓ ฝัก ต้มกิน หาย ฯ ยาขนานที่ ๕๓ ใช้คู่กับ ขนานที่ ๕๒ เพื่อแก้เลือด ลม เสลด ดีพุ่ง เชื่อมมัว สารพัดไข้ สารพัดสานิ บาด ทั้งปวง มีตัวยาสมุนไพร มาต้ม แล้วชักเอา ตัวยา เจตมูลเพลิง ๑ แก่นสน ๑ เกสรบัวหลวง ๑ ลูกสมอ ทั้ง ๓ ออก แล้ว เติมตัวยาเหล่านี้ ลงไป ๑.รากมะอึก ๒.ผักแผ้วแดง ๓.สะค้าน ๔.พริกไทย ๕.ดีปลี ๖.ขิง แห้ง หนักสิ่งละ ๑ บาด ต้มกินให้หายขาด ต่อไป ฯ ยาขนานที่ ๖๓ ยาขนานนี้มี ชื่อว่า ยาแก้ไข้แรกจับ มีตัวยาสมุนไพร ดังนี้ ๑.หญ้าแพรก ๒.หญ้าปาก ควาย ๓.ขี้วัวแห้ง ๔.ลูกสมอไทย ๕.ฝักราชพฤกษ์ ๖.บอระเพ็ด ๗ ท่อน ๗. ยังไม่ สำเร็จประโยชน์ อยู่ที่ หน้า ๒๑๓ ยาขนานที่ ๖๔ ยานานนี้มี ชื่อว่า ยาครอบไข้ แก้ไข้พิษต่าง ๆ มีตัวยาสมุนไพร ดังนี้ ๑.รากคนทา ๒. รากหญ้านาง ๓.รากเท้ายายม่อม ๔.รากมะเดื่อชุมพร ๕.รากชิงชี่ ๖.เถาชิงช้าชาลี ๗.เถาตำลึง ๘.เถาฝัก ข้าว ๙.แก่นขี้เหล็ก ๑๐.พญามือเหล็ก ๑๑.เถาวัลย์เปรียง ๑๒.แกแล ๑๓.ฝาง ๑๔.หญ้าแพรก ๑๕.หญ้า ปากควาย ๑๖.บอระเพ็ด ๑๗.เหมือดคน ๑๘.จันทน์แดง ๑๙.จันทน์เทศน์ เอาหนักสิ่งละ ๑ บาท ๒๐. ฝัก ราชพฤกษ์ ๓ ท่อน ยาทั้งนี้เอาเสมอภาคตมกินเช้าเย็น ฯ

๒๒๕ ยาขนานที่ ๖๕ ยาขนานนี้มีชื่อว่า ยา ๕ รากแก้ไข้พิษ ที่จับเชื่อมซึม ที่ทำให้ร้อนภายใน กระหายน้ำ เป็นอันมาก กระวนกระวายละเมอเพ้อไม่มีสติ แก้พิษภายในให้ตก มิ้ให้เกิดพิษกาฬขึ้นได้ และทำให้เจริญ อาหาร มีตัวยาสมุนไพร ดังนี้ ๑.รากคนทา ๒.รากหญ้านาง ๓.รากเท้ายายม่อม ๔.รากมะเดื่อชุมพร ๕.ราก ชิงชี่ ๖.จันทน์แดง ๗.จันทน์เทศน์ ๘.แฝกหอม ๙.ดอกบุนนาค เอาหนักสิ่งละ ๑ บาท ๑๐.ลูกสมอไทย ๑๑.ลูกสมอเทศ ๑๒.ลูกสมอพิเภก ๑๓.ลูกมะขามป้อม หนักสิ่งละ ๒ บาท ๑๔. เกสรบัวหลวง หนัก ๒ สลึง ๑๕.ลูกกระดอม หนัก ๒ สลึง ๑๖.แก่นสน หนัก ๑ สลึง ๑๗.โกศหัวบัว หนัก ๑ สลึง ๑๘.ก้านสะเดา ๓๓ ก้าน ๑๙.บอระเพ็ด ๗ องคุลี ๒๐.ฝักราชพฤกษ์ ๓ ฝัก ๒๑.ใบมะกา ๑ กำ มือ ต้มกินเวลาเช้า ถ้าอุจจาระ ยัง กลัดเป็นพิษอยู่ ให้เติม ยาดำ อย่างดี หนัก ๑ บาท เวลาจะกินให้เติม เกลือข้างนอก พอสมควร กินต่อไป ฯ ยาขนานที่ ๖๖ ยาขนานนี้มีชื่อว่า ยาแก้ไข้ตัวร้อน ทุกชนิด มีตัวยาดังนี้ ๑.รากคนทา ๒.รากหญ้านาง ๓.รากเท้ายายม่อม ๔.รากมะเดื่อชุมพร ๕.รากชิงชี่ ๖.ดอกพิกุล ๗.ดอกบุนนาค ๘.ดอกสารภี ๙.เกสรบัว หลวง ๑๐.จันทน์แดง ๑๑.จันทน์เทศน์ ๑๒.รากหมาก ๑๓.รากมะพร้าว ๑๔.รากมะนาว ๑๕.รากมะกรูด ๑๖.รากมะปรางหวาน ๑๗.พญามือเหล็ก ๑๘.เหมือดคน ๑๙.สะเดาทั้ง ๕) ๒๐.บอระเพ็ด ๒๑.ลูกกระดอม ๒๒.รากปลาไหลเผือก เอาหนักสิ่งละ ๑๕กรัม ต้มรับประ ๓ ชั่วโมง ต่อ ๑ ครั้ง ถ้าท้องผูกแทรก ดีเกลือฝรั่ง ๑-๒ ช้อนโต๊ะ เวลาเช้า ถ้าท้องเดินแทรกยา ฝิ่น ๑ หยิบมือทุกครั้งที่รับประทานจนกว่าจะหาย ฯ ยาขนานที่ ๖๗ ยาขนานนี้มีชื่อว่า ยาแก้ไข้จับสั่น ไข้มาลาเรีย มีตัวยาสมุนไพร ดังนี้ ๑.แก่นขี้เหล็ก ๒.พญามือเหล็ก ๓.สมอทั้ง ๓) ๔.ใบมะกา ๕.ดีเกลือ ๖.รากขี้กาแดง ๗.ลูกกระดอม ๘.บอระเพ็ด ๙.เนื้อ ในฝักคูณ ๑๐.ก้านสะเดา เอาทั้งใบ เอาหนักสิ่งละ ๒ บาท ใส่น้ำ พอท่วมยา ต้มเคี่ยวให้เหลือ ๑๘ ถ้วย กิน ครั้ง ละ ๑ ถ้วยชา วันละ ๓ ครั้งก่อนอาหาร ครบ ๖ วันจำเริญ เสีย (คือทิ้งยาไปเสีย) แล้วต้มกินใหม่จนครบ ๓ หม้อ หายขาด (ถ้าเป็นควรลดส่วนตามอายุ ของเด็ก) ยาขนานที่ ๖๘ ยาขนานนี้มีชื่อว่า ยาแก้ไข้ ๓ ฤดู เพื่อเลือดลม แก้สารพัดไข้ สานิบาดทังปวง มีตัวยา สมุนไพร ดังนี้ ๑.รากมะอึก ๒.รากขี้กาแดง ๓.รากผักเสี้ยนผี ๔.รากจิงจ้อ ๕.รากผักแผ้วแดง ๖.บอระเพ็ด ๗.หัวแห้วหมู ๘.ลูกกระดอม ๙.สมอทั้ง๓ ) ๑๐.มะขามป้อม ๑๑.จุกโรหิณี ๑๒.กรุงเขมา ๑๓.ตรีกระตุก ๑๔.ช้าพลู ๑๕.สะค้าน ๑๖.เทียนดำ ๑๗.เทียนขาว ๑๘.แก่นจันทน์ ๑๙.แก่นสน ๒๐.ฝักคูณ ๒๑.ก้าน สะเดา ๓๓ ก้าน ๒๒.รากขัดมอญ ต้ม ๓ เอา ๑ ยาขนานที่ ๖๙ ยาขนานนี้มีชื่อว่า ยา ปะโตลาธิคุณ แก้ไข้สารพัดทั้ง ๓ ฤดู มีตัวยาสมุนไพร ดังนี้ ๑. รากมะอึก ๒.รากต้นขัดมอญ (คือต้นไม้กวาด) ๓.ลูกขี้กาแดง ๔.รากผักเสี้ยนผี ๕.รากจิงจ้อ ๖.บอระเพ็ด ๗.แห้วหมู ๘.ลูกกระดอม ๙.ตรีผลา ๑๐.มะขามป้อม ๑๑.จุกโรหิณี ๑๒.กรุงเขมา ๑๓.พริก ๑๔.ขิง ๑๕. ดีปลี ๑๖.รากช้าพลู ๑๗.เทียนทั้ง ๕) ๑๘.จันทน์ทั้ง ๒) ๑๙.แก่นสน ๒๐.ลูกมะตูมอ่อน ๒๑.รากมะเดื่อ ชุมพร ๒๒.แก่นสะเดา ๒๓.ฝักคูณ ใส่ให้มากหน่อย ต้ม ๓ เอา ๑ กินหาย ฯ ยาขนานที่ ๗๐ ยาขนานนี้มีชื่อว่า ยา ปะโตลาธิคุณ แก้ไข้ สำประชวร ทุติยะชวร ปุราณชวร แก้ไข้สัน นิบาดลม มีตัวยาสมุนไพร ดังนี้ ๑.โกศทั้ง ๕) ๒.เทียนทั้ง ๕) ๓.ลูกจันทน์ ๔.ดอกจันทน์ ๕.กระวาน ๖.กาล พลู เอาหนักสิ่งละ ๑ สลึง ๗.จันทน์ทั้ง ๒) ๘.กฤษณา ๙.กระลำพัก ๑๐.แก่นสน ๑๑.แก่นขี้เหล็ก ๑๒.สักขี ๑๓.สมอทั้ง ๓) ๑๔.ลูกมะขามป้อม ๑๕.ลูกกระดอม ๑๖.หัวแห้วหมู ๑๗.บอระเพ็ด หนักสิ่งละ ๑ บาท ๑๘. ดอกพิกุล ๑๙.ดอกบุนนาค ๒๐.ดอกสารภี ๒๑.เกสรบัวหลวง ๒๒.ดอกมะลิ เอาหนักสิ่งละ ๑๐ สลึง ๒๓. ก้านสะเดา ๓๓ ก้าน ๒๔.ฝักราชพฤกษ์ ๓ ฝัก ต้มกิน ฯ ยาขนานที่ ๗๑ ยาขนานนี้มีชื่อว่า ยาแก้ไข้เหนือ สาริบาด ปลายไข้ ไข้ลมสาริบาด ทุติยะชวร ตะติ ยะชวร ไข้ถึง ๓ เดือน มีตัวยาสมุนไพร ดังนี้ ๑.รากมะเขือขื่น ๒.รากต้นขัดมอญ ๓.รากขี้กาแดง ๔.ราก ผักเสี้ยนผี ๕.รากจิงจ้อ ๖.บอระเพ็ด ๗.หัวแห้วหมู ๘.ลูกกระดอม ๙.สมอ ทั้ง ๓) ๙.มะขามป้อม ๑๐.จุก