ปกคำนำสารบัญศาสนาเพื่อการพัฒนา1-1555

238

สุริยนต์ น้อยสงวน. (2560). รูปแบบการปฏิบัตงิ านสาธารณสงเคราะห์ของคณะสงฆ์ ในจังหวัดศรีสะ
เกษ. วิทยานพนธ์ หลักสูตรปริญญาพุทธศาสตรดุษฎีบัณฑิต สาขาวิชาพระพุทธศาสนา
บณั ฑติ วทิ ยาลัย มหาวทิ ยาลยั มหาจุฬาลงกรณราชวิทยาลัย พทุ ธศกั ราช 2560, บทคัดยอ่ ).

พระมหานพดล นวคุโณ (ถ่อนสันเทียะ). (2560). รูปแบบการบริหารกิจการคณะสงฆ์สู่ความเป็นเลศิ
ของพระสังฆาธกิ ารระดบั เจ้าอาวาส. วารสารบัณฑิตศึกษาปริทรรศน์ ~ 336 ~ ปที ่ี 13 ฉบับ
พิเศษ เล่ม 3 มิถุนายน 2560).

พระมหาไพศาล นาสุริวงศ์. (2561). ปัจจัยด้านการบริหารที่มีอิทธิพลต่อผลการดำเนินงาน ของ
อารามราษฏร์เขตกรุงเทพมหานคร. (วารสารการเมืองการปกครองปีที่ 8 ฉบับที่ 2 ประจา
เดือน พฤษภาคม – สงิ หาคม 2561), 147).

239

แผนการสอนประจำสัปดาห์ที่ 15

หวั ข้อเร่ือง . สรุปบทเรยี นศาสนาเพอ่ื การพัฒนาสังคมปัจจุบัน
รายละเอยี ด

ปจั จบุ นั สังคมเกิดปัญหาขึ้นมากมายหลายประการ ทำให้ผู้คนในสังคมดำรงชวี ติ อยู่อยา่ งไม่
ปกตสิ ขุ มคี วามหวาดกลวั หวาดผวา วิตกกงั วลกันไปตา่ ง ๆ นานาทวั่ ทุกมุมโลก นั้นคอื ปัญหาการ
แพร่ระบาดของไวรสั โคโรนา่ แลว้ พัฒนาการมาเปน็ โรคโควดิ -19 (COVID-19) ทำให้ประชากรของโลก
ได้รับบความบอบช้ำไปตาม ๆ กัน และล้มตายไปอีกเป็นจำนวนมากมายหลายล้านคน จึงทำวิถีชีวิต
ของผู้คนในสังคมที่ได้รับผลกระทบอันเกิดจากภัยโควิดดังกล่าว เปลี่ยนแปลงไปอย่างมากมาย เช่น
การต้องสวมใส่ผ้าแม็ชหน้ากากอนามัย กินร้อน ช้อนกลาง และล้างมือ เป็นต้น เพื่อป้องกันการแพร่
ระบาดของโรคดังกล่าว การนั่งห่างไกลกันเป็นระยะพอสมควร ไม่ให้มีการประชุม การชุมนุม การ
รวมกลุ่มกันเหล่านี้ เป็นต้น จึงทำให้กิจกรรมสำคัญต่าง ๆ ทางสังคม ทางศาสนา ต้องหยุดชะงักไป
เชน่ การจดั งานเฉลมิ ฉลองวันวิสาขบชู า วันสำคัญสากลของโลกปนี ี้ต้องยกเลกิ ไป และงานวันประสาท
ปริญญาบัตรแก่บัณฑิตผู้สำเร็จการศึกษาจากสถาบันการศึกษาต่าง ๆ ก็ต้องประกาศเลื่อนออกไป
อย่างไม่มีกำหนดและมหาวิทยาลัยมหาจุฬาลงกรณราชวิทยาลัยของเราก็ด้วยเช่นเดียวกัน ซึ่งเคยจัด
งานประสาทปริญญาบัตรขน้ึ ในต้นเดอื นพฤษภาคมของทุก ๆ ปี ก็ตอ้ งเลอ่ื นออกไป จึงรอมาจนกระท้ัง
ถงึ วนั นี้วันท่พี รอ้ มทส่ี ดุ คือวนั ที่ 9-13 ธนั วาคม 2563ในปัจจบุ นั สังคมไทยเกดิ ปัญหาสงั คมขึ้นมากมาย
หลายประการ เช่น อาชญากรรม โสเภณีความยากจน ซึ่งเชื่อมโยงไปกับเรื่องความเสื่อมเสียทาง
ศีลธรรม สรุปแลว้ เรียกวา่ เปน็ วิกฤตกิ ารณ์ทางสังคม (Social Crisis) มีสาเหตุทงั้ ทเี่ กิดขึ้นในสังคมไทย
เอง และสาเหตุจากกระแสโลกที่เปลี่ยนแปลงไปกรณีดังกล่าว จึงเป็นปัญหาของประเทศต่าง ๆ ทั่ว
โลก (พระครปู ริยัติกิตติธำรง,รศ.ดร., 2563, น.1-4)

การที่จะแก้ไขได้ต้องเปลีย่ นกระบวนความคิดหรือวธิ ีคิดใหม่ โดยให้ผนกึ กำลงั กันทุกส่วนเข้า
มาเชอ่ื มโยงกนั ทำงาน เพราะเราจะแกป้ ัญหาทีละเร่ืองไม่ได้ ต้องทำพร้อมกันทุกเรื่อง โดยมีครอบครัว
และชุมชนเป็นหลักและอาศัยเคร่ืองมอื วิธีการทำงานเพื่อให้บรรลเุ ป้าหมาย โดยใช้กระบวนทัศน์ใหม่
ในการพัฒนา (New Development Paradigm) เพื่อก่อให้เกิดแนวทางใหม่แห่งความร่วมมือในการ
พัฒนาของทุกฝา่ ย ทัง้ ทางราชการ ชุมชน องค์กรเอกชนสาธารณะประโยชนห์ รือองค์กรพัฒนาเอกชน
สถาบนั วชิ าการ สถาบันทางศาสนา และภาคธุรกิจ ในอนั ที่จะพัฒนาทางเศรษฐกิจ จติ ใจ ส่ิงแวดล้อม
สังคมและวัฒนธรรมไปพร้อมกัน เพื่อให้เกิดการพัฒนาอย่างสมดุลและยั่งยืน โดยระดมทรัพยากร
กำลงั และทรัพยากรท้ังหมดมาเช่ือมโยงกนั ในการดำเนนิ งานสร้างสรรคส์ งั คม
พระพุทธศาสนา (Buddhism) เป็นศาสนาที่สำคัญของโลก ที่มีหลักคำสอนสำคัญอย่างยิ่งตอ่ ชาวโลก
โดยโลกของสังคมในปัจจุบัน ซึ่งเป็นศาสนาที่มีหลักคำสั่งสอนที่มีเหตุมีผลอันเป็นหลักสำคัญของ
พระพทุ ธศาสนาที่มีคนยอมรับนับถือกันท่ัวโลกอกี ศาสนาหนึ่ง ซง่ึ ส่งเสรมิ และสนับสนุนให้คนในสังคม

240

มีเหตมุ ีผล มีเมตตา กรณุ า มคี วามเอือ้ อาทรต่อกันและกัน อันเปรยี บเสมอื นญาตกิ ันโดยสายโลหิตและ
หรือเป็นญาติกันโดยทางธรรม ดังพระดำรัสที่พระพุทธเจ้าตรัสว่า วิสฺสาสปรมา าติ. แปลว่า
ความคุ้นเคยกันเป็นญาติอย่างยิ่ง ซึ่งมิใช่เพียงแค่เป็นปรัชญาหรือทฤษฎีเท่านั้น หากแต่ยังมีเนื้อหา
และความสำคัญครอบคลุมถึงวิถีชีวิต ความเป็นอยู่ ความนึ กคิดแทบทุกด้าน และที่สำคัญ
พระพุทธศาสนาเป็นศาสนาแห่งเหตุผล แห่งการกระทำ เป็นศาสนาแห่งความเพียรพยายาม ไม่ใช่
ศาสนาแห่งการอ้อนวอนปรารถนาแต่อย่างใด เพราะเป็นศาสนาประเภทอเทวนิยม ไม่ใช่เทวนิยมแต่
ประการใด (พระครูปรยิ ตั กิ ติ ติธำรง,รศ.ดร., 2563, น.1-4)

พระพุทธศาสนาเป็นศาสนาแห่งการปฏิบัติ หรือเป็นศาสนาแห่งความเพียรพยายาม
หลักธรรมคำสอนของพระพุทธเจ้า จึงมุ่งเน้นที่การปฏิบตั ิเป็นสำคัญ การอ้อนวอนหรือการหวังผลดล
บันดาลจากสงิ่ เหนอื ธรรมชาติ เพ่ือให้ตนประสบความสขุ หรอื ความสำเร็จในชีวติ นน้ั ไมใ่ ช่แนวทางของ
พระพุทธศาสนา ด้วยเหตุน้ี พระพุทธศาสนาในแง่ของหลักธรรม จึงมีลักษณะเป็นวิทยาศาสตร์ที่
สามารถพิสูจน์ได้และเป็นเรื่องใกล้ตัวมนุษย์ซึ่งสามารถสัมผัสรับรู้ได้ตลอดเวลา เพราะใจความสำคัญ
ของหลักธรรมทางพระพุทธศาสนานั้น ไม่มีสิ่งใดเกินเลยไปจากเรื่องปัญหาชีวิต และวิธีการแก้ปัญหา
ชีวิตหรือที่เรียกว่า“ทุกข์และความดับทุกข์” นั่นเอง ดังที่พระพุทธเจ้าทรงเน้นย้ำว่า “ภิกษุทั้งหลาย
ทง้ั ในกาลก่อนและในบดั น้ี เราสอนแต่เรอื่ งทกุ ข์และความดบั ทกุ ขเ์ ท่านน้ั ”

ดังนั้น พระพุทธศาสนาในฐานะที่เป็นคำสอน เป็นหลักธรรมนำทางชีวิตที่ช้ีทางออกบอกทาง
ให้สังคม ที่ช่วยสร้างสรรค์จรรโลงสงั คมโลก สร้างความสงบสุขให้แก่ชาวโลก พระพุทธศาสนาจึงเป็น
รากฐานสำคัญของการดำรงชีวิตอยู่ของคนในสังคม และเป็นอารยธรรมที่สำคัญของโลกดังได้กล่าว
มาแล้วนั้นเพราะพระพุทธศาสนาชว่ ยส่งเสรมิ และเสริมสรา้ งความสงบสุขให้แก่ชาวโลกได้ ดังคำของ
นักปราชญ์ราชบัณฑติ ท่ีได้กลา่ วไว้วา่ โลกรม่ เย็นดบั เข็ญไดด้ ้วยพระพทุ ธศาสนา

คำว่า “พระพุทธศาสตร์” (พจนานุกรมฉบับเฉลิมพระเกียรติ พ.ศ.2530, น.384) คือความรู้
ทวี่ า่ เรือ่ งราวทางพทุ ธศาสนา ซึ่งแยกไดเ้ ป็น 3 คำ คอื

คำว่า พระ แปลว่าประเสริฐ ดีเลิศ คำว่า พุทธะ แปลว่า ผู้รู้-ผู้ตื่น-ผู้เบิกบาน ในที่นี้หมายถึง
ท่านผู้ตรัสรู้อริยสัจ 4 อย่างถ่องแท้ คำว่า ศาสตร์ แปลว่าความรู้ หรือองค์ความรู้ทีเ่ กิดจากการศึกษา
ค้นคว้าวจิ ัย ซึ่งเป็นกจิ กรรมของมนุษย์อย่างหน่ึงท่ีมุ่งอธิบายอย่างเป็นระบบในความทีน่ ่าจะเป็นไปได้
เมื่อรวมกันแล้วได้ความหมายว่า องค์แห่งความรู้ของผู้รู้-ผู้ตื่น-ผู้เบกิ บานอย่างประเสริฐในบรรดาองค์
แห่งความรู้ทั้งหมดนั้นเป็นความรู้ที่พระพุทธเจ้าทรงศึกษาค้นคว้าวิจัยด้วยพระองค์เองจนสามารถ
กำหนดเป็นทฤษฎีแห่งความรูต้ ่าง ๆ มากมาย ในที่นี้จะแบ่งลักษณะความรู้ที่พระพุทธเจ้าทรงสัง่ สอน
เพียงแคน่ ้อยนิดเท่านนั้ แบง่ ออกเป็น 3 ลกั ษณะ ดงั น้ี

1. คำสอนท่ีทรงคน้ พบใหม่ เช่น อรยิ สัจ ปฏจิ จสมปุ บาท เปน็ ต้น
2. คำสอนท่ที รงปฏริ ูปจากลัทธิ ศาสนาเดิม เช่น การทำบญุ ให้ไดผ้ ลสมบรู ณ์จะตอ้ งทำกบั ผู้

241

เป็นพราหมณ์โดยกำเนิด หรือบริสุทธิ์โดยตระกูล พระองค์ทรงปฏิรูปโดยให้ทำกับปฏิคาหก
(ผู้รับ) ท่มี ีศลี บริสุทธิ์มีคุณธรรมและทายก (ผู้ถวายหรือผใู้ ห้) จะตอ้ งมคี วามบริสุทธ์ิใน 3 กาล คือก่อน
ให้-ขณะกำลงั ให-้ หลังจากให้แล้ว

3. คำสอนทีท่ รงปฏวิ ตั ิ เชน่ การฆ่าสตั วบ์ ชู ายัญจัดเป็นมหามงคลอยา่ งยง่ิ สามารถบันดาลให้
ตนสำเร็จตามปรารถนา พระองค์ทรงเห็นตรงกันข้ามว่า การฆ่าเป็นบาปทั้งสิ้น ความรู้ใน
พระพุทธศาสนาแม้จะมากมาย ถึงกระนั้นก็ตามพระพุทธศาสนามีเป้าหมายสูงสุดอยู่ที่พระนิพพาน
คือการหลุดพ้น จากการเวียนว่ายตายเกิด ดังนั้น การบรรลุนิพพานก็คือการเข้าถึงความดับทุกข์โดย
สิ้นเชิง และบรรลุความสุขอย่างสูงสุด จิตของผู้บรรลุนิพพานย่อมมีความสะอาดสว่างและสงบ
ตลอดเวลาทมี่ ีชวี ิตอยแู่ ละเม่ือดบั ขนั ธแ์ ล้วกเ็ ปน็ การสิ้นทุกข์ ไมก่ ลับมาเวียนวา่ ยตายเกิดในวัฏฏสงสาร
อีกต่อไป เมื่อมนุษย์ไม่สามารถเข้าสู่เป้าหมายอันสูงสุดได้อย่างรวดเร็วทางพระพุทธศาสนา จึงได้
กำหนดอัตถะ หรือประโยชน์ที่ (พระธรรมปิฎก (ป. อ. ปยุตฺโต), 2543, น. 131.) เป็นความมุ่งหมาย
หลักหรือเป้าหมายรองเอาไว้ เพื่อเป็นหลักในการดำเนินชีวิตและเป็นที่มุ่งหวังสำหรับมนุษย์เอาไว้ 3
ระดับ ดังนี้
1. ทิฏฐิธัมมิกัตถะ คือ ประโยชน์ในปัจจุบัน ได้แก่ประโยชน์ที่เป็นจุดหมายขั้นตาเห็นเป็น
รูปธรรม เชน่ มรี ปู รา่ ง สุขภาพทดี่ ีแข็งแรง มีเงนิ มีทองใชแ้ ละมีการงานมีอาชีพทำ มีสถานภาพท่ีดีและ
มคี รอบครวั ทีผ่ าสกุ และอบอนุ่ เปน็ ตน้
2. สัมปรายิกัตถะ คือ ประโยชน์ในเบื้องหน้า ได้แก่ ประโยชน์ที่เป็นจุดหมายขั้นเลยตา เห็น
หรือ เช่น ความอบอุ่นซาบซึ้งสุขใจ ความทุกข์ใจ ความภาคภูมิใจ ความอิ่มใจ ความแกล้วกล้ามั่นใจ
และความโปร่งใส ความโลง่ จิตมัน่ ใจ เป็นต้น
3. ปรมตั ถะ คือ ประโยชนอ์ ย่างย่ิง ไดแ้ ก่ ประโยชนท์ เี่ ปน็ จดุ หมายสูงสุด เช่น ไม่หว่ันไหวต่อ
โลกธรรม ไม่ผิดหวังและเศรา้ ใจ มีความปลอดโปร่งสงบ และความเป็นอยดู่ ว้ ยปญั ญา เปน็ ตน้
พระพุทธศาสนา(Buddhism) มีหลักคำสอนที่มีเหตุและผลเป็นศาสนธรรม ว่าโดยแม่บทอัน
เป็นหลักการใหญ่ที่เรียกว่า ปาพจน์ มี 2 อย่าง คือ พระธรรมกับพระวินัย ว่าโดยปิฎกซึ่งเป็นคัมภีร์
หลักของศาสนามี 3 คือ พระวนิ ยั ปิฎก พระสตุ ตันตปิฎก และพระอภธิ รรมปิฎก ว่าโดยหัวขอ้ ท่เี รียกว่า
ธรรมขันธม์ ี 84,000 พระธรรมขนั ธ

ความเป็นมาของพระพทุ ธศาสนาในประเทศไทย
พระพุทธศาสนา (Buddhism) เป็นศาสนาประจำชาติไทย3 ด้วยชนชาติไทยได้นับถือและยก

ย่องเทิดทูนเป็นสรณะแห่งชีวิต สืบทอดต่อเนื่องกันมาเป็นเวลาช้านาน ขนบธรรมเนียมประเพณีและ
ศิลปวัฒนธรรมของชาติส่วนใหญ่ มีพื้นฐานมาจากพระพุทธศาสนาองค์พระมหากษัตริย์ (The King)
ซึ่งทรงเป็นพระประมุขของชาติทุก ๆ พระองค์ทรงเป็นพุทธมามกะทรงดำรงอยู่ในฐานะเป็นองค์เอก

242

อัครศาสนูปถัมภก ทรงยกย่องเชิดชูพระพุทธศาสนาตลอดมาตั้งแต่อดีตอันยาวนาน จวบจนกาล
ปจั จบุ ัน อนั แสดงใหเ้ หน็ เป็นประจักษว์ ่าพระพุทธศาสนาไดส้ ถติ สถาพรเป็นมง่ิ ขวัญของชาติไทยตลอด
มาทุกยุคทุกสมัยกล่าวได้ว่า ชาติไทยได้มีความเจริญมั่นคง ดำรงเอกราชอธิปไตยสืบทอดต่อกันมา
ตั้งแต่โบราณกาลจวบจนกาลปัจจุบัน ก็ด้วยคนไทยทั้งชาติยึดมั่นอยู่ในหลักธรรมทางพระพุทธศาสนา
มีความเคารพบชู าพระรัตนตรัย คอื พระพุทธ พระธรรม และพระสงฆ์เป็นสรณะ พระพทุ ธศาสนาจึงมี
บทบาทสำคัญยิ่งต่อชีวิตของชาวไทย โดยมีส่วนเสริมสร้างอุปนิสัยของคนในชาติให้รักความสงบ มี
ความเสียสละแกล้วกล้า อาจหาญ รอบรู้ฐานะ อฐานะ มีความรักและยึดมั่นอยู่ในสามัคคีธรรมโดยที่
พระพุทธศาสนา (Buddhism) เป็นศาสนาประจำชาติไทยมาเป็นเวลาอันยาวนานดังกล่าวนี้ ชาวไทย
ส่วนใหญ่ประมาณร้อยละ 95% ของประชากรทั้งประเทศเป็นพุทธศาสนิกชนเป็นผู้ นับถือ
พระพุทธศาสนา พระพุทธศาสนามีอิทธิพลเป็นอันมากต่อความเชื่อและความประพฤติหรือการ
ดำรงชีวิตของคนไทยสว่ นใหญ่ (พระธรรมปฎิ ก (ป. อ. ปยตุ โฺ ต), 2543, น. 9–10)

หากมองดูสภาพสังคมไทยในปัจจุบัน จะเห็นได้ว่า แม้ชาวไทยเราส่วนใหญ่จะเป็นทธศาสนิก
ชนดังกล่าวแล้ว แต่ส่วนใหญ่มักเป็นกันตามจารีตประเพณี หรือเป็นพุทธศาสนิกชนตามสำมะโนครัว
มักไม่ค่อยได้มีโอกาสได้เรียนรู้ ได้ศึกษาพระพุทธศาสนาได้เท่าที่ควร ทั้งนี้ย่อมสืบเนื่องมาจากสาเหตุ
หลายประการด้วยกนั

ความสำคัญของพระพุทธศาสนากบั สงั คมไทย
พระพุทธศาสนา (Buddhism) ถือได้ว่า เป็นศาสนาประจำชาติ และอยู่เคียงคู่กับชาติไทยมา

โดยตลอด ดังนน้ั พระพุทธศาสนาจงึ มคี วามสำคญั อย่างยง่ิ ต่อสงั คมไทย พอสรุปไดด้ งั นี้ (4)
1. พระพุทธศาสนาเป็นหลักในการดำเนินชีวิตของคนไทย เพราะคนไทยนำหลักธรรมมา

ประพฤติปฏิบตั ิในชวี ิตประจำวนั และลกั ษณะนิสยั ของคนไทยมจี ติ ใจทด่ี ีงามในทุก ๆ ด้าน มีความเป็น
มิตรกบั ทุกคน เปน็ ตน้

2. พระพุทธศาสนาเป็นหลักในการปกครองประเทศ กษัตริย์ทุกพระองค์ของไทยได้นำเอา
หลักธรรมพระพุทธศาสนาไปใช้ในการปกครองประเทศ เช่น ทศพิธราชธรรม ตลอดมา หรือใช้หลัก
“ธรรมาธิปไตย” และหลกั อปริหานยิ ธรรม เปน็ หลักในการปกครองในระบอบประชาธปิ ไตย เปน็ ต้น

3. พระพุทธศาสนาเป็นศูนย์รวมจิตใจ เนื่องจากหลักธรรมในพระพุทธศาสนามุ่งเน้นให้เกิด
ความรักความสามัคคีกัน มคี วามเมตตากรุณาต่อกัน เปน็ ต้น จงึ เป็นศนู ยร์ วมจติ ใจของชนชาวไทยให้มี
ความเปน็ หนึง่ เดียวกัน

4. พระพุทธศาสนาเป็นที่มาของวัฒนธรรมไทย ด้วยวิถีชีวิตของคนไทยผูกพันกับ
พระพุทธศาสนา จึงเป็นกรอบในการปฏิบัติตนตามหลักพิธีกรรมในพระพุทธศาสนาต่าง ๆ เช่น การ

243

บวชการแต่งงาน การทำบุญเนื่องในพิธีการต่าง ๆ การปฏิบัติตนตามประเพณีในวันสำคัญทาง
พระพทุ ธศาสนา เป็นตน้ ซึ่งเปน็ สว่ นทีก่ อ่ ใหเ้ กิดวฒั นธรรมไทยจนถงึ ปจั จุบัน

5. พระพุทธศาสนาในฐานะเป็นสถาบันหลักของสังคมไทย พระพุทธศาสนา เป็นศาสนาท่ี
สังคมไทยส่วนใหญ่นับถือ และสืบทอดกันมาเป็นช้านาน ดังนั้น พระพุทธศาสนาจึงมีบทบาทสำคัญ
ของวิถีชีวิตของคนไทย พระพุทธศาสนาจึงมีความสำคัญในด้านต่าง ๆ ทั้งด้านการศึกษา ด้านสังคม
และด้านศลิ ปกรรม

6. พระพุทธศาสนาในฐานะเป็นรากฐานของวัฒนธรรม วิถีชีวิตของคนไทยผูกพันอยู่อย่าง
แนบแน่นกับพระพุทธศาสนา ซึมแทรกผสมผสานอยู่ในแนวความคิด จิตใจและกิจกรรมแทบทุกก้าว
ของชีวิตโดยตลอดเวลายาวนาน โดยยังคงเนื้อหาสาระเดิมที่บริสุทธิ์ไว้ได้ก็มี ถูกดัดแปลงเสริมแต่ง
ตลอดจนปนเปกับความเชือ่ ถือและข้อปฏิบัติสายอืน่ หรือผันแปรในด้านเหตอุ ื่น ๆ จนผิดเพี้ยนไปจาก
เดิมก็มาก

7. พระพุทธศาสนาในฐานะเป็นเอกลักษณ์ของชาติ การที่พระพทุ ธศาสนาอยู่กบั คนไทยมาช้า
นาน จึงก่อให้เกิดการซึมซาบเอาหลักปฏิบัติของพระพุทธศาสนาให้เป็นส่วนหนึ่งของชีวิต ก่อให้เกิ ด
ความเป็นเอกลักษณ์ของคนไทยที่ไม่เหมือนกับชาติอื่น ๆ ที่เป็นเอกลักษณ์เด่น ได้แก่ รักความเป็น
อิสระและความมนี ้ำใจไมตรี

8. พระพุทธศาสนาในฐานะเป็นมรดกของชาติ หลักฐานทางคัมภีร์และศาสนาวัตถุซึ่งนัก
ประวตั ศิ าสตรโ์ บราณคดีเช่ือว่า พระพุทธศาสนาได้เขา้ มาเผยแพรใ่ นดินแดนสุวรรณภมู ิก่อน พ.ศ.500
แต่ศรัทธาความเชื่อของปุถุชนก็เป็นไปตามยุคสมัย พระพุทธศาสนาจึงรุ่งเรืองและเสื่อมลงตามกาล
สมัยดว้ ย จนกระท่งั พ่อขุนศรอี ินทราทิตย์ไดส้ ถาปนากรุงสโุ ขทัยและรบั เอาพระพุทธศาสนาเปน็ ศาสนา
ประจำชาติ ครั้นราว พ.ศ. 1836 พ่อขุนรามคำแหงมหาราชได้ อาราธนาพระสงฆ์ลังกาวงศ์จาก
นครศรธี รรมราชไปกรุงสโุ ขทัยและอปุ ถัมภ์พระพทุ ธศาสนาจนม่ันคงยืนนานมาในปัจจุบนั น้ี

9. พระพทุ ธศาสนาในฐานะท่ีชว่ ยสร้างสรรค์อารยธรรม ชนชาติหนง่ึ ๆ นอกจากมีหน้าที่ต้อง
พัฒนาประเทศชาติของตนเองแลว้ ก็พงึ มีสว่ นรว่ มในการสรา้ งสรรคแ์ ละสง่ เสรมิ อารยธรรมโลกด้วยชน
ชาติไทยเป็นชนชาติที่เก่าแก่มากชนชาติหนึ่ง มีวัฒนธรรมที่เจริญก้าวหน้าอย่างสูงมาตลอดเวลา
ยาวนาน จึงได้มสี ว่ นรว่ มในการสร้างเสริมอารยธรรมของโลกดว้ ย แม้วา่ จะอยูใ่ นขอบเขตที่ไม่กว้างนัก
ส่วนร่วมที่ว่านก้ี ็คอื ศลิ ปวัฒนธรรมไทย ซ่ึงพฒั นาข้นึ มาจนมแี บบแผนเปน็ ของตนเอง อย่างท่ีเรียกว่ามี
เอกลักษณ์ของความเป็นไทยเด่นชัด ศิลปวัฒนธรรมไทยเหล่านีม้ ีรากฐานมาจากพระพุทธศาสนาเป็น
ส่วนใหญ่

10. พระพทุ ธศาสนาในฐานะท่ชี ่วยสร้างความสงบสุขให้แก่โลก พระพทุ ธศาสนาเป็นรากฐาน
อารยธรรมทสี่ ำคัญของโลกดังได้กลา่ วมาแลว้ พระพุทธศาสนายังช่วยสร้างความสงบสุขให้แก่ชาวโลก
ได้หากศึกษาในประวัติศาสตร์พระพุทธศาสนามีทั้งการสร้างสรรค์ อารยธรรมและสันติภาพแก่มวล

244

มนุษย์นั่นคือ พระพุทธศาสนาเกิดขึ้นในประเทศอินเดียหรือชมพูทวีป พระพุทธศาสนาได้ก่อให้เกิด
การเปลยี่ นแปลงในสังคมอนิ เดีย กล่าวคือสังคมอนิ เดยี เคยนับถอื พระพรหมเปน็ เทพเจ้าสูงสดุ ผู้สร้างผู้
บันดาลทุกสิ่ง มีการบูชายัญเทพเจ้า แล้วก็มีการกำหนดมนุษย์เป็นวรรณะต่าง ๆ โดยชาติกำเนิดเป็น
กษัตริย์ เป็นพราหมณ์ เป็นแพศย์ เป็นศูทร แล้วก็ถือว่าพราหมณ์เป็นผู้ที่ติดต่อสื่อสารกับเทพเจ้ากับ
พระพรหม เป็นผู้รู้ความต้องการของพระองค์ เป็นผูร้ ับเอาคำสอนมารักษา มีการผูกขาดการศึกษาให้
อยู่ในวรรณะสูง คนวรรณะต่ำเรียนไม่ได้ เป็นต้น เมื่อพระพุทธศาสนาเกิดขึ้น ทำให้เกิดการ
เปลี่ยนแปลงในเรื่องเหล่านี้อย่างมากมาย เช่น เรื่อง วรรณะ 4 พระพุทธศาสนาไม่ยอมรับ แต่ให้ถือ
หลักว่า “คนมิใชประเสริฐหรือต่ำทรามเพราะชาติกำเนิด แต่จะประเสริฐหรือต่ำทรามเพราะการ
กระทำ” แล้วก็ไม่ให้มัวหวังผลจากการอ้อนวอนบูชายัญ สอนให้เปลี่ยนการบูชายัญหรือเลิกการบูชา
ยัญ ใหห้ นั มาหวงั ผลจากการกระทำ นค่ี ือการ “ประกาศอิสรภาพของมนษุ ย”์

คําวา “พัฒนา” ตามความหมายของพจนานุกรมฉบับราชบัณฑิตยสถาน พ.ศ. 2525
หมายถึง“ทาํ ใหเจริญ” (พจนานุกรม ฉบบั ราชบณั ฑิตยสถาน พ.ศ. 2525, 2538) ดังนัน้ การพัฒนา ก็
คือ การทําใหเจรญิ กาวหนา เชน การพัฒนาชุมชน การพัฒนาประเทศ หมายถงึ การทาส่งิ เหล่านั้นให
ดีขึ้นเจริญขึ้น สนองความต้องการของประชาชน ส่วนใหญ่ให้ได้ดียิ่งขึน้ การพัฒนาเปนกระบวนการ
ของการเคล่ือนไหวจากสภาพท่ีไมนาพอใจไปสูสภาพท่ีน่าพอใจ

การพฒั นา เปนกระบวนการทเี่ ปลยี่ นแปลงอยูเสมอ ไมหยดุ นง่ิ และมีความสัมพันธ์โดยตรงกับ
ความเปลี่ยนแปลง กลาวคือ การพัฒนาเปนกระบวนการของการเปลี่ยนแปลงที่มีการวางแผนไวแลว
คือ การทาให้ลักษณะเดิมเปลี่ยนไป โดยมุ่งหมายว่าลักษณะใหม่ที่เข้ามาแทนที่นั้นจะดีกว่าลักษณะ
เก่าหรือ สภาพเกา แตโดยธรรมชาตแิ ลวการเปลี่ยนแปลง ยอมเกิดปญหาในตัวเอง เพยี งแตวา จะมีป
ญหามากหรือปญหานอย การพัฒนาสามารถตีความหมายได 2 ประการ (“แนวคิดและความเขาใจ
เก่ยี วกบั การพัฒนาสังคมไทย,” การพัฒนาสังคมไทย. ม.ป.ป. [ออนไลน]์ ) คือ

1. การพัฒนาในความเขาใจแบบสมัยใหม หมายถึง การทําใหเจริญในดานวัตถุ รูปแบบและ
ในเชิงปรมิ าณ เชน ถนน บาน ดัชนีชี้วดั ทางเศรษฐกจิ เปนตน

2. การพัฒนาในแงของพระพุทธศาสนา หมายถึง การพัฒนาคนทั้งในดานรางกายและจิตใจ
โดยเนนในด้านคุณภาพชีวิต และหลักของความถูกต้องพอดีซึ่งให้ผลประโยชน์สูงสุด ความกลมกลืน
และความเก้ือกลู แกสรรพชวี ิต โดยไมเบยี ดเบียนทาํ ลายธรรมชาตแิ ละสภาพแวดลอมความสําคัญของ
พทุ ธศาสนาในการพัฒนาสังคมไทยสุภาพรรณ ณ บางชาง (สุภาพรรณ ณ บางชาง, 2526, น. 28-31)
ได้กล่าวถึงความสําคญั ของพระพุทธศาสนาในการพัฒนาวา พระพุทธศาสนามีความเหมาะสมกับการ
พัฒนาสงั คมไทยเป็นอย่างยง่ิ เพราะหลกั พทุ ธธรรมเป็นการสรา้ งคนที่มีคุณภาพชวี ติ ทาํ ใหคนในสังคม
ดําเนินชีวิตบนฐานแห่งความจริงรูจักพึง่ พาตนเอง ขยัน ประหยัดเรียบงาย ใฝสันติ มีศีลธรรม เผื่อแผ
ความรักและปราศจากความเหน็ แกตวั ดังน้นั ในการแกปญหาดานศีลธรรมของชาวชนบท จงึ จาํ เปนต

245

องมีการนําหลักพุทธศาสนาซึ่งมีหลักการและแนวทางแหงการพัฒนาอยางเหมาะสมเขาไปเผยแพรฟ
นฟูใหแกชาวชนบท เพื่อทําใหสังคมชนบทสามารถประสานการพัฒนาทางดานวัตถุและจิตใจใหสอด
คลองกลมกลืนกันเพื่อเปาหมายแหงความพนทุกขไดอยางหมดจดทั้งน้ีต้องเน้น การที่จะมีการพัฒนา
ทางดา้ นจิตใจมิได้ หมายความวา่ จะต้องเลิกละการพฒั นาทางดานวัตถุและสังคม ซง่ึ เปล่ียนแปลงไปด้
วย เพ่ือทจ่ี ะให้การพัฒนาทางใจนนั้ ไมข่ ดั แย้งกบั การพฒั นาด้านวัตถแุ ละสงั คม

นักวิชาการวัฒนธรรมชํานาญการ สํานักงานวัฒนธรรมจังหวัดตราด การพัฒนาสังคมไทย
ตามหลักพระพุทธศาสนา ดร.ชลพรรษ ดวงนภา พัฒนาในแนวทางที่เหมาะสม เปนการนําใหสวน
ความตองการของชีวิตท้ัง 3 ดา้ นของคนเรา ประสานกลมกลนื กนั ได้ อยา่ งเหมาะสมในยามที่ประเทศ
ไทย เกดิ เกิดวิกฤตทางเศรษฐกิจ พระพุทธศาสนามีบทบาทสําคัญในการแกไขปญหาของประชาชนให
อยูอยางสงบสุข ท่ีเป็นเช่นนี้เพราะว่าประเทศไทยเรามีพื้นฐานทางสังคมและวัฒนธรรมที่ดีคอื มี “ทุน
ทางสังคม” ได้แก่ มีฐานทางเศรษฐกิจที่มั่นคงโดยเฉพาะการเกษตรฐานทางทรัพยากรธรรมชาติที่
มั่นคง โดยมีทรัพยากรของประเทศมากมาย มีดินดี น้ำดี เหมาะแกการเพาะปลูกและฐานทาง
วัฒนธรรมแข็งแกรงคือมีพระพุทธศาสนาเป็นวฒั นธรรมทางดานจติ ใจ สามารถแกปญหาในยามวิกฤต
ได วัฒนธรรมแบบพุทธไดโอบอุมสงั คมไทยใหสงบรมเยน็ ได ดวยองคประกอบ 2 ประการ (“สมัยกรุง
รัตนโกสนิ ทร”์ พทุ ธศาสนาในประเทศไทย. 25 มกราคม 2550. [ออนไลน]์ ) คือ

ประการที่ 1 องคกรทางพระพุทธศาสนาเป็นที่พึ่งของสังคมในยามวิกฤต ดังเช่นปัจจุบันวัด
หลายๆ แห่ง กลายเป็นศูนยก์ ลางในการช่วยเหลอื ชาวบา้ นด้วยการใช้เปน็ สถานที่สงเคราะห์ฝึกอาชพี
และกิจกรรมต่างๆ แก่ผู้ตกงาน วัดใสชนบนหลายแห่งกลายเป็นที่พึ่งสำหรับผู้ตกงานเป็นสนามกีฬา
สำหรับเยาวชน (ในโครงการลานวัด ลานใจ ลานกีฬา) โดยมีพระสงฆ์เป็นผู้นำในการส่งเสริมอาชีพแก่
ประชาชน

ประการท่ี 2 หลกั ธรรมทางพระพุทธศาสนาทแ่ี ทรกซมึ อยูในจติ ใจของผู้คนท่สี ามารถประยุกต์
ใชกับสถานการณปจจบุ ันไดอยางเหมาะสม จะโดยรูตัวหรอื ไมรูตัวก็ตาม แตก็มอี ิทธิพลตอวิถีชีวิตของ
คนไทย ทาํ ใหไมเกดิ ความวุนวายระสำ่ ระสายเกดิ ขน้ึ หลกั ธรรมเหลานน้ั ไดแก

1. ความเมตตาปรานี เอื้อเฟอเผื่อแผตอเพื่อนมนุษยดวยกัน มีการชวยเหลือคนตกงานดวย
วธิ กี ารตาง ๆ ไม ดูถกู ซำ้ เติม เช่น ชวยจัดหางานให้จดั โรงทานอาหารฟรีให้และให้ กำลงั ใจในการตอ่ สู้
ชวี ิตท้งั จากการแนะนาํ ของผูใกลชิดและจากสอื่ มวลชนตาง ๆ

2. ใหอภัยและโอนออนผอนตาม เมื่อมีปญหาเกิดขึ้น เช่น ปัญหาระหว่างลูกจ้างกับนายจ้าง
หรือระหวางหนวยงานเอกชนกับรัฐที่ตองปดกิจการ ก็ไมมีเหตุการณรุนแรงเกิดขึ้นดวยการใชถอยที
ถ้อยอาศัย ผอนปรนตอกันได

3. ความสันโดษ แมจะถูกออกจากงานที่ทําก็ยินดีเต็มใจที่จะทํางานอื่น แมจะมีรายไดนอยก
ว่าก็ยินดีทํา เคยเปนผูจดั การบริษัทมากอนแตมาขับรถแท็กซ่ีก็ทาํ ได เคยเปนพนักงานธนาคารแล้วขา

246

ยกล้วทอดก็สามารถทำได้ อีกประการหนึ่งคือ การรู้ประมาณในการบริโภคในการใช้ จ่ายมุ่งให้
ประหยัดทําใหเกิดเศรษฐกิจแบบพอเพียง

4. ความสมานสามัคคี ความเปนอันหนึ่งอันเดียวกนั ของประชาชนในชาติในอันท่ีจะพรอมใจ
กันกอบกูเศรษฐกจิ ใหกลบั มาอยูดีกินดี แมจะเสียสละเงินทองบริจาคชวยชาติก็เต็มใจที่จะบรจิ าคการ
นาหลักธรรมของพระพุทธศาสนามาใช้ ในการพัฒนาสังคมไทย เพื่อให คนรู จักคิด พิจารณา
ไตรต่ รองไมเช่ืองมงาย แกไขปญหาใหดํารงชวี ติ อยางมีความสุข มีความเอือ้ เฟอเผื่อแผตอเพ่ือนมนุษย
(สุภาพรรณ ณ บางชาง, หน้า 83-86) ดงั น้ี

สุภาพรรณ ณ บางชาง (2526 : 83-86) ไดกลาวถึงความสําคัญของพุทธศาสนาในการ
พฒั นาวา พทุ ธศาสนามีความเหมาะสมกบั การพฒั นาสงั คมไทยเปนอยางย่งิ เพราะหลกั พุทธธรรมเป็น
การสรางคนท่มี ีคณุ ภาพชวี ติ ทาํ ใหคนในสังคมดําเนินชีวติ บนฐานแหงความจรงิ รูจกั พึ่งพาตนเอง ขยัน
ประหยัด เรียบงาย ใฝสันติ มีศีลธรรม เผื่อแผความรกั และปราศจากความเหน็ แกตัวดงั นั้น ในการแก
ปญหาดานศลี ธรรมของชาวชนบท จึงจําเปนตองมีการ นําหลักพุทธศาสนาซึ่งมหี ลักการและแนวทาง
แหงการพัฒนาอยางเหมาะสม เขาไปเผยแพร ฟนฟูใหแกชาวชนบท เพื่อทําใหสังคมชนบทสามารถ
ประสานการพัฒนาทางดานวตั ถุและจติ ใจใหสอดคลองกลมกลืนกันเพ่ือเปาหมายแหงความพนทุกขได
อยางหมดจด ทั้งนี้ตองเนนวาการทีจ่ ะมีการพัฒนาทางดานจิตใจมิไดหมายความวาจะตองเลิกละการ
พฒั นาทางดานวตั ถุและสังคมซ่ึงเปลย่ี นแปลงไปดวยเพ่ือท่ีจะใหการพัฒนาทางใจนัน้ ไมขัดแยงกับการ
พัฒนาดานวัตถแุ ละสังคม ทัง้ กลับเปนเครือ่ งหนุนใหมีการพัฒนาในแนวทางท่ีเหมาะสม เปนการนําให
สวนความตองการของชวี ิตท้ัง 3 ดานของคนเราประสานกลมกลนื กนั ไดอยางเหมาะสม

ในยามที่ประเทศไทยเกิดวกิ ฤตทางเศรษฐกจิ พุทธศาสนามีบทบาทสําคญั ในการแกไขปญหา
ของประชาชนใหอยูอยางสงบสุข ที่เปนเชนนี้เพราะวาประเทศไทยเรามีพื้นฐานทางสังคมและ
วัฒนธรรมที่ดีคือมี “ทุนทางสังคม” ไดแก มีฐานทางเศรษฐกิจที่มั่นคงโดยเฉพาะการเกษตรฐานทาง
ทรัพยากรธรรมชาติทมี่ ่ันคงโดยมีทรัพยากรของประเทศมากมาย มีดินดี นาํ้ ดี เหมาะแกการเพาะปลูก
และฐานทางวัฒนธรรมแขง็ แกรง คือ มพี ระพุทธศาสนาเปนวฒั นธรรมทางดานจติ ใจสามารถแกปญหา
ในยามวิกฤตได วัฒนธรรมแบบพทุ ธไดโอบอุมสังคมไทยใหสงบรมเย็นไดดวยองคประกอบ 2 ประการ
(สมัยกรุงรัตนโกสินทร. ม.ป.ป. : เว็บไซต) คือประการแรก องคกรทางพุทธศาสนาเปนที่พึ่งของสังคม
ในยามวกิ ฤต ดงั เชนปจจบุ ันวดั หลาย ๆ แหง กลายเปนศูนยกลางในการชวยเหลือชาวบาน ดวยการใช
วัดเปนสถานสงเคราะหฝกอาชีพ และกิจกรรมตาง ๆ แกผูตกงาน วัดในชนบทหลายแหงกลายเปนท่ี
พึ่งสําหรับผูตกงานเปนสนามกีฬาสําหรับเยาวชน (ในโครงการลานวัด ลานใจ ลานกีฬา) โดยมีพระ
สงฆเปนผูนาํ ในการสงเสรมิ อาชีพแกประชาชน

247

ประการที่ 2 หลักธรรมทางพุทธศาสนาที่แทรกซึมอยูในจิตใจของผูคนที่สามารถประยุกตใช
กับสถานการณปจจบุ ันไดอยางเหมาะสม จะโดยรูตัวหรอื ไมรตู วั กต็ าม แตก็มอี ิทธพิ ลตอวถิ ีชีวติ ของคน
ไทย ทําใหไมเกดิ ความวุนวายระส่ำระสายเกดิ ขึน้ หลกั ธรรมเหลานน้ั ไดแก

1. ความเมตตาปราณี เอื้อเฟอเผื่อแผตอเพื่อนมนุษยดวยกัน มีการชวยเหลือคนตกงานดวย
วิธีการตาง ๆ ไมดูถกู ซ่ำเติม เชน ชวยจัดหางานให จัดโรงทานอาหารฟรใี ห และใหกาํ ลงั ใจในการตอสู
ชวี ิต ทงั้ จากการแนะนําของผูใกลชิดและจากสือ่ มวลชนตาง ๆ

2. ใหอภัยและโอนออนผอนตาม เมื่อมีปญหาเกิดขึ้น เชน ปญหาระหวางลูกจางกับนายจาง
หรือระหวางหนวยงานเอกชนกับรัฐที่ตองปดกิจการ ก็ไมมีเหตุการณรุนแรงเกิดขึ้นดวยการใชถอยที
ถ้อยอาศยั ผอนปรนตอกันได

3. ความสันโดษ แมจะถูกออกจากงานที่ทําก็ยินดีเต็มใจที่จะทํางานอื่น แมจะมีรายได
น้อยกว่าากย็ นิ ดีทํา เคยเปนผูจัดการบริษัทมากอนแตมาขับรถแท็กซี่ก็ทาํ ได เคยเปนพนักงานธนาคาร
แลวมาขายกลวยทอดก็ทําไดอีกประการหนึ่งคือ การรูประมาณในการบริโภคในการใชจาย มุงให
ประหยดั ทําใหเกิดเศรษฐกิจแบบพอเพียง

4. ความสมานสามัคคี ความเปนอันหนึ่งอนั เดียวกันของประชาชนในชาติในอันท่ีจะพรอมใจ
กันกอบกูเศรษฐกจิ ใหกลบั มาอยูดีกนิ ดี แมจะเสียสละเงินทองบริจาคชวยชาตกิ ็เต็มใจท่ีจะบริจาคการ
นําหลักธรรมของพุทธศาสนามาใชในการพัฒนาสังคมไทย เพ่ือใหคนรูจักคิด พจิ ารณาไตรตรอง ไมเชอ่ื
งมงาย แกไขปญหาใหดํารงชวี ติ อยางมีความสุข มีความเอ้อื เฟอเผ่อื แผตอเพ่ือน

มนุษย (สุภาพรรณ ณ บางชาง. 2526 : 83-86) ดังนี้
1. การพจิ ารณาใหเกิดความเขาใจถงึ ลักษณะของชวี ิตและสังคมท่ีถูกตอง โดยเฉพาะลักษณะ
ที่เปนปญหา สาเหตุของปญหาความเปนไปไดของการแกไขปญหาและแนวทางของการดาํ เนินชีวิตไป
สูเปาหมายอยางไมมีปญหาดวยความเขาใจทุกขั้นตอน ในหลักพุทธธรรมจะตองเปนความเขาใจที่มา
จากการพิจารณาไตรตรองตลอดจนการทดลองปฏิบัติดวยตนเอง มิใชจากความเชื่อในธรรมเนียมที่มี
มาแตโบราณ หรือเชื่อในตํารา หรือเชื่อในบุคคล หรือเชื่อเพราะการนึกคาดเดาหรอื เพราะเห็นวาตรง
กบั ความเชื่อเกาของตน เปนตน การท่ีหลกั พทุ ธธรรมเนนการสรางความเขาใจเปนพ้ืนฐานตง้ั แตตอนต
นน้ันกอใหเกดิ ผลดีหลายประการ คือ
1.1 ทําใหคนดํารงชีวติ อยูบนรากฐานแหงสัจจะหรอื ความเปนจรงิ ไมหลงงมงาย
1.2 การที่ตองเรียนรูและทดลองปฏิบัติดวยตนเอง จะทําใหคนรูจัดการพึ่งพาตนเองเพราะ
พทุ ธเจาก็ทรงยํา้ วา “อตตฺ าหิ อตฺตาโน นาโถ” ตนนัน่ แลเปนที่พ่งึ แหงตน
1.3 ความเขาใจนี้จะเปนรากฐานแหงศรัทธาที่มั่นคง คือ มีความเชื่อมั่นและความชัดเจนถึง
แนวทางการพัฒนาตนเอง และสังคมไปสูชีวิตที่ลดละความทุกข ศรัทธาที่มั่นคงนี้จะกอใหเกิดความ

248

วิริยะอุตสาหะที่จะพัฒนาไปใหถึงเปาหมายอยางไมยอทอ มีความปติในการพัฒนาฉะนั้น จึงทําใหคน
ในสงั คมเปนคนพากเพยี รทําดี มคี วามกระตอื รือรนทีจ่ ะพฒั นาความดีงามทง้ั แกตนและสงั คมสวนรวม

2. แนวทางการดําเนินชีวิตตามหลักพุทธธรรมนั้น เนนความเปนอยูที่เปนสุขกับความเรียบ
ง่าย สอดคลองสัมพันธกับธรรมชาติ ขอนี้จะนําตนใหรูจักการดํารงอยูอยางประหยัดไมฟุมเฟอยจน
เกินเหตุ ทง้ั ไมทําลายธรรมชาติ เพอื่ สนองความเหน็ แกตัวและความอยากในทางวตั ถุของตน

3. หลักพุทธธรรมยงั เนนถึงการดาํ รงชวี ิตทีส่ งบ นอมนําใหเกดิ ความใฝในสันติ
4. หลักพทุ ธธรรมสอนใหคนรูจักเผอ่ื แผความรกั พทุ ธศาสนาในการพฒั นาสังคมไทย
พระธรรมปฎก (ป.อ.ปยุตโต) (2541 : 29-31) กลาววา การพัฒนาสังคมไทยหรือพัฒนา
ชมุ ชนนน้ั จะตองมีการพฒั นาคนกอน เพือ่ สรางคนใหมีความเขมแข็ง 3 ประการ คือ
1. ความเขมแข็งทางพฤตกิ รรม ไดแก ความขยนั ขนั แข็งจริงจังในการทาํ งาน
2. ความเขมแขง็ ทางจติ ใจ ไดแก การชวยเหลอื ตนเอง ไมรอคอยความชวยเหลือจากภายนอก
3. ความเขมแข็งทางปญญา ไดแก ความพยายามทําดวยตัวเอง ใชปญญาเปนเครอ่ื งมือใน
การแกปญหา กอใหเกิดภาวะผูนําทางปญญา ซึ่งเปนผูนําที่แทจริงนั่นเองเมื่อสรางคนใหมี
ความเขมแขง็ แลวก็จะสามารถแกไขปญหาท่เี กิดขนึ้ ในสังคมได อกี ท้งั ยงั สงผลใหชมุ ชนเขมแข็ง โดยยึด
หลักธรรมเปนแนวทางในการพฒั นา ดังน้ี
1. ถอื หลักทําการใหสาํ เรจ็ ดวยความเพียรพยายาม ท่เี รียกวา “หลักกรรม”
2. ถือหลักเรียนรูฝกฝนพัฒนาชีวิตใหดียิ่งขึ้นเรื่อยไป ทั้งทางพฤติกรรม ทางจิตใจ และทาง
ปญั ญา ทีเ่ รยี กวา “ไตรสิกขา”
3. ถือหลักทําการทั้งหลายอยางเรงรัดไมรอเวลาดวยความไมประมาท ที่เรียกวา“หลักอัปป
มาทะ”
4. ถือหลักทําตนใหเปนที่พึ่งเพื่อพึ่งตนเองไดและเปนอิสระ ที่เรียกวา “หลักอิสรภาพแหงกา
รพ่งึ ตนได”
บทสรุปการพัฒนาสังคมไทยนั้นตองพฒั นาคนควบคูดวย เพอ่ื ใหคนมคี วามเขมแขง็ ทัง้ รางกาย
จิตใจและปญญา โดยการประพฤติปฏิบัติอยูในศีลธรรมอันดีงาม ดํารงชีวิตอยูบนรากฐานแหงสัจจะ
หรือความจริง ไมหลงงมงาย มีความพอเพียง รูจักชวยเหลือตนเอง ใหสามารถพึ่งตนเองได และ
ดํารงชีวิตอยางมีความสุข หลักธรรมที่นํามาใชในการพัฒนาสังคม ไดแก หลักกรรม คือ ความเพียร
หรือความพยายาม หลกั ไตรสิกขา คอื การพฒั นาพฤตกิ รรม จิตใจ และปญญาใหดยี ิ่งข้นึ หลกั อัปปมา
ทะ คือการไมรอเวลาและไมประมาท และหลักอิสรภาพแหงการพึ่งตนได คือ การพึ่งตนเองและเป็น
อสิ ระในการดำเนินชวี ติ

จำนวนชัว่ โมงที่สอน 2 ชัว่ โมง

249

กิจกรรมการเรยี นการสอน
1. ทำแบบประเมนิ ผลก่อนเรียน
2. นำเข้าส่บู ทเรียน บรรยาย ซกั ถาม
3. สรุปผลการเรยี น ทำแบบประเมนิ ผลหลังเรยี น

สอ่ื การสอน
1. เอกการประกอบการสอน
2. Power Point
3. แบบประเมนิ ผลกอ่ นเรียน - หลังเรียน

การประเมินผลการเรยี น
1. ประเมนิ ผลจากแบบประเมินตนเองกอ่ นเรียนและหลังเรยี น
2. ประเมนิ จากการมีส่วนร่วมในหอ้ งเรียน
3. ประเมินจากการชักถาม

เนอื้ หาที่จะสอน
1. ความเป็นมาของพระพทุ ธศาสนาในประเทศไทย
2. ความสำคญั ของพระพุทธศาสนากับสังคมไทย

คำถามท้ายบท
1. ความหมายคำว่า การเมืองมลี กั ษณะอยา่ งไรบา้ ง
2. พระพุทธศาสนากบั การเมอื งในสังคมไทยมีสว่ นสัมพันธ์กันอย่างไรบา้ ง
3. นกั ศึกษจงวิเคราะห์พระพทุ ธศาสนากับการเมืองในสังคมไทย
4. บทบาททางพระพทุ ธศาสนามผี ลตอ่ การพัฒนาสังคมไทยอย่างไรบา้ ง

เอกสารอ้างอิง บทที่ 15
พจนานกุ รมฉบบั เฉลมิ พระเกยี รติ พ.ศ.2530. กรงุ เทพมหานคร : สำนกั พิมพ์วฒั นาพานชิ , ม.ป.ป.).
พระธรรมปฎิ ก (ป. อ. ปยุตฺโต). (2543). พจนานกุ รมพทุ ธศาสน์ ฉบบั ประมวลธรรม. กรุงเทพมหานคร

: โรงพมิ พ์มหาจุฬาลงกรณราชวิทยาลยั .

250

พระครปู รยิ ตั กิ ิตติธำรง,รศ.ดร. (2563). พระพทุ ธศาสนากบั การพฒั นาสังคม. คณบดคี ณะสังคมศาสตร์
มหาวทิ ยาลัยมหาจุฬาลงกรณราชวิทยาลัย.

พระธรรมปิฎก (ป. อ. ปยุตฺโต). (2543). ความสำคัญของพระพุทธศาสนาในฐานะเป็นศาสนาประจำ
ชาติ. พมิ พค์ ร้งั ที่ 10. กรงุ เทพมหานคร: สหธรรมกิ .

ราชบัณฑิตยสถาน. (2538). พจนานุกรม ฉบับราชบัณฑิตยสถาน พ.ศ. 2525. พิมพ์ครั้งที่ 5,
กรงุ เทพมหานคร : อักษรเจริญทศั น์.

“แนวคิดและความเขาใจเกี่ยวกับการพัฒนาสังคมไทย,” การพัฒนาสังคมไทย. ม.ป.ป. [ออนไลน์],
แหล่งทมี่ า : http://dnfe5.nfe.go.th/ilp/soc2/so31-2_1.htm> [1 กรกฎาคม 2550]

สุภาพรรณ ณ บางชาง. (2526) “พระสงฆกับการพัฒนาชนบท,” ใน การแสวงหาเสนทางการพัฒนา
ชนบทของพระสงฆ ไทย. กรุงเทพมหานคร : กองแผนงาน กรมการศาสนา
กระทรวงศึกษาธกิ าร.

“สมัยกรุงรัตนโกสินทร,”พุทธศาสนาในประเทศไทย. 25 มกราคม 2550. [ออนไลน์], แหล่งที่มา :
http://www.geocities.com/sakyaputto/bud_bangkok.htm [23 พฤษภาคม 2550]

“แนวคิดและความเข าใจเกี่ยวกับการพัฒนาสังคมไทย,” การพัฒนาสังคมไทย. ม.ป.ป.
<http://dnfe5.nfe.go.th/ilp/soc2/so31-2_1.htm> 1 กรกฎาคม 2550.

“พจนานกุ รม ฉบับราชบณั ฑติ ยสถาน,” พจนานุกรม ไทย-ไทย ราชบณั ฑติ ยสถาน. ม.ป.ป.
<http://guru.sanook.com/dictionary/dict_royals/?source_page=

2&source_location=1&spell=%C7%D1%B2%B9%B8%C3%C3%C1&x=13&y=4>
10 พฤษภาคม 2550.
พระธรรมปฎก (ป.อ. ปยุตโต). (2541). ธรรมกับไทย ในสถานการณปจจุบัน. กรุงเทพฯ : โรงพิมพคุรุ
สภาลาดพราว.
สุภาพรรณ ณ บางชาง. (2526). “พระสงฆกบั การพัฒนาชนบท,” ใน การแสวงหาเสนทางการพฒั นา
ชนบทของพระสงฆไทย. หนา 28-31. กรงุ เทพฯ : กองแผนงานกรมการศาสนากระทรวงศกึ ษาธิการ,
“ ส ม ั ย ก ร ุ ง ร ั ต น โ ก ส ิ น ท ร ,” พ ุ ท ธ ศ า ส น า ใ น ป ร ะ เ ท ศ ไ ท ย . 2 5 ม ก ร า ค ม 2 5 5 0 . <
http://www.geocities.com/sakyaputto/bud_bangkok.htm > 23 พฤษภาคม 2550.

251

บรรณานกุ รม
1. ภาษาไทย
“แนวคิดและความเขาใจเกี่ยวกับการพัฒนาสังคมไทย,” การพัฒนาสังคมไทย. ม.ป.ป. [ออนไลน์],

แหล่งทมี่ า : http://dnfe5.nfe.go.th/ilp/soc2/so31-2_1.htm> [1 กรกฎาคม 2550]
“แนวคิดและความเข าใจเกี่ยวกับการพัฒนาสังคมไทย,” การพัฒนาสังคมไทย. ม.ป.ป.

<http://dnfe5.nfe.go.th/ilp/soc2/so31-2_1.htm> 1 กรกฎาคม 2550.
“พจนานุกรม ฉบับราชบัณฑิตยสถาน,” พจนานุกรม ไทย-ไทย ราชบัณฑิตยสถาน. ม.ป.ป.

<http://guru.sanook.com/dictionary/dict_royals/?source_page=
2&source_location=1&spell=%C7%D1%B2%B9%B8%C3%C3%C1&x=13&y=4>
10 พฤษภาคม 2550.
“ ส ม ั ย ก ร ุ ง ร ั ต น โ ก ส ิ น ท ร ,” พ ุ ท ธ ศ า ส น า ใ น ป ร ะ เ ท ศ ไ ท ย . 2 5 ม ก ร า ค ม 2 5 5 0 . <
http://www.geocities.com/sakyaputto/bud_bangkok.htm > 23 พฤษภาคม 2550.
“สมัยกรุงรัตนโกสินทร,”พุทธศาสนาในประเทศไทย. 25 มกราคม 2550. [ออนไลน์], แหล่งที่มา :
http://www.geocities.com/sakyaputto/bud_bangkok.htm [23 พฤษภาคม 2550]
พระราชญาณวิสิฐ (เสรมิ ชัย ชยมงฺคโล), (2548). การบริหารวัด. พิมพค์ รง้ั ท่ี 8, นครปฐม : เพชรเกษม
การพมิ พ.์
Pansasiri. (2559). "พระพุทธศาสนาในราชอาณาจักรไทย" โดย เสถยี ร โพธินนั ทะ). [ออนไลน์]. สืบค้น
เ ม ื ่ อ ว ั น ท ี ่ 4 ก ร ก ฎ า ค ม 2564.
http://mahamakuta.inet.co.th/buddhism/bud~3 1 6 . htmlแ ห ล ่ ง ข ้ อ มู ล
มหาวิทยาลัยมหิดล วิทยาลัยศาสนศึกษา
http://www.crs.mahidol.ac.th/thai/theravade29.htm
Peter Ferdinand Drucker อ้างใน สุธี สุทธิสมบูรณ์ และสมาน รังสิโยกฤษฎ์. (2541). หลักการ
บรหิ ารเบือ้ งต้น. พิมพ์ครงั้ ที่ 17. กรงุ เทพมหานคร : สำนักพมิ พ์ ก.พ.
Peter Ferdinand Drucker อ้างใน สุธี สุทธิสมบูรณ์ และสมาน รังสิโยกฤษฎ์ (2541). หลักการ
บริหารเบื้องต้น. พมิ พค์ ร้ังที่ 17. กรงุ เทพมหานคร : สำนกั พมิ พ์ ก.พ.,.
Political philosophy;สาขาวิชารัฐศาสตร์ มหาวิทยาลัยสุโขทัยธรรมาธิราช,กรุงเทพฯ:สาขาวิชา,
2527
กรมการศาสนา กระทรวงศึกษาธิการ. (2538). คู่มือการบริหารศึกษาคณะสงฆ์. กรุงเทพมหานคร :
โรงพิมพก์ รมศาสนา.
กรมการศาสนา. (2540). คู่มือวิทยากรอบรมพระสังฆาธกิ ารระดับเจ้าอาวาส. กรุงเทพมหานคร : โรง
พมิ พก์ ารศาสนา.

252

กรมการศาสนา. (2542). คูม่ อื พระสงั ฆาธิการ, ว่าด้วยพระราชบญั ญัติ กฎ ระเบียบและคาสงั่ ของคณะ
สงฆ.์ กรุงเทพมหานคร: กองแผนงาน.

กรมการศาสนา. (2560). แนวทางการด าเนินงานชุมชนคุณธรรมและขับเคลื่อนด้วยพลัง “บวร”.
กรงุ เทพฯ: โรงพมิ พม์ หาวิทยาลยั มหาจุฬาลงกรณราชวทิ ยาลัย.

กรมการศาสนา. (มปป). วฒั นธรรม. กรุงเทพฯ: โรงพิมพก์ รมการศาสนา.
กรมหลวงวชิรญาณวงศ์, สมเด็จพระสังฆราชเจ้า. (2531). สรรนิพนธ์ ว่าด้วยเรื่องคน ศาสนา และคติ

ธรรม. กรงุ เทพฯ: มหามกุฏราชวทิ ยาลยั .
กองแผนงาน กรมการศาสนา กระทรวงศึกษาธิการ. (2542). คู่มือพระสังฆาธิการว่าด้วย

พระราชบัญญัติ กฎ ระเบียบ และคำสั่งของคณะสงฆ์. กรุงเทพมหานคร : โรงพิมพ์การ
ศาสนา.
กองแผนงาน กรมการศาสนา กระทรวงศึกษาธิการ. (2542). คู่มือพระสังฆาธิการว่าด้วย
พระราชบัญญัติ กฎ ระเบียบ และคำสั่งของคณะสงฆ์. กรุงเทพมหานคร : โรงพิมพ์การ
ศาสนา.
กองแผนงาน กรมการศาสนา. (2542). คู่มือพระสังฆาธิการและพระวินยาธิการ. กรุงเทพมหานคร :
กระทรวงศึกษาธิการ.
กรี วฒุ ิ กิติยาดิศัย. (2556). สิทธเิ สรีภาพของพระภกิ ษสุ งฆ์. ใน รายงานการฝึกอบรมหลักสตู ร หลักนิติ
ธรรมเพ่อื ประชาธิปไตย : สำนกั งานศาลรัฐธรรมนญู .
เกษฎา ผาทอง และธีรภัทร์ เสรีรังสรรค์. (2561). พระพุทธศาสนากับการเมืองไทย. วารสารวไลย
อลงกรณป์ ริทศั น์ (มนษุ ยศาสตร์และสงั คมศาสตร์) ปีท8่ี ฉบับท1ี่ มกราคม-เมษายน 2561
เกษฎา ผาทอง. (2559). ยุทธศาสตร์การพัฒนาประชาธิปไตยและกระบวนการประชาสังคมไทย
ภายใตก้ ระบวนทัศนห์ ลักธรรมทางพระพุทธศาสนา. วารสารธรรมทรรศน.์ 16(2): กรกฎาคม
- ตลุ าคม, หนา้ 263-264.
คณะสงฆ์จีนนิกาย. (2531). พระพุทธศาสนามหายาน. กรุงเทพฯ : ธนาคารกรุงเทพพิมพ์เป็นธรรม
บรรณาการ.
คณาจารย์มหาวิทยาลัยมหาจุฬาลงกรณราชวิทยาลัย. (2557). งานวิจัยและวรรณกรรมทาง
พระพทุ ธศาสนา. กรุงเทพมหานคร : โรงพิมพ์มหาจฬุ าลงกรณราชวิทยาลัย.
จักษ์ พนั ธ์ชเู พชร. ผศ. ดร..(2549). การเมอื งการปกครองไทยจากยคุ สโุ ขทัยสู่สมัยทักษณิ . พิมพ์คร้ังที่
5. กรงุ เทพมหานคร: บรษิ ทั มายด์ พับลชิ ชงิ่ จำกัด.
จันทรานี สงวนนาม. (2536). เอกสารประกอบการสอนบรรยายหลักสูตรผู้บริหารสถานศึกษา
ระดบั สูง. (ม.ท.ป).

253

จิรโชค (บรรพต) วีระสัย.ดร. และคณะ. (2540). รัฐศาสตร์ทั่วไป.กรุงเทพมหานคร: สำนักพิมพ์
มหาวิทยาลัย รามคำแหง.

เจตนา นาควัชระ. (2520). “วรรณคดีวิจารณ์และวรรณคดีศึกษา.” วรรณไวทยาการ : วรรณคดี.
กรุงเทพมหานคร: ไทยวัฒนาพานชิ .

ชนบทของพระสงฆไทย. หนา 28-31. กรงุ เทพฯ : กองแผนงานกรมการศาสนากระทรวงศกึ ษาธกิ าร,
ช ล ท ิ ศ ธ ี ร ะ ฐ ิ ต ิ . ( 2551). ก า ร พ ั ฒ น า ท ร ั พ ย า ก ร ม น ุ ษ ย ์ . น น ท บ ุ ร ี : ส า น ั ก พ ิ ม พ์

มหาวิทยาลัยสุโขทยั ธรรมาธริ าช.
ชัชชัย คุ้มทวีพร. (2534). สมเด็จฯกรมพระยาดำรงราชานุภาพและประวัติศาสตร์นิพนธ์ไทยสมยั ใหม่

: การวเิ คราะห์เชิงปรชั ญา. กรุงเทพมหานคร : สำนักพิมพ์มหาวิทยาลัยธรรมศาสตร์.
ชัยวัฒน์ สรุ วชิ ัย. (2560). ศาสนาพทุ ธท่ีผมรับรู้เข้าใจ จากการศึกษา ปฏบิ ตั ิ ดว้ ยสติปัญญาความจริง.

[ออนไลน์]. สบื คน้ เม่อื วนั ที่ 4 กรกฎาคม 2564. แหลง่ ที่มา. https://siamrath.co.th/n/9286
ชัยอนันต์ สมุทวณิช. (2537). โลกานุวัตรกับอนาคตของประเทศไทย. กรุงเทพมหานคร : อักษรการ

พมิ พ.์
ชยั อนนั ต์ สมุทวณชิ . (2555). ศาสนากบั การเมือง. [ออนไลน์]. แหล่งทีม่ า.
ชาญวิทย์ เกษตรศิริ. (2527). ปรชั ญาประวตั ิศาสตรไ์ ทย. กรุงเทพมหานคร : โรงพมิ พ์ไทยวัฒนาพานิช

จำกดั .
ชาญวิทย์ เกษตรศิริ. (2540). อารยธรรมไทยพื้นฐานทางประวัติศาสตร์. กรุงเทพมหานคร : บริษัท

เลิฟ แอนด์ ลิฟ เพรส จำกดั .
ดร.ไชยรัตน์ เจริญสินโอฬาร. (2542). วาทกรรมการพฒั นา. กรงุ เทพมหานคร: สำนักพิมพ์วภิ าษา.
ดร.นิธิ เอียวศรีวงศ์ และ ศ.อาคม พัฒิยะ. (2525). หลักฐานทางประวัติศาสตร์ในประเทศไทย.

กรงุ เทพมหานคร : ดวงดีการพิมพ์,
ดร.อเล็กซานเดอร์ เบอร์ซิ่น. ( 2563). พระพุทธศาสนาในโลกปัจจุบัน. [ออนไลน์].

แหล ่ งท ี ่ มา .https://studybuddhism.com/th/phuthth-sasna-ni-thibet/keiyw-kab
phuthth-sasna/phuthth-sasna-ni-lok/phra-phuthth-sasna-ni-lok-paccuban.
เดโช สวนานนท.์ (2545). พจนานุกรมศัพทท์ างการเมือง. กรงุ เทพมหานคร: สำนักพิมพ์หนา้ ต่างสู่โลก
กว้างจำกดั .
เด่น ชะเนติยงั . การบรหิ ารงานบุคคล. กรุงเทพมหานคร: ม.ป.ท.. 2533.
เดอื น คำดี. (2541). ศาสนศาสตร.์ โรงพมิ พม์ หาวิทยาลยั เกษตรศาสตร:์ กรุงเทพฯ.
ไดซากุ อิเคดะ กับ โจเซฟ เดอร์โบลาฟ. (2536). การแสวงหามนุษยภาพในทัศนะใหม่, แปลโดย
วิภาดา กิตติโกวิท. กรงุ เทพมหานคร : สำนักพิมพ์เคลด็ ไทย.

254

ทวีศักดิ์ ตั้งปฐมวงศ์. (2555). การเปลี่ยนแปลงการปกครอง 2475: การปฏิวัติที่ถูกนิยามใหม่ The
Changing of the ruling in 1932 : The new definition revolution. วารสารมหาวิทยาลัย
มหาสารคาม. 31(3): พฤษภาคม-มถิ นุ ายน, หนา้ 39.

ทวศี ักดิ์ อุน่ จิตติกลุ . (2561). พระพุทธศาสนาเถรวาท จะสบื ทอดดำรงอยู่อย่างไร?. [ออนไลน์]. สืบค้น
เมอ่ื วนั ที่ 4 กรกฎาคม 2564. แหลง่ ทม่ี า. https://www.dailynews.co.th/article/666936

ทินพันธุ์ นาคะตะ. (2533). การเมืองการบริหารไทย : ภาระของชาติ. กรุงเทพมหานคร : สำนักพิมพ์
แหง่ จุฬาลงกรณ.์

ทิพากรวงษ์มหาโกษาธิบดี (ขำ บุนนาค), เจ้าพระยา. (2513). หนังสือแสดงกิจจานุกิจ.
กรงุ เทพมหานคร:องคก์ ารค้าของคุรุสภา.

ธงชัย สนั ติวงษ์. (2537). องคก์ ารและการบริหาร. พมิ พค์ รง้ั ท่ี 9. กรุงเทพมหานคร : ไทยวัฒนาพานชิ .
ธงชัย สันตวิ งษ์. (2537). องคก์ ารและการบริหาร. พิมพ์ครั้งท่ี 9. กรุงเทพมหานคร : ไทยวัฒนาพานิช.
ธนจรส พูนสิทธิ์. (2541). การจัดการองคก์ ารและการบรหิ าร. กรงุ เทพมหานคร : สหธรรมกิ .
ธเนศ อาภรณ์สุวรรณ. (2558). พุทธศาสนากับการเมืองไทย. [ออนไลน์]. แหล่งที่มา.

https://prachatai.com/journal/2015/02/58062
ธรี วุฒิ บญุ ยโสภณ และวีระพงษ์ เฉลมิ จริ ะรตั น,์ (2534). องคก์ ารและการจัดการ. กรงุ เทพมหานคร :

อักษรปริทรรศน์.
ธีรวุฒิ บุญยโสภณ และวีระพงษ์ เฉลิมจิระรัตน์. องค์การและการจัดการ. กรุงเทพมหานคร: อักษร

ปรทิ รรศน์. 2534.
ธีระรัตน์ กิจจารักษ์. (2542). เอกสารคาสอนวิชาการบริหารการศึกษา. เพชรบูรณ์: คณะ ครุศาสตร์

สถาบนั ราชภฎั .
น.พ. ประสาน ตา่ งใจ. (2542). ปรศิ นาจักรวาล. กรุงเทพมหานคร : มลู นิธภิ ูมปิ ัญญา.
น.พ. ประสาน ตา่ งใจ. (2545). โลกหลัง 2012 : สู่มิตทิ ห่ี ้า. กรุงเทพมหานคร : มลู นธิ ิภูมปิ ญั ญา.
นฤพนธ์ เมืองจันทร์ (Naruepon Muengchun)ศิวชั ศรโี ภคางกุล (Siwach Sripokangkul). (2562).

การบริหารจัดการเงินสนับสนุนจากภาครัฐ เงินบริจาค และทรัพย์สินของวัด ( The
Management ofGovernment Support, Donations and Property of the Temple).
Veridian E-Journal, Silpakorn University ISSN 1906 – 3431 Humanities, Social
Sciences and arts Volume 12 Number 5 September – October 2019.
น ว ค ุ ณ ส า ณ ศ ิ ล ป ิ น . ( 2563) . ศ า ส น า ส ั ม พ ั น ธ ์ . [ อ อ น ไ ล น ์ ] . แ ห ล ่ ง ท ี ่ ม า .
http://119.46.166.126/self_all/selfaccess7/m1/216/lesson44/item4_1.php.
นธิ ิ เอียวศรีวงศ์. (2527). “ขอ้ คดิ เก่ยี วกบั ประวตั ศิ าสตร.์ ” ในปรชั ญาประวตั ิศาสตร์, บรรณาธกิ ารโดย
ชาญวทิ ย์ เกษตรศริ ิ และสุชาติ สวสั ดศิ์ รี. กรุงเทพมหานคร : มูลนิธโิ กมลคมี ทอง.

255

นิธิ เอียวศรีวงศ์. (2543). พุทธศาสนาในความเปลี่ยนแปลงของสังคมไทย. กรุงเทพมหานคร :
สำนกั พมิ พ์มูลนธิ ิโกมลคีมทอง.

นิธิ เอียวศรีวงศ์. (2558). ศาสนากับรัฐธรรมนูญฉบับวัฒนธรรมไทย. [ออนไลน์]. แหล่งที่มา.
https://prachatai.com/journal/2015/02/58086

บรรพต วีระสยั . (2520).ความคดิ เชงิ ทฤษฎีการเมืองในพุทธศาสนา ในทฤษฎกี ารเมืองสมยั สุโขทยั และ
สมัยกลาง. กรุงเทพมหานคร: มหาวทิ ยาลัยรามคําแหง.

บุญธรรม พูนทรัพย์. (2540). มโนทัศน์เรื่องสิทธิไม่จำเป็นสำหรับพุทธศาสนา. วารสารพุทธศาสน์
ศึกษา, 4 (2), 47-63.

บญุ ร่วม เทยี มจันทร์. (2546). เจา้ อาวาส เจ้าพนกั งาน ใครกำหนด?. กรงุ เทพมหานคร : สามดพี ร้ินต้ิง
อีควิปเม้นท์.

ประยงค์ สุวรรณบุบผา. (2537.). สังคมปรัชญา แนวคิดตะวันออก-ตะวันตก. (พิมพ์ครั้งที่ 1).
กรุงเทพฯ: สำนกั พิมพ์ โอเดยี นสโตร.์

ประยุทธ์ เจริญสวัสดิ์. (2540). การบริหารงานบุคคล. กรุงเทพมหานคร : กรมพลศึกษา
กระทรวงศึกษาธิการ.

ประสงค์ แสนบุราณ. (2548). พระพุทธศาสนามหายาน. กรุงเทพฯ : โอเดียนสโตร.์
ปรญิ ญา ตนั สกลุ . (2545). คมั ภรี ์นพิ พาน. กรงุ เทพมหานคร : สำนักพิมพ์จติ จกั รวาล.
ปรีดี เกษมทรัพย์, ศาสตราจารย์ ดร. (2552). นติ ปิ รัชญา. พมิ พค์ รง้ั ท่ี10. กรงุ เทพฯ : คณะนิติศาสตร์

มหาวทิ ยาลยั ธรรมศาสตร์.
พจนานุกรมฉบับเฉลมิ พระเกียรติ พ.ศ.2530. กรุงเทพมหานคร : สำนกั พมิ พ์วฒั นาพานิช, ม.ป.ป.).
พนม พงษ์ไพบูลย์. (2538). จารึกไว้ในพระศาสนา จารึกไว้ในการศึกษา. กรุงเทพมหานคร : โรงพิมพ์

กรมการศาสนา.
พรรณี บัวเล็ก. (2541). สยามในกระแสธารแห่งการเปลี่ยนแปลง : ประวัติศาสตร์ไทยตั้งแต่สมัย

รชั กาลท่ี 5. กรุงเทพมหานคร : สำนกั พมิ พ์เมืองโบราณ.
พระครูจันทสารสุตกิจ, สุทธิพงษ์ ศรีวิชัยและ พระมหาญาณวัฒน์ ฐิตวฑฺฒโน. (2562). รูปแบบการ

บ ร ิ ห า ร ค ว า ม เ ป ล ี ่ ย น แ ป ล ง ข อ ง ค ณ ะ ส ง ฆ ์ ภ า ค ( Model of Transformational
Administration of Sangha Administrative Region 1. วารสารสันติศึกษาปริทรรศน์
มจร ปีที่ 7 ฉบบั ที่ 4 (กรกฎาคม-สิงหาคม 2562), น. 1-2.
พระครูปริยัตกิ ิตติธำรง,รศ.ดร. (2563). พระพทุ ธศาสนากบั การพฒั นาสงั คม. คณบดคี ณะสังคมศาสตร์
มหาวทิ ยาลัยมหาจุฬาลงกรณราชวทิ ยาลยั .

256

พระครูวาทีวรวัฒน์ (กล้า วีรรตโน). (2562). “หลักสูตรประกาศนียบัตรการบริหารกิจการคณะสงฆ์
(ป.บส.): ปัญหา อปุ สรรค และแนวโนม้ เพื่อการพัฒนากจิ การคณะสงฆ์ไทย”, วารสารวิชาการ
มหาวทิ ยาลัยราชภัฏเพชรบรุ ี ปีที่ 9 ฉบับท่ี 2 (พฤษภาคม-สิงหาคม 2562), 30).

พระครูวิสุทธานันทคุณ (สุรศักดิ์ วิสุทฺธาจาโร). (2557). การบริหารจัดการวัดเพื่อความมั่นคงแห่ง
พ ร ะ พ ุ ท ธ ศ า ส น า ( MONASTERY ADMINISTRATION FOR BUDDHISM STABILITY).
หลักสูตรปริญญาพุทธศาสตรดุษฎีบัณฑิต สาขาวิชาการจัดการเชิงพุทธ บัณฑิตวิทยาลัย :
มหาวิทยาลยั มหาจฬุ าลงกรณราชวิทยาลยั .

พระชลญาณมนุ ี. (2562). พระพุทธศาสนากับการเมอื ง (Buddhism and politics). วารสารรัฐศาสตร์
มหาวิทยาลัยราชภัฏสวนสุนันทา. Journal of Political Science Suan Sunandha
Rajabhat University Vol. 2 No. 1 January-June 2019.

พระไตรปิฎก เล่มที่ 7 พระวนิ ยั ปฎิ ก เลม่ ท่ี 7 จุลวรรค ภาค 2 ปญั จสติกขนั ธกะ (เร่อื งพระมหากัสสป
เถระ สังคายนาปรารภคำของพระสุภัททวุฑฒบรรพชิต). พระไตรปิฎกฉบับสยามรัฐ.
[ออนไลน์]. เข้าถึงไดจ้ าก <>. เขา้ ถึงเม่ือ 9-6-52

พระเทพปริยตั ิสุธี (วรวทิ ย์ คงฺคปญฺโญ). (2545). การคณะสงฆ์และการศาสนา. กรุงเทพมหานคร : โรง
พมิ พม์ หาจฬุ าลงกรณราชวทิ ยาลัย.

พระเทพเวที (ประยุทธ์ ปยุตฺโต). (2533). ธรรมกับการพัฒนาชีวิต. กรุงเทพฯ : คณะครุศาสตร์
จฬุ าลงกรณม์ หาวิทยาลัย.

พระธรรมโกศาจารย์ (ประยูร ธมฺมจิตฺโต),. (2549). พุทธวิธีบริหาร. กรุงเทพมหานคร: โรงพิมพ์มหา
จฬุ าลงกรณราชวทิ ยาลัย.

พระธรรมโกศาจารย์ (ประยูร ธมฺมจิตฺโต). พุทธวิธีบริหาร. กรุงเทพมหานคร: โรงพิมพ์มหาจุฬาลง
กรณราชวิทยาลยั . 2549.

พระธรรมปิฎก (ป. อ. ปยุตโต). (2539). การศึกษาเพื่ออารยธรรมที่ยั่งยืน. กรุงเทพฯ : มูลนิธิพุทธ
ธรรม.

พระธรรมปิฎก (ป. อ. ปยุตฺโต). (2543). ความสำคัญของพระพุทธศาสนาในฐานะเป็นศาสนาประจำ
ชาติ. พิมพค์ รงั้ ท่ี 10. กรงุ เทพมหานคร: สหธรรมิก.

พระธรรมปิฎก (ป. อ. ปยตุ ฺโต). (2543). พจนานุกรมพุทธศาสน์ ฉบับประมวลธรรม. กรุงเทพมหานคร
: โรงพมิ พ์มหาจุฬาลงกรณราชวทิ ยาลยั .

พระธรรมปฎิ ก (ป.อ. ปยตุ ฺโต). (2541). การศึกษากับการวิจัยเพื่ออนาคตของประเทศไทย. พิมพ์ครั้งท่ี
2 (ปรับปรงุ )กรงุ เทพฯ : ธรรมสาร.

พระธรรมปิฎก (ป.อ. ปยุตฺโต). (2542). ไตรภูมิพระร่วงอิทธิพลต่อสังคมไทย. กรุงเทพมหานคร:
สำนักพิมพม์ ลู นิธโิ กมลคมี ทอง.

257

พระธรรมปิฎก (ป.อ. ปยุตฺโต). (2542). มองสันติภาพโลกผ่านภูมิหลังอารยธรรมโลกาภิวัตน์.
กรุงเทพมหานคร: บรษิ ัท ธรรมสาร จำกัด.

พระธรรมปฎิ ก (ป.อ.ปยตุ โฺ ต). (2537). คนไทยกบั ป่า. กรุงเทพมหานคร : มูลนิธิพทุ ธธรรม.
พระธรรมปฎิ ก (ป.อ.ปยุตฺโต). (2539). การพัฒนาทย่ี ั่งยืน. กรุงเทพมหานคร : มลู นธิ ิพทุ ธธรรม,
พระธรรมปิฎก (ป.อ.ปยตุ โฺ ต). (2542). พุทธธรรม. กรุงเทพมหานคร: สำนักพิมพ์มหาจุฬาลงกรณราช

วิทยาลยั .
พระธรรมปิฎก (ป.อ.ปยุตฺโต). (2542). มองสันติภาพโลกผ่านภูมิหลังอารยธรรมโลกาภิวัตน์.

กรงุ เทพมหานคร : บริษัท ธรรมสาร จำกัด.
พระธรรมปิฎก (ประยุทธ์ ปยุตฺโต). (2536). จะพัฒนาคนกันได้อย่างไร (พุทธศาสนากับการพัฒนา

มนษุ ย)์ . กรุงเทพฯ : มลู นิธิพุทธธรรม.
พระธรรมปิฎก. (ประยุทธ์ ปยุตฺโต) และคณะ. (2539). ปฏิรูปการศึกษาการสร้างสรรค์ภูมิปัญญา.

อุทยั ดลุ ยเกษม, กรรมเกียรติ กนั อริ และววิ ฒั น์ คติธรรมนิตย์ (คณะบรรณาธิการ). กรุงเทพฯ
: อมรนิ ทรว์ ชิ าการ.
พระธรรมปฎก (ป.อ. ปยุตโต). (2541). ธรรมกับไทย ในสถานการณปจจุบัน. กรุงเทพฯ : โรงพิมพคุรุ
สภาลาดพราว.
พระธรรมปฎก (ป.อ. ปยุตฺโต). (2538). การศึกษากับการพัฒนาทรัพยากรมนุษย. กรุงเทพ ฯ :
โรงพมิ พคุรุสภา.
พระธรรมปฎก (ป.อ. ปยุตฺโต). (2538). การศึกษากับการพัฒนาทรัพยากรมนุษย. กรุงเทพ ฯ :
โรงพมิ พคุรสุ ภา.
พระธรรมวรนายก (โอภาส นริ ุตฺติเมธี). (2546). “การพฒั นาวัดให้เป็นศูนย์กลางของชุมชน” ในธรรม
ปริทศั น์ 46. กรงุ เทพมหานคร : โรงพมิ พม์ หาจฬุ าลงกรณ์ราชวิทยาลยั .
พระบรมราโ ช ว าท. ( 2540). ปรัช ญาเศรษฐ กิจพอเพียง. [ออนไลน์]. แหล่งที่มา.
https://ka.mahidol.ac.th/king_9/sufficiency-economy.html
พระประชา ปสนฺนสมปฺ นฺโน. (2535). เลา่ ไวเ้ ม่อื วัยสนธยา. กรุงเทพมหานคร : มลู นิธิโกมลคมี ทอง.
พระประสิทธิ์ ปภาธโร. (2555).วรรณกรรมทางพระพทุ ธศาสนาในประเทศไทย. [ออนไลน์]. สืบค้นเมื่อ
ว ั น ท ี ่ 7 ก ร ก ฎ า ค ม 2564. แ ห ล ่ ง ท ี ่ ม า .
http://englishformbunsorn.blogspot.com/2012/03/blog-post.html
พระพรหมคุณาภรณ์ (ป.อ. ปยุตโฺ ต). (2547). จารกิ บญุ -จารกึ ธรรม. พมิ พค์ รงั้ ท่ี 12. กรงุ เทพมหานคร:
บริษัทพิมพส์ วย จำกดั .
พระพรหมคุณาภรณ์ (ป.อ. ปยุตฺโต). (2551). พจนานุกรมพุทธศาสน์ฉบับประมวลศัพท์.(พิมพ์ครั้งท่ี
12). กรุงเทพมหานคร: มหาจฬุ าลงกรณราชวิทยาลยั .

258

พระไพศาล วสิ าโล. (2542). พระธรรมปฎิ กกบั อนาคตของพระพุทธศาสนา. กรุงเทพมหานคร: บริษัท
ธรรมสาร จำกัด.

พระมหากังวาล ธีรธมฺโม (ศรชัย). (2557). “การพัฒนาประสิทธิภาพการบริหารจัดการสำนักปฏิบัติ
ธรรม ประจำจังหวัด”, วิทยานิพนธ์พุทธศาสตรดุษฎีบัณฑิต สาขาวิชาการจัดการเชิงพุทธ,
บณั ฑิต วิทยาลยั : มหาวทิ ยาลยั มหาจฬุ าลงกรณราชวิทยาลัย.

พระมหาถาวร ถาวรเมธี และคณะ. (2558). แนวคิดการพัฒนามนุษย์ในพระพุทธศาสนา จากคัมภีร์
ทีฆนิกาย. วารสารศึกษาศาตร์ มหาวิทยาลัยนเรศวร, ปีที่ 17 ฉบับที่ 2 เมษายน-มิถุนายน
2558. น.40-51.

พระมหานพดล นวคุโณ (ถ่อนสันเทียะ). (2560). รูปแบบการบริหารกิจการคณะสงฆ์สู่ความเป็นเลิศ
ของพระสังฆาธิการระดับเจ้าอาวาส วารสารบัณฑิตศึกษาปริทรรศน์ ~ 336 ~ ปีที่ 13 ฉบับ
พเิ ศษ เลม่ 3 มถิ นุ ายน 2560).

พระมหานพดล นวคุโณ (ถ่อนสันเทียะ). (2560). รูปแบบการบริหารกิจการคณะสงฆ์สู่ความเป็นเลิศ
ของพระสังฆาธิการระดับเจ้าอาวาส. วารสารบัณฑิตศึกษาปริทรรศน์ ~ 336 ~ ปีที่ 13 ฉบับ
พิเศษ เลม่ 3 มิถุนายน 2560).

พระมหาไพศาล นาสุริวงศ์. (2561). ปัจจัยด้านการบริหารที่มีอิทธิพลต่อผลการดำเนินงาน ของ
อารามราษฏร์เขตกรุงเทพมหานคร (วารสารการเมืองการปกครองปีที่ 8 ฉบับที่ 2 ประจา
เดอื น พฤษภาคม – สงิ หาคม 2561), 147)

พระมหาไพศาล นาสุริวงศ์. (2561). ปัจจัยด้านการบริหารที่มีอิทธิพลต่อผลการดำเนินงาน ของ
อารามราษฏร์เขตกรุงเทพมหานคร. (วารสารการเมืองการปกครองปีที่ 8 ฉบับที่ 2 ประจา
เดอื น พฤษภาคม – สิงหาคม 2561), 147).

พระมหาวิรุธ นิลเพ็ชรและคณะ, “บทบาทของพระสังฆาธิการในการบริหารกิจการคณะสงฆ์ อำเภอ
วารินชำราบจังหวัดอุบลราชธานี,” วารสารแสงอิสาน, 14 ฉบับที่ 2 (กรกฎาคม-ธันวาคม
2560) : 56)

พระมหาวุฒิชัย วชิรเมธี, (2550). คนสาราญงานสำเร็จ. พิมพ์ครั้งที่ 3. กรุงเทพมหานคร : บริษัท
อมรนิ ทร์พรน้ิ ติง้ แอนดพ์ ลับลิชชิ่ง จากดั (มหาชน).

พระมหาสมบูรณ์ วุฑฺฒิกโร. (2558). วรรณกรรมพระพุทธศาสนาในสังคมยุคใหม่. [ออนไลน์]. สืบค้น
เมอ่ื วันท่ี 7 กรกฎาคม 2564. แหล่งที่มา. https://www.mcu.ac.th/article/detail/515

พระมหาสริมชัย ชยมงฺคโล. (2559). การบริหารวัด. กรุงเทพมหานคร: มูลนิธิพุทธภาวนาวิชา
ธรรมกาย.

259

พระมหาไฮ้ ธมฺมเมธี (แซ่ฉ่วั ). (2563). การสงั เคราะหว์ รรณกรรมทางพระพุทธศาสนา 30 คัมภีร์ธรรม
ที่คนไทยควรอ่าน. วารสารวิจยวิชาการ ปีที่ 3 ฉบับที่ 3 (กันยายน-ธันวาคม 2563). น.18-
22.

พระเมธีธรรมาภรณ์ (ประยูร ธมฺมจิตฺโต). (2539). การปกครองคณะสงฆ์ไทย. กรุงเทพมหานคร :
มลู นิธิพทุ ธธรรม.

พระเมธีธรรมาภรณ์ (ประยูร ธมฺมจิตฺโต). (2539). คุณธรรมสาหรับนักบริหาร. กรุงเทพมหานคร :
มูลนิธิพทุ ธธรรม.

พระยาอนุมานราชธน. (2515). การศึกษาเรื่องประเพณีไทย และ ชีวิตชาวไทยสมัยก่อน. กรุงเทพฯ :
คลังวิทยา.

พระยาอนุมานราชธน. (2515). วฒั นธรรมเบอื้ งตน้ . พมิ พ์ครง้ั ท่ี 6. กรงุ เทพฯ : การศาสนา.
พระรัตนปัญญาเถระ. (2540). ชินกาลมาลีปกรณ์, แปลโดย ร.ต.ท.แสง มนวิทูร. กรุงเทพมหานคร :

โรงพิมพ์มหาจุฬาลงกรณราชวิทยาลยั .
พระราชญาณวิสฐิ (เสรมิ ชยั ชยมงโฺ ล). การบรหิ ารวดั . ราชบุรี: วัดหลวงพอ่ สดธรรมกายาราม. 2548.
พระราชบัญญัติการศึกษาแหงชาติ พ.ศ. 2542. [ออนไลน์]. แหล่งที่มา. www.moe.go.th/main2 /

plan/p-r-b4 2 -0 1 . htm)
พระราชปริยัติ (สฤษดิ์ สิริธโร). (2557). งานวิจัยและวรรณกรรมทางพระพุทธศาสนา. พิมพ์ครั้งที่ 2.

กรงุ เทพมหานคร : โรงพิมพม์ หาจฬุ าลงกรณราชวทิ ยาลัย.
พระราชวรมนุ ี (ประยุทธ ปยุตฺโต). (2529). พจนานุกรมพุทธศาสตร์. กรุงเทพฯ: มหาจุฬาลงกรณร์ าช

วิทยาลัย.
พระราชวรมุนี. (2526). พทุ ธธรรม. กรงุ เทพฯ : สขุ ภาพใจ,
พระศรีวิสุทธิคณ (สฤษดิ์ ประธาตุ). (2544). การศึกษาวิเคราะห์หลักการและเหตุผลของการ

สร้างสรรค์วรรณกรรมทางพระพุทธศาสนาในสมัยสุโขทัย. สารนิพนธ์ดุษฎีบัณฑิตสาขาวิชา
พระพุทธศาสนา. บัณฑติ วิทยาลัย : มหาวิทยาลัยมหาจฬุ าลงกรณราชวิทยาลัย.
พลสัณห์ โพธิ์ศรีทอง (2538). “การนาพระสงฆ์ (วัด) มาเป็นหลักในการแก้ปัญหาทางสังคมจิตวิทยา
ของเยาวชนไทยในยุคโลกาภิวัตน์” ใน หลักการบริหารและการจัดการวัดในยุคโลกาภิวัตน์.
กรงุ เทพมหานคร : สำนกั งานสภาสถาบันราชภฏั .
พิมพ์ชนก พุกสุข, และ รัฐพล แสงพลสิทธิ์. (2559). ศาสนากับโลกสมัยใหม่ เมื่อถึงวันที่ต้องก้าวไป
พ ร ้ อ ม ก ั น " ) . [ อ อ น ไ ล น ์ ] . แ ห ล ่ ง ที่ ม า
https://www.matichon.co.th/prachachuen/news_157648.
พิสิษฐิกุล แก้วงาม. (2550). เอกสารประกอบการบรรยายวิชาสหวิทยาการสังคมศาสตร์ (มธ 120)
มหาวิทยาลยั ธรรมศาสตร์.

260

พุทธทาสภิกขุ. (2521). ปฏจิ จสมุปบาทจากพระโอษฐ์. ไชยา : คณะธรรมทาน ไชยา.
พุทธทาสภิกขุ. (2528). ปาฐกถาธรรมของพุทธทาสภิกขุ. พุทธจักร. 35 (1).พุทธทาสภิกขุ. (2525) .

เก่ียวกบั สิง่ ทเ่ี รียกว่า “พระเจา้ ”. กรงุ เทพมหานคร: การพิมพ์พระนคร.
พทุ ธทาสภกิ ขุ. (2533). ปณธิ านของพุทธทาสภิกขุ. กรงุ เทพมหานคร : สำนกั พิมพส์ ุขภาพใจ.
พทุ ธทาสภกิ ขุ. (2539). กข กกา ของการศกึ ษาพุทธศาสนา. สรุ าษฎรธ์ านี : ธรรมทานมลู นิธิ.
พทุ ธทาสภิกข.ุ (ม.ป.พ). ธรรมะนำ้ ธรรมะโคลน. กรุงเทพมหานคร : สำนำพมิ พ์สุขภาพใจ.
เพ็ญศรี หงสพ์ านชิ . (มปพ). พระพทุ ธศาสนามหายานในประเทศไทย. รายงานประกอบการศึกษาวิชา

เปรียบเทียบคำสอนพระพุทธศาสนาเถรวาทและมหายาน (Aud). กรุงเทพฯ :หลักสูตรศา
สนศาสตรดุษฎบี ัณฑติ บณั ฑติ วทิ ยาลยั . มหาวิทยาลัยมหามกุฏราชวิทยาลยั .
ฟริตจ๊อฟ คาปร้า. (2532). จุดกำเนิดแห่งเต๋าฟิสกิ ส์, แปลโดย วิภาดา กิตติโกวิท. กรุงเทพมหานคร :
สำนักพมิ พ์ดอกหญา้ .
ม.ล.บุญเหลือ เทพยสวุ รรณ. (2517). วิเคราะหว์ รรณคดีไทย. กรุงเทพมหานคร :ไทยวัฒนาพานชิ .
มหาจุฬาลงกรณราชวิทยาลัย. (2535). พระไตรปิฎกภาษาบาลี. ฉบับมหาจุฬาเตปิฏกํ 2500.
กรุงเทพมหานคร : โรงพมิ พ์มหาจุฬาลงกรณราชวทิ ยาลยั .
มหาจุฬาลงกรณราชวิทยาลัย. (2539). พระไตรปิฎกฉบับภาษาไทย ฉบับมหาจุฬาลงกรณราช
วทิ ยาลัย. กรุงเทพมหานคร: โรงพิมพม์ หาจุฬาลงกรณราชวิทยาลยั .
มหาจุฬาลงกรณราชวิทยาลัย. (2539). พระไตรปิฎกภาษาไทย ฉบับมหาจุฬาลงกรณราชวิทยาลัย.
กรุงเทพมหานคร : โรงพิมพ์มหาจฬุ าลงกรณราชวทิ ยาลัย.
มหาวิทยาลัยรังสิต. (2540). เอกสารประกอบการสอน วิชาอารยธรรมไทย. ภาคเรียนที่ 1 : ปี
การศกึ ษา 2540.
มาณี ไชยธีรานุวัฒศิริ. (2549). การติดตามและประเมินสถานภาพการปฏิรูปการเรียนรู้
ระดบั อุดมศกึ ษา วารสารสหศาสตร์, , หน้า 13.
เมธีธรรมาภรณ์, พระ (ประยูร ธมฺมจติ โฺ ต). (2535). พทุ ธศาสนากบั ปรชั ญา. (พิมพ์ครง้ั ที่ 2). กรุงเทพฯ
: โรงพิมพ์มหาจุฬาลงกรณร์ าชวทิ ยาลยั .
รศ.ดร.กิตติทัศน์ ผกาทอง. (2561). ศาสนากับสังคมไทย : ทศิ ทางการพัฒนาและปฏิรปู สู่ความยั่งยืน.
[ออนไลน์]). แหล่งที่มา. https://www.matichon.co.th/article/news_1109464.
ราชบัณฑิตยสถาน .(2564). พจนานุกรมฉบับราชบณั ฑิตยสถาน พ.ศ.2542. กรุงเทพมหานคร : นาน
มีบุ๊ค พบั ลิเคชั่น.
________. (2539). พจนานุกรมฉบับราชบัณฑิตยสถาน. (พิมพ์ครั้งที่ 6). กรุงเทพฯ: บริษัท อักษร
เจรญิ ทศั น์ จำกดั .

261

ราชบัณฑิตยสถาน. (2524). พจนานุกรมศัพท์สังคมวิทยา อังกฤษ-ไทย ฉบับราชบัณฑิตยสถาน.
กรงุ เทพฯ: รงุ่ ศิลปก์ ารพมิ พ์.

ราชบัณฑิตยสถาน. (2538). พจนานุกรม ฉบับราชบัณฑิตยสถาน พ.ศ. 2525. พิมพ์ครั้งที่ 5,
กรุงเทพมหานคร : อักษรเจริญทัศน์.

ราชบัณฑิตยสถาน. (2546). พจนานกุ รมฉบับราชบัณฑิตยสถาน พ.ศ. 2542. กรงุ เทพมหานคร : นาน
มีบ๊คุ ส.์

เลขาธิการนายกรัฐมนตรี, สำนัก. สำนักงานเสริมสร้างเอกลักษณ์แห่งชาติ. (2539). คำถาม-คำตอบ
เกี่ยวกับพทุ ธ-ศาสนา เลม่ 1 - 2. กรงุ เทพฯ.

วรพจน์ วิศรุตพิชญ์. (2538). สิทธิเสรีภาพตามรัฐธรรมนูญ. กรุงเทพมหานคร: สำนักงานกองทุน
สนบั สนนุ การวจิ ัย.

วรรณไชย มะยงค์. (2558). การบริหารกิจการคณะสงฆ์โดยหลักทศพิธราชธรรมในจังหวัดชุมพร.
วารสารมนุษยศาสตรแ์ ละสังคมศาสตร์และศลิ ปะ. 8(1): มกราคม-เมษายน, หน้า 352.

วิทยากร เชียงกูล. (2553). ปรัชญาการเมือง เศรษฐกิจ สังคม. พิมพ์ครั้งที่4. กรุงเทพฯ : สำนักพิมพ์
สายธาร.

วิรัช วิรัชนิภาวรรณ. การบริหารเมืองหลวงและการบริหารท้องถิ่น: สหรัฐอเมริกา อังกฤษ ฝรั่งเศส
ญี่ป่นุ และไทย. กรงุ เทพมหานคร: โฟร์เพซ. 2545.

วิโรจน์ สารรัตนะ. การบริหารหลักการทฤษฎีและประเด็นทางการศึกษา. กรุงเทพมหานคร: ทิพย์
วิสุทธ์ิ. 2542.

วิศิษฐ ทวีเศรษฐ, สุขุม นวลสกุล และวิทยา จิตนุพงศ์. (2554). การเมืองและการปกครองไทย.
กรงุ เทพฯ: สำนักพิมพ์มหาวทิ ยาลยั รามค าแหง.

ศ.น.พ. ประเวศ วสี. (2542). ธรรมิกสงั คม. กรุงเทพมหานคร : สำนักพิมพม์ ลู นิธิโกมลคมี ทอง.
ศจี อนนั ต์นพคุณ. กลวิธีการบรหิ ารงานอย่างมปี ระสิทธภิ าพ. สงขลา: ชลบุตรกราฟฟิก. 2542.
ศรีสวัสดิ์. (2564). นิกายเถรวาท. ออนไลน์]. สืบค้นเมื่อวันที่ 4 กรกฎาคม 2564.

แหลง่ ท่ีมา.http://www.dhammathai.org/buddhism/theravada.php
ส.ศิวรักษ.์ (2533). อิทธิพลพุทธทาสตอ่ สังคมไทย. กรุงเทพมหานคร : บรษิ ทั บพิธการพมิ พ์ จำกดั .
สมคิด บางโม. การบรหิ าร. กรงุ เทพมหานคร: ไทยวัฒนาพานชิ . 2545.
สมเด็จพระมหาสมณเจา้ กรมพระปรมานุชิตชิโนรส. (2537). ปฐมสมโพธกิ ถา (ฉบับกรมการศาสนา).

กรงุ เทพมหานคร : บรษิ ัท สหธรรมิก จำกัด,
สมเดจ็ พระมหาสมณเจ้า กรมพระยาวชิรญาณวโรรส. (2541). พทุ ธประวัติ (เล่ม 1). กรงุ เทพมหานคร

:โรงพมิ พม์ หามกุฏราชวิทยาลยั ,

262

สมนึก ชูวิเชียร ผู้แปล. (2548). ความคิดทางการเมืองแบบตะวันตกจากโสกราตีสถึงยุคอุดมการณ์.
กรงุ เทพฯ : เอม็ แอลครเี อช่ันแอนด์พริ๊นต้ิง.

สมบัติ จันทรวงศ์ แปล. (2550). ประวัติปรัชญาการเมือง,ลีโอ สเตร๊าส์ และโจเซ็ฟ คร็อปซีย์
บรรณาธิการ,กรงุ เทพฯ : คบไฟ.

สมปอง รักษาธรรม. (2552). ความตื่นตัวทางการเมืองของเยาวชนในพื้นที่ภาคใต้กับการพัฒนา
วัฒนธรรม ทางการเมืองแบบประชาธิปไตยในประเทศไทยช่วงปี พ.ศ. 2549-2552: ศึกษา
กรณีเปรียบเทียบนักศึกษาในสถาบนั อุดมศึกษา 5 จังหวัดภาคใต้. วิทยาลัยส่ือสารการเมือง:
มหาวิทยาลยั เกริก.

สมพร มันตะสูตร. (2526). การสอนภาษาไทย. กรุงเทพมหานคร : โอเดียนสโตร์, จุฬาลงกรณ์
มหาวิทยาลัย.

สมยศ นาวกี าร. (2544). การบรหิ าร. กรงุ เทพมหานคร : บรรณกิจ.
สมิทธ์ สระอุบล. (2544). มานษุ ยวทิ ยาเบื้องตน้ .(พมิ พ์คร้ังท่ี 1). กรงุ เทพฯ : สำนกั พมิ พ์โอเดยี นสโตร.์
ส่วนข่าวและรายการภมู ิภาค สำนักประชาสัมพันธ์เขต 8 กาญจนบุรี. (2556). หลักคำสอนสำคัญของ

พระพุทธศาสนา. [ออนไลน์]. แหล่งที่มา).
https://region8.prd.go.th/ewt_news.php?nid=2269&nid=2269.
สัญญา เคณาภูมิ. (2558). วิถีประชาธิปไตยของพลเมืองในระบอบประชาธิปไตย. วารสารวไลย
อลงกรณป์ ริทศั น.์ 5(2): กรกฎาคม-ธันวาคม, หนา้ 195-196.
สัญญา เคณาภูมิ. (2560). อิทธิพลของอรรถประโยชน์ทางการเมืองที่ส่งผลต่อการตัดสินใจ ทาง
การเมืองแบบประชาธิปไตยของประชาชนในภาคตะวันออกเฉียงเหนือตอนกลาง ประเทศ
ไทย. วารสารสันติศึกษาปรทิ รรศน์ มจร. 5(2): พฤษภาคม-สิงหาคม, หน้า 22.
สัมพนั ธ์ ภูไ่ พบลู ย์, (2542). องค์การและการจดั การ. กรงุ เทพมหานคร : พิทกั ษอ์ ักษร.
สำนักงานคณะกรรมการการศึกษาแห่งชาติ. (2545). รายงานการสงเคราะห์งานวิจัย รูปแบบและ
กระบวนการจัดการศึกษาและการเผยแผ่ศาสนธรรม : ศกึ ษาเฉพาะกรณี วดั สวนแก้ว จังหวัด
นนทบุรี. กรงุ เทพมหานคร : จฬุ าลงกรณม์ หาวทิ ยาลยั .
สำนักงานเลขาธิการมหาเถรสมาคม. (2542). คู่มือพระสังฆาธิการและพระวิทยาธิการ.
กรงุ เทพมหานคร : โรงพิมพ์การศาสนา.
สำนักงานพระพุทธศาสนาจังหวัดสระแก้ว. (2561). การปกครองคณะสงฆ์ในปัจจุบัน. (ออนไลน์)
แหลง่ ทีม่ า : http://budsakaeo.org/dub_admin.htm (28 ก.ย. 2561).
สำนักงานพระพุทธศาสนาแห่งชาติ (National Office of Buddhism). (2563). พระพุทธศานาใน
โ ล ก . ) . [ อ อ น ไ ล น ์ ] . ส ื บ ค ้ น เ ม ื ่ อ ว ั น ท ี ่ 4 ก ร ก ฎ า ค ม 2564. แ ห ล ่ ง ท ี ่ ม า .
https://www.onab.go.th/th/content/category/detail/id/82/iid/4126.

263

สำนกั งานพระพุทธศาสนาแห่งชาติ. (2554). การพัฒนาวัดสู่ความเปน็ มาตรฐาน. กรุงเทพฯ: โรงพิมพ์
สำนักงานพระพทุ ธศาสนาแหง่ ชาต.ิ

สำนักงานสถิติแห่งชาติ. (2555). การส ารวจสภาวะทางสังคมและวัฒนธรรม พ.ศ. 2554. กรุงเทพฯ:
คณะรฐั มนตรีและราชกิจจานุเบกษา.

สำนักเลขาธิการหมาเถรสมาคม กรมการศาสนา กระทรวงศึกษาการ (2539). คู่มือพระสังฆาธิการ
แพระวินยาธิการ. กรงุ เทพมหานคร.

สำนักเลขาธิการหมาเถรสมาคม กรมการศาสนา กระทรวงศึกษาการ. (2539). คู่มือพระสังฆาธิการ
แพระวินยาธกิ าร. กรงุ เทพมหานคร.

สริ ภพ เหล่าลาภะ. พทุ ธศาสตร์การเมือง. กรงุ เทพมหานคร: สหธรรมิก. 2545.
สุขุม นวลสกุล,และ โกศล โรจนพันธุ์. (2548). Political Theories I. พิมพ์ครั้งท่ี11. กรุงเทพฯ :

มหาวิทยาลยั รามคำแหง.
สุชีพ ปุญญานุภาพ. (2540). ศาสนาเปรียบเทียบ. (พิมพ์ครั้งท่ี 4). โรงพิมพ์มหามกุฏราชวิทยาลัย:

กรงุ เทพฯ
สุธี สทุ ธิสมบูรณ์. (2536). หลักการบรหิ ารเบ้ืองต้น. กรุงเทพมหานคร : สวัสดิการสำนกั พิมพ์ ก.พ..
สุนทร สุภูตะโยธนิ . (2540). คู่มือสมณศักด์ิ สาหรบั ผ้บู รหิ าร. พมิ พค์ รงั้ ท่ี 2., กรงุ เทพมหานคร : กรังป

รีซอ์ นิ เตอรเ์ นช่นั แนล.
สุภาพรรณ ณ บางชาง. (2526) “พระสงฆกับการพัฒนาชนบท,” ใน การแสวงหาเสนทางการพัฒนา

ชนบทของพระสงฆ ไทย. กรุงเทพมหานคร : กองแผนงาน กรมการศาสนา
กระทรวงศึกษาธกิ าร.
สภุ าพรรณ ณ บางชาง. (2526). “พระสงฆกบั การพฒั นาชนบท,” ใน การแสวงหาเสนทางการพฒั นา
สุริยนต์ น้อยสงวน. (2560). รูปแบบการปฏิบัตงิ านสาธารณสงเคราะห์ของคณะสงฆ์ ในจังหวัดศรีสะ
เกษ. วิทยานพนธ์ หลักสูตรปริญญาพุทธศาสตรดุษฎีบัณฑิต สาขาวิชาพระพุทธศาสนา
บัณฑิตวิทยาลัย มหาวทิ ยาลัยมหาจฬุ าลงกรณราชวทิ ยาลัย พุทธศกั ราช 2560, บทคัดยอ่ ).
สุวิญ รักษ์สัตย์. ดร. เปรียบเทียบคำสอนพระพุทธศาสนาเถรวาทและมหายาน. บรรยายแก่
นกั ศึกษาศาสนศาสตรดุษฎีบณั ฑิต มหาวทิ ยาลัยมหามกฏุ ราชวิทยาลัย.
เสฐยี ร พนั ธรงั ษี. (2543). พุทธศาสนามหายาน. กรงุ เทพฯ : สุขภาพใจ.
เสฐียรโกเศศ. (2515). เล่าเรอื่ งไตรภมู .ิ พระนคร: ห้างหุ้นสว่ นจำกัดโรงพมิ พอ์ กั ษรไทย.
เสถยี ร โพธินันทะ. (2541). ปรชั ญามหายาน.กรงุ เทพฯ : มหามกุฏราชวทิ ยาลัย.
หนังสือพิมพ์ข่าวสด. ปที ี่11, ฉบบั ที่ 4,097. วนั ท่ี17 กุมภาพนั ธ์ 2545 : 23
อภิชัย พันธเสน, พุทธเศรษฐศาสตร์: วิวัฒนาการ ทฤษฎี และการประยกุ ตก์ ับเศรษฐศาสตร์สาขาต่าง
ๆ, สำนกั พิมพอ์ มรนิ ทร์

264

อภิชัย โพธิประสทิ ธศิ าสตร.์ (2539). พระพุทธศาสนามหายาน. กรงุ เทพฯ : มหามกุฏราชวิทยาลัย.
อารง สุทธาศาสน์. (2519). ปัญหาความขัดแย้งใน 4 จังหวัดชายแดนใต้. กรุงเทพมหานคร : บริษัท

พิทกั ษ์ประชา จำกดั .
อุทัย สติมั่น. (2559). ศาสนสัมพันธ์เพื่อการอยู่ร่วมกันอย่างสันติในประชาคมอาเซียน ( Religious

Relations for Peacefully Coexisting in ASEAN Community). ว ารสาร มจร พุทธ
ปญั ญาปรทิ รรศน์ ปที ่ี 1 ฉบบั ที่ 1 (มกราคม-เมษายน 2559). น.1.
เอก ตั้งทรัพย์วัฒนา. (2551). ค าและความคดิ ในรฐั ศาสตร์ร่วมสมยั เล่ม 2. กรงุ เทพฯ: ว.ี พร้นิ ท์.

2. ภาษาอังกฤษ
Bertrand, D. J. (1991). Defining and Measuring Political, In Democracy and Human Rights

in Developing Countries. London: Lynne Rienner.
Copelend, L. & Lawrence, L. (Eds.). (1985). The World’s Great Speeches. (2nd ed.) New

York: Dover.
Charnow, A. B. & Vallasi, G. A. (1993). “Democracy” in the Illustrated” The Coliumbia

Encyclopedia. (5th ed.). Edited by Babara A. Charnow, A. and George Vallasi.
Coliumbia: Coliumbia University.
Easton, D. (1960). The Political System. New York: Alfred A. Knoff.
Jerrold, S. (1967). The new face of Buddha: Buddhism and Political power in Southeast
Asia. London: Victor Gollancz LTD.
Lasswell, D. H. & Kaplan, A. (1970). Power and Society. New Haven: Yale University.
Neumann, S. (1995). Modern Political Parties. University of Chicago Press (December
1955).
Ranny, A. (1972). Essay on the Behavioral Study of Politics. Urbana: University of Illinois
Press.
Wolin, S. (1960). Politics and vision: continuity and innovation in western political
thought. New Jersey: Princeton
Narain, A.K. (1980). Studies in the History of Buddhism. Delhi : B.R. Publishing Corp.,
Capra , Fritjof. (1997). The Web of Life. London : Flamingo .
Gueen, Christopher S. and King, Sallie B. ( 1 9 9 6 ) . Engaged Buddhism : Buddhist
Liberation Movements in Asia. Albany: State Ubniversity of New York Press.

265

Aronson, Harvey B. (1980). Love and Sympathy in Theravada Buddhism. Delhi : Motilal
Banarsidass.

Jackson, Peter A. (1989). Buddhism, Legitimation, and Conflict. Singapore: Institute of
Southeast Asian Studies.

Conze, Edward. (1973). Buddhist Scripture. London : Penguin Book.
D.T.Suzuki. (1973). Outline of Mahayana Buddhism.New York : Schocken Book.
Davids, Rhys. (1973). Buddhism India. Patna :Indological Book House.
Dayal H. (1970). The Bodhisattva Doctrine In Buddhist Sanskrit Literature. Delhi: Motilal

Banarasidas,
Dutt, Nalinaksha. (1977). Mahayana Buddhism. Delhi : Motilal Banarasidas.

https://mgronline.com/daily/detail/9550000101963
Kimura, Ryukan. ( 1 9 7 8 ) . History of Term Hinayana and Mahayana and The Origin of

Mahayana Buddhism. Patana : Indological Book.
McGovern,W.M. (1967). An Introduction to Mahayana Buddhism.Vanarasi : Sahityaratan

Malakarijalaya.
Robbins Stephen, (2002). Management. New Jersey : prentice Hall International.
Stephen D. Tansey. Politics : the basic. (3rd Edition). London : Routledge, 2004, pp.10-

11.

266

ประวัติผู้เรยี บเรยี ง

ช่ือ-นามสกุล

(ภาษาไทย) พระครูวินยั ธรสัญชัย ญาณวีโร (ทพิ ยโ์ อสถ) ดร.

(ภาษาองั กฤษ) PHRAKHRU VINAIDHORN SANCHAI NANAVIRO (THIPOSOT)

เลขบตั รประจำตวั ประชาชน

ตำแหน่งปัจจุบัน อาจารย์ สาขาวิชาพทุ ธศาสตร์

หน่วยงานท่สี ังกัด 103 ถ.พระปกเกล้า ต.พระสิงห์ อ.เมือง จ.เชียงใหม่

แผนกพุทธศาสตร์

คณะศาสนาและปรัชญา

มหาวิทยาลัยมหามกฏุ ราชวิทยาลยั วิทยาเขตล้านนา

โทรศัพท์: 08-6422-7439

อเี มล์: [email protected]

ประวตั ิการศึกษา

2561 ปรญิ ญาเอก สาขาวชิ าพระพทุ ธศาสนา (พธ.ด.)

มหาวทิ ยาลัยมหาจฬุ าลงกรณราชวิทยาลัย

2550 ปริญญาโท สาขาวชิ าพทุ ธศาสนาและปรชั ญา (ศน.ม.)

มหาวิทยาลยั มหามกฏุ ราชวทิ ยาลัย

2548 ประกาศนยี บัตรวชิ าชพี ครู สาขาวิชาพทุ ธศาสตร์ (ปวค.)

มหาวทิ ยาลัยมหามกฏุ ราชวทิ ยาลัย วทิ ยาเขตลา้ นนา

2546 ปรญิ ญาตรี สาขาวชิ าพุทธศาสตร์ (ศน.บ.)

มหาวิทยาลัยมหามกฏุ ราชวทิ ยาลยั

2540 จบมัธยมศกึ ษาปที 6่ี มธั ยมศึกษาตอนปลายท่โี รงเรียนพระปรยิ ตั ิธรรมโรงเรยี น

สามคั ควี ิทยาทาน เชียงใหม่

2539 เปรยี ญธรรม ประโยค 1-2 สำนักเรยี นวดั เจดยี ์หลวง เชียงใหม่

2535 นกั ธรรม ชั้นเอก สำนักเรียนวัดวชิราลงกรณวราราม ตำบลหนอง

น้ำแดง

อำเภอปากชอ่ ง จังหวัดนครราชสมี า

การฝึกอบรม

2564 อบรมการใช้โปรแรม Anyflip การสร้างเว็บไชต์ Googlesite 18/มิ.ย/2564

อาจารยป์ ระจำหลักสูตร มมรล้านนา มมร ลา้ นนา

267

2564 โครงการอบรมเพื่อเข้าสู่ตำแหน่งทางวิชาการ ผู้ช่วยศาสตราจารย์ รอง
ศาสตราจารย์ ศาสตราจารย์ ณ มมร ศาลายา จ.นครปฐม 23/02/2564

2564 โครงการอบรมE-Sar, E-Port, จากส่วนกลางร่วมก้บวิทยาเขตล้านนาonline
22/01/2564

2564 โครงการอบรมบคุ ลากร มมร วิทยาเขตล้านนา 08/01/2564
2563 โครงพฒั นาอาจารย์ประจำปี 2563 มหาวิทยาลยั มหามกฏุ ราชวทิ ยาลัย วทิ ยา

เขตล้านนา 18/12/2563
2563 โครงการอบรมพัฒนาบุคลากรสายวิชาการและสายสนับสนุนวิชาการ

มหาวทิ ยาลัยมหามกุฏราชวทิ ยาลัย วทิ ยาเขตลา้ นนา มอ่ นววิ ดอย โป่งแยง อ.
แม่ริม จ.เชียงใหม่ 12/12/2563
2563 โครงการเครือข่ายนักศึกษา รู้เท่าทันสื่อ ม.นอร์ท -เชียงใหม่2563
11/11/2563
2563 พิธีซ้อมรบั ปรญิ ญาบัตรนกั ศกึ ษาที่จบการศึกษา2562 08/11/2563
2563 พิธีปจั ฉมิ นิเทศนกั ศกึ ษาทจี่ บการศกึ ษาปีการศกึ ษา2562 07/11/2563
2563 ประชุมคณะกรรมการประเพณยี ่ีเป็ง จงั หวดั เชยี งใหม่ 28/10/2563
2563 ประชมุ บุคลากรมมรล้านนา15.10.2563 15/10/2563
2563 คณะกรรมการคมุ สอบภาคเรียนที่1/2563 29/09/2563
2563 ประชุมเตรียมความพร้อมเปิดเรียน/พิจารณารายวิชาสอนที่ในภาคเรียน
ท2ี่ /2563 18/09/2563
2563 ประชมุ ถอดบทเรยี นการประกนั คุณภาพการศกึ ษา2562 11/09/2563
2563 เป็นวิทยากรอบรมโปรแกรมSPSSการวิเคราะห์ข้อมูลทางสถิติเบ้ืองและ
บทท4่ี บทท5่ี 28/08/2563
2563 โครงการประกนั คณุ ภาพการศึกษาวทิ ยาเขตลา้ นนา2563 20/08/2563
2563 โครงการประกันคณุ ภาพการศกึ ษารวมหลกั สตู รศาสนศาสตรบัณฑิตสาขาวิชา
พทุ ธศาสตร(์ SAR ONLINE 2563) 30/07/2563
2563 โครงการประกันคุณภาพการศึกษา (SARONLINE)ของปีการศึกษา2562
13/07/2563
2563 มมร ล้านนา: อบรมพัฒนาศักยภาพบุคลากรทักษะความรู้การใช้งาน
คอมพวิ เตอร์ Photoshop , Qr Code , Ads 10/07/2563
2563 มมร ล้านนา: ประชุมคณะกรรมการจัดทำแผน งบประมาณปี 65
10/07/2563

268

2563 ประชุมบุคลากรมมร ลา้ นนา 29/06/2563
2563 โครงการประชุมปฐมนิเทศครูพระสอนศีลธรรมในโรงเรียน 2563

22/06/2563
2563 ประชุมคณะกรรมการโครงการอบรมพัฒนาศักยภาพพระสอนศีลธรรมใน

โรงเรยี น2563 08/06/2563
2563 อบรมการใช้Program microsoft team 02/06/2563
2563 สัมมนาออนไลน์การประเมินออนไลน์ร่วมกับมจธและมมรล้านนา

01/06/2563
2563 ประชุมอาจารย์สอนก่อนเปดิ ภาคเรียนท่ี1/2563, 29/05/2563
2563 อบรมออนไลน์เตรยี มความพร้อมให้นักศกึ ษาสาขาพุทธศาสตร์เพ่ือการพัฒนา

2563 22/05/2563
2563 ประชุมออนไลนป์ ฐมนิเทศนักศกึ ษาใหม่ มมร ล้านนา สาขาพุทธศาสตร์ และ

สาขาภาษาองั กฤษ 09/05/2563
2563 อบรมการใช้GoogleClassroom 24/04/2563
2563 ประชุมอาจารย์ประจำหลักสูตรพุทธศาสตร์และสาขาอื่นเพื่อพิจารณา

อาจารยใ์ นภาคเรียนที๒่ /๒๕๖๓ 02/03/2563
2563 ประชุมโครงการพระสอนศีลธรรม/บวชสามเณรภาคฤดูร้อน 2563

28/02/2563
2563 อบรมการใชร้ ะบบโปรแกรมการจดั เก็บข้อมลู แบบอิเลก็ ทรอนิกส์ (E-PORT &

E-SAR) 17/02/2563
2563 คณะกรรมการจัดการงานหลวงปู่มน่ั ภูรทิ ัตโต เพอื่ เชดิ ชูเกียรติที่ได้รับการยก

ยอ่ งเป็นบคุ คลสำคญั ของโลก สาขาสนั ตภิ าพ 18/01/2563
2562 โครงการแนะแนวการศึกษาตอ่ และรบั สมคั รนักศึกษา 02/12/2562
2562 ประชุมคณะกรรมพัฒนางานประกันคุณภาพการศึกษามมรล้านนา

22/11/2562
2562 โครงการประกันคณุ ภาพการศกึ ษามมรวิทยาเขตล้านนา 22/09/2562
2562 โครงการพัฒนาการเรียนการสอนตามเกณฑ์มาตรฐานการอุดมศึกษา คณะ

ศาสนาและปรชั ญา มหาวิทยาลัยมหามกุฏราชวิทยาลัย 11/09/2562
2562 โครงการประกันคุณภาพการศึกษามมรรวมส่วนกลาง ศาลายา จังหวัด

นครปฐม02/09/2562

269

2562 โครงการอบรมเชิงปฏิบัตกิ าร “การจดั ทำแผนกลยทุ ธ์และแผนปฏิบัติงานของ
มหาวทิ ยาลยั มหามกฏุ ราชวทิ ยาลัย วิทยาเขตลา้ นนา” วทิ ยากรโดย ผศ.เฉลิม
เกียรติ ดุลสัมพันธ์ วันที่ 3-4 สิงหาคม 2562 ณ ห้องคอมพิวเตอร์ MBU2
03/08/2562

2562 โครงการพัฒนาบุคลากรสายวิชาการและสายสนับสนุนวิชาการ มมร วิทยา
เขตลา้ นนา เรือง “การเสรมิ สรา้ งและพัฒนาการปฏบิ ัตงิ านที่มีประสิทธิภาพ”
28/06/2562

2562 สมั มนาถอดบทเรียน คณะกรรมการแนะแนว ปี 2562 วทิ ยาเขตล้านนา
2562 โครงการประชุมวิภาษณ์หลักสูตร ณ อาคารพระพรหมมุนี คณะศาสนาและ

ปรัชญามหาวทิ ยาลัยมหามกุฏราชวทิ ยาลัย
2562 โครงการปรับปรุงหลักสูตรใหม่ คณะศาสนาและปรัชญาได้ดำเนินการร่วม

ประชุมพัฒนาหลกั สูตรปรับปรงุ พ.ศ. 2562 จังหวัดพระนครศรีอยทุ ธยา
2561 อบรมการเขียนโครงการวิจัยเพื่อขอทุนของสำนักงบประมาณแห่งชาติผ่าน

สถาบันวจิ ัยญาณสังวร
2561 อบรมเกี่ยวกับการเขียนโครงการวิจัยเพื่อเสนอขอทุนของสำนักงบประมาณ

แหง่ ชาติผา่ นสถาบนั วิจัยญาณสังวร
2561 เป็นกรรมการผู้ตรวจประเมินประกันคุณภาพการศึกษา มหาวิทยาลัยมหาม

กุฏราชวิทยาลัย วิทยาเขตศรีธรรมาโศกราช จ.นครศรีธรรมราชกรกฎาคม
2560
2561 ประชมประเมินประกันคุณภาพการศกึ ษา มหาวิทยาลยั มหามกุฏราชวทิ ยาลยั
วทิ ยาเขตสริ นิ ธร จ.นครปฐม กรกฎาคม 2560
2561 โครงการส่งเสริมและพัฒนาอาจารย์ประจำปี 2560 มหาวิทยาลัยมหามกุฏ
ราชวิทยาลัย วทิ ยาเขตลา้ นนา วนั ท่ี 16-17 มถิ นุ ายน 2561
2561 การอบรมเชิงปฏิบัติการ การจัดทำแผนราชการประจำปีและแผนปฏิบัติ
ราชการ 4 ปี และพัฒนาสมรรถนะของบุคคลากรสายวิชาการและสาย
สนับสนนุ วชิ าการ มมร.ล้านนา 25 มนี าคม 2561.
2561 โครงการอบรมค่ายพัฒนาคุณธรรมจริยธรรมของโรงเรียนโสภณจริยธรรม
วิทยา อ.เชยี งของ จ.เชยี งราย
2559 โครงการจัดทำแผนยทุ ธศาสตร์ มมร วิทยาเขตล้านนา ณ มหาวทิ ยาลัยมหาม
กุฏราชวิทยาลัย วทิ ยาเขตลา้ นนา
2559 พระนักเผยแผ่ลมุ่ น้ำโขง มหาวิทยาลัยมหามกฏุ ราชวทิ ยาลยั วทิ ยาเขตอีสาน

270

2559 โครงการอบรมบุคลากร มมร ล้านนา ณ มหาวิทยาลัยมหามกุฏราชวิทยาลยั
วทิ ยาเขตล้านนา

2559 อบรมการเขียนวิจัยเชิงปฏิบัตการของคณะศาสนาและปรัชญา รุ่นที่ 1
มหาวทิ ยาลัยมหามกุฏราชวิทยาลัย ศาลายา จ.นครปฐม

ผลงานวจิ ยั
หวั หน้าโครงการวจิ ัย

2565 พระครูวินัยธรสัญชัย ญาณวีโร, ดร. การพัฒนารูปแบบการบูรณาการหลักพุทธธรรมกับ
ศาสตร์พระราชาเพื่อการป้องกันตนเองและเสริมสร้างสิ่งแวดล้อมทางสังคมที่เป็นสุขใน
รูปแบบชีวิตวิถีใหม่ (New Normal) ภายหลังสถานการณ์การแพร่ระบาดของไวรัสโคโรน่า
(COVID 19) ในชุมชนบ้านห้วยแทง ตำบลป่าพลู อำเภอบ้านโฮ่ง จังหวัดลำพูน .
Development of the Integration Model of Buddhist Principles and Kings’
Philosophy for Self-Defense and Enhancement of a Happy Social Environment
in a New Normal Life After the Coronavirus (COVID 19) Outbreak In Huay Thang
community Papru Sub-sub district, Ban Hong District, Lamphun Province. ทุ น
วิจัยจาก วช.

2563 พระครูวินัยธรสัญชัย ญาณวีโร, ดร. การพัฒนาการเรียนรู้ในศตวรรษที่ 21 ของนักศึกษา
สาขาพุทธศาสตร์ มหามกุฏราชวิทยาลัย วิทยาเขตล้านนา เป็นงานวิจัยหลักสูตร งานวิจัย
เกี่ยวกับการเรยี นการสอนของสาขาวชิ า

2562 พระครูวินัยธรสัญชัย ญาณวีโร, ดร. การเสริมสร้างพุทธจริยธรรมของนักศึกษามหาวิทยาลยั
สงฆ์: ศึกษาเฉพาะกรณี วิทยาเขตล้านนา ทุนอุดหนุนจากชมรมพุทธศาสตร์เพื่อการพัฒนา
สงั คมและส่ิงแวดลอ้ ม

2561 พระสัญชัย ญาณวีโร, รูปแบบการเรียนรู้เรื่องไตรสิกขาในรายวิชาพระไตรปิฏกศึกษา 1 ของ
นักศึกษามหาวิทยาลัยมหามกุฏราชวิทยาลัย วิทยาเขตล้านนา อำเภอเมือง จังหวัดเชียงใหม่ ทุน
วิจัยพฒั นาอาจารย์สถาบันวจิ ัยญาณสงั วร

2561 พระสัญชยั ญาณวโี ร, การเสริมสรา้ งความเข้มแข็งตามหลักบุญกิริยาวตั ถุของชุมชนบ้านแสน
คำ อำเภอแมว่ าง จงั หวดั เชียงใหม่ The Empowerment on the Strengthening forward
Puññakiriyà-vatthu of Saen Kom Community Mae Wang District, Chiang Mai
Province ทนุ วิจยั งบประมาณแผน่ ดิน (วช).

2560 พระสัญชัย ญาณวีโร, การจัดการท่องเที่ยวเชิงศาสนาและวัฒนธรรมของวัดเจดีย์หลวง
วรวหิ าร อำเภอเมอื ง จังหวดั เชียงใหม่ ทนุ วิจัยพัฒนาอาจารย์สถาบนั วจิ ัยญาณสังวร

271

2559 พระสัญชัย ญาณวีโร, กระบวนการขัดเกลาพฤติกรรมของสามเณรวัดเจดีย์หลวง วรวิหาร
อำเภอเมอื ง จังหวดั เชยี งใหม่ ทนุ วิจยั พัฒนาอาจารยส์ ถาบันวิจัยญาณสงั วร

2557 พระสัญชัย ญาณวีโร, การนําศีล 5 ไปประยุกต์ใชในชีวิตประจําวันของนักศึกษาระดับ
ปริญญาตรีเพื่อพัฒนาทักษะด้านคุณธรรม ในรายวิชาการปฏิบัติกรรมฐาน ทุนวิจัยพัฒนา
อาจารยส์ ถาบันวิจยั ญาณสงั วร
ผูร้ ว่ มโครงการวจิ ยั

2563 การพัฒนานักเรียนโรงเรียนเมตตาศึกษา ในพระราชูปถัมภ์ฯ อำเภอเมือง จังหวัดเชียงใหม่
ด้วยหลักคุณธรรมพื้นฐาน 8 ประการ, ทุนวิจัยพัฒนาอาจารย์ มมร ล้านนา ผ่านสถาบันวจิ ัย
ญาณสงั วร

2563 การเสริมสร้างพุทธจริยธรรมตามหลักไตรสิกขาของสามเณรวัดเจดีย์หลวงวรวิหาร อำเภอ
เมอื ง จงั หวดั เชยี งใหม่, ทุนวิจัยพฒั นาอาจารย์ มมร ลา้ นนา ผ่านสถาบนั วิจัยญาณสงั วร

2559 การฟื้นฟูสภาพแวดล้อมเพื่อส่งเสริมการท่องเที่ยวของชุมชนบ้านสระลงเรือ อำเภอห้วย
กระเจา จังหวดั กาญจนบุรี ทุนวจิ ยั สถาบันวจิ ยั ญาณสังวร มมร

2555 ความพึงพอใจของสถานศึกษาที่มีต่อครูพระสอนศีลธรรมในโรงเรียนมหาวิทยาลัยมหามกุฏ
ราชวิทยาลัย วิทยาเขตล้านนา ทุนวิจัยงบประมาณแผ่นดิน (วช). สถาบันวิจัยญาณสังวร
มมร

2554 หลกั ธรรมท่ีเหมาะสมในการแก้ปญั หาพฤติกรรมผิดศีลธรรมของเยาวชน 8 จงั หวัดภาคเหนือ
ตอนบน
ทุนวิจยั งบประมาณแผ่นดิน (วช).

หนังสอื /ตำรา
พระครูวินัยธรสัญชัย ญาณวีโร (ทิพย์โอสถ) ดร., วิเคราะห์ทรรศนะของพระพุทธศาสนาที่มีต่อ

เดรัจฉานวชิ าหรือไสยศาสตร์ (Analyze the views of Buddhism with the Low arts or
superstition), เชยี งใหม่ : โรงพิมพ์สยามลา้ นนาการพมิ พ์, 2562. 106 หนา้ .
พระครูวินัยธรสัญชัย ญาณวีโร (ทิพย์โอสถ) ดร., ความรู้เบื้องต้นเกี่ยวกับพระไตรปิฎกศึกษา1, พระ
ไตรปิฏกศึกษา 1 BU 5002 Tipitaka Studies 1, (ปรับปรุงเพิ่มเติม), เชียงใหม่ : โรงพิมพ์
สยามล้านนาการพิมพ,์ 2562.
พระครูวินัยธรสัญชัย ญาณวีโร (ทิพย์โอสถ) ดร., PH1038คู่มือเตรียมความพร้อมก่อนฝึกงาน
PH1038การเตรยี มความพรอ้ มก่อนการฝึกงาน 100 หน้า 1/2563 (อดั สำเนา)

การตีพิมพบ์ ทความวิจยั /บทความวิชาการ

272

2567 พระครูวินัยธรสัญชัย ญาณวีโร, ดร. การจัดการท่องเที่ยวเชิงศาสนาและวัฒนธรรมของวัด
เจดีย์หลวง วรวิหาร อำเภอเมือง จังหวัดเชียงใหม่ ทุนวิจัยพัฒนาอาจารย์สถาบันวิจัยญาณ
สังวร (บทความวิจัย)

2564 พระครูวินัยธรสัญชัย ญาณวีโร, ดร. ปรัชญาเศรษฐกิจพอเพียงตามแนวพระไตรปิฎก
Sufficiency Economy Philosophy according to the Tipitaka วารสาร มมร วิชาการ
ล้านนา ISSN 2286-8267 (บทความวิชาการ) เสนอบทความเพื่อตีพิมพ์ลงในวารสารสห
วิทยาการ มหาวทิ ยาลยั ธรรมศาสตร์

2564 พระครูวินัยธรสัญชัย ญาณวีโร, ดร. แนวคิดเรื่องมงคลตามแนวทางพุทธปรัชญาThe
Concept of ‘Mangala’ (Blessing) in Buddhist Philosophy. วารสารต่างประเทศ.....
อินเดีย (บทความวิชาการ)

2564 พระครูวินัยธรสัญชัย ญาณวีโร (ทิพย์โอสถ) Phrakhu Vinaidhorn Sanchai Ñănaviro
(Thiposot) วิเคราะห์เดรัจฉานวิชาที่ปรากฏในคัมภีร์พระไตรปิฎก (ANALYZE THE LOW
ARTS AS APPEARS IN TIPITAKA) วารสาร มมร วชิ าการล้านนา ISSN 2286-8267 ปีที่

2564 พระครูวินัยธรสัญชัย ญาณวีโร, ดร. การเรียนรู้ในศตวรรษที่ 21 ของนักศึกษามหาวิทยาลัย
มหามกุฏราชวิทยาลยั วิทยาเขตล้านนา21st Century Learning Of Students Mahamakut
Buddhist University : Lanna Campus. วารสารชัยภูมิปริทรรศน์ปีที่ 4 ฉบับที่ 1
ประจำเดือนมกราคม-เมษายน พ.ศ.2564 (บทความวิชาการ)

2563 พระครูวินัยธรสญั ชัย ญาณวีโร, ดร. การพัฒนาชุมชนลดปจั จัยเสี่ยง “ลด ละ เลิก บุหรี่ และ
สุราในชมุ ชนหว้ ยแทง อำเภอบ้านโฮ่ง จังหวดั ลำพนู ” ตามแนวพระพุทธศาสนา Community
Development Reduces Risk Factors "Reduce, stop smoking and alcohol in the
Ban Huaytang, Ban Hong District Lamphun Province "according to the Buddhism.
2563 การประชมุ วิชาการระดับชาติ ครั้งที่ 2 The 2nd, National Academic Conference,
หัวข้อเรื่อง ปรัชญาสุวรรณภูมิ กระบวนทัศน์พระพุทธศาสนาเพื่อพัฒนาชีวิตในศตวรรษท่ี
21, วันที่ 18 กันยายน 2563, ณ ห้องประชุมอาคารสุชีพ ปุญญานุภาพ มหาวิทยาลัยมหาม
กฏุ ราชวทิ ยาลยั . (บทความวชิ าการ)

2563 พระครูวินัยธรสัญชัย ญาณวีโร, ดร. การเสริมสร้างพุทธจริยธรรมในชุมชนพระบาทห้วยต้ม
Strengthening Buddhist ethics in the community of Ban Phra Bat Huay tom.
2563 วารสาร มมร วิชาการล้านนา ISSN 2286-8267 ปีที่ Vol. 9 No. 2 (2020): july-
december (บทความวิชาการ)

273

2562 พระสญั ชยั ญาณวโี ร, ดร. การเสรมิ สร้างความเข้มแข็งตามหลักบุญกริ ิยาวัตถุของชุมชนบ้าน
แสนคำ อำเภอแม่วาง จังหวัดเชียงใหม่. 2562 วารสาร มมร วิชาการล้านนา ISSN 2286-
8267 ปที ี่ 8 เล่มทรา 2 กรกฎาคม-ธันวาคม 2562 (บทความวจิ ยั )

2562 พระสัญชัย ญาณวีโร, การส่งเสริมพฤติกรรมเชิงพุทธจริยธรรมของนิสิตและนักศึกษา
มหาวิทยาลยั สงฆใ์ นภาคเหนอื Encouragement on the Buddhist Ethical Behaviors of
Buddhist University Students in Northern Region. วารสารมหาจุฬานาครทรรศน์
มหาวิทยาลัยมหาจุฬาลงกรณราชวิทยาลัย วิทยาเขตศรีธรรมาโศกราช ปีที่ 6 ฉบับที่ 5
(กรกฎาคม 2562) TCI Group 1. หนา้ 2271. (บทความวจิ ัย)

2561 พระสัญชัย ญาณวีโร, หลักธรรมที่เหมาะสมในการแก้ปญัหาพฤติกรรมผิดศีลธรรมของ
เยาวชน 8 จังหวัด ภาคเหนือตอนบน. ในการประชุมสัมมนาวิชาการนำเสนอผลงานวิจัย
ระดับชาติ “วิชาการล้านนาเพื่อการศึกษาและพัฒนายุค 4.0” 13 กุมภาพันธ์ 2562 TCI
Group 2 หน้า 136. (บทความวจิ ยั )

2561 พระสัญชัย ญาณวีโร, กระบวนการขัดเกลาพฤติกรรมของสามเณร วัดเจดีย์หลวง วรวิหาร
อำเภอเมือง จังหวัดเชียงใหม่: ในการประชุมสัมมนาวิชาการนำเสนอผลงานวิจัยระดับชาติ
“วชิ าการล้านนาเพื่อการศกึ ษาและพัฒนายุค 4.0” 13 กมุ ภาพนั ธ์ 2562 TCI Group 2 หน้า
159. (บทความวิจัย)

2561 พระครูวินัยธรสัญชัย ญาณวีโร, ดร. ปรัชญาเศรษฐกิจพอเพียงตามแนวพุทธศาสตร์,
Efficiency Economics on the Buddhist Concept, วารสารชัยภูมิปริทรรศน์ปีที่ 1 ฉบับ
ที่ 3 (กันยายน – ธันวาคม 2561) Vol. 1 No. 3 (August – December 2018) น.26.
(บทความวชิ าการ)

2561 พระครูวินัยธรสัญชัย ญาณวีโร, ดร. โลกิยทรัพย์ในพุทธปรัชญา MUNDANE PROPERTY IN
BUDDHISM PHILOSOPHY วารสารชัยภูมิปริทรรศน์ปีที่ 1 ฉบับที่ 1 (มกราคม – เมษายน
2561) Vol. 1 No. 1 (January – April 2018) น.1. (บทความวชิ าการ)

2561 พระครวู ินัยธรสัญชัย ญาณวโี ร, ดร. การเสริมสร้างพฤติกรรมเชิงพุทธจรยิ ธรรมของนักศึกษา
มหาวิทยาลัยในภาคเหนือStrengthening the Buddhist ethical behavior of students
and university in the Northern region. วารสารชัยภูมิปริทรรศน์ ปีที่ 1 ฉบับที่ 3
(กันยายน – ธันวาคม 2561) Vol. 1 No. 3 (August – December 2018) น.16. (บทความ
วิชาการ)

2561 พระครูวินัยธรสัญชัย ญาณวีโร, ดร. การนําศีล 5 ไปประยุกต์ใชในชีวิตประจําวันของ
นักศกึ ษาระดบั ปริญญาตรเี พื่อพัฒนาทกั ษะดา้ นคุณธรรม ในรายวิชาการปฏบิ ัตกิ รรมฐาน ทุน
วิจัยพัฒนาอาจารย์สถาบันวิจัยญาณสังวร วารสารปรัชญาปริทรรศ์ ปีที่ 23 ฉบับที่ 1

274

มกราคม - มิถุนายน พ.ศ.2561 -.39- Vol 23 No.1 January – June 2018.หน้า37-58.
(บทความวิจยั )
2559 พระสัญชัย ญาณวีโร, การท่องเที่ยวเชิงพุทธศาสนาและวัฒนธรรมกับการสร้างมูลค่าเพ่ิม
ทางการตลาด. วารสาร มมร วชิ าการล้านนา ISSN 2286-8267 ปีที่ 5 ฉบบั ท่ี 2 กรกฎาคม –
ธันวาคม 2559 TCI Group 2 , หนา้ 159. (บทความวิชาการ)
2558 พระสญั ชัย ญาณวีโร, ศึกษาเปรยี บเทียบแนวคิดเรือ่ งทกุ ข์ในพทุ ธปรัชญาเถรวาท กบั แนวคิด
ทุกขนิยมของโชเป็นเฮาเออร์. วารสารพุทธศาสตร์ศึกษา มจร ปีที่ 6 ฉบับที่ 2 2558 TCI
Group 1, หน้า 46. (บทความวิชาการ)

การประชุมวิชาการระดบั นานาชาติ
-

การประชุมวชิ าการระดับชาติ
ภาคบรรยาย

2563 พระครวู นิ ัยธรสญั ชยั ญาณวีโร.ดร., การพฒั นาชุมชนลดปัจจยั เส่ียง “ลด ละ เลิก บุหรี่ และ
สรุ าในชุมชนห้วยแทง อำเภอบา้ นโฮ่ง จงั หวัดลำพนู ” ตามแนวพระพุทธศาสนา Community
Development Reduces Risk Factors "Reduce, stop smoking and alcohol in the
Ban Hauytang, Ban Hong District Lamphun Province "according to the Buddhism.
การประชุมวิชาการระดับชาติ ครั้งที่ 2 การประชุมวิชาการระดับชาติ ครั้งที่ 2 The 2nd
National academic conference ในหัวข้อเรื่อง "ปรัชญาสุวรรณภูมิ" "Suvarnabhumi
Philosophy : Buddhist Paradigm for life Development in the 21st century" วันท่ี
18 กนั ยายน 2563 ที่ มมร ศาลายา จังหวดั นครปฐม

2562 พระสัญชัย ญาณวีโร, กระบวนการขัดเกลาพฤติกรรมของสามเณร วัดเจดีย์หลวง วรวิหาร
อำเภอเมือง จังหวัดเชียงใหม่: ในการประชุมสัมมนาวิชาการนำเสนอผลงานวิจัยระดับชาติ
“วิชาการล้านนาเพอ่ื การศกึ ษาและพัฒนายคุ 4.0” 13 กุมภาพันธ์ 2562 TCI Group 2 หน้า
159

2562 พระสัญชัย ญาณวีโร, หลักธรรมที่เหมาะสมในการแก้ปญัหาพฤติกรรมผิดศีลธรรมของ
เยาวชน 8 จังหวัด ภาคเหนือตอนบน. ในการประชุมสัมมนาวิชาการนำเสนอผลงานวิจัย
ระดับชาติ “วิชาการล้านนาเพื่อการศึกษาและพัฒนายุค 4.0” 13 กุมภาพันธ์ 2562 TCI
Group 2 หน้า 136

ภาคโปสเตอร์

275

ผ้ทู รงคณุ วฒุ ิ/กรรมการวทิ ยานพิ นธ์และพิจารณาบทความวารสารวชิ าการ
ผูท้ รงคณุ วุฒิพจิ ารณาบทความ

ผทู้ รงคุณวฒุ /ิ กรรมการควบคมุ และสอบวิทยานิพนธป์ ริญญาโท/เอก

ทปี่ รึกษาโครงการวิจยั
2564 เรื่อง การปฏิบัติธรรมตามแนวสติปัฏฐาน 4 ของสำนักปฏิบัติธรรมประจำจังหวัดเชียงใหม่

แห่งที่ 14 วัดสนั กา้ งปลา ตำบลทรายมลู อำเภอสันกำแพง จงั หวัดเชียงใหม่
2564 เรื่อง ศึกษาการดำเนินงานโรงเรียนวิถีพุทธของโรงเรียนวันท่าต้นกวาว ตำบลชมภู อำเภอ

สารภี จงั หวดั เชียงใหม่
2564 เรื่อง ศึกษาการจัดการเรียนการสอนวิชาพระพุทธศาสนาในโรงเรียนพระปริยัติธรรม วัดแม่

ริมวิทยา ตำบลรมิ ใต้ อำเภอแมร่ ิม จงั หวดั เชียงใหม่
2564 เรื่องการพัฒนาการเรียนการสอน ด้านพระพุทธศาสนา (B-NET) โรงเรียนวัดวิเวกวนาราม

ตำบลหนองหาร อำเภอสันทราย จงั หวัดเชยี งใหม่
2564 เรื่อง ศึกษาการนำศีล 5 ไปใช้ในชวี ิตประจำวนั ของชมุ ชนบา้ นแช่ช้าง (ปา่ ไผ่) ตำบลแชช่ ้าง

อำเภอสันกำแพง จงั หวดั เชยี งใหม่
2564 เรื่อง การเสริมสร้างความเข้มแข็งตามหลักบุญกิริยาวัตถุของชุมชนวัดเวฬุวัน ตำบลเหมือง

แก้ว อำเภอแมร่ มิ จงั หวัดเชยี งใหม่
2564 เรอื่ ง หลักวฒุ ิธรรม 4 กบั กิจกรรมการสรา้ งภาวะผนู้ ำของนักศึกษามหาวทิ ยาลัยมหามกุฏราช

วทิ ยาลยั วทิ ยาเขตล้านนา จงั หวดั เชยี งใหม่
2564 เรื่อง การเผยแผ่พระพุทธศาสนาของพระสงฆ์ : ศึกษาเฉพาะกรณี วัดสวนดอก พระอาราม

หลวง ตำบลสุเทพ อำเภอเมือง จงั หวัดเชียงใหม่
2564 เรื่อง การบรหิ ารจดั การพระธาตุดอยสเุ ทพ จังหวดั เชยี งใหม่
2564 เรื่องการบริหารกิจการพระพุทธศาสนาของวัดบ้านไร่ ตำบลดอยเต่า อำเภอดอยเต่า จังหวัด

เชยี งใหม่
2564 เรื่อง การประยุกต์หลักธรรมและเทคโนโลยีไปใช้ในชีวิตของนักศึกษามหาวิทยาลัยมหามกฏุ

ราชวิทยาลัย จงั หวดั เชยี งใหม่
2564 เรื่อง หลักอทิ ธิบาท 4 ในการปฏิบตั ิตนของนักเรยี นชัน้ ป.4-ป.6 ของนกั เรยี น ชุมชนบ้านบวก

ครกเหนือ ตำบลหนองปา่ คร่งั อำเภอเมอื ง จังหวดั เชียงใหม่
2564 เรื่อง การพัฒนาคุณภาพชีวิตของประชาชน ศึกษาเฉพาะกรณี ตำบลดอยหล่อ อำเภอดอย

หล่อจงั หวัดเชยี งใหม่

276
ขอรบั รองว่าประวตั แิ ละผลงานทั้งหมดข้างต้นเปน็ ความจรงิ ทกุ ประการ

(พระครวู นิ ัยธรสญั ชัย ทิพย์โอสถ ดร.)
เจา้ ของประวตั ิ