ธรรมธาร

ธรรมธาร Stream of Dhamma สายธารธรรมแห่่งการภาวนา ขอมอบหนังสือเล่มนี้ แด่........................................................................................................... จาก......................................................................................................... ขอความสุข สำ เร็จ สมปรารถนา จงมีแก่ทุกท่าน It is a pleasure to give the book “Stream of Dharma” to.............................................................................................................. from.......................................................................................................... May Happiness always be with you and me as well as my family.

ISBN: 978-616-8153-10-9 พิมพ์ครั้งแรก: 2565 จำ นวนพิมพ์: 3,000 เล่ม คณะทำ งาน: พระมหาวิเชียร ชินวํโส พระสุนันท์สุมงฺคโล ดร. ดร.พุทธวรรณ ขันต้นธง พิสูจน์อักษร: พระสุชน สุชโน พระณัฏฐพัทน์สนฺตจิตฺโต ฟรานเซสโก คาร์ปานินี เบญจา รักพงษ์ อัจฉรา ฉายากุล สารภีแก่นจันทร์ ออกแบบปก-รูปเล่ม: เอกจาริณี ประสานงาน: พรทิพย์นวลศิริ เจ้าของ: มูลนิธิจิตตภาวนาชินวงส์ สำ นักพิมพ์: วัดวังหิน ต.พลายชุมพล อ.เมือง จ.พิษณุโลก 65000 Email: [email protected] Website: https://watwanghin.org/, http://www.chinawangso.net/ Facebook: วัดวังหิน มูลนิธิจิตตภาวนาชินวงส์ Page: ณ วังหิน มูลนิธิจิตตภาวนาชินวงส์ ติดต่อ: วัดวังหิน คุณณัฐพร พานิชผล โทร.081-688-1772 ธรรมธาร Stream of Dhamma สายธารธรรมแห่่งการภาวนา สงวนลิขสิทธิ์ตามพระราชบัญญัติลิขสิทธิ์ พ.ศ. 2537 ห้ามคัดลอกเนื้อหาก่อนได้รับอนุญาต ลิขสิทธิ์ของ: มูลนิธิจิตตภาวนาชินวงส์ วัดวังหิน จ.พิษณุโลก จัดทำ โดย: มูลนิธิจิตตภาวนาชินวงส์ (มชจ.), วัดวังหิน ต.พลายชุมพล อ.เมือง จ.พิษณุโลก พิมพ์ที่: โฟกัสมาสเตอร์พริ้นท์ 1/20 ถ.บรมไตรโลกนารถ ต.ในเมือง อ.เมือง จ.พิษณุโลก ISBN: 978-616-8153-10-9 First printing: 2022 Printed number: 3,000 Compiled, partly translated and edited: Phramaha Wichian Chinawangso, Phra Sunun Sumangkhalo, Ph D. Puttawan Khuntonthong, Ph.D. Proofreading: Phra Sujan Maharjan Phra Nattapat Santacitto Francesco Carpanini Benja Rukpong Atchara Shayakul Sarapee Kanjun Cover and interior design: Akajarinee Contact: Porntip Nualsiri Published: Cittabhavana Chinawong Foundation Email: [email protected] Printed: Focus Printing. Co., Ltd. Copyright © 2022 by Phramaha Wichian Chinawangso All rights reserved. This book or any portion thereof may not be reproduced or used in any manner whatsoever without the express written permission of the publisher except for the use of brief quotations in a book review. Printed in Thailand Wat Wanghin Publishing, 77, Tambon Phlai Chumphon, Mueang Phitsanulok District. Phitsanulok, 65000

คำำ�นำำ� เพื่่�อให้้ทุุกท่่านได้้สััมผััสบทธรรมที่่�พระพุุทธเจ้้าได้้ทรงเรีียงร้้อยถ้้อยธรรมไว้้เมื่่�อ 2,565 ปีีมาแล้้ว ประดุุจธรรมธาร ซึ่่�งผู้้ที่่กำ�ำลัังเหน็็ดเหนื่่�อยจากการแบกภาระชีีวิิตได้ดื่่้ �มกิินและแหวกว่่ายคลายความทุุกข์์ ร้้อน คณะทำำงานจึึงได้้รวบรวมพุุทธพจน์์บางส่่วน นำำมาทำำเป็็นบทสวดเสริิมสร้้างปััญญาให้้แก่ผู้่ ปรารถนา้ ความรื่่�นรมย์์แห่่งใจ หนัังสืือ “ธรรมธาร” เพื่่�อแจกเป็็น “ธรรมทาน” เล่่มนี้้จำำเป็็นต้้องรัักษาความหมายศััพท์์บาลีี และ คงสำำนวนพระไตรปิิฎกเอาไว้้ โดยเฉพาะในคำำแปลภาษาไทย หากท่่านนำำมาเทีียบเคีียงกัับภาษาอัังกฤษ อาจสัับสน เพราะเราได้้ถ่่ายสำำนวนภาษาบาลีี ไปแปลเป็็นภาษาอัังกฤษโดยตรง และแปลในเชิิงอธิิบาย ความหมายไว้้ เพื่่�อให้้คนรุ่่นใหม่่ที่่�อ่่านพระไตรปิิฎกแล้้วไม่่เข้้าใจคำำแปลภาษาไทยที่่่�แปลมาจากภาษา บาลีี แต่่พอจะมีีพื้้นฐานภาษาอัังกฤษอยู่่บ้้าง จะได้้นำำมาเทีียบเคีียงเพื่่�อให้้เข้้าใจ “ภาษาธรรม” ที่่�ซ่่อน อยู่่ใน “ภาษาเขีียน”ได้้ง่่ายขึ้้น อีีกประการหนึ่่�ง เราได้้ปรัับเปลี่่�ยนการเขีียนภาษาบาลีี โดยการใส่่สระตามแบบภาษาไทย เพื่่�อ ให้้นำำ ไปสวดได้้ง่่าย และจำำเป็็นต้้องใช้้สััญญลัักษณ์์บางประการ เช่่น สััญญลัักษณ์์ ยมัักการ ( ๎) มาใช้้ แทนคำำที่่�เป็็นอััฑฒสระ หรืือคำำที่่�ออกเสีียงเพีียงครึ่่�งเสีียง เช่่น ส๎๎วากขาโต (s๎vākkhāto) ส เสืือ ออก เสีียงเพีียงครึ่่�งเสีียง และ กััต๎๎วา (kat๎vā) ต เต่่า ออกเสีียงเพีียงครึ่่�งเสีียง เป็็นต้้น เพราะมีีสััญญลัักษณ์์ ยมัักการอยู่่ด้้านบน ในพุุทธพจน์ทุ์ุกบท จะมีจุีุดไข่่ปลา ... (ellipsis) อยู่่มากที่่� หมายถึึง คณะผู้้จััดทำำ ได้ย่้่อความ ตััดต่่อ เนื้้อหาไว้้ เพื่่�อ “ละไว้้ในฐานที่่�เข้้าใจ” ในขณะเดีียวกัันก็ ็ พยายามคง “คำำ”คืือ พยััญชนะ และ “ความ” คืืออรรถะของภาษาบาลีีเอาไว้้ครบถ้้วน คณะผู้้จััดทำำ ได้้ใส่่คำำอธิิบายเพิ่่�มเติิมไว้้ในเชิิงอรรถ ทั้้งคำำอธิิบายที่่�เป็็นอััตโนมติิ และคำำอธิิบายที่่� พระอรรถกถาจารย์์ รวมถึึงสมเด็็จพระพุุทธโฆษาจารย์์ (ป.อ.ปยุุตฺฺโต) ได้้อธิิบายไว้้ เพื่่�อให้้เข้้าใจง่่ายขึ้้น เพราะหนัังสืือเล่่มนี้้ไม่ต้่ ้องการให้ท่้ ่านแค่่เพีียงนำำ ไปสวดสาธยายเป็็นนกแก้้วนกขุุนทอง แต่ต้่ ้องการ ให้้ท่่านได้้นำำ ไปศึึกษา สัังเกต พิิจารณา น้้อมเข้้ามาใส่่ตน และนำำ ไปเป็็นหลัักในการเจริิญภาวนาด้้วย ที่่�สำำคััญที่่�สุุดคืือ หนัังสืือเล่่มนี้้ไม่่มีีวัันหมดอายุุ ใช้้ได้้ตลอดกาล จนกว่่ากระดาษจะหมดอายุุไปเอง ด้้วยการุุณยธรรม คณะทำำ งานวััดวัังหิิน ในพรรษา 2565

Preface This book has been composed for everyone to touch the taste of Dhamma that had been profoundly complied and instructed by the Blessed Buddha 2,565 years ago. It is like stream of Dhamma where those who are weary from the burden of life, could drink and swim to relieve their suffering. Hence, we have gathered some of the Buddha’s words and arranged them to be the prayers to enhance wisdom for those who have the will to be pleasant. In this book “Stream of Dhamma”, it is crucial to keep the meaning of Pali language and maintain the body of words used in the Tripitaka. For those who understand both Thai and English, it might be a bit confusing when comparing the meaning between the translated texts in Thai and English. In English, translation is descriptive and its meaning has been interpreted directly from Pali, which might be different from the connotation in Thai language. In so doing, this will be beneficial for the new generation, who does not understand the context of Thai translated from Pali, to easily understand the “Dhamma language” hidden in the “written language”. In addition, we have taken Pali written in Thai alphabet and modified it by adding Thai vowels in order to make it easy to read and pray. Thus, it required some symbols, such as Yamakkan ( ๎), to represent the semi-vowel words that are pronounced only in half tones. In every chapter of the Buddha’s words, the ellipsis symbol (...) will appear occasionally to represent that the contents have been summarized and edited, while the “word” and meaning of the Pali language have been maintained. In order to make it easier to understand, the additional explanations of the meaning interpreted by the authors and the exegetes, including Somdet Phra Buddhakosajarn (P.A. Payutto), have been added to the bottom of the pages. The aim of writing this book is not just being the manual for you to recite, just like the parrots that memorize and mimic the speech of humans. However, it was written for everyone to learn, observe, consider, reflect on yourself, and use it as a principle in meditation. More importantly, this book will be forever useful, never expire, and last long until the paper expires on its own. With Compassion Compilers Wang Hin Temple, In the Buddhist Lent 2022

หลักการเขียนคำ บาลีเป็ นอักษรโรมัน บางท่านอาจสงสัยว่าทำ ไมพระสงฆ์จึงออกเสียงบาลีต่างกัน เช่นคำ ว่า “จิตฺตํ ทนฺตํ” คำ ว่า “ทนฺตํ” (ทันตัง) ทำ ไมพระสงฆ์ฝ่ายธรรมยุตจึงออกเสียงว่า ดัน-ตัง แต่พระสงฆ์ฝ่ายมหานิกาย ออก เสียงตรงตัวตามภาษาไทย คำ ตอบคือ ท่านออกเสียงอนุวัตรตามเสียงเดิมในภาษาบาลี เรียกอีกอย่างหนึ่ งว่าออกเสียงแบบ มคธ ถ้าใช้คำ ว่า “สวด” ก็เรียกว่า “สวดแบบมคธ” คู่กับ “สวดแบบสังโยค” พระสงฆ์ฝ่ ายธรรมยุตสวด “แบบมคธ” คือหยุดตามวรรคตอนตามประโยคภาษาบาลี และ ออกเสียงพยัญชนะบางตัวตามแบบมคธ เช่น ท ทหาร ออกเสียงคล้าย ด เด็ก พ พาน ออกเสียงเป็น บ ใบไม้ พระสงฆ์ฝ่ ายมหานิกายสวด “แบบสังโยค” คือหยุดหายใจตรงคำ ที่ เป็ นตัวสะกด คำ อื่ น ๆ สวดติดต่อกันไปไม่หยุด และออกเสียงพยัญชนะตรงตัวเท่าเสียงไทย ท ทหาร ก็ออกเสียง เท่า ท ทหาร ในภาษาไทย พ พาน ก็ออกเสียงเท่า พ พาน ในภาษาไทย ทำ ไม ท ทหาร ออกเสียงคล้าย ด เด็ก พ พาน ออกเสียงเป็น บ ใบไม้ ถ้าดูอักขรวิธีในการเขียน คำ บาลีเป็นอักษรโรมัน ก็จะเข้าใจได้ทันที อักขรวิธีในการเขียนคำ บาลีเป็นอักษรโรมัน ตามที่ นักเรียนบาลีทั่ วโลกตกลงตรงกัน เป็นดังนี้ (1) พยัญชนะวรรค 2. วรรค จะ จ = C/c ฉ = Ch/ch ช = J/j ฌ = Jh/jh ญ = Ñ/ñ 1. วรรค กะ ก = K/k ข = Kh/kh ค = G/g ฆ = Gh/gh ง = ng/ṅ 3. วรรค ฏะ ฏ = Ṭ/ṭ ฐ = Ṭh/ṭh ฑ = Ḍ/ḍ ฒ = Ḍh/ḍh ณ = ṇ 4. วรรค ตะ ต = T/t ถ = Th/th ท = D/d ธ = Dh/dh น = N/n 5. วรรค ปะ ป = P/p ผ = Ph/ph พ = B/b ภ = Bh/bh ม = M/m (2) พยัญชนะอวรรค คือไม่มีวรรคหรือไม่จัดเป็ นวรรค มี 8 ตัว ย = Y/y ร = R/r ล = L/l ว = V/v ส = S/s ห = H/h ฬ = Ḷ/ḷ อํ = Aŋ/aŋ หรือ mฺ (3) สระ มี 8 ตัว อะ = A/a อา = Ā/ā อิ = I/i อี = Ī/ī อุ = U/u อู = Ū/ū เอ = E/e โอ = O/o อะ อิ อุ เป็ นรัสสสระ เวลาอ่านให้ออกเสียงสั้ น ๆ ส่วน อา อี อู เอ โอ เป็ นทีฆสระเวลาอ่านให้ ออกเสียงยาว

จะเห็นได้ว่า คำ บาลี ท ทหาร เมื่ อเขียนเป็นอักษรโรมันใช้ตัว D/d ถอดเป็นเสียงไทยก็คือ ด เด็ก “ทนฺตํ” จึงเป็น “ดัน-ตัง” พ พาน เมื่ อเขียนเป็นอักษรโรมันใช้ตัว B/b ถอดเป็นเสียงไทยก็คือ บ ใบไม้ “พุทฺธ” จึงเป็น ํ “บุด-ดัง” การเขียนคำบาลีเป็ นอักษรโรมัน1 ดังที่ แสดงมานี้ คนไทยส่วนมากเรียกผิด คือพูดว่า “เขียนเป็นภาษาอังกฤษ” หรือ “แปลเป็น ภาษาอังกฤษ” แท้จริงแล้ว อักษรที่ ใช้เขียนภาษาอังกฤษ คืออักษรละติน หรืออักษรโรมัน ไม่ใช่ “ภาษา อังกฤษ” อักษรละติน (Latin alphabet) หรือ อักษรโรมัน (Roman alphabet) เป็นระบบตัวเขียนแบบ ตัวอักษร สันนิษฐานว่าอักษรละตินมีที่ มาจากอักษรคิวมี (Cumae alphabet) ซึ่ งดัดแปลงมาจากอักษร กรีกอีกทอดหนึ่ ง ที่ ใช้กันแพร่หลายที่ สุดในโลก โดยเฉพาะประเทศในยุโรปและอเมริกา และประเทศ ในเอเชียที่ นำ อักษรละตินมาใช้ในภายหลังเช่น ประเทศอินโดนีเซีย เวียดนาม มาเลเซีย เติร์กเมนิสถาน อุซเบกิสถาน อาเซอร์ไบจาน ตุรกี และฟิลิปปินส์ อักษรละตินเริ่ มแรกมี เพียง 21 ตัว ได้แก่ A B C D E F G H I K L M N O P Q R S T V X โดยอักษร U W Y Z ได้เพิ่ มมาทีหลัง และ J เป็นอักษรตัวสุดท้ายที่ เพิ่ มเข้ามา อักษร Y และ Z นำ มา จากอักษรกรีก เพื่ อเขียนคำ ยืมจากภาษากรีก2 คำ บาลีที่ เขียนเป็นอักษรโรมันก็ยังคงเป็น “ภาษาบาลี” อยู่นั่ นเอง ไม่ใช่ “ภาษาอังกฤษ” เหมือนคำ ที่ ออกเสียงว่า นะ-โม เขียนเป็นอักษรไทยว่า “นโม” เขียนเป็นอักษรโรมันว่า “Namo” “นโม” ไม่ใช่ภาษาไทย “Namo” ก็ไม่ใช่ภาษาอังกฤษ “นโม” หรือ “Namo” เป็นภาษาบาลี “Namo” คือการเขียนคำ บาลีเป็นอักษรโรมัน หรือพูดตามคำ ของราชบัณฑิตยสภาว่า “เขียนคำ บาลีเป็นอักษรโรมันโดยวิธีถ่ายเสียง” ไม่ใช่ “เขียนเป็นภาษาอังกฤษ” หรือ “แปลเป็นภาษาอังกฤษ” อย่างที่ พูดกันผิด ๆ หมายเหตุ 1. อักษรโรมันแบบพิมพ์ใหญ่ใช้ในกรณีที่ เป็นพยางค์แรกของคำ 2. โปรดสังเกตจุดใต้และขีดบนที่ อักษรบางตัวซึ่ งเป็นเครื่ องหมายทำ ให้ต่างกัน เช่น n = น หนู, ñ (มีขีดบน) = ญ หญิง, ṇ (มีจุดใต้) = ณ เณร, a = อะ, ā (มีขีดบน) = อา 3. ง = ng/ṅ (มีจุดบน) และ ณ = ṇ (มีจุดใต้) เป็นตัวตาม หรือตัวสะกดเท่านั้ น 4. อํ = mฺ (อ่านว่า อัง) ในพยัญชนะอวรรค ท่านจัดเป็นพยัญชนะด้วย 1 หลักการเขียนคำ บาลีเป็นอักษรโรมัน. ทองย้อย แสงสินชัย. http://dhamma.serichon.us/ 2 https://th.wikipedia.org/wiki/อักษรละติน

Pronunciation Rules for Pāli and Thai1 Pāli is the original language of the Theravada Buddhist scriptures, the closest we have to the dialect spoken by the Buddha himself. It has no written script of its own, and so every country that has adopted Theravada Buddhism has used its own script to transcribe it. In Thailand, Pāli has picked up some of the characteristics of the Thai language. As Thai is a tonal language with five different tones, Pāli syllables got built-in tones. Furthermore, consonant clusters are sometimes difficult to pronounce for Thais. They tend to insert the vowel ‘a’ between consonants, occasionally even in the written Pāli (e.g., davi instead of dvi [=two]). In these cases, the words were missing in the Pāli dictionary. Vowels Pāli (and Thai) has two sorts of vowels: short - a, i, u (A, I, U, E, O, Ā, Ū, Ō) and long - ā, ī, ū, e, o (AA, II, UU, EE, OO, ĀĀ, ŌŌ, ŪŪ). Unlike long and shorts vowels in English, the length here refers to the actual amount of time used to pronounce the vowel, and not to its quality. Thus, a (A) & ā (AA) are both pronounced like the a in ‘father’, simply because the sound ā (AA) is held for approximately twice as long as the sound a (A). The same principle holds for the other vowels. Thus, when chanting Pāli (or Thai), the vowels are approximately pronounced as follows: a as in sun / father u as in put / glue i as in bill / machine e as in hen / they o as in hot / go ā as in Ma’am u as in word, girl, fern ū as in ugh! Consonants Consonants are generally pronounced as they are in English, with a few unexpected twists: c as in ancient p unaspirated, as in spot 1 Sookthawarakorn, S. (2016). Pronunciation Rules for Pali and Thai. Pāli-English Chanting Book: A Handbook of Buddhist Chant Translated from Pali, Sankrit and Thai. (pp. 284). TK printing, Bangkok, Thailand.

k unaspirated, as in skin ph as in pie (with the puff off air) kh as in Korea (with the puff off air) t unaspirated, as in stop m & ṅ as ng th as in Thomas (with the puff off air) ñ as in canon v as w Certain two-lettered notations - bh, dh, h, sh, jh - denote an aspirated, voiced sound, somewhat in the throat, that we do not have in English and that Thai does not have in their language, either. The Thai solution to this problem is to pronounce bh as a throaty ph, dh as a throaty th, and gh as a throaty kh. Pāli also contains retroflex consonants, indicated with a dot under the letter: dฺ, dฺh, lฺ, nฺ, tฺ, tฺh. These have no English or Thai equivalent. They are sounded by curling the tip of the tongue back against the palate, producing a distinct nasal tone, but it is fine, if one pronounces them as the equivalent letters without a dot. Scanning The meters of Pāli poetry consist of various patterns of full-length syllables alternating with half-length syllables. Full-length syllables contain a long vowel (ā, ī, ū, e, o), or end with mฺ, or end with a consonant followed by a syllable beginning with a consonant (such as Buddho, Dham-mo, Saṅ-gho, id-dhi). In this last case, the consonant clusters mentioned above - bh, dh, dฺh, gh, jh, kh, ph, th, tฺh - count as single consonants, while other combinations containing h - such as lh & mh - count as double. Half-length syllables end in a sort vowel. Thus, a typical line of verse would be scaned as follows: van - dā - ma - hamฺ - ta- ma - ra - nฺamฺ - si - ra - sā - ji - nen - dam 1 1 1 /2 1 1 /2 1 /2 1 /2 1 1 /2 1 /2 1 1 /2 1 1 In this book, many of the long compound words have been broken down into their component words to make them easier to read and follow the group as well as to chant along as closely as possible on their tempo, rhythm, and pitch. All voices, ideally, should blend together as one.

คำ�นมัสการพระรัตนตรัย 2 บทสรรเสริิญพุุทธคุุณ 4 บทสรรเสริิญธรรมคุุณ 6 บทสรรเสริิญสัังฆคุุณ 8 วััตถููปมสููตร 10 มหาสติิปััฏฐานสููตร 18 กายานุุปััสสนา 1. อานาปานสติิบรรพ 20 2. อิิริิยาบถบรรพ 24 3. สััมปชััญญบรรพ 26 4. ปฏิิกููลมนสิกิารบรรพ 28 5. ธาตุุมนสิกิารบรรพ 30 6. นวสีีวถิิกาบรรพ 32 เวทนานุุปััสสนา 38 จิิตตานุุปััสสนา 44 ธััมมานุุปััสสนา 1. นิิวรณบรรพ 50 2. ขัันธบรรพ 54 3. อายตนบรรพ 56 4. โพชฌัังคบรรพ 58 5. สััจจบรรพ 62 คิิริิมานัันทสููตร 102 1. อนิิจจสััญญา 104 2. อนััตตสััญญา 106 3. อสุุภสััญญา 108 4. อาทีีนวสััญญา 110 สารบัญ Contents SALUTATION TO THE TRIPLE GEMS 3 PRAISE TO THE BUDDHA 5 PRAISE TO THE DHAMMA 7 PRAISE TO THE SANGHA 9 VATTHŪPAMASUTTA 11 MAHĀSATIPATฺ Tฺ HĀNASUTTA 19 Kāyānupassanā 1. Ānāpānapabba 21 2. Iriyāpathapabba 25 3. Sampajaññapabba 27 4. Paṭikūlamanasikārapabba 29 5. Dhātumanasikārapabba 31 6. Navasīvathikāpabba 33 Vedanānupassanā 39 Cittānupassanā 45 Dhammānupassanā 1. Nivāraṇapabba 51 2. Khandhapabba 55 3. Āyatanapabba 57 4. Bojjhaṅgapabba 59 5. Saccapabba 63 GIRIMĀNANDASUTTA 103 1. Aniccasaññā 103 2. Anattasaññā 107 3. Asubhasaññā 109 4. Ādīnavasaññā 111

สารบัญ Contents 5. ปหานสััญญา 114 6. วิิราคสััญญา 116 7. นิิโรธสััญญา 116 8. สััพพโลเก อนภิิรตสััญญา 118 9. สััพพะสัังขาเรสุุอนิิฏฐสััญญา 118 10. อานาปานสติิ 120 เกสกััมพลสููตร 128 วชิิราสููตร 132 อุุปาทานสููตร 136 อััสสุุตวาสููตร 138 วิปัิ ัลลาสสููตร 150 สมิิทธิิสููตร 152 อััปปมาทวิิหารีีสููตร 156 อิินทริิยภาวนาสููตร 160 สััมโพธสููตร 168 ปรมััฏฐกสููตร 176 ชราสููตร 180 ทสพลสููตร 184 สััมโพธิิสููตร 194 นกุุลปิิตาสููตร 202 อาฬวกสููตร 212 บทอุุทิิศส่ว่นกุุศลและแผ่่เมตตา 222 บัันทึึกคณะผู้้�จััดทำำ� 224 กองทุุนสั่่�งสมทานบารมีี 226 5. Pahānasaññā 115 6. Virāgasaññā 117 7. Nirodhasaññā 117 8. Sabbaloke Anabhiratasaññā119 9. Sabbasaṅkhāresu Anitฺtฺhasaññā119 10. Ānāpānasati 121 KESAKAMPALASUTTA 129 VAJIRĀSUTTA 133 UPĀDĀNASUTTA 137 ASSUTVĀSUTTA 139 VIPALLĀSASUTTA 151 SAMIDDHISUTTA 153 APPAMĀDAVIHĀRĪSUTTA 157 INDRIYABHĀVANĀSUTTA 161 SUMBODHASUTTA 169 PARAMATฺ Tฺ HAKASUTTA 177 JARĀSUTTA 181 DASABALASUTTA 185 SAMฺ BODHISUTTA 195 NAKULAPITĀSUTTA 203 ĀLAVAKASUTTA 213 MERIT, LOVING KINDNESS SHARING 223 Compilers’ Note 225 Merit Making Activities 226

Stream of Dhamma 1 ธรรมธาร Stream of Dhamma สายธารธรรมแห่่งการภาวนา เทคนิิคการเจริิญภาวนา Meditation Techniques

2 ธรรมธาร คำำ�นมััสการพระรััตนตรััย (นำำ�) อะระหััง สััมมาสััมพุุทโธ ภะคะวา (รัับ) พระผู้้�มีีพระภาคเจ้้า เป็็นพระอรหัันต์์ ดัับเพลิิงกิิเลสเพลิิงทุุกข์์สิ้้น � เชิิง ตรััสรู้้�ชอบได้้โดยพระองค์์เอง พุุทธััง ภะคะวัันตััง อะภิิวาเทมิิฯ ข้้าพเจ้้าอภิิวาทพระผู้้�มีีพระภาคเจ้้า ผู้้�รู้้� ผู้้�ตื่ ่�น ผู้้�เบิิกบาน (กราบ) ส๎๎วากขาโต ภะคะวะตา ธััมโม พระธรรม เป็็นธรรมที่่�พระผู้้�มีีพระภาคเจ้้า ตรััสไว้้ดีีแล้้ว ธััมมััง นะมั ัสสามิิฯ ข้้าพเจ้้านมััสการพระธรรม (กราบ) สุุปะฏิิปัันโน ภะคะวะโต สาวะกะสัังโฆ พระสงฆ์์สาวกของพระผู้้�มีีพระภาคเจ้้า ปฏิิบั ั ติิดีีแล้้ว สัังฆััง นะมามิิฯ ข้้าพเจ้้านอบน้้อมพระสงฆ์์ (กราบ) ปุุพพภาคนมการ (นำำ�) หัันทะ มะยััง พุุทธั ัสสะ ภะคะวะโต ปุ ุ พพะภาคะนะมะการััง กะโรมะ เสฯ (เชิิญเถิิดเราทั้้�งหลาย ทำำ�ความนอบน้้อมอัันเป็็นส่่วนเบื้้�องต้้น แก่่พระพุุทธเจ้้าเถิิด) (รัับ) นะโม ตััสสะ ภะคะวะโต ขอนอบน้้อมแด่่พระผู้้�มีีพระภาคเจ้้า, พระองค์นั้้ ์ � น, อะระหะโต ซึ่่�งเป็็นผู้้�ไกลจากกิิเลส สััมมาสััมพุุทธั ัสสะฯ ตรััสรู้้�ชอบได้้โดยพระองค์์เอง (ว่่า 3 ครั้ � ้ง)

Stream of Dhamma 3 SALUTATION TO THE TRIPLE GEMS [Leader] Arahamฺ sammā sambuddho bhagavā, [All] The Buddha is the Noble One, the all Enlightened One, the Holy One, Buddhamฺ bhagavantamฺ abhivādemi. I pay homage to that Buddha. (Make a prostration to show respect) S ๎ vākkhāto bhagavatā dhammo, Well preached the teaching of the Buddha, Dhammamฺ namassāmi. I pay homage to that Dhamma. (Make a prostration to show respect) Supatฺipanno bhagavato sāvakasaṅgho, Well behaved the Noble Disciples of the Buddha, Saṅghamฺ namāmi. I pay homage to that Saṅgha. (Make a prostration to show respect) SALUTATION TO THE BUDDHA (Leader) Handa mayamฺ buddhassa bhagavato pubbabhāganamakāramฺ karoma se. (Let us pay preliminary homage to our Buddha). (All) Namo tassa bhagavato Homage to him, the Blessed One, arahato the Worthy One, sammāsambuddhassa. the Self-Enlightened One. (three times)

4 ธรรมธาร บทสรรเสริิญพุุทธคุุณ1 (นำำ�) หัันทะ มะยััง พุุทธานุ ุ สสะติินะยััง กะโรมะ เสฯ (เชิิญเถิิดเราทั้้�งหลาย ทำำความระลึึกถึึงคุุณของพระพุุทธเจ้้าเถิิด) (รัับ) อิติ ิิปิิ โส ภะคะวา เพราะเหตุุอย่่างนี้้ � ๆ พระผู้้�มีีพระภาคเจ้้านั้้ � น (1) อะระหััง เป็็นผู้้�ไกลจากกิิเลส (2) สััมมาสััมพุุทโธ เป็็นผู้้�ตรััสรู้้�ชอบได้้โดยพระองค์์เอง (3) วิิชชาจะระณะสััมปัันโน เป็็นผู้้�ถึึงพร้้อมด้้วยวิิชชาและจรณะ (4) สุุคะโต เป็็นผู้้�เสด็ ็ จไปแล้้วด้้วยดี ี (5) โลกะวิทู ิ ู เป็็นผู้้�รู้้�โลกอย่่างแจ่่มแจ้ ้ ง (6) อะนุ ุ ตตะโร ปุ ุ ริ ิสะทััมมะสาระถิิ เป็็นผู้้�สามารถฝึกบุ ึ ุ รุุษที่่�ควรฝึก ึ ได้้อย่่าง ไม่่มีีใครยิ่่�งกว่่า (7) สััตถา เทวะมะนุ ุ สสานััง เป็็นครููผู้้�สอนของเทวดาและมนุุษย์ทั้้ ์ � งหลาย (8) พุุทโธ เป็็นผู้้�รู้้� ผู้้�ตื่ ่�น ผู้้�เบิิกบานด้้วยธรรม (9) ภะคะวา...ติิฯ เป็็นผู้้�มีีความจำำ�เริิญ จำำ�แนกธรรมสั่่�งสอน สัตว์ ั ์...ดัังนี้้ � (กราบ) พุุทโธ เม นาโถ พระพุ ุ ทธเจ้้าเป็็นที่่�พึ่�่ งของข้้าพเจ้้า 1 ม.มู. 12/95/67; องฺ.ฉกฺก. 22/281/317. หมายเหตุ: คำ�ที่นำ�ด้วยเลขในวงเล็บหมายถึงคุณของพระพุทธเจ้า 9 ประการ

Stream of Dhamma 5 PRAISE TO THE BUDDHA1 (Leader) Handa mayamฺ buddhānussatinayamฺ karoma se. (Let us now recite the hymn of recollection of the Buddha). (All) Itipi so bhagavā Thus indeed, he is the Blessed One, (1) arahaṃ the Holy One, (2) sammāsambuddho fully self-enlightened, (3) vijjācaraṇasampanno perfect in knowledge and conduct, (4) sugato the Accomplished One, (5) lokavidū the Knower of the world, (6) anuttaro purisadammasārathi the incomparable leader of men who wish to be tamed, (7) satthā devamanussānaṃ the teacher of gods and humans, (8) buddho the knower, awakened, and delightful one, (9) bhagavā...ti. the Blessed One and Analyst. (Make a prostration to show respect) 1 M.I.37; A.III.285. note: Number 1 to 9 refer to the 9 qualities of Buddha’s quality.

6 ธรรมธาร บทสรรเสริิญธรรมคุุณ1 (นำำ�) หัันทะ มะยััง ธััมมานุ ุ สสะติินะยััง กะโรมะ เสฯ (เชิิญเถิิดเราทั้้�งหลาย ทำำความระลึึกถึึงคุุณของพระธรรมเถิิด) (รัับ) (1) ส๎๎วากขาโต ภะคะวะตา ธััมโม พระธรรม เป็็นธรรมที่่�พระผู้้�มีีพระภาคเจ้้า ตรััสไว้้ดีีแล้้ว (2) สัันทิ ิ ฏฐิิโก เป็็นธรรมที่่�ผู้้�ศึึกษาและปฏิิบั ั ติิ พึึงเห็น ็ ได้้ด้้วยตนเอง (3) อะกาลิิโก เป็็นธรรมที่่�ปฏิิบั ั ติิได้้และให้้ผลได้้ไม่่จำำ�กั ั ดกาล (4) เอหิปัิ สสิั ิโก เป็็นธรรมที่่�ควรกล่า่วกัับผู้้�อื่ ่�นว่่า ท่่านจงมาดููเถิิด (5)โอปะนะยิิโก เป็็นธรรมที่่�ควรน้้อมเข้้ามาใส่ตั่ ัว (6) ปััจจั ั ตตััง เวทิิตััพโพ วิิญญููหีี...ติิฯ เป็็นธรรมที่่�ผู้้�รู้้� ก็ ็ รู้้�ได้้เฉพาะตน...ดัังนี้้ � (กราบ) ธััมโม เม นาโถ พระธรรมเป็็นที่่�พึ่�่ งของข้้าพเจ้้า 1 หมายเหตุ: คำ�ที่นำ�ด้วยเลขในวงเล็บหมายถึงคุณของพระธรรม 6 ประการ

Stream of Dhamma 7 PRAISE TO THE DHAMMA1 (Leader) Handa mayamฺ dhammānussatinayamฺ karoma se. (Let us now recite the hymn of recollection of the Dhamma). (All) (1) S๎vākkhāto bhagavatā dhammo The Dhamma of the Blessed One is well proclaimed, (2) sandiṭṭhiko to be seen for oneself, (3) akāliko timeless, (4) ehipassiko encouraging investigation, (5) opanayiko worthy of inducing in and by one’s own mind, (6) paccattaṃ veditabbo viññūhī...ti. directly experienceable by the wise. (Make a prostration to show respect) 1 note: Number 1 to 6 in front of the texts refer to the 9 Dhamma’s quality.

8 ธรรมธาร บทสรรเสริิญสัังฆคุุณ1 (นำำ�) หัันทะ มะยััง สัังฆานุ ุ สสะติินะยััง กะโรมะ เสฯ (เชิิญเถิิดเราทั้้�งหลาย ทำำความระลึึกถึึงคุุณของพระสงฆ์์เถิิด) (รัับ) (1) สุุปะฏิิปัันโน ภะคะวะโต สาวะกะสัังโฆ สงฆ์์สาวกของพระผู้้�มีีพระภาคเจ้้าหมู่่ใด ปฏิิบั ั ติิดีีแล้้ว (2 ) อุชุ ุ ุปะฏิิปัันโน ภะคะวะโต สาวะกะสัังโฆ สงฆ์์สาวกของพระผู้้�มีีพระภาคเจ้้าหมู่่ใด ปฏิิบั ั ติิตรงแล้้ว (3) ญายะปะฏิิปัันโน ภะคะวะโต สาวะกะสัังโฆ สงฆ์์สาวกของพระผู้้�มีีพระภาคเจ้้าหมู่่ใด ปฏิิบั ั ติิเพื่ ่�อรู้้�ธรรมเป็็นเครื่อง ่� ออกจากทุุกข์์แล้้ว (4) สามี ี จิิปะฏิิปัันโน ภะคะวะโต สาวะกะสัังโฆ สงฆ์์สาวกของพระผู้้�มีีพระภาคเจ้้าหมู่่ใด ปฏิิบั ั ติิสมควรแล้้ว ยะทิ ิ ทััง, ได้้แก่่บุุคคลเหล่านี้้ ่� คืือ :- จั ั ตตาริิ ปุ ุ ริ ิสะยุุคานิิ อัฏฐ ั ะ ปุ ุ ริ ิสะปุุคคะลา คู่่แห่่งบุ ุ รุุษ 4 คู่่ นัับเรีียงตััวบุ ุ รุุษได้้ 8 บุ ุ รุุษ เอสะ ภะคะวะโต สาวะกะสัังโฆ นั่่�นแหละ สงฆ์์สาวกของพระผู้้�มีีพระภาคเจ้้า (5) อาหุุเนยโย เป็็นสงฆ์์ควรแก่่สักการ ั ะที่่� เขานำำ�มาบููชา (6) ปาหุุเนยโย เป็็นสงฆ์์ควรแก่่สักการ ั ะที่่� เขาจั ั ดไว้้ต้้อนรัับ (7) ทัักขิิเณยโย เป็็นสงฆ์์ควรรัับทั ั กษิิณาทาน (8) อััญชะลีีกะระณีีโย เป็็นสงฆ์์ที่่�บุุคคลทั่่�วไปควรทำำ�อััญชลี ี (9) อะนุ ุ ตตะรััง ปุุญญัักเขตตััง โลกั ัสสา..ติิฯ เป็็นเนื้้ � อนาบุุญของโลก ไม่่มีีนาบุุญอื่�นยิ่่ ่�งกว่่า...ดัังนี้้ � (กราบ) สัังโฆ เม นาโถ พระสงฆ์์เป็็นที่่�พึ่�่ งของข้้าพเจ้้า 1 หมายเหตุ: คำ�ที่นำ�ด้วยเลขในวงเล็บหมายถึงคุณของพระสงฆ์ 9 ประการ

Stream of Dhamma 9 PRAISE TO THE SANGHA1 (Leader) Handa mayamฺ saṅghānussatinayamฺ karoma se. (Let us now recite the hymn of recollection of the Saṅgha). (All) (1) Supaṭipanno bhagavato sāvakasaṅgho The community of noble disciples of the Blessed One who practices good conduct, (2) ujupaṭipanno bhagavato sāvakasaṅgho upright conduct, (3) ñāyapaṭipanno bhagavato sāvakasaṅgho having practice rightly, (4) sāmīcipaṭipanno bhagavato sāvakasaṅgho with integrity, yadidaṃ namely; cattāri purisayugāni aṭṭha purisapuggalā the four pairs and the eight types of noble beings?. esa bhagavato sāvakasaṅgho The Noble disciple community of the Blessed One is (5) āhuneyyo worthy of gifts, (6) pāhuneyyo worthy of hospitality, (7) dakkhiṇeyyo worthy of offerings, (8) añjalīkaraṇīyo worthy of respect, (9) anuttaraṃ puññakkhettaṃ lokassā...ti. the incomparable field of merit or virtue for the world. (Make a prostration to show respect) 1 note: Number 1 to 9 in front of the texts refer to the 9 Saṅgha’s quality.

10 ธรรมธาร วัตถูปมสูตร1 (อุุปมาจิิตดุุจผ้้า) ...ภะคะวา เอตะทะโวจะ ...พระผู้้�มีีพระภาคเจ้้าตรััสว่่า เสยยะถาปิิ ภิิกขะเว วััตถััง สัังกิิลิิฏฐััง มะลััคคะหิิตััง ดููกรภิิกษุ ุ ทั้้ � งหลาย ผ้้าที่่� เศร้้าหมอง มลทิินจัับ ตะเมนััง ระชะโก ยั ัส๎มิ ๎ ิง ยั ัส๎มิ ๎ ิง รัังคะชาเต อุ ุ ปะสัังหะเรยยะ ยะทิิ นี ี ละ กายะ ยะทิิ ปีีตะกายะ ยะทิิ โลหิิตะกายะ ยะทิิ มััญเชฏฐิิกายะ ช่่างย้้อม พึึงนำำ�เอาผ้้านั้้ � นใส่่ลงในน้ำำ�ย้้อมใด ๆ คืือ สีีเขีียว สีีเหลืือง สีีแดง หรืือสี ี ชมพูู ทุ ุ รััตตะวััณณะเมวััสสะ อะปะริิสุุทธะวััณณะเมวััสสะฯ ผ้้านั้้ � น พึึงเป็็นของมีีสี ีที่่� เขาย้้อมไม่่ดีี มีีสี ี มััวหมอง ตััง กิิสสะ เหตุุฯ นั่่�นเป็็นเพราะเหตุุใด? อะปะริิสุุทธััตตา ภิิกขะเว วััตถััสสะ เพราะผ้้าเป็็นของไม่่บริิสุ ุ ทธิ์์ � ฉั ั นใด เอวะเมวะ โข ภิิกขะเว จิิตเต สัังกิิลิิฏเฐ ทุุคคะติิ ปาฏิิกัังขาฯ เมื่ ่�อจิิตเศร้้าหมองแล้้ว ทุุคติิเป็็นอั ั นหวัังได้้ฉั ันนั้้ � น. เสยยะถาปิิ ภิิกขะเว วััตถััง ปะริิสุุทธััง ปะริิโยทาตััง ดููกรภิิกษุ ุ ทั้้ � งหลาย ผ้้าที่่�บริิสุ ุ ทธิ์์ � สะอาด ตะเมนััง ระชะโก ยั ัส๎มิ ๎ ิง ยั ัส๎มิ ๎ ิง รัังคะชาเต อุ ุ ปะสัังหะเรยยะ ยะทิิ นี ี ละกายะ ยะทิิ ปีีตะกายะ ยะทิิ โลหิิตะกายะ ยะทิิ มััญเชฏฐิิกายะ ช่่างย้้อมพึึงนำำ�เอาผ้้านั้้ � นใส่่ลงในน้ำำ�ย้้อมใด ๆ คืือ สีีเขีียว สีีเหลืือง สีีแดง หรืือสี ี ชมพูู สุ ุ รััตตะวััณณะเมวััสสะ ปะริิสุุทธะวััณณะเมวััสสะฯ ผ้้านั้้ � นพึึงเป็็นของมีีสี ีที่่� เขาย้้อมดีี มีีสีีสด 1 ม.มู. 12/95/67; องฺ.ฉกฺก. 22/281/318.

Stream of Dhamma 11 VATTHŪPAMASUTTA1 (The Simile of the Cloth) ...Bhagavā etadavoca ...The Blessed Buddha said: seyyathāpi bhikkhave vatthaṃ saṅkiliṭṭhaṃ malaggahitaṃ “Oh Bikkhus! Suppose a cloth is stained and dirty, tamenaṃ rajako yasmiṃ yasmiṃ raṅgajāte upasaṃhareyya yadi nīlakāya yadi pītakāya yadi lohitakāya yadi mañjeṭṭhikāya and a dyer dips it into any colour, whether blue, yellow, red, or pink, durattavaṇṇamevassa aparisuddhavaṇṇamevassa. that cloth has been dyed badly and impure in color. Taṃ kissa hetu. Why is that? Aparisuddhattā bhikkhave vatthassa Since the cloth is not clean, evameva kho bhikkhave citte saṅkiliṭṭhe duggati pāṭikaṅkhā. so too, Oh Bikkhus! when the mind is defiled, an unhappy destination (in the future existence) may be expected. Seyyathāpi bhikkhave vatthaṃ parisuddhaṃ pariyodātaṃ “Oh Bikkhus! Suppose a cloth is clean and bright, tamenaṃ rajako yasmiṃ yasmiṃ raṅgajāte upasaṃhareyya yadi nīlakāya yadi pītakāya yadi lohitakāya yadi mañjeṭṭhikāya and a dyer dips it into any colour, whether blue, yellow, red, or pink, surattavaṇṇamevassa parisuddhavaṇṇamevassa. that cloth has been dyed well and pure in color. 1 M.I.37; A.III.285.

12 ธรรมธาร ตััง กิิสสะ เหตุุฯ นั่่�นเป็็นเพราะเหตุุใด? ปะริิสุุทธััตตา ภิิกขะเว วััตถััสสะ เพราะผ้้าเป็็นของสะอาด ฉั ั นใด เอวะเมวะ โข ภิิกขะเว จิิตเต อะสัังกิิลิิฏเฐ สุุคะติิ ปาฏิิกัังขาฯ เมื่ ่�อจิิตไม่่เศร้้าหมองแล้้ว สุุคติิเป็็นอั ั นหวัังได้้ฉั ันนั้้ � น. ยะโต โข ภิิกขะเว ดููกรภิิกษุ ุ ทั้้ � งหลาย ในกาลใดแล ภิิกขุุโน อะภิิชฌาวิ ิสะมะโลโภ...พ๎ย ๎ าปาโท...โกโธ...อุุปะนาโห...มัักโข... ปะลาโส...อิ ิสสา...มััจฉะริิยััง...มายา...สาเฐยยััง...ถััมโภ...สารััมโภ...มาโน... อะติิมาโน...มะโท...ปะมาโท จิ ิ ตตััสสะ อุ ุ ปัักกิิเลโสติิ... ภิิกษุ ุ รู้้�ชั ั ดว่่า (1)ความคิิดเพ่่งเล็็งอยากได้้...(2)คิิดร้้ายเขา...(3)ความโกรธ... (4)การผููกโกรธ...(5)การลบหลู่่คุุณท่่าน...(6)การตีีเสมอ...(7)ริิษยา...(8)ตระหนี่่� ...(9)มารยา...(10)โอ้้อวด...(11)หััวดื้้ � อ...(12)แข่่งดีี...(13)ทะนงตน...(14)ดููหมิ่่�น... (15) มััวเมา...(16)ประมาท เป็็นกิิเลสเครื่ ่�องเศร้้าหมองของจิิต ดัังนี้้ � แล้้ว... ...จิ ิ ตตััสสะ อุ ุ ปัักกิิเลโส ปะหีีโน โหติิฯ ...ก็ ็ ละกิิเลสเครื่ ่�องเศร้้าหมองของจิิตเสีีย โส พุุทเธ อะเวจจััปปะสาเทนะ สะมัันนาคะโต โหติิ ในกาลนั้้ � น เธอเป็็นผู้้�ประกอบด้้วยความศรััทธาอันมั่่�นคงในพระพุ ุ ทธเจ้้าว่่า อิติ ิิปิิ โส ภะคะวา เพราะเหตุุอย่่างนี้้ � ๆ พระผู้้�มีีพระภาคเจ้้านั้้ � น อะระหััง... เป็็นผู้้�ไกลจากกิิเลส... ...ภะคะวาติิฯ ...เป็็นผู้้�จำำ�แนกธรรมสั่่�งสอนสัตว์ ั ์ ดัังนี้้ � ธััมเม อะเวจจััปปะสาเทนะ สะมัันนาคะโต โหติิ ในกาลนั้้ � น เธอเป็็นผู้้�ประกอบด้้วยความศรััทธาอั ันมั่่�นคงในพระธรรมว่่า ส๎๎วากขาโต ภะคะวะตา ธััมโม... พระธรรม เป็็นธรรมที่่�พระผู้้�มีีพระภาคเจ้้า ตรััสไว้้ดีีแล้้ว... ...ปััจจั ั ตตััง เวทิิตััพโพ วิิญญููหีติ ีิฯ ...เป็็นธรรมที่่�ผู้้�รู้้� ก็ ็ รู้้�ได้้เฉพาะตน ดัังนี้้ �

Stream of Dhamma 13 Taṃ kissa hetu. Why is that? Parisuddhattā bhikkhave vatthassa Since the cloth is clean, evameva kho bhikkhave citte asaṅkiliṭṭhe sugati pāṭikaṅkhā. so too, Oh Bikkhus! When the mind is undefiled, a happy destination (in the future existence) may be expected. Yato kho bhikkhave Oh Bhikkhus! Whenever bhikkhuno abhijjhāvisamalobho...b๎yāpādo...kodho...upanāho... makkho...palāso...issā...macchariyaṃ...māyā...sāṭheyyaṃ... thambho...sārambho...māno...atimāno...mado...pamādo cittassa upakkilesoti Bhikkhu knows that the (1)greed and covetousness...(2) ill will... (3)anger...(4)spite...(5)detraction...(6)rivalry...(7)jealousy...(8) meanness ...(9)deceit...(10) hypocrisy...(11)obstinacy...(12)presumption...(13) conceit ...(14) contempt...(14)vanity...(16)heedlessness are the Mental Defilements, ...cittassa upakkileso pahīno hoti. these Mental Defilements have been abandoned. So buddhe aveccappasādena samannāgato hoti At that moment, you are the one who has steady confidence in the Blessed One. Itipi so bhagavā Thus indeed, he is the Worthy one, arahaṃ... the Holy one, ... ...bhagavāti. ...the Blessed One and Analyst. Dhamme aveccappasādena samannāgato hoti At that moment, One has steady confidence in the Dhamma. S๎vākkhāto bhagavatā dhammo... The Dhamma of the Blessed One is well proclaimed, ... ...paccattaṃ veditabbo viññūhīti. ...directly experienceable by the wise.

14 ธรรมธาร สัังเฆ อะเวจจััปปะสาเทนะ สะมัันนาคะโต โหติิ ในกาลนั้้ � น เธอเป็็นผู้้�ประกอบด้้วยความศรััทธาอั ันมั่่�นคงในพระสงฆ์์ว่่า สุุปะฏิิปัันโน ภะคะวะโต สาวะกะสัังโฆ,... สงฆ์์สาวกของพระผู้้�มีีพระภาคเจ้้า ปฏิิบั ั ติิดีีแล้้ว... ...อะนุ ุ ตตะรััง ปุุญญัักเขตตััง โลกั ัสสาติิฯ ...เป็็นเนื้้ � อนาบุุญของโลก ไม่่มีีนาบุุญอื่ ่�นยิ่่�งกว่่า ดัังนี้้ � ยะโตธิิ โข ปะนั ัสสะ จั ั ตตััง โหติิ วัันตััง มุ ุ ตตััง ปะหี ี นััง ปะฏิินิ ิสสััฏฐัังฯ ก็็เพราะเหตุ ุ ที่่�ส่่วนแห่่งธรรมเป็็นเครื่ ่�องเศร้้าหมองของจิิตนั้้ � น ๆ อั ั นภิิกษุ ุ นั้้ � น สละได้้แล้้ว คายแล้้ว ปล่่อยแล้้ว ละเสีียแล้้ว สละคืืนแล้้ว โส “พุุทเธ...ธััมเม...สัังเฆ อะเวจจััปปะสาเทนะ สะมัันนาคะโตม๎หี ๎ ี ติิ” ละภะติิ อั ั ตถะเวทััง ละภะติิ ธััมมะเวทััง ละภะติิ ธััมมููปะสััญหิิตััง ปามุุชชััง เธอย่่อมได้้ความรู้้�แจ้งอ ้ รรถ ย่่อมได้้ความรู้้�แจ้งธ ้ รรม ย่่อมได้้ปราโมทย์ ์ อันปร ั ะกอบด้้วยธรรมว่า่ “เราเป็็นผู้้�ประกอบด้้วยความศรััทธาอันมั่่น�คง ในพระพุ ุ ทธเจ้้า ในพระธรรม ในพระสงฆ์์” ปะมุ ุ ทิิตััสสะ ปีี ติิ ชายะติิ เมื่ ่�อปราโมทย์์แล้้ว ย่่อมเกิิดปีี ติิ ปีี ติิมะนั ัสสะ กาโย ปัสัสััมภะติิ เมื่ ่�อมีีปีี ติิในใจ กายย่่อมสงบ ปัสัสััทธะกาโย สุ ุ ขััง เวเทติิ เธอมีีกายสงบแล้้ว ย่่อมได้้เสวยสุ ุ ข สุ ุ ขิิโน จิ ิ ตตััง สะมาธิ ิ ยะติิฯ... เมื่ ่�อมีีสุ ุ ข จิิตย่่อมตั้้ � งมั่่�นเป็็นสมาธิิ... ...เสยยะถาปิิ ภิิกขะเว วั ั ตถััง สัังกิ ิ ลิ ิ ฏฐััง มะลััคคะหิิตััง อััจฉััง อุุทะกััง อาคััมมะ ปะริ ิสุุทธััง โหติิ ปะริิโยทาตััง

Stream of Dhamma 15 Saṅghe aveccappasādena samannāgato hoti At that moment, you are the one who has steady confidence in the Saṅgha. Supaṭipanno bhagavato sāvakasaṅgho... The Noble disciple’s community of the Blessed One who practices good conduct, ... ...anuttaraṃ puññakkhettaṃ lokassāti. ...and the incomparable field of merit or virtue for the world. Yatodhi kho panassa cattaṃ hoti vantaṃ muttaṃ pahīnaṃ paṭinissaṭṭhaṃ. Since parts of the Mental Defilements were given up, vomited, released, detached, and renounced, So “buddhe...dhamme...saṅghe aveccappasādena samannāgattom๎hīti” labhati atthavedaṃ labhati dhammavedaṃ labhati dhammūpasañhitaṃ pāmujjaṃ you would know its utility, its ultimate truth, and would get gladness which consists of the truth that “I am the one who has steady confidence in the Blessed One, the Dhamma, and the Sanฺgha.” Pamuditassa pīti jāyati When there is gladness, there is rapture. Pītimanassa kāyo passambhati When there is rapture, there is tranquility. Passaddhakāyo sukhaṃ vedeti When there is tranquility, there is happiness. Sukhino cittaṃ samādhiyati. When there is happiness, you have concentrated mind. Seyyathāpi bhikkhave vatthaṃ saṅkiliṭṭhaṃ malaggahitaṃ acchaṃ udakaṃ āgamma parisuddhaṃ hoti pariyodātaṃ

16 ธรรมธาร ...ดููกรภิิกษุ ุ ทั้้ � งหลาย ผ้้าอัั นเศร้้าหมอง มลทิินจัับ ครั้้ � นมาถึึงน้ำำ�อั ั นใส ย่่อมเป็็นผ้้าหมดจดสะอาด อุุกกามุ ุ ขััง วา ปะนาคััมมะชาตะรู ู ปััง สุุปะริ ิสุุทธััง โหติิ ปะริิโยทาตััง อี ี กอย่่างหนึ่�่ ง ทองคำำ�ครั้้ � นมาถึึงปากเบ้้าหลอม ย่่อมเป็็นทองบริิสุ ุ ทธิ์์ � ผ่่องใส ฉั ั นใด เอวะเมวะ โข ภิิกขะเว ภิิกขุุ เอวัังสีีโล เอวัังธััมโม เอวัังปััญโญ ภิิกษุ ุ ก็ ็ ฉั ันนั้้ � นแล มีีศี ี ลอย่่างนี้้ � มีีธรรมอย่่างนี้้ � มีีปััญญาอย่่างนี้้ � สาลี ี นััญเจปิิ ปิิณฑะปาตััง ภุุญชะติิ วิ ิ จิ ิ ตะกาฬะกััง อะเนกะสู ู ปััง อะเนกะพ๎๎ยััญชะนััง เนวั ัสสะ ตััง โหติิ อัันตะรายายะฯ ถึึงแม้้จะฉั ั นบิิณฑบาตข้้าวสาลี ีปราศจากเมล็ ็ ดดำำ� มีีแกงมีีกัับข้้าว มิิใช่่น้้อย การฉั ั นบิิณฑบาตของภิิกษุ ุ นั้้ � น ก็็ไม่่มีีเพื่ ่�ออั ั นตรายเลย.

Stream of Dhamma 17 Oh Bikkhus! Just as cloth that is stained and dirty becomes clean and bright by washing in pure water, ukkāmukhaṃ vā panāgammajātarūpaṃ suparisuddhaṃ hoti pariyodātaṃ or just as gold becomes pure and bright by smelting in the furnace, evameva kho bhikkhave bhikkhu evaṃsīlo evaṃdhammo evaṃpañño so too, if a Bikkhu of such discipline , such Dhamma and such wisdom, and sālīnañcepi piṇḍapātaṃ bhuñjati vicitakāḷakaṃ anekasūpaṃ anekab๎yañjanaṃ nevassa taṃ hoti antarāyāya. even consumes almsfood consisting of various types of food items without black seed, together with various curries, that almsfood consuming will be harmless for him.”

18 ธรรมธาร มหาสติปั ฏฐานสูตร1 พระสููตรอัันแสดงถึึงที่่�ตั้้�งแห่่งความรู้้�สึึกตััว เอวััมเม สุุตััง2ฯ ข้้าพเจ้้าได้้สดัับมาแล้้ว อย่่างนี้้ � เอกััง สะมะยััง ภะคะวา กุ ุ รู ู สุุ วิ ิ หะระติิ กััมมาสะธััมมััง นามะ กุ ุ รู ู นััง นิิคะโมฯ สมััยหนึ่�่ ง พระผู้้�มีีพระภาคเจ้้า ประทัับอยู่่ในแคว้้นกุ ุ รุ ุ ชนบท ณ หมู่่บ้้าน ของชาวกุ ุ รุุ ชื่ ่�อว่่า กั ั มมาสธั ั มมะ ตััต๎๎ระ โข ภะคะวา ภิิกขูู อามัันเตสิิ ภิิกขะโวติิฯ ณ ที่่�นั้้ � นแล พระผู้้�มีีพระภาคเจ้้า ตรััสเรีียกภิิกษุ ุ ทั้้ � งหลายว่่า “ดููกรภิิกษุ ุ ทั้้ � งหลาย” ภะทัันเตติิ เต ภิิกขูู ภะคะวะโต ปััจจั ัสโสสุุงฯ ภิิกษุุเหล่่านั้้ � น ทููลตอบรัับพระผู้้�พระภาคเจ้้าว่่า “พระพุ ุ ทธเจ้้าข้้า” ภะคะวา เอตะทะโวจะ พระผู้้�มีีพระภาคเจ้้า จึึงตรััสพุ ุ ทธภาษิิตนี้้ � ว่่า “เอกายะโน อะยััง ภิิกขะเว มััคโค ดููกรภิิกษุ ุ ทั้้ � งหลาย ทางนี้้ �เป็็นทางสายเอก สััตตานััง วิ ิสุุทธิ ิ ยา เพื่ ่�อความบริิสุ ุ ทธิ์์ � หมดจดของสั ั ตว์ทั้้ ์ � งหลาย โสกะปะริิเทวานััง สะมะติิกกะมายะ เพื่ ่�อการก้้าวล่่วงความโศกและความร่ำำ�ไรรำำ�พั ั น ทุุกขะโทมะนั ัสสานััง อั ั ตถัังคะมายะ เพื่ ่�อความดัับสููญแห่่งความทุุกข์์กาย ทุุกข์์ใจ 1 ที.ม. 10/273-300/325-351. 2 หมายถึึงพระอานนท์์ ซึ่่ งเป็็นพระปััจฉาสมณะ ท่่านกล่่าวไว้้ในคราวทำสัังคายนาครั้้�งแรก หลัังพุุทธปริินิิพพาน

Stream of Dhamma 19 MAHĀSATIPATฺ Tฺ HĀNASUTTA1 The Great Discourse on the Establishing of Minfulness Evamme sutaṃ2 I have heard. Ekaṃ samayaṃ bhagavā kurūsu viharati kammāsadhammaṃ nāma kurūnaṃ nigamo. Once, the Blessed Buddha was in Kammasadhamma village in Kuru country.. Tat ๎ ra kho bhagavā bhikkhū āmantesi bhikkhavoti. At that place, the Blessed One said to the Bhikkhus ‘Oh Bhikkhus!’ Bhadanteti te bhikkhū bhagavato paccassosuṃ. Those Bhikkhus replied ‘Venerable sir!’ Bhagavā etadavoca Then the Blessed One said, “Ekāyano ayaṃ bhikkhave maggo “Oh Bhikkhus! This is the direct path to freedom sattānaṃ visuddhiyā for the purification of all beings, sokaparidevānaṃ samatikkamāya for overcoming sorrow and lamentation, dukkhadomanassānaṃ atthaṅgamāya for the disappearance of physical and mental suffering, ñāyassa adhigamāya for attaining the Dhamma which is the Noble Path, nibbānassa sacchikiriyāya for realisation of the Nirvāna.” 1 D.II.290.315. 2 That means Ananta Bhikkhu, he said for the first time in a grand council held by Bhikkhus for the purpose of revising the Tripitaka after the Buddha’s Nirvāna.

20 ธรรมธาร ญายััสสะ อะธิิคะมายะ เพื่ ่�อบรรลุุธรรมที่่�ควรรู้้� คืืออริิยมรรค นิ ิ พพานั ัสสะ สััจฉิ ิ กิ ิ ริ ิ ยายะ เพื่ ่�อกระทำำ�ให้้แจ้ ้งซึ่่�งพระนิิพพาน ยะทิ ิ ทััง จั ั ตตาโร สะติ ิปัฏฐ ั านาฯ หนทางนี้้ � คืือ สติิปัฏัฐาน 4 กะตะเม จั ั ตตาโรฯ สติิปัฏัฐาน 4 เป็็นไฉน? อิิธะ ภิิกขะเว ภิิกขุุ ดููกรภิิกษุ ุ ทั้้ � งหลาย ภิิกษุุในธรรมวิินััยนี้้ � (1) กาเย กายานุ ุ ปัสสีั ี วิ ิ หะระติิ... ตามเห็ ็ นกายในกาย (ตามความเป็็นจริิง)1 อยู่่เนืือง ๆ... (2) เวทะนาสุุ เวทะนานุ ุ ปัสสีั ี วิ ิ หะระติิ... ตามเห็ ็ นเวทนาในเวทนา (ตามความเป็็นจริิง) อยู่่เนืือง ๆ... (3) จิ ิ ตเต จิ ิ ตตานุ ุ ปัสสีั ี วิ ิ หะระติิ... ตามเห็ ็ นจิิตในจิิต (ตามความเป็็นจริิง) อยู่่เนืือง ๆ... (4) ธััมเมสุุ ธััมมานุ ุ ปัสสีั ี วิ ิ หะระติิ ตามเห็ ็ นธรรมในธรรม (ตามความเป็็นจริิง) อยู่่เนืือง ๆ อาตาปีี สััมปะชาโน สะติิมา มีีความเพีียรเผากิิเลส มีีความรู้้�สึึกตััวทั่่�วพร้้อม มีีความระลึึกได้้ วิิเนยยะ โลเก อะภิิชฌาโทมะนั ัสสัังฯ กำำ�จั ั ดความยิินดีีและความยิินร้้ายในโลกเสีียได้้ กายานุุปััสสนา ที่่�ตั้้�งแห่่งการเจริิญสติิ คืือการพิิจารณากาย 1. อานาปานบรรพ ฝึกจิึ ิตจากลมหายใจ กะถััญจะ ภิิกขะเว ภิิกขุุ กาเย กายานุ ุ ปัสสีั ี วิ ิ หะระติิฯ ดููกรภิิกษุ ุ ทั้้ � งหลาย ภิิกษุ ุ ตามเห็ ็ นกายในกาย (ตามความเป็็นจริิง) อยู่่เนืือง ๆ อย่่างไรเล่่า? 1 ตามเห็นกายในกาย (ตามความเป็นจริง) หมายถึง เห็นกายส่วนย่อยในการส่วนใหญ่ อย่างที่ เป็นอาการของกายจริง ๆ ไม่ใช่เห็น กายเป็นกู หรือเป็น นาย ก. นาง ข. หรือ สัตว์ บุคคล ตัวตน เรา เขา (เวทนา จิต และ ธรรม ก็เช่นเดียวกัน)

Stream of Dhamma 21 Yadidaṃ cattāro satipaṭṭhānā. This path is the Four Foundations of Mindfulness. Katame cattāro. What are the Four Foundations of Mindfulness? idha bhikkhave bhikkhu Oh Bhikkhus! The one who follows the Dhamma and Disciplines, (1) kāye kāyānupassī viharati... consistently contemplates each part of body in the entire body (as it is)1 , ... (2) vedanāsu vedanānupassī viharati... ...consistently contemplates each feeling in the entire feelings (as it is), ... (3) citte cittānupassī viharati... ...consistently contemplates each mind in the entire mind (as it is), ... (4)dhammesu dhammānupassī viharati ...consistently contemplates each mind-object in the entire mind-objects (as it is). Ātāpī sampajāno satimā Being ardent, fully aware, mindfulness, vineyya loke abhijjhādomanassaṃ. getting rid of worldly contentment and discontentment. Kāyānupassanā Contemplating on the True Nature of the Body 1. Ānāpānapabba Practice by using breathing Kathañca bhikkhave bhikkhu kāye kāyānupassī viharati. Oh Bhikkhus! How to contemplate body (as it is) consistently? 1 Contemplating each part of the body means seeing the sub-body in the majority as a state of the body actually, not seeing the body is the Mr. A, Mrs. B or animal, person, self etc. [similar to the feelings, mind and mind-objects]

22 ธรรมธาร อิิธะ ภิิกขะเว ภิิกขุุ ดููกรภิิกษุ ุ ทั้้ � งหลาย ภิิกษุุในธรรมวิินััยนี้้ � อะรััญญะคะโต วา อยู่่ในป่าก็่ ็ ดี ี รุุกขะมููละคะโต วา อยู่่ที่่� โคนไม้้ก็็ ดี ี สุุญญาคาระคะโต วา อยู่่ในเรืือนว่่างก็ ็ ดี ี นิ ิสีีทะติิ ปััลลัังกััง อาภุ ุ ชิต๎ ิ ๎วา นั่่�งคู้้�บั ั ลลัังก์ ์ อุชุ ุ ุง กายััง ปะณิิธายะ ตั้้ � งกายให้้ตรง ปะริ ิ มุ ุ ขััง สะติิง อุปั ุ ฏฐ ั ะเปต๎๎วา ดำำ�รงสติิไว้้เฉพาะหน้้า โส สะโตวะ อัสสั ะสะติิ สะโต ปัสสั ะสะติิ เธอเป็็นผู้้�มีีสติิ หายใจเข้้า หายใจออก (1) ที ี ฆััง วา อัสสั ะสัันโต ที ี ฆััง อัสสั ะสามี ี ติิ ปะชานาติ ิ เมื่ ่�อหายใจเข้้ายาว ก็ ็ รู้้�ชัดว่ ั ่า เราหายใจเข้้ายาว ที ี ฆััง วา ปัสสั ะสัันโต ที ี ฆััง ปัสสั ะสามี ี ติิ ปะชานาติ ิ หรืือ เมื่ ่�อหายใจออกยาว ก็ ็ รู้้�ชัดว่ ั ่า เราหายใจออกยาว (2) รั ัสสััง วา อัสสั ะสัันโต รั ัสสััง อัสสั ะสามี ี ติิ ปะชานาติ ิ เมื่ ่�อหายใจเข้้าสั้้ � น ก็ ็ รู้้�ชัดว่ ั ่า เราหายใจเข้้าสั้้ � น รั ัสสััง วา ปัสสั ะสัันโต รั ัสสััง ปัสสั ะสามี ี ติิ ปะชานาติ ิ หรืือ เมื่ ่�อหายใจออกสั้้ � น ก็ ็ รู้้�ชัดว่ ั ่า เราหายใจออกสั้้ � น (3) สััพพะกายะปะฏิิสัังเวที ี 1 อัสสั ะสิสสิ ามี ี ติิ สิิกขะติ ิ ย่่อมศึึกษาว่่า จั ั กเป็็นผู้้�รู้้�พร้้อมเฉพาะกายทั้้ � งปวง หายใจเข้้า สััพพะกายะปะฏิิสัังเวทีี ปัสสั ะสิสสิ ามี ี ติิ สิิกขะติ ิ ย่่อมศึึกษาว่่า จั ั กเป็็นผู้้�รู้้�พร้้อมเฉพาะกายทั้้ � งปวง หายใจออก (4) ปัสัสััมภะยััง2 กายะสัังขารััง อัสสั ะสิสสิ ามี ี ติิ สิิกขะติ ิ ย่่อมศึึกษาว่่า จั ั กบรรเทาสิ่่ง�ที่่�ปรุุงแต่่งกาย คืือลมหายใจ หายใจเข้้า ปัสัสััมภะยััง กายะสัังขารััง ปัสสั ะสิสสิ ามี ี ติิ สิิกขะติ ิ ย่่อมศึึกษาว่่า จั ั กบรรเทาสิ่่ง�ที่่�ปรุุงแต่่งกาย คืือลมหายใจ หายใจออก 1 สพฺพกาย; แปลตามศัพท์ว่า กายทั้ งปวง ท่านมักนิยมแปลว่า “กองลมทั้ งปวง” อันหมายถึง ลมหายใจ ปฏิสํเวที; ทราบชัด, รู้สึก, เสวย (เวทนา), ได้รับ (สุขหรือทุกข์) 2 ปสฺสมฺภยํ; บรรเทา, ระงับ, สงบ, เงียบ

Stream of Dhamma 23 Idha bhikkhave bhikkhu Oh Bhikkhus! Bhikkhu who follows the Dhamma and Disciplines, araññagato vā dwelling in the forest, rukkhamūlagato vā dwelling under the tree, suññāgāragato vā or dwelling in the empty place, nisīdati pallaṅkaṃ ābhujit ๎ vā sitting cross-legged, ujuṃ kāyaṃ paṇidhāya sitting back upright, parimukhaṃ satiṃ upaṭṭhapet ๎ vā. setting one’s mindfulness in the presence, so sato va assasati sato passasati he, who has mindfulness in breathing in and breathing out. (1) Dīghaṃ vā assasanto dīghaṃ assasāmīti pajānāti breathing in long, he knows: ‘I am breathing in long’, dīghaṃ vā passasanto dīghaṃ passasāmīti pajānāti or breathing out long, he knows: ‘I am breathing out long’, (2) Rassaṃ vā assasanto rassaṃ assasāmīti pajānāti breathing in short, he knows: ‘I am breathing in short’, rassaṃ vā passasanto rassaṃ passasāmīti pajānāti or breathing out short, he knows: ‘I am breathing out short’, (3) Sabbakāyapaṭisaṃvedī 1 assasissāmīti sikkhati He trains thus: ‘I shall breath in experiencing the entire body, also khow I am breathing in’, sabbakāyapaṭisaṃvedī passasissāmīti sikkhati He trains thus: ‘I shall breath out experiencing the entire body, also khows I am breathing out’, (4) Passambhayaṃ2 kāyasaṅkhāraṃ assasissāmīti sikkhati He trains thus: ‘I shall breath in calming bodily formation, also khows I am breathing in.’ passambhayaṃ kāyasaṅkhāraṃ passasissāmīti sikkhati. He trains thus: ‘I shall breath out calming bodily formation, also khows I am breathing out.’ 1 Paṭisaṃvedī; experiencing, feeling, enjoying 2 Passambhayaṃ; to calm down, quiet, allay

24 ธรรมธาร เสยยะถาปิิ ภิิกขะเว ทัักโข ภะมะกาโร วา ภะมะการัันเตวาสีี วา ดููกรภิิกษุ ุ ทั้้ � งหลาย นายช่่างกลึึงหรืือลููกมืือของนายช่่างกลึึงผู้้�ขยั ั น ที ี ฆััง วา อััญฉัันโต ที ี ฆััง อััญฉามี ี ติิ ปะชานาติิ เมื่ ่�อชั ั กเชืือกกลึึงยาว ก็ ็ รู้้�ชั ั ดว่่า เราชั ั กเชืือกกลึึงยาว รั ัสสััง วา อััญฉัันโต รั ัสสััง อััญฉามี ี ติิ ปะชานาติิ เมื่ ่�อชั ั กเชืือกกลึึงสั้้ � น ก็ ็ รู้้�ชั ั ดว่่า เราชั ั กเชืือกกลึึงสั้้ � น แม้้ฉัั นใด เอวะเมวะ โข ภิิกขะเว ภิิกขุุ... ดููกรภิิกษุ ุ ทั้้ � งหลาย ภิิกษุ ุ ก็ ็ ฉั ันนั้้ � นเหมืือนกั ั น... เอวััมปิิ ภิิกขะเว ภิิกขุุ กาเย กายานุ ุ ปัสสีั ี วิห ิ ะระติิฯ ดููกรภิิกษุ ุ ทั้้ � งหลาย อย่่างนี้้ � แล ภิิกษุ ุ ชื่อ ่�ว่่า ตามเห็นกา ็ ยในกาย (ตามความเป็็นจริิง) อยู่่เนืือง ๆ 2.อิ ิ ริิยาบถบรรพ เรีียนรู้้�อิิริิยาบถใหญ่่ ปุุนะ จะปะรััง ภิิกขะเว ดููกรภิิกษุ ุ ทั้้ � งหลาย อี ีกข้้อหนึ่�่ ง (1) ภิิกขุุ คััจฉัันโต วา คััจฉามี ี ติิ ปะชานาติ ิ ภิิกษุุเมื่ ่�อเดิิน ก็ ็ รู้้�ชั ั ดว่่า เรากำำ�ลัังเดิิน (2) ฐิิโต วา ฐิิโตม๎หี ๎ ี ติิ ปะชานาติ ิ เมื่ ่�อยืืน ก็ ็ รู้้�ชั ั ดว่่า เรากำำ�ลัังยืืน (3) นิ ิสิินโน วา นิ ิสิินโนม๎หี ๎ ี ติิ ปะชานาติิ เมื่ ่�อนั่่�ง ก็ ็ รู้้�ชั ั ดว่่า เรากำำ�ลัังนั่่�ง (4) สะยาโน วา สะยาโนม๎หี ๎ ี ติิ ปะชานาติิฯ เมื่ ่�อนอน ก็ ็ รู้้�ชั ั ดว่่า เรากำำ�ลัังนอน (5)ยะถา ยะถา วา ปะนั ัสสะ กาโย ปะณิ ิ หิิโต โหติิ ตะถา ตะถา นััมปะชานาติิ... หรืือเธอตั้้ � งกายไว้้ด้้วยอาการอย่่างใด ๆ ก็ ็ รู้้�ชั ั ดอาการนั้้ � น อย่่างนั้้ � น ๆ...

Stream of Dhamma 25 Seyyathāpi bhikkhave dakkho bhamakāro vā bhamakārantevāsī vā Oh Bhikkhus! Just as the skilled woodturner or his assistant, dīghaṃ vā añchanto dīghaṃ añchāmīti pajānāti when pulling a long rope, they fully know ‘We are pulling the long rope’, rassaṃ vā añchanto rassaṃ añchāmīti pajānāti when pulling a short rope, they fully know ‘We are pulling the short rope’, evameva kho bhikkhave bhikkhu... Oh Bhikkhus! You are just like that... Evampi bhikkhave bhikkhu kāye kāyānupassī viharati. Oh Bhikkhus! This is how one is contemplating the body (as it is) consistently. 2. Iriyāpathapabba Practice by using body movement and posture Puna caparaṃ bhikkhave Oh Bhikkhus! Again, (1) Bhikkhu gacchanto vā gacchāmīti pajānāti When walking, he clearly knows “I am walking.” (2) Ṭhito vā ṭhitom๎hīti pajānāti When standing, he clearly knows “I am standing.” (3) Nisinno vā nisinnom๎hīti pajānāti When sitting, he clearly knows “I am sitting.” (4) Sayāno vā sayānom๎hīti pajānāti. When laying down, he clearly knows “I am laying down.” (5) Yathā yathā vā panassa kāyo paṇihito hoti tathā tathā namฺ pajānāti... Or accordingly whatever posture of the body, he clearly knows of it.

26 ธรรมธาร ...เอวััมปิิ ภิิกขะเว ภิิกขุุ กาเย กายานุ ุ ปัสสีั ี วิห ิ ะระติิฯ ดููกรภิิกษุ ุ ทั้้ � งหลาย อย่่างนี้้ � แล ภิิกษุ ุ ชื่อ ่�ว่่า ตามเห็นกา ็ ยในกาย (ตามความเป็็นจริิง) อยู่่เนืือง ๆ 3. สััมปชััญญบรรพ ฝึกฝนอิ ึ ิริิยาบถย่่อย ปุุนะ จะปะรััง ภิิกขะเว ดููกรภิิกษุ ุ ทั้้ � งหลาย อี ีกข้้อหนึ่�่ ง (1) ภิิกขุุ อะภิิกกัันเต ปะฏิิกกัันเต สััมปะชานะการีี โหติิ ภิิกษุ ุ ย่่อมทำำ�ความรู้้�สึึกตััว ในการก้้าวไป ในการถอยกลัับ (2) อาโลกิิเต วิิโลกิิเต สััมปะชานะการีี โหติ ิ ย่่อมทำำ�ความรู้้�สึึกตััว ในการแลดูู ในการเหลีียวมอง (3) สััมมิิญชิิเต ปะสาริิเต สััมปะชานะการีี โหติิ ย่่อมทำำ�ความรู้้�สึึกตััว ในการคู้้�เข้้า ในการเหยีียดออก (4) สัังฆาฏิิปัตต ั ะจีีวะระธาระเณ สััมปะชานะการีี โหติิ ย่่อมทำำ�ความรู้้�สึึกตััว ในการทรงผ้้าสัังฆาฏิิ บาตรและจีีวร (5) อะสิิเต ปีีเต ขายิิเต สายิิเต สััมปะชานะการีี โหติ ิ ย่่อมทำำ�ความรู้้�สึึกตััว ในการกิิน การดื่ ่�ม การเคี้้ � ยว การลิ้้ � มรส (6) อุุจจาระปัสสั าวะกััมเม สััมปะชานะการีี โหติิ ย่่อมทำำ�ความรู้้�สึึกตััว ในการถ่่ายอุ ุ จจาระ ปััสสาวะ (7) คะเต ฐิิเต นิ ิสิินเน สุ ุ ตเต ชาคะริิเต ภาสิิเต ตุ ุ ณ๎หี ๎ ีภาเว สััมปะชานะการีี โหติิ... ย่่อมทำำ�ความรู้้�สึึกตััวในการเดิิน การยืืน การนั่่�ง การหลัับ การตื่ ่�น การพููด การนิ่่�ง ฯลฯ ...เอวััมปิิ ภิิกขะเว ภิิกขุุ กาเย กายานุ ุ ปัสสีั ี วิห ิ ะระติิ ฯ ดููกรภิิกษุ ุ ทั้้ � งหลาย อย่่างนี้้ � แล ภิิกษุ ุ ชื่อ ่�ว่่า ตามเห็นกา ็ ยในกาย (ตามความเป็็นจริิง) อยู่่เนืือง ๆ ฯ

Stream of Dhamma 27 ...evampi bhikkhave bhikkhu kāye kāyānupassī viharati. Oh Bhikkhus! In this way, this is how one is contemplating the body (as it is) consistently. 3. Sampajaññapabba Practice by using full awareness Puna caparaṃ bhikkhave Oh Bhikkhus! Again, (1) Bhikkhu abhikkante paṭikkante sampajānakārī hoti Bhikkhu, who is aware of stepping forward and stepping backward, (2) Ālokite vilokite sampajānakārī hoti who is aware of looking forward and looking besides, (3) Sammiñjite pasārite sampajānakārī hoti who is aware of bending in and stretching out, (4) Saṅghāṭipattacīvaradhāraṇe sampajānakārī hoti who is aware of wearing his robe and carrying his outer robe and alms bowl , (5) Asite pīte khāyite sāyite sampajānakārī hoti who is aware of eating, drinking, chewing, and tasting, (6) Uccārapassāvakamme sampajānakārī hoti who is aware of defecating and urinating, (7) Gate ṭhite nisinne sutte jāgarite bhāsite tuṇ๎hībhāve sampajānakārī hoti... who is aware of walking, standing, sitting, falling asleep, waking up, speaking, and staying still. ...Evampi bhikkhave bhikkhu kāye kāyānupassī viharati. In this way, Bhikkhu this is how one is contemplating the body (as it is) consistently.

28 ธรรมธาร 4.ปฏิิ กููลมนสิิการบรรพ เรีียนรู้้�สิ่่�งปฏิิกููลในร่่างกาย ปุุนะ จะปะรััง ภิิกขะเว ดููกรภิิกษุ ุ ทั้้ � งหลาย อี ีกข้้อหนึ่�่ ง อิิมะเมวะ กายััง อุุทธััง ปาทะตะลา อะโธ เกสะมั ั ตถะกา ตะจะปะริิยัันตััง ปู ู รัันนานััปปะการั ัสสะ อะสุจิ ุ ิโน ปััจจะเวกขะติิ ภิิกษุ ุ ย่่อมพิิจารณาเห็นกา ็ ยนี้้ � นั่่�นแล เบื้้ � องบนตั้้ � งแต่่พื้้ � นเท้้าขึ้้ � นไป เบื้้ � องต่ำำ�ตั้้ � งแต่่ปลายผมลงมา มีีหนัังหุ้้ม � อยู่่โดยรอบ เต็ ็มด้้วยของ ไม่่สะอาดมีีประการต่่าง ๆ อัต ั ถิิ อิมั ิ ัส๎มิ ๎ ิง กาเย มีีอยู่่ในร่า่งกายนี้้ � คืือ (1) เกสา ผมทั้้ � งหลาย, (2) โลมา ขนทั้้ � งหลาย, (3) นะขา เล็็บทั้้ � งหลาย, (4) ทัันตา ฟัันทั้้ � งหลาย, (5) ตะโจ หนััง, (6) มัังสััง เนื้้ � อ, (7) นะหารูู เอ็ ็นทั้้ � งหลาย, (8) อัฏฐี ั ี กระดููกทั้้ � งหลาย, (9) อัฏ ั ฐิิมิิญชััง เยื่ ่�อในกระดููก, (10) วัักกััง ไต, (11) หะทะยััง หััวใจ, (12) ยะกะนััง ตัับ, (13) กิิโลมะกััง พัังผืืด, (14) ปิิ หะกััง ม้้าม, (15) ปััปผาสััง ปอด, (16) อัันตััง ไส้้ใหญ่่ (17) อัันตะคุ ุ ณััง ไส้้น้้อย, (18) อุุทะริิยััง อาหารใหม่่, (19) กะรีีสััง อาหารเก่่า, (20) ปิิ ตตััง น้ำำ�ดีี, (21) เสมหััง น้ำำ�เสลด, (22) ปุ ุ พโพ น้ำำ�หนอง, (23) โลหิิตััง น้ำำ�เลืือด, (24) เสโท น้ำำ�เหงื่อ, ่� (25) เมโท น้ำำ�มั ันข้้น, (26) อัสสุั ุ น้ำำ�ตา, (27) วะสา น้ำำ�เหลืือง, (28) เขโฬ น้ำำ�ลาย, (29) สิิงฆาณิิกา น้ำำ�เมืือก, (30) ละสิิกา น้ำำ�ลื่นหล่ ่�่อข้้อ, (31) มุ ุ ตตัันติ ิ น้ำำ�มููตร ดัังนี้้ �

Stream of Dhamma 29 4. Paṭikūlamanasikārapabba Practice by using consideration of repulsiveness Puna caparaṃ bhikkhave Oh Bhikkhus! Again, imameva kāyaṃ uddhaṃ pādatalā adho kesamatthakā tacapariyantaṃ pūrannānappakārassa asucino paccavekkhati Bhikkhu who contemplates body from the soles of the feet up and from the tips of the hair down, the body covered by the skin and full of manifold impurities, atthi imas๎miṃ kāye the manifold impurities in a body consist of (1) kesā head hair, (2) lomā body hair, (3) nakhā nails, (4) dantā teeth, (5) taco skin, (6) maṃsaṃ flesh, (7) nahārū sinews, (8) aṭṭhī bones, (9) aṭṭhimiñjaṃ bone marrow, (10) vakkaṃ kidneys, (11) hadayaṃ heart, (12) yakanaṃ liver, (13) kilomakaṃ diaphragm, (14) pihakaṃ spleen, (15) papphāsaṃ lungs, (16) antaṃ large intestines, (17) antaguṇaṃ small intestines, (18) udariyaṃ undigested food, (19) karīsaṃ faeces, (20) pittaṃ bile, (21) semhaṃ phlegm, (22) pubbo pus, (23) lohitaṃ blood, (24) sedo sweat, (25) medo fat, (26) assu tear, (27) vasā grease, (28) kheḷo saliva, (29) siṅghāṇikā mucus, (30) lasikā synovial fluid, (31) muttanti urine.

30 ธรรมธาร เสยยะถาปิภิิกขะเว อุุภะโต มุุขา มููโตฬีี ดููกรภิิกษุ ุ ทั้้ � งหลาย เปรีียบเหมืือนถุุงมีีปากสองข้้าง ปููรา นานาวิิหิิตััสสะ ธััญญััสสะ เต็ ็มด้้วยธััญพืืชมีีประการต่่าง ๆ เสยยะถี ี ทััง สาลีีนััง วี ี หีีนััง มุุคคานััง มาสานััง ติิลานััง ตััณฑุุลานััง คืือ ข้้าวสาลีี ข้้าวเปลืือก ถั่่�วเขีียว ถั่่�วเหลืือง งา ข้้าวสาร ตะเมนััง จัักขุุมา ปุ ุ ริิโส มุุญจิิต๎๎วา ปััจจะเวกเขยยะ บุ ุ รุุษผู้้�มีีนััยน์ ์ ตาดีีแก้้ถุุงนั้้ � นแล้้ว พึึงเห็ ็ นได้้ว่่า อิิเม สาลีี อิิเม วี ี หีี อิิเม มุุคคา อิิเม มาสา อิิเม ติิลา อิิเม ตััณฑุุลาติิ นี้้ � ข้้าวสาลีี นี้้ � ข้้าวเปลืือก นี้้ � ถั่่�วเขีียว นี้้ � ถั่่�วเหลืือง นี้้ � งา นี้้ � ข้้าวสาร ฉั ั นใด เอวะเมวะ โข ภิิกขะเว ภิิกขุุ... ภิิกษุ ุ ก็ ็ ฉั ันนั้้ � นเหมืือนกั ั น... ...เอวััมปิิ ภิิกขะเว ภิิกขุุ กาเย กายานุ ุ ปััสสีี วิิหะระติิฯ ...ดููกรภิิกษุ ุ ทั้้ � งหลาย อย่่างนี้้ � แล ภิิกษุ ุ ชื่อ ่�ว่่า ตามเห็นกา ็ ยในกาย (ตามความเป็็นจริิง) อยู่่เนืือง ๆ ฯ 5.ธาตุ ุ มนสิิการบรรพ พิิจารณาโดยความเป็็นธาตุุ ปุุนะ จะปะรััง ภิิกขะเว ดููกรภิิกษุ ุ ทั้้ � งหลาย อี ีกข้้อหนึ่�่ ง ภิิกขุุ อิิมะเมวะ กายััง ยะถาฐิิตััง ยะถาปะณิ ิ หิิตััง ธาตุุโส ปััจจะเวกขะติิ ภิิกษุ ุ ย่่อมพิิจารณาเห็ ็ นกายนี้้ � แหละ ตามที่่�ตั้้ � งอยู่่ ตามที่่�ดำำ�รงอยู่่ โดยความเป็็นธาตุ ุ ว่่า อั ั ตถิิ อิมั ิ ัส๎มิ ๎ ิง กาเย ปะฐะวีีธาตุุ อาโปธาตุุ เตโชธาตุุ วาโยธาตู ู ติิฯ ในร่่างกายนี้้ � มีีธาตุ ุ ดิิน ธาตุ ุ น้ำำ� ธาตุุไฟ ธาตุ ุ ลมอยู่่ เสยยะถาปิิ ภิิกขะเว ทัักโข โคฆาตะโก วา โคฆาตะกัันเตวาสีี วา คนฆ่่าโคหรืือลููกมืือของคนฆ่่าโคผู้้�ขยั ั น คาวิิง วะธิ ิ ต๎๎วา จาตุุมมะหาปะเถ พิิละโส วิิภะชิ ิ ต๎๎วา นิ ิสิินโน อั ัสสะฯ ฆ่า่ โคแล้้ว แบ่่งออกเป็็นส่่วน ๆ แล้้วนั่่�ง (ขาย) อยู่่ที่่หนทา � งใหญ่สี่่แพ�ร่่ง ฉั ั นใด

Stream of Dhamma 31 Seyyathāpi bhikkhave ubhato mukhā mūtoḷī Oh Bhikkhus! it is like a bag with an opening at both end, pūrā nānāvihitassa dhaññassa full of various kinds of grain, such as seyyathīdaṃ sālīnaṃ vīhīnaṃ muggānaṃ māsānaṃ tilānaṃ taṇḍulānaṃ wheat, paddy, mung bean, soybean, sesame, and white rice, tamenaṃ cakkhumā puriso muñcit ๎ vā paccavekkheyya a man who has a good eyesight, opened it, could see that ime sālī ime vīhī ime muggā ime māsā ime tilā ime taṇḍulāti those are wheat, paddy, mung bean, soybean, sesame, and white rice. Evameva kho bhikkhave bhikkhu... Bhikkhu is just like that... Evampi bhikkhave bhikkhu kāye kāyānupassī viharati. In this way,Oh Bhikkhus! This is how one is contemplating the body (as it is) consistently. 5. Dhātumanasikārapabba: Practice by using consideration of the primary elements Puna caparaṃ bhikkhave Oh Bhikkhus! Again, bhikkhu imameva kāyaṃ yathāṭhitaṃ yathāpaṇihitaṃ dhātuso paccavekkhati Bhikkhu, who contemplates the body in its position and existence as it is composed of elements, thus Atthi imas๎miṃ kāye paṭhavīdhātu āpodhātu tejodhātu vāyodhātūti. “There are the elements of earth, water, fire and air in this body”, seyyathāpi bhikkhave dakkho goghātako vā goghātakantevāsī vā A skilled butcher or his assistance were to kill a cow, gāviṃ vadhit ๎ vā cātummahāpathe bilaso vibhajit ๎ vā nisinno assa. and sit down at the crossroads with the meat cut into portions.

32 ธรรมธาร เอวะเมวะ โข ภิิกขะเว ภิิกขุุ ภิิกษุ ุ ก็ ็ ฉั ันนั้้ � นเหมืือนกั ั น อิิมะเมวะ กายััง ยะถาฐิิตััง ยะถาปะณิ ิ หิิตััง ธาตุุโส ปััจจะเวกขะติิ... พิิจารณาเห็ ็ นกายนี้้ � ตามที่่�ตั้้ � งอยู่่ ตามที่่�ดำำ�รงอยู่่ โดยความเป็็นธาตุุ... ...เอวััมปิิ ภิิกขะเว ภิิกขุุ กาเย กายานุ ุ ปััสสีี วิิหะระติิฯ ดููกรภิิกษุ ุ ทั้้ � งหลาย อย่่างนี้้ � แล ภิิกษุ ุ ชื่ ่�อว่่าตามเห็ ็ นกายในกาย (ตามความเป็็นจริิง) อยู่่เนืือง ๆ 6.นวสีีวถิิกาบรรพ ป่าช้้าทั้้ ่�ง 9 ปุุนะ จะปะรััง ภิิกขะเว ดููกรภิิกษุ ุ ทั้้ � งหลาย อี ีกข้้อหนึ่�่ ง (1) ภิิกขุุ เสยยะถาปิิ ปัสั เสยยะ สะรี ี รััง สีีวะถิิกายะ ฉััฑฑิิตััง ภิิกษุุเหมืือนดัังว่่า พึึงเห็ ็ นสรี ี ระที่่� เขาทิ้้ �งไว้้ในป่าช้้า ่ เอกาหะมะตััง วา ตายแล้้ววั ั นหนึ่�่ งบ้้าง ท๎วี ๎ี หะมะตััง วา ตายแล้้วสองวั ันบ้้าง ตี ี หะมะตััง วา ตายแล้้วสามวั ันบ้้าง อุุทธุุมาตะกััง วิ ิ นีีละกััง วิ ิปุ ุ พพะกะชาตััง ฯลฯ ที่่�ขึ้้ � นอืืด มีีสีีเขีียว มีีน้ำำ�เหลืืองไหล... โส อิิมะเมวะ กายััง อุุปะสัังหะระติิ เธอย่่อมน้้อมเข้้ามาสู่่กายนี้้ � แหละว่่า อะยััมปิิ โข กาโย ร่่างกายนี้้ � แล เอวัังธััมโม ก็็มีีอย่่างนี้้ �เป็็นธรรมดา เอวัังภาวี ี คงเป็็นอย่่างนี้้� เอวัังอะนะตีีโตติิ ฯลฯ ไม่่ล่่วงความเป็็นอย่่างนี้้�ไปได้้... (2)...ภิิกขุุ เสยยะถาปิิ ปัสั เสยยะ สะรี ี รััง สีีวะถิิกายะ ฉััฑฑิิตััง ภิิกษุุเหมืือนกัับว่่า พึึงเห็ ็ นสรี ี ระที่่� เขาทิ้้ �งไว้้ในป่าช้้า ่ กาเกหิิ วา ขััชชะมานััง อั ันฝููงกาจิิกกิินอยู่่บ้้าง กุุละเลหิิ วา ขััชชะมานััง ฝููงเหยี่่�ยวจิิกกิินอยู่่บ้้าง

Stream of Dhamma 33 evameva kho bhikkhave bhikkhu Bhikkhu is just like that imameva kāyaṃ yathāṭhitaṃ yathāpaṇihitaṃ dhātuso paccavekkhati... Bhikkhu contemplates the body in its position and existence, as it is composed of elements,... ...Evampi bhikkhave bhikkhu kāye kāyānupassī viharati. ...Oh Bhikkhus! This is how one is contemplating the body (as it is) consistently. 6. Navasīvathikāpabba Nine Kinds of Corpses Puna caparaṃ bhikkhave Oh Bhikkhus! Again, (1) Bhikkhu seyyathāpi passeyya sarīraṃ sīvathikāya chaḍḍitaṃ Bhikkhu, who sees the left dead body in the charnel ground, ekāhamataṃ vā one day after death, d ๎ vīhamataṃ vā two days after death, tīhamataṃ vā or three days after death, uddhumātakaṃ vinīlakaṃ vipubbakajātaṃ... become bloated, turning green, and festering... So imameva kāyaṃ upasaṃharati The Bhikkhu should compare with their own body: Ayampi kho kāyo This body of mine evaṃdhammo is just like that, evaṃbhāvī becomes like that, evaṃanatītoti... cannot escape such a fate. (2)...bhikkhu seyyathāpi passeyya sarīraṃ sīvathikāya chaḍḍitaṃ Bhikkhu who sees the left dead body in the charnel ground, kākehi vā khajjamānaṃ being devoured by crows, kulalehi vā khajjamānaṃ being devoured by hawks,

34 ธรรมธาร คิิชเฌหิิ วา ขััชชะมานััง ฝููงแร้้งจิิกกิินอยู่่บ้้าง สุุวาเนหิิ วา ขััชชะมานััง หมู่่สุุ นั ั ขกั ั ดกิินอยู่่บ้้าง สิิคาเลหิิ วา ขััชชะมานััง หมู่่สุุ นั ัขจิ้้ � งจอกกั ั ดกิินอยู่่บ้้าง วิ ิ วิิเธหิิ วา ปาณะกะชาเตหิิ ขััชชะมานััง... หมู่่สัั ตว์ตั ์ ัวเล็ ็ ก ๆ ต่่าง ๆ กั ั ดกิินอยู่่บ้้าง... (3)...อั ั ฏฐิิสัังขะลิ ิ กััง สะมัังสะโลหิิตััง นะหารุุสััมพัันธััง... เป็็นโครงกระดููก ยัังมีีเนื้้ � อและเลืือด ยัังมีีเส้้นเอ็ ็ นผููกรััดอยู่่... (4)...อั ั ฏฐิิสัังขะลิ ิ กััง นิิมมัังสะโลหิ ิ ตะมัักขิิตััง นะหารุุสััมพัันธััง... เป็็นโครงกระดููก ปราศจากเนื้้ � อ แต่ยั่ ังเปื้ � อ ้ นเลืือด ยัังมีีเส้้นเอ็นผููก ็ รััดอยู่่... (5)...อั ั ฏฐิิสัังขะลิ ิ กััง อะปะคะตะมัังสะโลหิิตััง นะหารุุสััมพัันธััง... เป็็นโครงกระดููก ปราศจากเนื้้ � อและเลืือดแล้้ว ยัังมีีเส้้นเอ็ ็ นผููกรััดอยู่่... (6)...อั ั ฏฐิิกานิิ อะปะคะตะนะหารุุสััมพัันธานิิ ทิ ิสาวิ ิ ทิ ิสาวิิกขิ ิ ตตานิิ... เป็็นกระดููกปราศจากเส้้นเอ็นผููก ็ รััดแล้้ว เรี่่ย�รายไปในทิศิ ใหญ่ทิ่ ศน้้ ิอย... (7)...อั ั ฏฐิิกานิิ เสตานิิ สัังขะวััณณะสัันนิิภานิิ... เป็็นกระดููกมีีสี ี ขาว เปรีียบด้้วยสี ี สัังข์์... (8)...อั ั ฏฐิิกานิิ ปุุญชะกิ ิ ตานิิ เตโรวั ัสสิิกานิิ... เป็็นกระดููกกองเรีียงรายอยู่่แล้้วเกิินปีี หนึ่�่ งขึ้้ � นไป... (9)...อั ั ฏฐิิกานิิ ปู ู ตี ี นิิ จุุณณะกะชาตานิิ ฯ เป็็นกระดููกผุุ เป็็นจุุณแล้้ว โส อิิมะเมวะ กายััง อุุปะสัังหะระติิ เธอย่่อมน้้อมเข้้ามาสู่่กายนี้้ � แลว่่า อะยััมปิิ โข กาโย ร่่างกายนี้้ � เล่่า เอวัังธััมโม ก็็มีีอย่่างนี้้ �เป็็นธรรมดา เอวัังภาวี ี คงเป็็นอย่่างนี้้ � เอวัังอะนะตีีโตติิ... ไม่่ล่่วงความเป็็นอย่่างนี้้ �ไปได้้...

Stream of Dhamma 35 gijjhehi vā khajjamānaṃ being devoured by vultures, suvānehi vā khajjamānaṃ being devoured by dogs, sigālehi vā khajjamānaṃ being devoured by foxes, vividhehi vā pāṇakajātehi khajjamānaṃ... being devoured by many small creatures... (3)...Aṭṭhisaṅkhalikaṃ samaṃsalohitaṃ nahārusambandhaṃ... being skeleton with flesh and blood-besmeared, together with sinews... (4)...Aṭṭhisaṅkhalikaṃ nimmaṃsalohitamakkhitaṃ nahārusambandhaṃ... being a skeleton with fleshless, blood-besmeared, together with sinews... (5)...Aṭṭhisaṅkhalikaṃ apagatamaṃsalohitaṃ nahārusambandhaṃ... being a skeleton without flesh and blood, together with sinews... (6)...Aṭṭhikāni apagatanahārusambandhāni disāvidisāvikkhittāni... being a skeleton without sinews, scattered around... (7)...aṭṭhikāni setāni saṅkhavaṇṇasannibhāni... being bones with white colour as the colour of conch shell... (8)...Aṭṭhikāni puñjakitāni terovassikāni... being bones piled up for more than one year... (9)...Aṭṭhikāni pūtīni cuṇṇakajātāni. being bones rotted and crumbled to powder. So imameva kāyaṃ upasaṃharati The Bhikkhu should compare with their own body, ayampi kho kāyo this body of mine evaṃdhammo is just like that, evaṃbhāvī becomes like that, evaṃanatītoti... cannot escape such a fate...

36 ธรรมธาร อิ ิ ติ ิ ดัังพรรณนามาฉะนี้้ � [a] อััชฌั ั ตตััง วา กาเย กายานุ ุ ปัสสีั ี วิ ิ หะระติ ิ ภิกษุิย่ ุ ่อมตามเห็นกา ็ ยในกาย (ตามความเป็็นจริิง) ภายใน (ของตน) อยู่่บ้้าง [b] พะหิิทธา วา กาเย กายานุ ุ ปัสสีั ี วิ ิ หะระติ ิ ตามเห็ ็ นกายในกาย (ตามความเป็็นจริิง) ภายนอก (ของผู้้�อื่ ่�น) อยู่่บ้้าง [c] อััชฌั ั ตตะพะหิิทธา วา กาเย กายานุ ุ ปัสสีั ี วิ ิ หะระติ ิ ตามเห็ ็ นกายในกาย (ตามความเป็็นจริิง) ทั้้ � งภายใน (ของตน) หรืือ ภายนอก (ของผู้้�อื่ ่�น) อยู่่บ้้าง [d] สะมุุทะยะธััมมานุ ุ ปัสสีั ี วา กายััส๎มิ ๎ ิง วิ ิ หะระติ ิ ตามเห็ ็ นธรรม คืือความเกิิดขึ้้ � นในกายอยู่่บ้้าง [e] วะยะธััมมานุ ุ ปัสสีั ี วา กายััส๎มิ ๎ ิง วิ ิ หะระติ ิ ตามเห็ ็ นธรรม คืือความเสื่ ่�อมไปในกายอยู่่บ้้าง [f] สะมุุทะยะวะยะธััมมานุ ุ ปัสสีั ี วา กายััส๎มิ ๎ ิง วิ ิ หะระติิฯ ตามเห็ ็ นธรรมคืือทั้้ � งความเกิิดขึ้้ � น ทั้้ � งความเสื่ ่�อมไปในกายอยู่่บ้้าง [g] อั ั ตถิิ กาโยติิ วา ปะนั ัสสะ สะติิ ปััจจุ ุ ปัฏ ั ฐิิตา โหติิ ยาวะเทวะ ญาณะมั ั ตตายะ ปะฏิิสสะติ ิ มั ั ตตายะฯ อี ี กอย่่างหนึ่�่ ง สติิของเธอที่่�ตั้้ � งมั่่�นอยู่่ว่่า กายมีีอยู่่ ก็็เพีียงอาศััยเจริิญ ปััญญา เจริิญสติิเท่่านั้้ � น [h] อะนิ ิสสิิโต จะ วิ ิ หะระติิ นะ จะ กิิญจิิ โลเก อุุปาทิ ิ ยะติิฯ เธอเป็็นผู้้�อั ั นตััณหาและทิิฐิิไม่่อิิงอาศััยแล้้ว และไม่่ถืือมั่่�นอะไร ๆ ในโลก เอวััมปิิ โข ภิิกขะเว ภิิกขุุ กาเย กายานุ ุ ปัสสีั ี วิ ิ หะระติิฯ ดููกรภิิกษุ ุ ทั้้ � งหลาย อย่่างนี้้ � แล ภิิกษุ ุ ชื่ ่�อว่่าตามเห็ ็ นกายในกาย (ตามความเป็็นจริิง) อยู่่เนืือง ๆ

Stream of Dhamma 37 Iti As describ, [a] ajjhattaṃ vā kāye kāyānupassī viharati Bhikkhu, who contemplates his body (as it is) internally, [b] bahiddhā vā kāye kāyānupassī viharati contemplates body of other (as it is), [c] ajjhattabahiddhā vā kāye kāyānupassī viharati contemplates both his own and body of other (as it is), [d] samudayadhammānupassī vā kāyasmiṃ viharati contemplates an arising of physical phenomena (as it is), [e] vayadhammānupassī vā kāyasmiṃ viharati contemplates vanishing of the physical phenomena (as it is), [f] samudayavayadhammānupassī vā kāyasmiṃ viharati. contemplates the arising and vanishing of the physical phenomena (as it is). [g] Atthi kāyoti vā panassa sati paccupaṭṭhitā hoti yāvadeva ñāṇamattāya paṭissatimattāya. Again, completely contemplating in the existence of body is merely to know and be aware. [h] Anissito ca viharati na ca kiñci loke upādiyati. He is the one who has not been covered by craving and false view as well as not attached to any worldly thing. Evampi kho bhikkhave bhikkhu kāye kāyānupassī viharati. Oh Bhikkhus! This is how one contemplates the body (as it is) consistently.

38 ธรรมธาร เวทนานุุปััสสนา ที่่�ตั้้�งแห่่งการเจริิญสติิ คืือการพิิจารณาเวทนา กะถััญจะ ภิิกขะเว ภิิกขุุ เวทะนาสุุ เวทะนานุ ุ ปัสสีั ี วิ ิ หะระติิฯ ดููกรภิิกษุ ุ ทั้้ � งหลาย ภิิกษุ ุ ตามเห็ ็ นเวทนาในเวทนา1 (ตามความเป็็นจริิง) อยู่่เนืือง ๆ อย่่างไรเล่่า? อิิธะ ภิิกขะเว ภิิกขุุ ดููกรภิิกษุ ุ ทั้้ � งหลาย ภิิกษุุในธรรมวิินััยนี้้ � (1) สุ ุ ขััง วา เวทะนััง เวทะยะมาโน สุ ุ ขััง เวทะนััง เวทะยามี ี ติิ ปะชานาติิ รู้้�สึึกสุ ุ ขอยู่่ ก็ ็ รู้้�ชั ั ดว่่า เรากำำ�ลัังรู้้�สึึกสุ ุ ข (2) ทุุกขััง วา เวทะนััง เวทะยะมาโน ทุุกขััง เวทะนััง เวทะยามี ี ติิ ปะชานาติ ิ รู้้�สึึกทุุกข์์อยู่่ ก็ ็ รู้้�ชั ั ดว่่า เรากำำ�ลัังรู้้�สึึกทุุกข์์ (3) อะทุุกขะมะสุ ุ ขััง วา เวทะนััง เวทะยะมาโน อะทุุกขะมะสุ ุ ขััง เวทะนััง เวทะยามี ี ติิ ปะชานาติ ิ รู้้�สึึกไม่่ทุุกข์์ไม่่สุ ุ ขอยู่่ ก็ ็ รู้้�ชั ั ดว่่า เรากำำ�ลัังรู้้�สึึกไม่่ทุุกข์์ไม่่สุ ุ ข (4) สามิิสััง 2 วา สุ ุ ขััง เวทะนััง เวทะยะมาโน สามิิสััง สุ ุ ขััง เวทะนััง เวทะยามี ี ติิ ปะชานาติ ิ รู้้�สึึกสุ ุ ขโดยอาศััยกามคุุณอยู่่ ก็ ็ รู้้�ชั ั ดว่่า เรากำำ�ลัังรู้้�สึึกสุ ุ ขโดยอาศััย กามคุุณ (5) นิิรามิิสััง 3 วา สุ ุ ขััง เวทะนััง เวทะยะมาโน นิิรามิิสััง สุ ุ ขััง เวทะนััง เวทะยามี ี ติิ ปะชานาติิ รู้้�สึึกสุ ุ ขโดยไม่่อาศััยกามคุุณอยู่่ก็ ็ รู้้�ชั ั ดว่่า เรากำำ�ลัังรู้้�สึึกสุ ุ ขโดยไม่่อาศััย กามคุุณ 1 เวทนา 3 (การเสวยอารมณ์, ความรู้สึกรสของอารมณ์ — feeling; sensation) 1. สุขเวทนา (ความรู้สึกสุข สบาย ทางกายก็ตาม ทางใจก็ตาม — pleasant feeling; pleasure) 2. ทุกขเวทนา (ความรู้สึกทุกข์ ไม่สบาย ทางกายก็ตาม ทางใจก็ตาม — painful feeling pain) 3. อทุกขมสุขเวทนา (ความรู้สึกเฉย ๆ จะสุขก็ไม่ใช่ ทุกข์ก็ไม่ใช่ เรียกอีกอย่างว่า อุเบกขาเวทนา — neither-pleasant-nor-painful feeling; indifferent feeling) 2 สามิสสุข สุขอาศัยกามคุณ, สุขอาศัยเหยื่ อล่อ, สุขจากวัตถุคือกามคุณ 3 นิรามิสสุข สุขปลอดโปร่งเพราะใจสงบ หรือรู้ตามความเป็นจริง, สุขไม่ต้องอาศัยเหยื่ อล่อ, สุขไม่ต้องอาศัยกามคุณ

Stream of Dhamma 39 Vedanānupassanā Perception of the True Nature of the Feeling Kathañca bhikkhave bhikkhu vedanāsu vedanānupassī viharati. Oh Bhikkhus! How to contemplate each feeling in entire feelings (as it is) consistently? Idha bhikkhave bhikkhu Oh Bhikkhus! The one who follows the Dhamma and Disciplines, (1) Sukhaṃ vā vedanaṃ vedayamāno sukhaṃ vedanaṃ vedayāmīti pajānāti experiences a pleasant feeling, he knows “I am experiencing a pleasant feeling”, (2) Dukkhaṃ vā vedanaṃ vedayamāno dukkhaṃ vedanaṃ vedayāmīti pajānāti experiences an unpleasant feeling, he knows “I am experiencing an unpleasant feeling”, (3) Adukkhamasukhaṃ vā vedanaṃ vedayamāno adukkhamasukhaṃ vedanaṃ vedayāmīti pajānāti experiences neither pleasant nor unpleasant feeling, he knows “I am experiencing neither pleasant nor unpleasant feeling”, (4) Sāmisaṃ1 vā sukhaṃ vedanaṃ vedayamāno sāmisaṃ sukhaṃ vedanaṃ vedayāmīti pajānāti experiences a pleasant feeling associated with sensual desires, he knows “I am experiencing a pleasant feeling associated with sensual desires”, (5) Nirāmisaṃ2 vā sukhaṃ vedanaṃ vedayamāno nirāmisaṃ sukhaṃ vedanaṃ vedayāmīti pajānāti experiences a pleasant feeling not associated with sensual desires, he knows “I am experiencing a pleasant feeling not associated with sensual desires,” 1 Sāmissa [Acarnal or sensual happiness] 2 Nirāmisa [happiness independent of material things or sensual desires; spiritual happiness]