ธรรมธาร

90 ธรรมธาร (2) อะทิินนาทานา เวระมะณี ี เจตนาเป็็นเครื่องเ ่�ว้้นจากการถืือเอาสิ่่ง�ของที่่� เจ้้าของไม่่ได้้ให้้แล้้ว (3) กาเมสุมิ ุ ิจฉาจารา เวระมะณี ี เจตนาเป็็นเครื่องเ ่�ว้้นจากการประพฤติิผิดิ ในกามทั้้ � งหลาย อะยััง วุุจจะติิ ภิิกขะเว สััมมากััมมัันโตฯ ดููกรภิิกษุ ุ ทั้้ � งหลาย, อั ันนี้้ � เราเรีียกว่่า การกระทำำ�ชอบ 5. สัมมา ั อาชีีวะ ประกอบอาชีีพถููก กะตะโม จะ ภิิกขะเว สััมมาอาชีีโว ดููกรภิิกษุ ุ ทั้้ � งหลาย, การเลี้้ยง � ชีวิ ีิตชอบ เป็็นอย่่างไรเล่า่ ? อิิธะ ภิิกขะเว อะริ ิ ยะสาวะโก ดููกรภิิกษุ ุ ทั้้ � งหลาย สาวกของพระอริิยะในธรรมวิินััยนี้้ � , มิิจฉาอาชีวั ีัง ปะหายะ ละการเลี้้ยง � ชีวิ ีิตที่่�ผิดิเสีีย, สััมมาอาชีีเวนะ ชีวิ ี กั ิัง กััปเปติ ิ ย่่อมดำำ�รงชีวิ ีิตอยู่่ด้้วยการเลี้้ยง � ชีวิ ีิตที่่�ชอบ อะยััง วุุจจะติิ ภิิกขะเว สััมมาอาชีีโวฯ ดููกรภิิกษุ ุ ทั้้ � งหลาย, อั ันนี้้ � เราเรีียกว่่า การเลี้้ยง � ชีวิ ีิตชอบ 6. สัมมา ั วายามะ เพีียรถููก กะตะโม จะ ภิิกขะเว สััมมาวายาโม ดููกรภิิกษุ ุ ทั้้ � งหลาย, ความพากเพีียรชอบเป็็นอย่่างไรเล่า่ ? อิิธะ ภิิกขะเว ภิิกขุ ุ ดููกรภิิกษุ ุ ทั้้ � งหลาย ภิิกษุุในธรรมวิินััยนี้้ � (1) อะนุุปปัันนานััง ปาปะกานััง อะกุ ุ สะลานััง ธััมมานััง อะนุุปปาทายะ, ฉัันทััง ชะเนติิ, วายะมะติิ, วิริ ิิยััง อาระภะติิ, จิ ิ ตตััง ปััคคััณหาติิ ปะทะหะติิ.

Stream of Dhamma 91 (2) adinnādānā veramaṇī Abstaintion from taking what is not given, (3) kāmesumicchācārā veramaṇī Abstaintion from sexual misconduct. Ayaṃ vuccati bhikkhave sammākammanto Oh Bhikkhus! They are called the Right Action. 5. Sammāājīva Right Livelihood Katamo ca bhikkhave sammāājīvo. Oh Bhikkhus! What is the Right Livelihood? Idha bhikkhave ariyasāvako Oh Bhikkhus! The virtue one who follows the Dhamma and Disciplines, micchāājīvaṃ pahāya abstains from the wrongful livelihood, sammāājīvena jīvikaṃ kappeti lives by the honest livelihood. Ayaṃ vuccati bhikkhave sammāājīvo. Oh Bhikkhus! They are called the Right Livelihood. 6. Sammāvāyāma Right Effort Katamo ca bhikkhave sammāvāyāmo Oh Bhikkhus! What is the Right Effort? Idha bhikkhave bhikkhu Oh Bhikkhus! The Bhikkhu who follows the Dhamma and Disciplines, (1) anuppannānaṃ pāpakānaṃ akusalānaṃ dhammānaṃ anuppādāya chandaṃ janeti vāyamati viriyaṃ ārabhati cittaṃ paggaṇhāti padahati

92 ธรรมธาร ย่่อมทำำ�ความพอใจให้้เกิิดขึ้้ � น ย่่อมพยายาม ปรารภความเพีียร ประคอง ตั้้ � งจิิตไว้้ เพื่ ่�อจะยัังอกุ ุ ศลธรรมที่่�ยัังไม่่เกิิด ไม่่ให้้เกิิดขึ้้ � น (2)...อุุปปัันนานััง ปาปะกานััง อะกุ ุ สะลานััง ธััมมานััง ปะหานายะ,... ...เพื่ ่�อจะละอกุ ุ ศลธรรม ที่่� เกิิดขึ้้ � นแล้้ว (3)...อะนุุปปัันนานััง กุ ุ สะลานััง ธััมมานััง อุุปปาทายะ, ...เพื่ ่�อจะยัังกุ ุ ศลธรรมที่่�ยัังไม่่เกิิด ให้้เกิิดขึ้้ � น (4) อุุปปัันนานััง กุ ุ สะลานััง ธััมมานััง ฐิิติ ิ ยา, อะสััมโมสายะ ภิ ิ ยโยภาวายะ, เวปุุลลายะ ภาวะนายะ, ปาริ ิปู ู ริ ิ ยา, ฉัันทััง ชะเนติิ, วายะมะติิ, วิริ ิิยััง อาระภะติิ, จิ ิ ตตััง ปััคคััณหาติิ ปะทะหะติิ, ย่่อมทำำ�ความพอใจให้้เกิิดขึ้้ � น ย่่อมพยายาม ปรารภความเพีียร ประคอง ตั้้ � งจิิตไว้้ เพื่ ่�อความตั้้ � งอยู่่ ความไม่่เลอะเลืือน ความงอกงามยิ่่�งขึ้้ � น ความไพบููลย์์ ความเจริิญ ความบริบููรณ์ิ ์ แห่่งกุ ุ ศลธรรมที่่� เกิิดขึ้้ � นแล้้ว อะยััง วุุจจะติิ ภิิกขะเว สััมมาวายาโมฯ ดููกรภิิกษุ ุ ทั้้ � งหลาย อั ันนี้้ � เราเรีียกว่่า ความเพีียรชอบ 7. สัมมา ั สติิ ระลึึกรู้้ถููก กะตะมา จะ ภิิกขะเว สััมมาสะติิ, ดููกรภิิกษุ ุ ทั้้ � งหลาย, ความระลึึกชอบ เป็็นอย่่างไรเล่า่ ? อิิธะ ภิิกขะเว ภิิกขุุ, ดููกรภิิกษุ ุ ทั้้ � งหลาย ภิิกษุุในธรรมวิินััยนี้้ � (1) กาเย กายานุ ุ ปัสสีั ี วิห ิ ะระติิ,... ย่่อมเป็็นผู้้�พิิจารณาเห็นกา ็ ยในกาย (ตามความเป็็นจริิง) อยู่่เนืือง ๆ (2) เวทะนาสุุ เวทะนานุ ุ ปัสสีั ี วิห ิ ะระติิ,... ย่่อมเป็็นผู้้�พิิจารณาเห็น ็ เวทนาในเวทนา (ตามความเป็็นจริิง) อยู่่เนืือง ๆ (3) จิ ิ ตเต จิ ิ ตตานุ ุ ปัสสีั ี วิห ิ ะระติิ,... ย่่อมเป็็นผู้้�พิิจารณาเห็นจิ ็ ิตในจิิต (ตามความเป็็นจริิง) อยู่่เนืือง ๆ

Stream of Dhamma 93 generates will, makes effort, rouses endeavor, maintains one self’s mind, prevents the unwholesomes that have not yet arisen, (2) uppannānaṃ pāpakānaṃ akusalānaṃ dhammānaṃ pahānāya ...abandons the arisen unwholesomes, (3)...anuppannānaṃ kusalānaṃ dhammānaṃ uppādāya ...develops the wholesomes that have not arisen, (4) uppannānaṃ kusalānaṃ dhammānaṃ ṭhitiyā asammosāya bhiyyobhāvāya vepullāya bhāvanāya pāripūriyā chandaṃ janeti vāyamati viriyaṃ ārabhati cittaṃ paggaṇhāti padahati. generates will, makes effort, rouses endeavor, maintains one self’s mind for holding, being clear, growing, being prosperity, developing, and completing the arisen wholesomes. Ayaṃ vuccati bhikkhave sammāvāyāmo. Oh Bhikkhus! They are called the Right Effort. 7. Sammāsati Right Mindfulness Katamā ca bhikkhave sammāsati. Oh Bhikkhus! What is Right Mindfulness? Idha bhikkhave bhikkhu Oh Bhikkhus! The Bhikkhu who follows the Dhamma and Disciplines, (1) Kāye kāyānupassī viharati... contemplates the body (as it is) constantly... (2) Vedanāsu vedanānupassī viharati... contemplates the feelings (as they are) constantly... (3)Citte cittanupassī viharati... contemplates the mind (as it is) constantly...

94 ธรรมธาร (4) ธััมเมสุุ ธััมมานุ ุ ปัสสีั ี วิห ิ ะระติิ, ย่่อมเป็็นผู้้�พิิจารณาเห็น ็ ธรรมในธรรม (ตามความเป็็นจริิง) อยู่่เนืือง ๆ อาตาปีี สััมปะชาโน สะติิมา, มีีความเพีียรเผากิิเลส มีีสัมปชััญญะ คืือความรู้้�สึึกตััว มีีสติิ คืือ ความระลึึกได้้ วิิเนยยะ โลเก อะภิิชฌาโทมะนั ัสสััง, ถอนความยิินดี ี ยิินร้้ายในโลกออกเสีียได้้ อะยััง วุุจจะติิ ภิิกขะเว สััมมาสะติิฯ ดููกรภิิกษุ ุ ทั้้ � งหลาย อั ันนี้้ � เราเรีียกว่่า ความระลึึกชอบ 8. สัมมา ั สมาธิิ ตั้้ � งมั่่�นถููก กะตะโม จะ ภิิกขะเว สััมมาสะมาธิิ, ดููกรภิิกษุ ุ ทั้้ � งหลาย, ความตั้้ �งใจมั่่�นชอบเป็็นอย่่างไรเล่า่ ? อิิธะ ภิิกขะเว ภิิกขุุ, ดููกรภิิกษุ ุ ทั้้ � งหลาย ภิิกษุุในธรรมวิินััยนี้้ � (1) วิวิ ิิจเจวะ กาเมหิิ, สงัด ั แล้้วจากกามทั้้ � งหลาย วิวิ ิิจจะ อะกุ ุ สะเลหิิ ธััมเมหิิ, สงัด ั แล้้วจากธรรมที่่� เป็็นอกุ ุ ศล คืือนิิวรณ์ ์ทั้้ � งหลาย สะวิิตัักกััง สะวิิจารััง, วิิเวกะชััง, ปีี ติ ิสุขั ุ ัง ปะฐะมััง ฌานััง อุุปะสััมปััชชะ วิห ิ ะระติิฯ เข้้าถึึงปฐมฌาน ประกอบด้้วยวิิตกวิิจาร มีีปีี ติิและสุขอั ุ ั นเกิิดจากวิิเวกอยู่่ (2) วิิตัักกะวิิจารานััง วููปะสะมา, เพราะความที่่�วิิตกวิิจารทั้้ � งสองระงัับลง อััชฌั ั ตตััง สััมปะสาทะนััง เจตะโส, เอโกทิิภาวััง อะวิิตัักกััง อะวิิจารััง สะมาธิ ิ ชััง ปีี ติ ิสุขั ุ ัง ทุ ุ ติิยััง ฌานััง อุุปะสััมปััชชะ วิห ิ ะระติิฯ

Stream of Dhamma 95 (4) Dhammesu dhammānupassī viharati contemplates the phenomena (as they are) constantly, ātāpī sampajāno satimā being ardent, full awareness, and mindfulness, vineyya loke abhijjhādomanassaṃ getting rid of worldly contentment and discontentment. Ayaṃ vuccati bhikkhave sammāsati. Oh Bhikkhus! They are called the Right Mindfulness. 8. Sammāsamādhi Right Concentration Katamo ca bhikkhave sammāsamādhi. Oh Bhikkhus! what is Right Concentration? Idha bhikkhave bhikkhu Oh Bhikkhus! The Bhikkhu who follows the Dhamma and Disciplines, (1) vivicceva kāmehi departs from sensual pleasures, vivicca akusalehi dhammehi departs from all unwholesomes, savitakkaṃ savicāraṃ vivekajaṃ pītisukhaṃ paṭhamaṃ jhānaṃ upasampajja viharati; attains the state of the First Jhāna (Absorption), which has initial and sustained application of the mind, delightful satisfaction and bliss born of seclusion. (2) Vitakkavicārānaṃ vūpasamā As the initial and sustained application of the mind has been tranquil, ajjhattaṃ sampasādanaṃ cetaso ekodibhāvaṃ avitakkaṃ avicāraṃ samādhijaṃ pītisukhaṃ dutiyaṃ jhānaṃ upasampajja viharati.

96 ธรรมธาร เข้้าถึึงทุุติิยฌาน, เป็็นเครื่อง ่�ผ่่องใสแห่่งใจในภายใน มีีภาวะที่่�จิิตเป็็น หนึ่�่ งผุดขึ้้ ุ � น ไม่่มีีวิิตก ไม่่มีีวิิจาร มีีแต่่ปีี ติิและสุข ุ อั ั นเกิิดจากสมาธิิอยู่่ (3) ปีี ติ ิ ยา จะ วิิราคา อนึ่�่ ง เพราะความจางคลายไปแห่่งปีี ติิ อุุเปกขะโก จะ วิห ิ ะระติิ, สะโต จะ สััมปะชาโน, ย่่อมเป็็นผู้้�มีีอุุเบกขา, มีีสติิและสัมปชััญญะ สุขั ุ ัญจะ กาเยนะ ปะฏิิสัังเวเทติิ, และย่่อมเสวยความสุขด้้ ุ วยนามกาย ยัันตััง อะริ ิ ยา อาจิิกขัันติิ, อุุเปกขะโก สะติิมา สุุขะวิห ิ ารี ี ติิ, ชนิิดที่่�พระอริิยเจ้้าทั้้ � งหลาย, ย่่อมกล่า่วสรรเสริิญผู้้�นั้้ � นว่่า “ผู้้�มีีอุุเบกขา มีีสติิ อยู่่เป็็นสุข ุ ” ดัังนี้้ � ตะติิยััง ฌานััง อุุปะสััมปััชชะ วิห ิ ะระติิฯ เข้้าถึึงตติิยฌานอยู่่ (4) สุขั ุ ัสสะ จะ ปะหานา, เพราะละสุข ุ เสีียได้้ ทุุกขั ัสสะ จะ ปะหานา, และเพราะละทุุกข์์เสีียได้้ ปุ ุ พเพวะ โสมะนั ัสสะโทมะนั ัสสานััง อัตถั ั ังคะมา, เพราะความดัับไปแห่่งโสมนััสและโทมนััสทั้้ �งสอง ในกาลก่่อน อะทุุกขะมะสุขั ุ ัง อุุเปกขาสะติิปาริ ิสุุทธิิง, จะตุ ุ ตถััง ฌานััง อุุปะสััมปััชชะ วิห ิ ะระติิฯ เข้้าถึึงจตุ ุ ตถฌาน ไม่่มีีทุุกข์์ไม่่มีีสุข ุ มีีแต่่ความที่่�สติิเป็็นธรรมชาติิ บริสุิทธิ์์ ุ � เพราะอุุเบกขาอยููู่ อะยััง วุุจจะติิ ภิิกขะเว สััมมาสะมาธิิฯ ดููกรภิิกษุ ุ ทั้้ � งหลาย อั ันนี้้ � เราเรีียกว่่าความตั้้ �งใจมั่่�นชอบ...

Stream of Dhamma 97 attains the state of the Second Jhāna (Absorption) which causes the tranquillizing inside the mind, being one-pointedness, not being initial and sustained application of the mind, having only tranquility and bliss born of concentration. (3) Pītiyā ca virāgā Besides, as the rapture has been faded away, upekkhako ca viharati sato ca sampajāno, Bhikkhu who is in the state of equnimity with mindfulness and full awareness, sukhañca kāyena paṭisaṃvedeti, and experiences the bliss in mental factors, yantaṃ ariyā ācikkhanti, ‘upekkhako satimā sukhavihārīti’ all Noble Ones refer to him as ‘The one who is in the state of equnimit, mindfulness and abides in the contentment’, tatiyaṃ jhānaṃ upasampajja viharati. who attains the state of the Third Jhāna (Absorption). (4) Sukhassa ca pahānā As the contentment has been abandonded, dukkhassa ca pahānā the suffering has been abandonded, pubbe va somanassadomanassānaṃ atthaṅgamā and previously, the mental happiness and mental pain had been abandonded, adukkhamasukhaṃ upekkhāsatipārisuddhiṃ catutthaṃ jhānaṃ upasampajja viharati. the one who attains the state of the Fourth Jhāna (Absorption), has neither pleasant nor painful feeling, has only pure mindfulness because of being in the state of equanimity. Ayaṃ vuccati bhikkhave sammāsamādhi. Oh Bhikkhus! This is called the Right Concentration.

98 ธรรมธาร อิ ิ ทััง วุุจจะติิ ภิิกขะเว ทุุกขะนิิโรธะคามิ ิ นีี ปะฏิิปะทา อะริ ิ ยะสััจจัังฯ ดููกรภิิกษุ ุ ทั้้ � งหลาย อั ันนี้้ � เรีียกว่่า ความจริิงอั ันประเสริิฐ คืือ ข้้อปฏิิบั ั ติิ ให้้ถึึงความดัับทุุกข์์ อิ ิ ติิ ดัังพรรณนามาฉะนี้้ � [a] อััชฌั ั ตตััง วา ธััมเมสุุ ธััมมานุ ุ ปัสสีั ี วิ ิ หะระติิ ภิกษุิย่ ุ ่อมตามเห็น ็ ธรรมในธรรม (ตามความเป็็นจริิง) ภายใน (ของตน) บ้้าง [b] พะหิิทธา วา ธััมเมสุุ ธััมมานุ ุ ปัสสีั ี วิ ิ หะระติิ ตามเห็ ็ นธรรมในธรรม (ตามความเป็็นจริิง) ภายนอก (ของผู้้�อื่ ่�น) บ้้าง [c] อััชฌั ั ตตะพะหิิทธา วา ธััมเมสุุ ธััมมานุ ุ ปัสสีั ี วิ ิ หะระติิ ตามเห็ ็ นธรรมในธรรม (ตามความเป็็นจริิง) ทั้้ � งภายใน (ของตน) และ ภายนอก (ของผู้้�อื่ ่�น) บ้้าง [d] สะมุุทะยะธััมมานุ ุ ปัสสีั ี วา ธััมเมสุุ วิ ิ หะระติิ ตามเห็ ็ นธรรมคืือความเกิิดขึ้้ � นในธรรมบ้้าง [e] วะยะธััมมานุ ุ ปัสสีั ี วา ธััมเมสุุ วิ ิ หะระติิ ตามเห็ ็ นธรรมคืือเสื่ ่�อมในธรรมบ้้าง [f] สะมุุทะยะวะยะธััมมานุ ุ ปัสสีั ี วา ธััมเมสุุ วิ ิ หะระติิฯ ตามเห็ ็ นธรรมคืือทั้้ � งความเกิิดขึ้้ � น ทั้้ � งความเสื่ ่�อมในธรรมบ้้าง [g] อั ั ตถิิ ธััมมาติิ วา ปะนั ัสสะ สะติิ ปััจจุ ุ ปัฏ ั ฐิิตา โหติิ ยาวะเทวะ ญาณะมั ั ตตายะ ปะฏิิสสะติ ิ มั ั ตตายะฯ อี ี กอย่่างหนึ่�่ ง สติิของเธอที่่�ตั้้ � งมั่่�นอยู่่ว่่า ธรรมมีีอยู่่ก็็เพีียงอาศััยเจริิญ ปััญญา เจริิญสติิเท่่านั้้ � น (h) อะนิ ิสสิิโต จะ วิ ิ หะระติิ นะ จะ กิิญจิิ โลเก อุุปาทิ ิ ยะติิฯ เธอเป็็นผู้้�อั ั นตััณหาและทิิฐิิไม่่อาศััยอยู่่แล้้ว และไม่่ถืือมั่่�นอะไร ๆ ในโลก ด้้วย

Stream of Dhamma 99 Idaṃ vuccati bhikkhave dukkhanirodhagāminī paṭipadā ariyasaccaṃ. Oh Bhikkhus! They are called the Noble Truth of the Path Leading to the Cessation of Suffering. Iti As describ, [a] ajjhattaṃ vā dhammesu dhammānupassī viharati Bhikkhu who contemplates own mental and physical phenomena (as they are), [b] bahiddhā vā dhammesu dhammānupassī viharati contemplates mental and physical phenomena of others (as they are), [c] ajjhattabahiddhā vā dhammesu dhammānupassī viharati contemplates either his mental and physical phenomena or the phenomena of others (as they are), [d] samudayadhammānupassī vā dhammesu viharati contemplates the arising of mental and physical phenomena, [e] vayadhammānupassī vā dhammesu viharati contemplates the vanishing of mental and physical phenomena, [f] samudayavayadhammānupassī vā dhammesu viharati. contemplates the arising and vanishing of mental and physical phenomena. [g] Atthi dhammāti vā panassa sati paccupaṭṭhitā hoti yāvadeva ñāṇamattāya paṭissatimattāya. When the Bhikkhu is completely mindful that an existing of phenomenon is merely to know and be aware. [h] Anissito ca viharati na ca kiñci loke upādiyati. This means he is the one who departs from craving and false view, without clinging to any worldly things.

100 ธรรมธาร เอวััมปิิ โข ภิิกขะเว ภิิกขุุ ธััมเมสุุ ธััมมานุ ุ ปัสสีั ี วิ ิ หะระติิ จะตู ู สุุ อะริ ิ ยสััจเจสุุฯ ดููกรภิิกษุ ุ ทั้้ � งหลาย อย่่างนี้้ � แล ภิิกษุ ุ ชื่ ่�อว่่าตามเห็ ็ นธรรมในธรรม (ตามความเป็็นจริิง) คืือ อริิยสั ั จ 4 อยู่่เนืือง ๆ โย หิิ โกจิิ ภิิกขะเว อิิเม จั ั ตตาโร สะติ ิปัฏฐ ั าเน เอวััง ภาเวยยะ ดููกรภิิกษุ ุ ทั้้ � งหลาย ก็็ผู้้�ใดผู้้�หนึ่�่ ง พึึงเจริิญสติิปัฏัฐานทั้้ � ง 4 นี้้ � อย่่างนี้้ � สััตตะ วั ัสสานิิ...เอกััง วั ัสสััง...สััตตะ มาสานิิ...มาสััง...สััตตาหััง ตลอด 7 ปีี...1 ปีี...7 เดืือน...1 เดืือน...7 วั ั น1 ตััสสะ ท๎วิ ๎ินนััง ผะลานััง อััญญะตะรััง ผะลััง ปาฏิิกัังขััง ทิ ิ ฏเฐวะ ธััมเม อััญญา สะติิ วา อุุปาทิิเสเส อะนาคามิ ิ ตาฯ เขาพึึงหวัังผล 2 ประการ อย่่างใดอย่่างหนึ่�่ ง คืือ พระอรหััตผลในปัจจุัุ บั ั น หรืือเมื่ ่�อยัังมีีความยึึดมั่่�นถืือมั่่�นอยู่่ ก็็เป็็นพระอนาคามีี ดัังนี้้ � แลฯ ฯลฯ อิ ิ ติิ ยัันตััง วุ ุ ตตััง อิิทะเมตััง ปะฏิิจจะ วุ ุ ตตัันติิฯ คำำ�ที่่เ�รากล่า่วแล้้ว ดัังพรรณนามาฉะนี้้ � เราอาศััยเอกายนมรรคกล่า่วแล้้ว อิิทะมะโวจะ ภะคะวา พระผู้้�มีีพระภาคเจ้้า ครั้้ � นตรััสพระพุ ุ ทธพจน์ ์นี้้ � แล้้ว อั ั ตตะมะนา เต ภิิกขูู ภะคะวะโต ภาสิิตััง อะภิ ิ นัันทุุนติิฯ ภิิกษุุเหล่่านั้้ � น ชื่ ่�นชมยิินดีีในพระภาษิิตของพระผู้้�มีีพระภาคเจ้้าแล้้ว...แล 1 หมายเหตุ: ท่านไล่ลำดับวันเดือนปี ตั้ งแต่มากไปหาน้อย คือ 7 ปี 6 ปี 5 ปี ... 7 เดือน 6 เดือน 5 เดือน... กึ่ งเดือน... 10 วัน...7 วัน ผู้รวบรวมย่อให้สั้ นเพื่ อให้เนื้ อความกระชับ

Stream of Dhamma 101 Evampi kho bhikkhave bhikkhu dhammesu dhammānupassī viharati catūsu ariyasaccesu Oh Bhikkhus! This is the one who constantly contemplates phenomena, which are the Four Noble Truths (as they are). Yo hi koci bhikkhave ime cattāro satipaṭṭhāne evaṃ bhāveyya Oh Bhikkhus! The one who develops the Four Foundations of Mindfulness, satta vassāni...ekaṃ vassaṃ...satta māsāni...māsaṃ...sattāhaṃ throughout 7 years…1 year…7 months…half a month… 7 days,1 tassa d ๎ vinnaṃ phalānaṃ aññataraṃ phalaṃ pāṭikaṅkhaṃ diṭṭheva dhamme aññā sati vā upādisese anāgāmitā. he expects 1 from 2 circumstances which is being the one who currently establishes in the Fruition of Arahantship or when still has an attachment, he expects to establish in the Fruition of Non-Returning. etc. Iti yantaṃ vuttaṃ idametaṃ paṭicca vuttanti. The words as described so far, I referred to the only path to freedom. Idamavoca bhagavā The Blessed Buddha, after giving the sermon, attamanā te bhikkhū bhagavato bhāsitaṃ abhinandunti. those Bhikkhus rejoiced the words with respectful appreciation. 1 Note; the Blessed Buddha said in descending order from 7 years, 6 years, 5 years…7 months, 6 months, 5 months…half a month…10 days…7 days: the text has been summarised.

102 ธรรมธาร คิริมานันทสูตร1 (สัญญา 10 ประการ แนวความคิด สำ�หรับใช้พิจารณาในการเจริญกรรมฐาน) เอกััง สะมะยััง ภะคะวา สาวัต ั ถิิยััง วิห ิ ะระติิ เชตะวะเน อะนาถะปิิณฑิ ิ กั ัสสะ อาราเมฯ สมััยหนึ่�่ ง พระผู้้�มีีพระภาคเจ้้า ประทัับอยู่่ ณ พระวิิหารเชตวั ั น อาราม ของท่่านอนาถบิิณฑิิกเศรษฐีี ใกล้้พระนครสาวั ั ตถี ี เตนะ โข ปะนะ สะมะเยนะ อายััส๎๎มา คิิริิมานัันโท อาพาธิิโก โหติิ ทุุกขิิโต พาฬ๎๎หะคิิลาโนฯ ก็็สมััยนั้้ � นแล พระคิิริมานนท์ิ ์อาพาธ ได้้รัับทุุกข์์ เป็็นไข้้หนัั ก อะถะโข อายััส๎๎มา อานัันโท เยนะ ภะคะวา เตนุุปะสัังกะมิิ อุุปะสัังกะมิ ิ ต๎๎วา ภะคะวัันตััง อะภิิวาเทต๎๎วา เอกะมัันตััง นิ ิสีทิ ีิ เอกะมัันตััง นิ ิสิินโนฯ ครั้้ � งนั้้ � นแล ท่่านพระอานนท์์เข้้าไปเฝ้้า พระผู้้�มีีพระภาคเจ้้าถึึงที่่�ประทัับ ถวายบัังคมพระผู้้�มีีพระภาคเจ้้าแล้้ว นั่่�ง ณ ที่่�อั ั นสมควรข้้างหนึ่�่ ง โข อายััส๎๎มา อานัันโท ภะคะวัันตััง เอตะทะโวจะฯ ครั้้ � นแล้้ว พระอานนท์์ได้้กราบทููลพระผู้้�มีีพระภาคเจ้้าว่่า อายััส๎๎มา ภัันเต คิ ิ ริิมานัันโท อาพาธิิโก โหติิ ทุุกขิิโต พาฬ๎๎หะคิิลาโน ข้้าแต่่พระองค์์ผู้้�เจริิญ พระคิิริมานนท์ิ ์อาพาธ ได้้รัับทุุกข์์ เป็็นไข้้หนัั ก สาธุุ ภัันเต ภะคะวา เยนายััส๎๎มา คิ ิ ริิมานัันโท เตนุุปะสัังกะมะตุุ อะนุ ุ กััมปััง อุุปาทายาติิฯ ขอพระผู้้�มีีพระภาคเจ้้า ได้้โปรดอนุุเคราะห์์เสด็ ็ จเยี่่�ยมพระคิิริมานนท์ิ ์ ยัังที่่�อยู่่เถิิด สะเจ โข ต๎วั ๎ัง อานัันทะ คิ ิ ริิมานัันทั ัสสะ ภิิกขุุโน อุุปะสัังกะมิ ิ ต๎๎วา ทะสะ สััญญา ภาเสยยาสิิฯ พระผู้้�มีีพระภาคเจ้้าตรััสว่่า ดููกรอานนท์์ ถ้้าเธอพึึงเข้้าไปหา แล้้วกล่า่ว สััญญา 10 ประการแก่่พระคิิริมานนท์ิ ์ไซร้้ 1 ที.ปา. 11/473/340; องฺ.ทสก. 24/60/116

Stream of Dhamma 103 GIRIMANANDASUTTA1 (The Ten Contemplations) Ekaṃ samayaṃ bhagavā sāvatthiyaṃ viharati jetavane anāthapiṇḍikassa ārāme. Once, while the Blessed Buddha was at Jeta’s Grove, the Anathapindika’s monastery near Savatthi city. Tena kho pana samayena āyasฺ mā girimānando ābādhiko hoti dukkhito bāḷ ๎ hagilāno. At that time, Ven. Girimananda got disease, in pain and severe illness. Athakho āyas๎mā ānando yena bhagavā tenupasaṅkami upasaṅkamit ๎ vā bhagavantaṃ abhivādet ๎ vā ekamantaṃ nisīdi ekamantaṃ nisinno. Then Ven. Ananda went to the Blessed One, on arrival, having bowed to him, sat down on a proper side. Kho āyas๎mā ānando bhagavantaṃ etadavoca. As Ven. Ananda was sitting there, he said to the Blessed One, āyas๎mā bhante Girimānando ābādhiko hoti dukkhito bāl ๎ hagilāno “Lord, Ven. Girimananda is diseased, in pain and got severe illness, sādhu bhante bhagavā yenāyas๎mā girimānando tenupasaṅkamatu anukampaṃ upādāyāti. it would be great if you would visit Ven. Girimananda at his place.” Sace kho t ๎ vaṃ ananda girimānandassa bhikkhuno upasaṅkamit ๎ vā dasa saññā bhāseyyāsi The Blessed One said “Oh Ananda! If you go to see Ven. Girimananda and tell him these Ten Contemplations, 1 D.III.291; A.V.109.

104 ธรรมธาร ฐานััง โข ปะเนตััง วิิชชะติิ ยััง คิ ิ ริิมานัันทั ัสสะ ภิิกขุุโน ทะสะ สััญญา สุต๎ ุ ๎วา โส อาพาโธ ฐานะโส ปะฏิิปัสัสััมเภยยะ ข้้อที่่�อาพาธของพระคิิริมานนท์ิจ ์ ะพึึงสงบระงัับไป เพราะได้้ฟััง สััญญา 10 ประการนั้้ � น เป็็นฐานะที่่�พึึงมีีได้้ กะตะมา ทะสะฯ สััญญา1 10 ประการเป็็นไฉน? (1) อะนิิจจะสััญญา การพิิจารณาความไม่่เที่่�ยงแห่่งขั ั นธ์ ์ (2) อะนั ั ตตะสััญญา การพิิจารณาความไม่่ใช่ตั่ ัวตนแห่่งธรรมทั้้ � งปวง (3) อะสุุภะสััญญา การพิิจารณาความไม่่งามแห่่งกาย (4) อาทีีนะวะสััญญา การพิิจารณาโทษแห่่งกาย อั ั นมีีอาพาธต่่าง ๆ (5) ปะหานะสััญญา การพิิจารณาเพื่ ่�อละอกุ ุ ศลวิิตกและบาปธรรม (6) วิิราคะสััญญา การพิิจารณาอริิยมรรค ว่่าเป็็นธรรมอั ั นสงบประณี ี ต (7) นิิโรธะสััญญา การพิิจารณาอริิยผล ว่่าเป็็นธรรมอั ั นสงบประณี ี ต (8) สััพพะโลเก อะนะภิิระตะสััญญา การพิิจารณาความไม่่น่่าเพลิิดเพลิินในโลกทั้้ � งปวง (9) สััพพะสัังขาเรสุุ อะนิ ิ ฏฐะสััญญา การพิิจารณาความไม่่น่่าปรารถนาในสัังขารทั้้ � งปวง (10) อานาปานะสะติ ิ การมีีสติิกำำ�หนดลมหายใจเข้้าออก 1. อนิจจสัญญา (การพิจารณาความไม่เท ี ่ ยงแห่งขันธ์) กะตะมา จานันทะ อะนิจจะสัญญา ดููกรอานนท์์ ก็ ็ การพิิจารณาความไม่่เที่่�ยงแห่่งขั ั นธ์์เป็็นไฉน? อิิธานัันทะ ภิิกขุุ ดููกรอานนท์์ ภิิกษุุในธรรมวิินััยนี้้ � อะรััญญะคะโต วา อยู่่ในป่าก็่ ็ ดี ี รุุกขะมููละคะโต วา อยู่่ที่่� โคนไม้้ก็็ ดี ี สุุญญาคาระคะโต วา อยู่่ในเรืือนว่่างก็ ็ ดี ี 1 สัญญา; ความกำ�หนดหมาย, แนวความคิดความเข้าใจ สำ�หรับใช้กำ�หนดพิจารณาในการเจริญกรรมฐาน

Stream of Dhamma 105 Tฺ hānaṃ kho panetaṃ vijjati yaṃ girimānandassa bhikkhuno dasa saññā1 sut ๎ vā so ābādho ṭhānaso paṭipassambheyya there is possibility that his disease will be allayed.” Katamā dasa What are the Ten Contemplations? (1) Aniccasaññā The contemplation on impermanence. (2) Anattasaññā The contemplation on impersonality. (3) Asubhasaññā The contemplation on foulness. (4) Ādīnavasaññā The contemplation on the disadvantages of the body. (5) Pahānasaññā The contemplation on abandonment. (6) Virāgasaññā The contemplation on detachment. (7) Nirodhasaññā The contemplation on cessation. (8) Sabbaloke anabhiratasaññā The contemplation on the non-delightfulness of the whole world. (9) Sabbasaṅkhāresu anitฺtฺhasaññā The contemplation on the non-pleasantness of the whole compounded things. (10) Ānāpānasati. Mindfulness of in and out-breathing. 1. Aniccasaññā (The Contemplation on Impermanence) Katamā cānanda aniccasaññā Oh Ananda! What is the Contemplation on Impermanence? Idhānanda bhikkhu Oh Ananda! The Bhikkhu who follows the Dhamma and Disciplines, araññagato vā dwelling in the forest, rukkhamūlagato vā or dwelling uder the trees, suññāgāragato vā or dwelling in the empty places, 1 Saññā; perception; contemplation; ideas as objects of meditation

106 ธรรมธาร อิติ ิิ ปะฏิิสััญจิิกขะติิ ย่่อมพิิจารณาเห็น ็ ดัังนี้้ � ว่่า รู ู ปััง อะนิิจจััง รููป คืือร่า่งกายทั้้ � งปวงไม่่เที่่�ยง เวทะนา อะนิิจจา เวทนา คืือความรู้้�สึึกในอารมณ์์ไม่่เที่่�ยง สััญญา อะนิิจจา สััญญา คืือความจำำ�ได้้หมายรู้้�ไม่่เที่่�ยง สัังขารา อะนิิจจา สัังขาร คืือความปรุุงแต่่งไม่่เที่่�ยง วิิญญาณััง อะนิิจจัันติิ วิิญญาณ คืือธรรมชาติิที่่�รู้้�อารมณ์์ไม่่เที่่�ยง อิติ ิิ อิิเมสุุ ปััญจะสุุ อุุปาทานัักขัันเธสุุ อะนิิจจานุ ุ ปัสสีั ี วิห ิ ะระติ ิ ย่่อมพิิจารณาเห็น ็ โดยความเป็็นของไม่่เที่่�ยง ในขั ั นธ์อั ์ ั นเป็็นที่่�ตั้้ � ง แห่่งความยึึดมั่่�นถืือมั่่�น 5 อย่่างนี้้ � ด้้วยประการฉะนี้้ � อะยััง วุุจจะตานัันทะ อะนิิจจะสััญญาฯ ดููกรอานนท์นี้้ ์ � เรีียกว่่าอนิิจจสััญญาฯ 2. อนัตตสัญญา (การพิจารณาความไม่ใชต่ ัวตนแห่งธรรมทั ้ งปวง) กะตะมา จานัันทะ อะนั ั ตตะสััญญา ดููกรอานนท์์ ก็ ็ การพิิจารณาความไม่่ใช่ตั่ ัวตนแห่่งธรรมทั้้ � งปวงเป็็นไฉน? อิิธานัันทะ ภิิกขุุ ดููกรอานนท์์ ภิิกษุุในธรรมวิินััยนี้้ � อะรััญญะคะโต วา อยู่่ในป่าก็่ ็ ดี ี รุุกขะมููละคะโต วา อยู่่ที่่� โคนไม้้ก็็ ดี ี สุุญญาคาระคะโต วา อยู่่ในเรืือนว่่างก็ ็ ดี ี อิติ ิิ ปะฏิิสััญจิิกขะติิ ย่่อมพิิจารณาเห็น ็ ดัังนี้้ � ว่่า จัักขุุง อะนั ั ตตา ตาไม่่ใช่ตั่ ัวตน รู ู ปััง อะนั ั ตตา รููปหรืือสีต่ ี ่าง ๆ ไม่่ใช่ตั่ ัวตน โสตััง อะนั ั ตตา หููไม่่ใช่ตั่ ัวตน สััททา อะนั ั ตตา เสีียงไม่่ใช่ตั่ ัวตน ฆานัง อะนัตตา จมูกไม่ใชต่ ัวตน

Stream of Dhamma 107 iti paṭisañcikkhati should consider that Rūpaṃ aniccaṃ ‘Corporeality is impermanent, Vedanā aniccā Feeling is impermanent, Saññā aniccā Perception is impermanent, Saṅkhārā aniccā Mental Formation is impermanent, Viññāṇaṃ aniccanti Consciousness is impermanent. Iti imesu pañcasu upādānakkhandhesu aniccānupassī viharati. You should contemplate the impermanence of clinging to the Five Aggregates of existence.’ Ayaṃ vuccatānanda aniccasaññā. Oh Ananda! This is called the Contemplation on Impermanence. 2. Anattasaññā (The Contemplation on Impersonality) Katamā cānanda anattasaññā Oh Ananda! What is Contemplation on Impersonality? Idhānanda bhikkhu Oh Ananda! Bhikkhu who follows the Dhamma and Disciplines, araññagato vā dwelling in the forest, rukkhamūlagato vā or dwelling at the foot of the trees, suññāgāragato vā or dwelling in the empty places, iti paṭisañcikkhati should consider that; Cakkhuṃ anattā ‘Eye is lack of self, Rūpaṃ anattā Visible objects are lack of self, Sotaṃ anattā Ear is lack of self, Saddā anattā Sounds are lack of self, Ghānaṃ anattā Nose is lack of self,

108 ธรรมธาร คันธา อะนัตตา กลิ ่ นไม่ใชต่ ัวตน ชิิวหา อะนั ั ตตา ลิ้้น � ไม่่ใช่ตั่ ัวตน ระสา อะนั ั ตตา รสไม่่ใช่ตั่ ัวตน กาโย อะนั ั ตตา กายไม่่ใช่ตั่ ัวตน โผฏฐั ั พพา อะนั ั ตตา สัมผั ั ัสทางกายไม่่ใช่ตั่ ัวตน มะโน อะนั ั ตตา ใจไม่่ใช่ตั่ ัวตน ธััมมา อะนั ั ตตาติิฯ อารมณ์ ์ที่่� เกิิดกัับใจไม่่ใช่ตั่ ัวตน อิติ ิิ อิิเมสุุ ฉะสุุ อััชฌั ั ตติิกะพาหิิเรสุุ อายะตะเนสุุ อะนั ั ตตานุ ุ ปัสสีั ี วิห ิ ะระติ ิ ย่่อมเป็็นผู้้�พิิจารณาเห็น ็ โดยความเป็็นอนั ั ตตา ในอายตนะทั้้ � งหลาย ที่่� เป็็นภายในและภายนอก 6 ประการนี้้ � ด้้วยประการฉะนี้้ � อะยััง วุุจจะตานัันทะ อะนั ั ตตะสััญญาฯ ดููกรอานนท์์ นี้้ � เรีียกว่่า อนั ั ตตสััญญา 3. อสุภสัญญา (การพิจารณาความไม่งามแห่งกาย) กะตะมา จานัันทะ อะสุุภะสััญญา ดููกรอานนท์์ ก็ ็ การพิิจารณาความไม่่งามแห่่งกายเป็็นไฉน? อิิธานัันทะ ภิิกขุุ ดููกรอานนท์์ ภิิกษุุในธรรมวิินััยนี้้ � อิิมะเมวะ กายััง อุุทธััง ปาทะตะลา อะโธ เกสะมั ั ตถะกา ตะจะปะริิยัันตััง ปู ู รัันนานััปปะการั ัสสะ อะสุจิ ุ ิโน ปััจจะเวกขะติิ ย่่อมพิิจารณาเห็นกา ็ ยนี้้ � นั่่�นแล เบื้้ � องบนตั้้ � งแต่่พื้้ � นเท้้าขึ้้ � นไป เบื้้ � องต่ำำ� ตั้้ � งแต่่ปลายผมลงมา มีีหนัังหุ้้ม � อยู่่โดยรอบ เต็ ็ มไปด้้วยของไม่่สะอาด มีีประการต่่าง ๆ อัต ั ถิิ อิมั ิ ัส๎มิ ๎ ิง กาเย มีีอยู่่ในร่า่งกายนี้้ � ได้้แก่่ (1) เกสา ผมทั้้ � งหลาย, (2) โลมา ขนทั้้ � งหลาย, (3) นะขา เล็็บทั้้ � งหลาย, (4) ทัันตา ฟัันทั้้ � งหลาย, (5) ตะโจ หนััง, (6) มัังสััง เนื้้ � อ, (7) นะหารูู เอ็ ็นทั้้ � งหลาย, (8) อัฏฐี ั ี กระดููกทั้้ � งหลาย,

Stream of Dhamma 109 Gandhā anattā Smells are lack of self, Jivhā anatta The tongue is lack of self, Rasā anattā Tastes are lack of self, Kāyo anattā The body is lack of self, Phoṭṭhabbā anattā Tangible objects are lack of self, Mano anattā Mind is lack of self Dhammā anattāti Mind objects are lack of self.’ Iti imesu chasu ajjhattikabāhiresu āyatanesu anattānupassī viharati Bhikkhu should contemplate all senses which are Six Internal and Six External Sense-Fields as they lack self. Ayaṃ vuccatānanda anattasaññā. Oh Ananda! They are called the Contemplation on Impersonality. 3. Asubhasaññā (The Contemplation on Foulness) Katamā cānanda asubhasaññā Oh Ananda! What is Contemplation on Foulness? Idhānanda bhikkhu Oh Ananda! Bhikkhu who follows the Dhamma and Disciplines, imameva kāyaṃ uddhaṃ pādatalā adho kesamatthakā tacapariyantaṃ pūrannānappakārassa asucino paccavekkhati who considers body from the soles of the feet up and from the tips of the hair down, enclosed by the skin and full of manifold impurities, atthi imas๎miṃ kāye the manifold impurities in a body consist of... (1) kesā head hair, (2) lomā body hair, (3) nakhā nails, (4) dantā teeth, (5) taco skin, (6) maṃsaṃ flesh, (7) nahārū sinews, (8) aṭṭhī bones,

110 ธรรมธาร (9) อัฏ ั ฐิิมิิญชััง เยื่ ่�อในกระดููก, (10) วัักกััง ไต, (11) หะทะยััง หััวใจ, (12) ยะกะนััง ตัับ, (13) กิิโลมะกััง พัังผืืด, (14) ปิิ หะกััง ม้้าม, (15) ปััปผาสััง ปอด, (16) อัันตััง ไส้้ใหญ่่ (17) อัันตะคุ ุ ณััง ไส้้น้้อย, (18) อุุทะริิยััง อาหารใหม่่, (19) กะรีีสััง อาหารเก่่า, (20) ปิิ ตตััง น้ำำ�ดีี, (21) เสมหััง น้ำำ�เสลด, (22) ปุ ุ พโพ น้ำำ�หนอง, (23) โลหิิตััง น้ำำ�เลืือด, (24) เสโท น้ำำ�เหงื่อ, ่� (25) เมโท น้ำำ�มั ันข้้น, (26) อัสสุั ุ น้ำำ�ตา, (27) วะสา น้ำำ�เหลืือง, (28) เขโฬ น้ำำ�ลาย, (29) สิิงฆาณิิกา น้ำำ�เมืือก, (30) ละสิิกา น้ำำ�ลื่นหล่ ่�่อข้้อ, (31) มุ ุ ตตัันติ ิ น้ำำ�มููตร ดัังนี้้ � อิติ ิิ อิมั ิ ัส๎มิ ๎ ิง กาเย อะสุุภานุ ุ ปัสสีั ี วิห ิ ะระติ ย่่อมพิิจารณาเห็น ็ โดยความเป็็นของไม่่งามในกายนี้้ � ด้้วยประการฉะนี้้ � อะยััง วุุจจะตานัันทะ อะสุุภะสััญญาฯ ดููกรอานนท์์ นี้้ � เรีียกว่่าอสุุภสััญญาฯ 4. อาทีนวสัญญา (การพิจารณาโทษแห่งกายอันมีประการต่าง ๆ) กะตะมา จานัันทะ อาทีีนะวะสััญญา ดููกรอานนท์์ ก็ ็ การพิิจารณาโทษแห่่งกายเป็็นไฉน? อิิธานัันทะ ภิิกขุุ ดููกรอานนท์์ ภิิกษุุในธรรมวิินััยนี้้ � อะรััญญะคะโต วา อยู่่ในป่าก็่ ็ ดี ี รุุกขะมููละคะโต วา อยู่่ที่่� โคนไม้้ก็็ ดี ี สุุญญาคาระคะโต วา อยู่่ในเรืือนว่่างก็ ็ ดี ี อิติ ิิ ปะฏิิสััญจิิกขะติิ ย่่อมพิิจารณาเห็น ็ ดัังนี้้ � ว่่า พะหุทุ ุ ุกโข โข อะยััง กาโย พะหุุอาทีีนะโวติิ

Stream of Dhamma 111 (9) aṭṭhimiñjaṃ bone marrow, (10) vakkaṃ kidneys, (11) hadayaṃ heart, (12) yakanaṃ liver, (13) kilomakaṃ diaphragm, (14) pihakaṃ spleen, (15) papphāsaṃ lungs, (16) antaṃ large intestines, (17) antaguṇaṃ small intestines, (18) udariyaṃ undigested food, (19) karīsaṃ faeces, (20) pittaṃ bile, (21) semhaṃ phlegm, (22) pubbo pus, (23) lohitaṃ blood, (24) sedo sweat, (25) medo fat, (26) assu tear, (27) vasā grease, (28) kheḷo saliva, (29) siṅghāṇikā mucus, (30) lasikā synovial fluid, (31) muttanti urine, iti imas๎miṃ kāye asubhānupassī viharati thus he remains considering in the foulness of the body. Ayaṃ vuccatānanda asubhasaññā.” Oh Ananda! They are called the Contemplation on Foulness. 4. Ādīnavasaññā (The Contemplation on Disadvantages of the Body) Katamā cānanda ādīnavasaññā Oh Ananda! What is Contemplation on Disadvantages of the Body? Idhānanda bhikkhu Oh Ananda! Bhikkhu who follows the Dhamma and Disciplines, araññagato vā dwelling in the forest, rukkhamūlagato vā or dwelling under the trees, suññāgāragato vā or dwelling in the empty places, iti paṭisañcikkhati should consider that; Bahudukkho kho ayaṃ kāyo bahuādīnavoti

112 ธรรมธาร กายนี้้ � แล มีีทุุกข์์มาก มีีโทษมาก อิติ ิิ อิมั ิ ัส๎มิ ๎ ิง กาเย วิวิ ิิธา อาพาธา อุุปปััชชัันติิ เสยยะถี ี ทััง เพราะฉะนั้้ � น อาพาธต่่าง ๆ จึึงเกิิดขึ้้ � นในกายนี้้ � คืือ (1) จัักขุุโรโค โรคตา (2) โสตะโรโค โรคหูู (3) ฆานะโรโค โรคจมููก (4) ชิิวหาโรโค โรคลิ้้น � (5) กายะโรโค โรคกาย (6) สีสีะโรโค โรคศี ี รษะ (7) กััณณะโรโค โรคที่่� ใบหูู (8) มุุขะโรโค โรคปาก (9) ทัันตะโรโค โรคฟััน (10) กาโส โรคไอ (11) สาโส โรคหืืด (12) ปิินาโส โรคไข้้หวัั ด (13) ฑะโห โรคไข้้พิิษ (14) ชะโร โรคไข้้เซื่ ่�องซึึม (15) กุุจฉิิโรโค โรคในท้้อง (16) มุุจฉา โรคลมสลบ (17) ปัักขัันทิิกา โรคบิิด (18) สุุลา โรคจุ ุ กเสีียด (19) วิสูิ จิ ู ิกา โรคลงราก (20) กุ ุฏฐััง โรคเรื้้อ � น (21) คััณโฑ โรคฝีี (22) กิิลาโส โรคกลาก (23) โสโส โรควััณโรค (24) อะปะมาโร โรคลมบ้้าหมูู (25) ทััททุุ โรคหิดิเปื่่�ปื่่ อย (26) กััณฑุุ โรคหิดด้้าน ิ (27) กััจฉุุ โรคคุ ุ ดทะราด (28) ระขะสา โรคหููด (29) วิิตััจฉิิกา โรคละอองบวม (30) โลหิิตััง โรคเลืือด (31) ปิิ ตตััง โรคนิ่่�วในถุุงน้ำำ�ดีี (32) มะธุุเมโห โรคเบาหวาน (33) อัังสา โรคเริม ิ (34) ปิิฬะกา โรคพุุพอง (35) ภะคัันทะลา โรคริดสีิด ี วง (36) ปิิ ตตะสะมุ ุฏฐานา อาพาธา อาพาธมีีดีีเป็็นสมุ ุฏฐาน (37) เสมหะสะมุ ุฏฐานา อาพาธา อาพาธมีีเสมหะเป็็นสมุ ุฏฐาน (38) วาตะสะมุ ุฏฐานา อาพาธา อาพาธมีีลมเป็็นสมุ ุฏฐาน (39) สัันนิิปาติิกา อาพาธา อาพาธมีีไข้้สันนิ ั ิบาต (40) อุตุ ุ ุปะริิณามะชา อาพาธา อาพาธอั ั นเกิิดแต่่ฤดููแปรปรวน

Stream of Dhamma 113 this body has much sufferings and disadvantageous. Iti imas๎miṃ kāye vividhā ābādhā uppajjanti seyyathīdaṃ These various sufferings in the body are (1) cakkhurogo seeing-diseases, (2) sotarogo hearing-diseases, (3) ghānarogo nose-diseases, (4) jivhārogo tongue-diseases, (5) kāyarogo body-diseases, (6) sīsarogo head-diseases, (7) kaṇṇarogo ear-diseases, (8) mukharogo mouth-diseases, (9) dantarogo teeth-diseases, (10) kāso cough, (11) sāso asthma, (12) pināso catarrh, (13) ḍaho fever, (14) jaro aging, (15) kucchirogo stomach-ache, (16) mucchā fainting, (17) pakkhandikā dysentery, (18) sulā grippe, (19) visūcikā cholera, (20) kuṭṭhaṃ leprosy, (21) gaṇḍo boils, (22) kilāso ringworm, (23) soso tuberculosis, (24) apamāro epilepsy, (25) daddu skin-disease, (26) kaṇḍu itch, (27) kacchu yaws, (28) rakhasā psoriasis, (29) vitacchikā scabies, (30) lohitaṃ jaundice, (31) pittaṃ gall-diseases, (32) madhumeho diabetes, (33) aṃsā fistulas, (34) piḷakā ulcers, (35) bhagandalā hemorrhoids, (36) pittasamuṭṭhānā ābādhā diseases arising from bile, (37) semhasamuṭṭhānā ābādhā from phlegm, (38) vātasamuṭṭhānā ābādhā from the wind-property, (39) sannipātikā ābādhā from combinations of bodily humors, (40) utupariṇāmajā ābādhā from changes in the weather,

114 ธรรมธาร (41) วิสิะมะปะริ ิ หาระชา อาพาธา อาพาธอั ั นเกิิดแต่่การบริหารร่ิา่งกาย ไม่่สม่ำำ�เสมอ (42) โอปัักกะมิิกา อาพาธา อาพาธอั ั นเกิิดแต่่ความเพีียรเกิินกำำ�ลััง (43) กััมมะวิิปากะชา อาพาธา อาพาธอั ั นเกิิดแต่่วิิบากของกรรม (44) สีีตััง ความหนาว (45) อุณ๎ ุ ๎หััง ความร้้อน (46) ชิฆั ิ ัจฉา ความหิิว (47) ปิิปาสา ความกระหาย (48) อุุจจาโร ปวดอุ ุ จจาระ (49) ปัสสั าโวติ ิ ปวดปััสสาวะ อิติ ิิ อิมั ิ ัส๎มิ ๎ ิง กาเย อาทีีนะวานุ ุ ปัสสีั ี วิห ิ ะระติ ิ ย่่อมพิิจารณาเห็น ็ โดยความเป็็นโทษในกายนี้้ � ด้้วยประการฉะนี้้ � อะยััง วุุจจะตานัันทะ อาทีีนะวะสััญญาฯ ดููกรอานนท์์ นี้้ � เรีียกว่่าอาที ี นวสััญญาฯ 5. ปหานสัญญา (การพิจารณาเพ ื ่ อละอก ุ ศลวิตกและบาปธรรม) กะตะมา จานัันทะ ปะหานะสััญญา ดููกรอานนท์์ ก็ ็ การพิิจารณาเพื่ ่�อละอกุ ุ ศลวิิตกและบาปธรรมเป็็นไฉน? อิิธานัันทะ ภิิกขุุ ดููกรอานนท์์ ภิิกษุุในธรรมวิินััยนี้้ � อุุปปัันนััง (1)กามะวิิตัักกััง....(2)พ๎ย ๎ าปาทะวิิตัักกััง...(3)วิหิ ิ ิงสาวิิตัักกััง... (4)อุุปปัันนุุปปัันเน ปาปะเก อะกุ ุ สะเล ธััมเม นาธิิวาเสติิ ปะชะหะติิ วิิโนเทติิ พ๎๎ยัันตีีกะโรติิ อะนะภาวััง คะเมติ ิ ย่่อมไม่่รัับ ย่่อมละ ย่่อมบรรเทา ย่่อมทำำ�ให้้หมดสิ้้น � ไป ย่่อมทำำ�ให้้ถึึง ความไม่่มีีซึ่่�ง (1) การคิิดไปในทางกาม...(2) การคิิดในทางขั ั ดเคืืองเพ่่งโทษ ผู้้�อื่ ่�น..(3) การคิิดในทางเบีียดเบีียนผู้้�อื่ ่�น และ (4) อกุ ุ ศลธรรมทั้้ � งหลายอั ั น ชั่่�วช้้า อั ั นเกิิดขึ้้ � นแล้้ว อะยััง วุุจจะตานัันทะ ปะหานะสััญญาฯ ดููกรอานนท์์ นี้้ � เรีียกว่่าปหานสััญญาฯ

Stream of Dhamma 115 (41) visamaparihārajā ābādhā from uneven care of the body, (42) opakkamikā ābādhā from being over ardent, (43) kammavipākajā ābādhā from the results of kamma, (44) sītaṃ cold, (45) uṇ ๎haṃ heat, (46) jighacchā hunger, (47) pipāsā thirst, (48) uccāro defecation, (49)passāvoti urination.’ Iti imas๎miṃ kāye ādīnavānupassī viharati Thus, he remains considering in disadvantages with regard to this body. Ayaṃ vuccatānanda ādīnavasaññā.” Oh Ananda! They are called the Contemplation on the Disadvantages of the Body. 5. Pahānasaññā (The Contemplation on Abandonment) Katamā cānanda pahānasaññā Oh Ananda! What is the Contemplation on Abandonment? Idhānanda bhikkhu Bhikkhu who follows the Dhamma and Disciplines, uppannaṃ (1)kāmavitakkaṃ...(2)b ๎ yāpādavitakkaṃ...(3)vihiṃsāvitakkaṃ... (4)uppannuppanne pāpake akusale dhamme nādhivāseti pajahati vinodeti b ๎ yantīkaroti anabhāvaṃ gameti one contemplates that one rejects, abandons, mitigates, and eliminates, as well as being the utter cessation of becoming in (1) the thought of sensual pleasures... (2) the thought full of hatred or ill will...(3) the thought of violence (4) and all arisen evil unwholesome factors. Ayaṃ vuccatānanda pahānasaññā. Oh Ananda! They are called the Contemplation on Abandonment.

116 ธรรมธาร 6. วิริาคสััญญา (การพิิจารณาวิิราคะ คืืออริิยมรรค ว่่าเป็็นธรรมอัันสงบประณีีต) กะตะมา จานัันทะ วิิราคะสััญญา ดููกรอานนท์์ ก็ ็ การพิิจารณาวิิราคะเป็็นไฉน? อิิธานัันทะ ภิิกขุุ ดููกรอานนท์์ ภิิกษุุในธรรมวิินััยนี้้ � อะรััญญะคะโต วา อยู่่ในป่าก็่ ็ ดี ี รุุกขะมููละคะโต วา อยู่่ที่่� โคนไม้้ก็็ ดี ี สุุญญาคาระคะโต วา อยู่่ในเรืือนว่่างก็ ็ ดี ี อิติ ิิ ปะฏิิสััญจิิกขะติิ ย่่อมพิิจารณาเห็น ็ ดัังนี้้ � ว่่า เอตััง สัันตััง เอตััง ปะณีีตััง ยะทิ ิ ทััง สััพพะสัังขาระสะมะโถ สััพพููปะธิ ิ ปะฏิินิ ิสสััคโค ตััณหัักขะโย วิิราโค นิ ิ พพานัันติ ิ ธรรมชาติินั่่�นสงบ ธรรมชาติินั่่�นประณี ี ต คืือ ธรรมชาติิที่่�ระงัับการ ปรุุงแต่่งทั้้ � งปวง ธรรมชาติิที่่�สละคืืนสิ่่ง�ที่่�ยัังระคนด้้วยกิิเลสทั้้ � งปวง ธรรมชาติิที่่�สิ้้นตั � ัณหา ธรรมชาติิที่่�สำำ�รอกกิิเลส พระนิิพพาน อะยััง วุุจจะตานัันทะ วิิราคะสััญญาฯ ดููกรอานนท์์ นี้้ � เรีียกว่่าวิิราคสััญญาฯ 7. นิโรธสัญญา (การพิิจารณานิิโรธ คืืออริิยผล ว่่าเป็็นธรรมอัันสงบประณีีต) “กะตะมา จานัันทะ นิิโรธะสััญญา ดููกรอานนท์์ การพิิจารณานิิโรธเป็็นไฉน? อิิธานัันทะ ภิิกขุุ ดููกรอานนท์์ ภิิกษุุในธรรมวิินััยนี้้ � อะรััญญะคะโต วา อยู่่ในป่าก็่ ็ ดี ี รุุกขะมููละคะโต วา อยู่่ที่่� โคนไม้้ก็็ ดี ี สุุญญาคาระคะโต วา อยู่่ในเรืือนว่่างก็ ็ ดี ี อิติ ิิ ปะฏิิสััญจิิกขะติิ ย่่อมพิิจารณาเห็น ็ ดัังนี้้ � ว่่า

Stream of Dhamma 117 6. Virāgasaññā (The Contemplation on Detachment) Katamā cānanda virāgasaññā Oh Ananda! What is Contemplation on Detachment? Idhānanda bhikkhu Oh Ananda! Bhikkhu who follows the Dhamma and Disciplines, araññagato vā dwelling in the forest, rukkhamūlagato vā or dwelling under the trees, suññāgāragato vā or dwelling in the empty places, iti paṭisañcikkhati should consider that etaṃ santaṃ etaṃ paṇītaṃ yadidaṃ sabbasaṅkhārasamatho sabbūpadhipaṭinissaggo taṇhakkhayo virāgo nibbānanti the peaceful and exquisite phenomenon is the phenomenon that calms all conditioned things, renounces all enmities; is extinct from desires; detaches from defilements; being freed from greed, hatred and delusions. Ayaṃ vuccatānanda virāgasaññā. Oh Ananda! This is called the Contemplation on Detachment. 7. Nirodhasaññā (The Contemplation on Cessation) Katamā cānanda nirodhasaññā Oh Ananda! What is Contemplation on Cessation? Idhānanda bhikkhu Oh Ananda! Bhikkhu who follows the Dhamma and Disciplines, araññagato vā dwelling in the forest, rukkhamūlagato vā or dwelling at the foot of the trees, suññāgāragato vā or dwelling in the empty places, iti paṭisañcikkhati should consider that

118 ธรรมธาร เอตััง สัันตััง เอตััง ปะณีีตััง ยะทิ ิ ทััง สััพพะสัังขาระสะมะโถ สััพพููปะธิ ิ ปะฏิินิ ิสสััคโค ตััณหัักขะโย นิิโรโธ นิ ิ พพานัันติิ” ธรรมชาติินั่่�นสงบ ธรรมชาติินั่่�นประณี ี ต คืือ ธรรมชาติิที่่�ระงัับการ ปรุุงแต่่งทั้้ � งปวง ธรรมชาติิที่่�สละคืืนสิ่่ง�ที่่�ยัังระคนด้้วยกิิเลสทั้้ � งปวง ธรรมชาติิที่่�สิ้้นตั � ัณหา ธรรมชาติิที่่�ดัับกิิเลส พระนิิพพานฯ อะยััง วุุจจะตานัันทะ นิิโรธะสััญญาฯ ดููกรอานนท์์ นี้้ � เรีียกว่่านิิโรธสััญญา 8. สัพพโลเก อนภิรตสัญญา (การพิิจารณาความไม่่น่่าเพลิิดเพลิินในโลกทั้้�งปวง) กะตะมา จานัันทะ สััพพะโลเก อะนะภิิระตะสััญญา ดููกรอานนท์์ การพิิจารณาความไม่่น่่าเพลิิดเพลิินในโลกทั้้ � งปวงเป็็นไฉน? อิิธานัันทะ ภิิกขุุ ดููกรอานนท์์ ภิิกษุุในธรรมวิินััยนี้้ � เย โลเก อุุปายุุปาทานา เจตะโส อะธิ ิ ฏฐานาภิ ิ นิิเวสานุ ุ สะยา เต ปะชะหัันโต วิิระมะติิ นะ อุุปาทิิยัันโต ละมายาและอุ ุ ปาทานในโลก อั ั นเป็็นเหตุ ุ ตั้้ � งมั่่�น ถืือมั่่�น และเป็็นกิิเลสที่่� ฝัังแน่่นแห่่งจิิต ย่่อมงดเว้้น ไม่่ถืือมั่่�น อะยััง วุุจจะตานัันทะ สััพพะโลเก อะนะภิิระตะสััญญาฯ ดููกรอานนท์์ นี้้ � เรีียกว่่าสััพพโลเก อนภิิรตสััญญา 9. สััพพะสัังขาเรสุุ อนิิฏฐสััญญา (การพิิจารณาความไม่่น่่าปรารถนาในสัังขารทั้้�งปวง) กะตะมา จานัันทะ สััพพะสัังขาเรสุุ อะนิ ิ ฏฐะสััญญา ดููกรอานนท์์ การพิิจารณาความไม่่น่่าปรารถนาในสัังขาร1 คืือ ธรรมชาติิที่่� เกิิดจากการปรุุงแต่่งทั้้ � งปวงเป็็นไฉน? 1 สังขาร หมายถึง สังขตธรรม (สิ่งที่ปัจจัยปรุงแต่ง คือ ขันธ์ 5 ทั้งหมด - conditioned things; compounded things)

Stream of Dhamma 119 etaṃ santaṃ etaṃ paṇītaṃ yadidaṃ sabbasaṅkhārasamatho sabbūpadhi paṭinissaggo taṇhakkhayo nirodho nibbānanti the peaceful and exquisite phenomenon is the phenomenon that calms all conditioned things, renounces all enmities, is extinct from desires, ceases from defilements, is freed from greed, hatred, and delusions. Ayaṃ vuccatānanda nirodhasaññā. Oh Ananda! this is called the Contemplation on Cessation. 8.Sabbaloke Anabhiratasaññā (The Contemplation on Non-Delightfulness of the Whole World) Katamā cānanda sabbaloke anabhiratasaññā Oh Ananda! What is Contemplation on Non-Delightfulness of the Whole World? Idhānanda bhikkhu Bhikkhu who follows the Dhamma and Disciplines, ye loke upāyupādānā cetaso adhiṭṭhānābhinivesānusayā te pajahanto viramati na upādiyanto who has ignored any illusion and attachments which are the sources of the bias fixed in mind as well as refrains from them and does not get involved. Ayaṃ vuccatānanda sabbaloke anabhiratasaññā. Oh Ananda! This is called the Contemplation on Non-Delightfulness of the Whole World. 9. Sabbasaṅkhāresu Anitฺtฺhasaññā (The Contemplation on the Non-Pleasantness of All Compounded Things) Katamā cānanda sabbasaṅkhāresu anitฺtฺhasaññā Oh Ananda! What is Contemplation on the Non-Pleasantness of All Compounded Things?

120 ธรรมธาร อิิธานัันทะ ภิิกขุุ ดููกรอานนท์์ ภิิกษุุในธรรมวิินััยนี้้ � สััพพะสัังขาเรหิิ อัฏ ั ฏิิยะติิ หะรายะติิ ชิคุ ิ ุจฉะติ ิ ย่่อมอึึดอัั ด ย่่อมระอา ย่่อมเกลีียดชัังสัังขาร คืือธรรมชาติิที่่� เกิิดจาก การปรุุงแต่่งทั้้ � งปวง อะยััง วุุจจะตานัันทะ สััพพะสัังขาเรสุุ อะนิ ิ ฏฐะสััญญาฯ ดููกรอานนท์์ นี้้ � เรีียกว่่าสััพพสัังขาเรสุุ อนิิฏฐสััญญา 10. อานาปานสติ ิ (การมีีสติิกำำ�หนดลมหายใจเข้้าออก) กะตะมา จานัันทะ อานาปานะสะติิ ดููกรอานนท์์ การมีีสติิรู้้�ลมหายใจเข้้าออกเป็็นไฉน? อิิธานัันทะ ภิิกขุุ ดููกรอานนท์์ ภิิกษุุในธรรมวิินััยนี้้ � อะรััญญะคะโต วา อยู่่ในป่าก็่ ็ ดี ี รุุกขะมููละคะโต วา อยู่่ที่่� โคนไม้้ก็็ ดี ี สุุญญาคาระคะโต วา อยู่่ในเรืือนว่่างก็ ็ ดี ี “นิ ิสีีทะติิ ปััลลัังกััง อาภุ ุ ชิต๎ ิ ๎วา นั่่�งคู้้�บั ั ลลัังก์ ์ อุชุ ุ ุง กายััง ปะณิิธายะ ตั้้ � งกายให้้ตรง ปะริ ิ มุ ุ ขััง สะติิง อุปั ุ ฏฐ ั ะเปต๎๎วา ดำำ�รงสติิไว้้เฉพาะหน้้า โส สะโตวะ อัสสั ะสะติิ สะโต ปัสสั ะสะติิ เธอเป็็นผู้้�มีีสติิ หายใจออก หายใจเข้้าอยู่่ กายานุุปััสสนา (1) ที ี ฆััง วา อัสสั ะสัันโต ที ี ฆััง อัสสั ะสามี ี ติิ ปะชานาติ ิ เมื่ ่�อหายใจเข้้ายาว ก็ ็ รู้้�ชัดว่ ั ่า หายใจเข้้ายาว ที ี ฆััง วา ปัสสั ะสัันโต ที ี ฆััง ปัสสั ะสามี ี ติิ ปะชานาติ ิ หรืือ เมื่ ่�อหายใจออกยาว ก็ ็ รู้้�ชัดว่ ั ่า หายใจออกยาว

Stream of Dhamma 121 Idhānanda bhikkhu “Bhikkhu who follows the Dhamma and Disciplines, sabbasaṅkhārehi aṭṭiyati harāyati jigucchati who feels horrified, humiliated, and disgusted with all compounded things. Ayaṃ vuccatānanda sabbasaṅkhāresu anitฺtฺhasaññā. Oh Ananda! This is called the Contemplation on the Non-Pleasantness of All Compounded Things.” 10. Ānāpānasati (Mindfulness of In and Out Breathing) Katamā cānanda ānāpānasati Oh Ananda! What is the Mindfulness of In and Out Breathing? Idhānanda bhikkhu Bhikkhu who follows the Dhamma and Disciplines, araññagato vā dwelling in the forest, rukkhamūlagato vā or dwelling under the trees, suññāgāragato vā or dwelling in the empty places, nisīdati pallaṅkaṃ ābhujit ๎ vā sitting cross-legged, ujuṃ kāyaṃ paṇidhāya sitting back upright, parimukhaṃ satiṃ upaṭṭhapet ๎ vā. setting one’s mindfulness in the presence. so satova assasati sato passasati He has mindfulness in breathing in and breathing out. Mindfulness Regarding to the Body (1) Dīghaṃ vā assasanto dīghaṃ assasāmīti pajānāti Breathing in long, he knows “I am breathing in long.” Dīghaṃ vā passasanto dīghaṃ passasāmīti pajānāti Or breathing out long, he knows “I am breathing out long.”

122 ธรรมธาร (2) รั ัสสััง วา อัสสั ะสัันโต รั ัสสััง อัสสั ะสามี ี ติิ ปะชานาติ ิ เมื่ ่�อหายใจเข้้าสั้้ � น ก็ ็ รู้้�ชัดว่ ั ่า หายใจเข้้าสั้้ � น รั ัสสััง วา ปัสสั ะสัันโต รั ัสสััง ปัสสั ะสามี ี ติิ ปะชานาติ ิ หรืือ เมื่ ่�อหายใจออกสั้้ � น ก็ ็ รู้้�ชัดว่ ั ่า หายใจออกสั้้ � น (3) สััพพะกายะปะฏิิสัังเวที ี 1 อัสสั ะสิสสิ ามี ี ติิ สิิกขะติ ิ ย่่อมสัังเกตว่่า จั ั กรู้้�ชัด ั ซึ่่�งกองลมคืือกายทั้้ � งปวง หายใจเข้้า สััพพะกายะปะฏิิสัังเวทีี ปัสสั ะสิสสิ ามี ี ติิ สิิกขะติ ิ ย่่อมสัังเกตว่่า จั ั กรู้้�ชัด ั ซึ่่�งกองลมคืือกายทั้้ � งปวง หายใจออก (4) ปัสัสััมภะยััง2 กายะสัังขารััง อัสสั ะสิสสิ ามี ี ติิ สิิกขะติ ิ ย่่อมสัังเกตว่่า จั ั กผ่่อนคลายลมหายใจที่่�ปรุุงแต่่งกาย หายใจเข้้า ปัสัสััมภะยััง กายะสัังขารััง ปัสสั ะสิสสิ ามี ี ติิ สิิกขะติ ิ ย่่อมสัังเกตว่่า จั ั กผ่่อนคลายลมหายใจที่่�ปรุุงแต่่งกาย หายใจออก เวทนานุุปััสสนา (5) ปีี ติิปะฏิิสัังเวทีี อัสสั ะสิสสิ ามี ี ติิ สิิกขะติ ิ ย่่อมสัังเกตว่่า จั ั กรู้้�ชัดปีั ี ติิ หายใจเข้้า ปีี ติิปะฏิิสัังเวทีี ปัสสั ะสิสสิ ามี ี ติิ สิิกขะติ ิ ย่่อมสัังเกตว่่า จั ั กรู้้�ชัดปีั ี ติิ หายใจออก (6) สุุขะปะฏิิสัังเวทีี อัสสั ะสิสสิ ามี ี ติิ สิิกขะติ ิ ย่่อมสัังเกตว่่า จั ั กรู้้�ชัดสุ ั ข ุ หายใจเข้้า สุุขะปะฏิิสัังเวทีี ปัสสั ะสิสสิ ามี ี ติิ สิิกขะติ ิ ย่่อมสัังเกตว่่า จั ั กรู้้�ชัดสุ ั ข ุ หายใจออก (7) จิ ิ ตตะสัังขาระปะฏิิสัังเวทีี อัสสั ะสิสสิ ามี ี ติิ สิิกขะติ ิ ย่่อมสัังเกตว่่า จั ั กรู้้�ชัดสั ั ัญญา เวทนาที่่�ปรุุงแต่่งจิิต หายใจเข้้า จิ ิ ตตะสัังขาระปะฏิิสัังเวทีี ปัสสั ะสิสสิ ามี ี ติิ สิิกขะติ ิ ย่่อมสัังเกตว่่า จั ั กรู้้�ชัดสั ั ัญญา เวทนาที่่�ปรุุงแต่่งจิิต หายใจออก 1 สพฺพกาย; ท่านมัก แปลว่า กองลม แต่แปลตรงศัพท์คือ กายทั้ งปวง ปฏิสํเวที; ผู้ทราบชัด, ผู้รู้สึก, ผู้เสวย(เวทนา), ผู้ได้รับ(สุขหรือทุกข์) 2 ปสฺสมฺภยํ; สงบลง, บรรเทาหรือระงับ, เงียบ, ความหยุดนิ่ ง

Stream of Dhamma 123 (2) Rassaṃ vā assasanto rassaṃ assasāmīti pajānāti Breathing in short, he knows “I am breathing in short.” Rassaṃ vā passasanto rassaṃ passasāmīti pajānāti Or breathing out short, he knows “I am breathing out short.” (3) Sabbakāyapaṭisaṃvedī 1 assasissāmīti sikkhati He observes thus “Experience the entire body and breathe in.” Sabbakāyapaṭisaṃvedī passasissāmīti sikkhati He observes thus “Experience the entire body and breathe out.” (4) Passambhayaṃ2 kāyasaṅkhāraṃ assasissāmīti sikkhati He observes thus “Calm bodily formation and breathe in.” Passambhayaṃ kāyasaṅkhāraṃ passasissāmīti sikkhati He observes thus “Calm bodily formation and breathe out.” Mindfulness Regarding to the feelings (5) Pītipaṭisaṃvedī assasissāmīti sikkhati He observes thus “Experience rapture and breathe in.” Pītipaṭisaṃvedī passasissāmīti sikkhati He observes thus “Experience rapture and breathe out.” (6) Sukhapaṭisaṃvedī assasissāmīti sikkhati He observes thus “Experience joy and breathe in.” Sukhapaṭisaṃvedī passasissāmīti sikkhati He observes thus “Experience joy and breathe out.” (7) Cittasaṅkhārapaṭisaṃvedī assasissāmīti sikkhati He observes thus “Experience the mental formation and breathe in.” Cittasaṅkhārapaṭisaṃvedī passasissāmīti sikkhati He observes thus “Experience the mental formation and breathe out.” 1 Paṭisaṃvedī; experiencing, feeling, enjoying 2 Passambhayaṃ; to calm down, quiet, allay

124 ธรรมธาร (8) ปัสัสััมภะยััง จิ ิ ตตะสัังขารััง อัสสั ะสิสสิ ามี ี ติิ สิิกขะติ ิ ย่่อมสัังเกตว่่า จั ั กระงัับสััญญา เวทนาที่่�ปรุุงแต่่งจิิต หายใจเข้้า ปัสัสััมภะยััง จิ ิ ตตะสัังขารััง ปัสสั ะสิสสิ ามี ี ติิ สิิกขะติ ิ ย่่อมสัังเกตว่่า จั ั กระงัับสััญญา เวทนาที่่�ปรุุงแต่่งจิิต หายใจออก จิิตตานุุปััสสนา (9) จิ ิ ตตะปะฏิิสัังเวทีี อัสสั ะสิสสิ ามี ี ติิ สิิกขะติ ิ ย่่อมสัังเกตว่่า จั ั กรู้้�ชัด ั อาการของจิิต หายใจเข้้า จิ ิ ตตะปะฏิิสัังเวทีี ปัสสั ะสิสสิ ามี ี ติิ สิิกขะติ ิ ย่่อมสัังเกตว่่า จั ั กรู้้�ชัด ั อาการของจิิต หายใจออก (10) อะภิิปปะโมทะยััง จิ ิ ตตััง อัสสั ะสิสสิ ามี ี ติิ สิิกขะติ ิ ย่่อมสัังเกตว่่า จั ั กยัังจิิตให้้บัั นเทิิง หายใจเข้้า อะภิิปปะโมทะยััง จิ ิ ตตััง ปัสสั ะสิสสิ ามี ี ติิ สิิกขะติิ ย่่อมสัังเกตว่่า จั ั กยัังจิิตให้้บัั นเทิิง หายใจออก (11) สะมาทะหััง จิ ิ ตตััง อัสสั ะสิสสิ ามี ี ติิ สิิกขะติิ ย่่อมสัังเกตว่่า จั ักตั้้ � งจิิตให้้มั่่�น หายใจเข้้า สะมาทะหััง จิ ิ ตตััง ปัสสั ะสิสสิ ามี ี ติิ สิิกขะติ ิ ย่่อมสัังเกตว่่า จั ักตั้้ � งจิิตให้้มั่่�น หายใจออก (12) วิิโมจะยััง1 จิ ิ ตตััง อัสสั ะสิสสิ ามี ี ติิ สิิกขะติิ ย่่อมสัังเกตว่่า จั ักปลดปล่่อยจิิตผู้้�รู้้� หายใจเข้้า วิิโมจะยััง จิ ิ ตตััง ปัสสั ะสิสสิ ามี ี ติิ สิิกขะติ ิ ย่่อมสัังเกตว่่า จั ักปลดปล่่อยจิิตผู้้�รู้้� หายใจออก ธััมมานุุปััสสนา (13) อะนิิจจานุ ุ ปัสสีั ี 2 อัสสั ะสิสสิ ามี ี ติิ สิิกขะติ ิ ย่่อมสัังเกตว่่า จั ั กตามเห็นกา ็ ยใจโดยความเป็็นของไม่่เที่่�ยง หายใจเข้้า 1 วิโมจยํ; การปลดปล่อย, การปล่อยจาก, การสละ(อันตราย) 2 -อนุปสฺสี; ผู้เห็นตาม

Stream of Dhamma 125 (8) Passambhayaṃ cittasaṅkhāraṃ assasissāmīti sikkhati He observes thus “Calm the mental formation and breathe in.” Passambhayaṃ cittasaṅkhāraṃ passasissāmīti sikkhati He observes thus “Calm the mental formation and breathe out.” Mindfulness Regarding to the Mind 9) Cittapaṭisaṃvedī assasissāmīti sikkhati He observes thus “Experience the mind and breathe in.” Cittapaṭisaṃvedī passasissāmīti sikkhati He observes thus “Experience the mind and breathe out.” (10) Abhippamodayaṃ cittaṃ assasissāmīti sikkhati He observes thus “Be delighted in the mind and breathe in.” Abhippamodayaṃ cittaṃ passasissāmīti sikkhati He observes thus “Be delighted in the mind and breathe out.” (11) Samādahaṃ cittaṃ assasissāmīti sikkhati He observes thus “Concentrate the mind and breathe in.” Samādahaṃ cittaṃ passasissāmīti sikkhati He observes thus “Concentrate the mind and breathe out.” (12) Vimocayaṃ1 cittaṃ assasissāmīti sikkhati He observes thus “Liberate the mind and breathe in.” Vimocayaṃ cittaṃ passasissāmīti sikkhati He observes thus “Liberate the mind and breathe out.” Mindfulness Regarding to the Phenomena (13) Aniccānupassī 2 assasissāmīti sikkhati He observes thus “Contemplate impermanence and breathe in.” 1 Vimocayaṃ; liberate, letting loose, discharging, release from, doing away with. 2 -ānupassī; looking at, contemplating, observing.

126 ธรรมธาร อะนิิจจานุ ุ ปัสสีั ี ปัสสั ะสิสสิ ามี ี ติิ สิิกขะติ ิ ย่่อมสัังเกตว่่า จั ั กตามเห็นกา ็ ยใจโดยความเป็็นของไม่่เที่่�ยง หายใจออก (14) วิิราคานุ ุ ปัสสีั ี อัสสั ะสิสสิ ามี ี ติิ สิิกขะติ ิ ย่่อมสัังเกตว่่า จั ั กตามเห็นการ ็ คลายความพอใจในกายใจ หายใจเข้้า วิิราคานุ ุ ปัสสีั ี ปัสสั ะสิสสิ ามี ี ติิ สิิกขะติ ิ ย่่อมสัังเกตว่่า จั ั กตามเห็นการ ็ คลายความพอใจในกายใจ หายใจออก (15) นิิโรธานุ ุ ปัสสีั ี อัสสั ะสิสสิ ามี ี ติิ สิิกขะติ ิ ย่่อมสัังเกตว่่า จั ั กตามเห็น ็ ความดัับสนิิทแห่่งกิิเลส หายใจเข้้า นิิโรธานุ ุ ปัสสีั ี ปัสสั ะสิสสิ ามี ี ติิ สิิกขะติ ิ ย่่อมสัังเกตว่่า จั ั กตามเห็น ็ ความดัับสนิิทแห่่งกิิเลส หายใจออก (16) ปะฏิินิ ิสสััคคา1 นุ ุ ปัสสีั ี อัสสั ะสิสสิ ามี ี ติิ สิิกขะติ ิ ย่่อมสัังเกตว่่า จั ั กตามเห็นการ ็ สลัดคืืน ั กิิเลส หายใจเข้้า ปะฏิินิ ิสสััคคานุ ุ ปัสสีั ี ปัสสั ะสิสสิ ามี ี ติิ สิิกขะติ ิ ย่่อมสัังเกตว่่า จั ั กตามเห็นการ ็ สลัดคืืน ั กิิเลส หายใจออก อะยััง วุุจจะตานัันทะ อานาปานะสะติิฯ ดููกรอานนท์์ นี้้ � เรีียกว่่าอานาปานสติิ ดัังนี้้ � แลฯ 1 ปฏินิสฺสคฺค-; การเลิกละ, การสละ, การปฏิเสธ, การตัดขาด

Stream of Dhamma 127 Aniccānupassī passasissāmīti sikkhati He observes thus “Contemplate impermanence and breathe out.” (14) Virāgānupassī assasissāmīti sikkhati He observes thus “Contemplate fading away and breathe in.” Virāgānupassī passasissāmīti sikkhati He observes thus “Contemplate fading away and breathe out.” (14) Nirodhānupassī assasissāmīti sikkhati He observes thus “Contemplate cessation and breathe in.” Nirodhānupassī passasissāmīti sikkhati He observes thus “Contemplate cessation and breathe out.” (16) Paṭinissaggā1 nupassī assasissāmīti sikkhati He observes thus “Contemplate relinquishment and breathe in.” Paṭinissaggānupassī passasissāmīti sikkhati He observes thus “Contemplate relinquishment and breathe out.” Ayaṃ vuccatānanda ānāpānasati. Oh Ananda! They are called the Mindfulness of In and Out Breathing. 1 Paṭinissagga; giving up, forsaking, renunciation

128 ธรรมธาร เกสกัมพลสูตร1 (ผ้ากัมพลที ่ ทอด้วยผมคน) เสยยะถาปิ ภิกขะเว ยานิกานิจิ ตันตาวุตานัง วัตถานัง เกสะกัมพะโล เตสัง ปะฏิกิฏโฐ อักขายะติ ดูกรภิกษุท ั ้ งหลาย ผ้ากั มพลทอด้วยผมคน บัณฑิตกลา่ วว่า เลวกว่าผ้า ท ี ่ ชา่งหูกทอแล้วท ุ กชนิด เกสะกัมพะโล ภิกขะเว สีเต สีโต อุณ๎เห อุณ๎โห ทุพพัณโณ ทุคคันโธ ทุกขะสัมผัสโส ผ้ากั มพลทอด้วยผมคน ในฤดูหนาว ก็เย็น ในฤดูร้อน ก ็ร้อน สีไม่สวย ม ี กลิ ่ นเหม ็ น เนื ้ อผ้าไม่อ่อนนุ่ม แม้ฉันใด เอวะเมวะ โข ภิกขะเว ยานิกานิจิ ปุถ ุ สะมะณัปปะวาทานัง มักขะลิวาโท เตสัง ปะฏิกิฏโฐ อักขายะต ิ ดูกรภิกษุท ั ้ งหลาย วาทะ2ของเจ้าลท ั ธิชื่ อมกขล ั ิ ก็ฉันน ั ้ นเหมือนกน ั บัณฑิต กลา่ วว่า หยาบช้ากว่าวาทะของสมณะท ุ กจำ�พวก มักขะลิ ภิกขะเว โมฆะปุริโส เอวังวาที เอวังทิฏฐิ นัตถิ กัมมัง นัตถิ กิริยัง นัตถิ วิริยันติฯ ม ั กขลิเป็ นโมฆบุรุษ มีวาทะอย่างน ี ้ ม ี ทิฏฐิอย่างน ี ้ ว่า “กรรมไม่มี กิริยา ไม่มี ความเพียรไม่มี” เยปิ เต ภิกขะเว อะเหสุง อะต ี ตะมัทธานัง อะระหันโต สัมมาสัมพุทธา เตปิ ภะคะวันโต กัมมะวาทา เจวะ อะเหสุง กิริยะวาทา จะ วิริยะวาทา จะ... ตลอดอดตกาล ี อันยาวนาน แม้พระผู้มีพระภาคเจ้าอรหนต ั สัมมาสัมพุทธเจ้า ก ็ ตรัสเรื่ องกรรม ตรัสเรื่ องกิริยา และตรัสเรื่ องความเพียร... 1 องฺ.ติก. 20/138 2 วาทะ ในที่ นี้ หมายถึงลัทธิ(ความเชื่ อถือ)ของตน ลัทธิของครูมักขลิโคสาลจัดอยู่ในประเภทนัตถิกวาทะ คือเห็นว่าไม่มีเหตุ ไม่มีปัจจัย คือจะบริสุทธิ์ ก็บริสุทธิ์ เอง จะเศร้าหมองก็เศร้าหมองเอง (องฺ.ติก.อ. 2/66/202)

Stream of Dhamma 129 KESAKAMPALASUTTA1 (The Hair Blanket) Seyyathāpi bhikkhave yānikānici tantāvutānaṃ vatthānaṃ kesakambalo tesaṃ paṭikiṭṭho akkhāyati “Oh Bhikkhus! The wise said that a hair blanket is the worst kind of woven cloth. kesakambalo bhikkhave sīte sīto uṇ๎he uṇ๎ho dubbaṇṇo duggandho dukkhasamphasso It’s cold in winter, hot in summer, ugly, smelly, and unpleasant to touch. Evameva kho bhikkhave yānikānici puthusamaṇappavādānaṃ makkhalivādo tesaṃ paṭikiṭṭho akkhāyati In the same way, the teaching of Makkhali is said to be the worst of all doctrines of the various ascetics and brahmins. Makkhali bhikkhave moghapuriso evaṃvādī evaṃdiṭṭhi natthi kammaṃ natthi kiriyaṃ natthi viriyanti. Makkhali, that silly man, has this doctrine and view “There is no power in deeds, action, and energy.” Yepi te bhikkhave ahesuṃ atītamaddhānaṃ arahanto sammāsam buddhā tepi bhagavanto kammavādā ceva ahesuṃ kiriyavādā ca viriyavādā ca... Long time in the past, all the Perfected Ones, the fully awakened Buddhas, taught the efficacy of deeds, action, and energy. 1 Anฺ .Tika. 20/138

130 ธรรมธาร ...เยปิ เต ภิกขะเว ภะวิสสันติ อะนาคะตะมัทธานัง อะระหันโต สัมมาสัมพุทธา เตปิ ภะคะวันโต กัมมะวาทา เจวะ ภะวิสสันติ กิริยะวาทา จะ วิริยะวาทา จะ... ...แม้พระผู้มีพระภาคเจ้าอรหนต ั สัมมาสัมพุทธเจ้าที ่ จกม ั ีในอนาคต กจ ็ ก ั ตรัสเรื่ องกรรม ตรัสเรื่ องกิริยา และตรัสเรื่ องความเพียร... อะหัมปิ ภิกขะเว เอตะระหิ อะระหัง สัมมาสัมพุทโธ กัมมะวาโท กิริยะวาโท วิริยะวาโท ...แม้เราท ี ่ เป็ นพระอรหนต ั สัมมาสัมพุทธเจ้าในปั จจุบัน ก็ยังกลา่วเรื่ อง กรรม กลา่วเรื่ องกิริยา กลา่วเรื่ องความเพียร มัมปิ ภิกขะเว มักขะลิ โมฆะปุริโส ปะฏ ิ พาหะติ นัตถิ กัมมัง นัตถิ กิริยัง นัตถิ วิริยันติฯ โมฆบุรุษชื่ อมกขล ั ิ ก็คัดค้านแม้เราว่า “กรรมไมม่ ี กริิยาไมม่ ี ความเพียรไมม่ ี” เสยยะถาปิ ภิกขะเว นะทีมุเข ขิปั ง อุฑเฑยยะ พะหุนนัง มัจฉานัง อะหต ิ ายะ ทุกขายะ อะนะยายะ พย ๎ ะสะนายะ ภิกษุท ั ้ งหลาย เปรียบเหมือนบุคคลพงว ึ างไซดก ั ไว้ที ่ ปากอ่าว เพ ื ่ อไม่เกื ้ อกูล เพ ื ่ อความท ุ กข์ เพื ่ อความฉิบหาย เพ ื ่ อความพินาศของปลาจำ�นวนมาก เอวะเมวะ โข ภิกขะเว มักขะลิ โมฆะปุริโส มะนุสสะขิปั มมัญเญ โลเก อุปปั นโน พะหุนนัง สตต ั านัง อะหต ิ ายะ ทุกขายะฯ โมฆบุรุษชื่ อม ั กขลกิ ็ฉันน ั ้ น เป็ นเหมือนไซด ั กมนุษย์ เกิดขึ ้ นมาในโลก เพ ื ่ อไม่เกื ้ อกูล เพ ื ่ อความทกข ุ ์ เพื ่ อความฉิบหาย เพ ื ่ อความพินาศของสัตว์ จำ�นวนมากแล

Stream of Dhamma 131 Yepi te bhikkhave bhavissanti anāgatamaddhānaṃ arahanto sammāsambuddhā tepi bhagavanto kammavādā ceva bhavissanti kiriyavādā ca viriyavādā ca... ...All the Perfected Ones, the fully awakened Buddhas who live in the future, will also teach the efficacy of deeds, action, and energy... ...Ahampi bhikkhave etarahi arahaṃ sammāsambuddho kammavādo kiriyavādo viriyavādo ...I, too, the Perfected One, the fully awakened Buddha in the present, teach the efficacy of deeds, action, and energy. Mampi bhikkhave makkhali moghapuriso paṭibāhati natthi kammaṃ natthi kiriyaṃ natthi viriyanti. But Makkhali opposes me by saying ‘There is no power in deeds, action, and energy.’ Seyyathāpi bhikkhave nadīmukhe khipaṃ uḍḍeyya bahunnaṃ macchānaṃ ahitāya dukkhāya anayāya b ๎ yasanāya It’s like a trap set at the mouth of a river, which would bring harm, suffering, calamity, and disaster to many fish. Evameva kho bhikkhave makkhali moghapuriso manussakhipammaññe loke uppanno bahunnaṃ sattānaṃ ahitāya dukkhāya In the same way, that silly man Makkhali is like a trap for humans, he has come into the world for the harm, suffering, calamity, and disaster of many beings.”

132 ธรรมธาร วชิราสูตร1 (นอกจากท ุ กข์ไม่มีอะไรเกิด-ดับ) อะถะ โข มาโร ปาปิ มา วะชิรายะ ภิกขุนิยา ภะยัง ฉัมภิต ั ตตัง โลมะหังสัง อุปปาเทตุกาโม สะมาธิม๎หา จาเวตุกาโม ลำ�ดับน ั ้ น มารผู้มีบาป ใครจ่ ะให้วชราิ ภิกษุณีบังเกิดความกลัว ความ หวาดเสียว ความขนพองสยองเกล้า และใครจ่ ะให้เคลื่ อนจากสมาธิ เยนะ วชิรา ภิกขุนี เตนุปะสังกะมิ อุปะสังกะมิต๎วา วะชิรัง ภิกขุนิง คาถายะ อัชฌะภาสิ จึงเข้าไปหาวชราิ ภิกษุณีถึงท ี ่ น ั ่ งพัก คร ั ้ นแล้วได้กลา่วกับวชราิ ภิกษุณี ด้วยคาถาว่า เกนายัง ปะกะโต สต ั โต สัตว์น ี ้ ใครสร้าง? ก๎วะจิ สตต ั ัสสะ การะโก ผู้สร้างสัตว์อย ู่ท ี ่ ไหน? ก๎วะจิ สต ั โต สะมุปปั นโน สัตว์บังเกิดแล้วในท ี ่ ไหน? ก๎วะจิ สต ั โต นิรุชฌะต ี ติฯ สัตว์ย่อมดับไปในท ี ่ ไหน? อะถะ โข วะชิรายะ ภิกขุนิยา เอตะทะโหสิ โก นุ ข๎วายัง มะนุสโส วา อะมะนุสโส วา คาถัง ภาสะต ี ติฯ ลำ�ดับน ั ้ น วชราิ ภิกษุณีได้มีความดำ�ริว่า น ี ่ ใครหนอกลา่วคาถา จะเป็ น มนุษย์หรืออมนุษย์ อะถะ โข วะชิรายะ ภิกขุนิยา เอตะทะโหสิ มาโร โข อะยัง ปาปิ มา มะมะ ภะยัง ฉัมภิต ั ตตัง โลมะหังสัง อุปปาเทตุกาโม สะมาธิม๎หา จาเวตุกาโม คาถัง ภาสะต ี ติฯ ท ั นใดน ั ้ น วชราิ ภิกษุณีได้มีความดำ�ริว่า น ี ่ ค ื อมารผู้มีบาป ใครจ่ ะให้เรา บังเกดิ ความกลัว ความหวาดเสียว ความขนพองสยองเกล้า และใครจ่ะ ให้เคลื่ อนจากสมาธิ จึงกลา่วคาถา 1 สํ.ส. 15/171

Stream of Dhamma 133 VAJIRĀSUTTA1 (Nothing Other Than Sufferings Do Arise and Cease) Atha kho māro pāpimā vajirāya bhikkhuniyā bhayaṃ chambhitattaṃ lomahaṃsaṃ uppādetukāmo samādhim๎hā cāvetukāmo At that moment, Mara, the devil desired to frighten and shudder Bhikkhuni Vajira to leave the state of concentration, yena vajirā bhikkhunī tenupasaṅkami upasaṅkamit ๎ vā vajiraṃ bhikkhuniṃ gāthāya ajjhabhāsi so, he approached her and said this stanza: Kenāyaṃ pakato satto “By whom is this being made? K ๎ vaci sattassa kārako Where is the maker? K ๎ vaci satto samuppanno Where does the being to be? K ๎ vaci satto nirujjhatīti. Where does it cease?” Atha kho vajirāya bhikkhuniyā etadahosi ko nu k ๎ hvāyaṃ manusso vā amanusso vā gāthaṃ bhāsatīti. At that time, Bhikkhuni Vajira thought “Who is it that says a stanza, is it a human or non-human?” Atha kho vajirāya bhikkhuniyā etadahosi māro kho ayaṃ pāpimā mama bhayaṃ chambhitattaṃ lomahaṃsaṃ uppādetukāmo samādhim๎hā cāvetukāmo gāthaṃ bhāsatīti. Then Bhikkhuni Vajira knew that “This is the Mara who desires to frighten and shudder me, and wants me to leave the state of concentration, so that he said this stanza.” 1 Sam.Sa. 15/552

134 ธรรมธาร อะถะ โข วะชิรา ภิกขุนี มาโร อะยัง ปาปิ มา อิติ วิทิต๎วา มารัง ปาปิ มันตัง คาถาหิ อัชฌะภาสิ คร ั ้ นวชราิ ภิกษุณีทราบว่า น ี ่ ค ื อมารผู้มีบาป แล้วจึงได้กลา่วกับมาร ผู้มีบาป ด้วยคาถาว่า กิง นุ สต ั โตติ ปั จเจติ มาระ ทิฏฐิคะตัง นุ เต ดูกรมาร เพราะเหตุไรหนอ ความเหนข ็ องทานจึ ่งหวนกลับมาว่ามีสัตว์? สุทธะสังขาระปุญโช ยัง นะยิธะ สตต ั ุปะลัพภะต ิ ในกองสังขารล้วนน ี ้ ย่อมไม่ได้นามว่าสัตว์ ยะถา หิ อังคะสัมภารา โหติ สัทโท ระโถ อิต ิ เหมือนอย่างว่า เพราะคุมส่วนท ั ้ งหลายเข้าด้วยก ั น เสียงว่ารถ(ม้า) ย่อมมีฉันใด เอวัง ขันเธสุ สันเตสุ โหติ สต ั โตติ สัมมะติ เมื่ อข ั นธ์ท ั ้ งหลายยังมีอย ู ่ การสมมติว่าสัตว์ย่อมมี ฉันน ั ้ น ทุกขะเมวะ หิ สัมโภติ ทุกขัง ต ิ ฏฐะติ เวติ จะ ความจริงท ุ กข์เท่าน ั ้ นย่อมเกิด ท ุ กข์ย่อมต ั ้ งอย ู ่ และเส ื ่ อมสิ ้ นไป นาญญัต๎ระ ทุกขา สัมโภติ นาญญัต๎ระ ทุกขา นิรุชฌะต ี ติฯ นอกจากท ุ กข์ ไม่มีอะไรเกิด นอกจากท ุ กข์ ไม่มีอะไรดับ อะถะ โข มาโร ปาปิ มา ชานาติ มัง วะชิรา ภิกขุนีติ ทุกขี ทุมมะโน ต ั ตเถ วันตะระธาย ี ติฯ ลำ�ดับน ั ้ น มารผู้มีบาปเป็ นทกข ุ ์ เสียใจว่า วชราิ ภิกษุณีรู้ทน ั เราแล้ว ดังน ี ้ จึงได้อันตรธานไปในท ี ่ น ั ้ นเอง

Stream of Dhamma 135 Atha kho vajirā bhikkhunī māro ayaṃ pāpimā iti vidit ๎ vā māraṃ pāpimantaṃ gāthāhi ajjhabhāsi After knowing that, she replied to the Mara who was the evil one with this stanza: Kiṃ nu sattoti pacceti māra diṭṭhigataṃ nu te “Oh Mara! Why do you belive that there is being which contradict to the truth? suddhasaṅkhārapuñjo yaṃ nayidha sattupalabbhati The whole compounded things cannot be called as being, yathā hi aṅgasambhārā hoti saddo ratho iti since just as all parts put together is called a chariot, evaṃ khandhesu santesu hoti sattoti sammati even so when the compounded things are present, it is assumed to be as a being. Dukkhameva hi sambhoti dukkhaṃ tiṭṭhati veti ca Indeed, just only sufferings arise, present and cease, nāññat ๎ ra dukkhā sambhoti nāññat ๎ ra dukkhā nirujjhatīti. nothing other than suffering does arise and cease.” Atha kho māro pāpimā jānāti maṃ vajirā bhikkhunīti dukkhī dummano tatthe vantaradhāyīti. Then, the Mara who was the evil one, got upset since ‘Bhikkhuni Vajira has been aware of me’, so that he vanished from there.

136 ธรรมธาร อุปาทานสูตร1 (ว่าด้วยธรรมเป็ นที ่ ตั ้ งแห่งอุปาทาน และอุปาทาน) อุปาทานิเย จะ ภิกขะเว ธัมเม เทสสสิ ามิ อุปาทานัญจะ ตัง สุณาถะฯ ดูกรภิกษุท ั ้ งหลาย เราจ ั กแสดงธรรมท ี ่ เก ี ่ ยวเนื่ องกับอุปาทานและ ตัวอุปาทาน2 ค ื อความยึดมั ่ น ถือม ั ่ น เธอท ั ้ งหลายจงฟั ง กะตะเม จะ ภิกขะเว อุปาทานิยา ธัมมา กะตะมัง อุปาทานังฯ ดูกรภิกษุท ั ้ งหลาย ก็ธรรมท ี ่ เก ี ่ ยวเนื่ องกับอุปาทานและตัวอุปาทาน เป็ นไฉน? รูปั ง...เวทนา...สัญญา...สังขารา...วิญญาณัง ภิกขะเว อุปาทานิโย ธัมโม ดูกรภิกษุท ั ้ งหลาย รูป ค ื อรา่งกาย...เวทนา ค ื อความรู้สึก สุข ท ุ กข์ หรือ เฉย ๆ...สัญญา ค ื อความจำ�ได้หมายรู้ในอารมณ์...สังขาร ค ื อสภาพท ี ่ ปรุงแต่งจิตให้ดี ช ั ่ ว หรือเป็ นกลาง...วิญญาณ ค ื อการรู้แจ้งอารมณ์ ชื่ อว่าธรรมเป็ นท ี ่ ต ั ้ งแห่งอุปาทาน โย ต ั ตถะ ฉันทะราโค ตัง ต ั ตถะ อุปาทานังฯ ความความพอใจจนติดใจในรูป เวทนา สัญญา สังขาร วิญญาณน ั ้ น ชื่ อว่า อุปาทาน ค ื อความยึดมั ่ น ถือม ั ่ น อิเม วุจจันติ ภิกขะเว อุปาทานิยา ธัมมาฯ ดูกรภิกษุท ั ้ งหลาย น ี ้ เรียกว่า ธรรมอันเก ี ่ ยวเนื่ องกับอุปาทาน อิทัง อุปาทานันติฯ น ี ้ เรียกว่า อุปาทานแล 1 สํ.ขนฺธ. 17/309 2 อุุปาทาน 4 (ความยึึดมั่่�น, ความถืือมั่่�นด้้วยอำำนาจกิิเลส, ความยึึดติิดอัันเนื่่�องมาแต่่ตััณหา ผููกพัันเอาตััวตนเป็็นที่่�ตั้้� ง) 1. กามุุปาทาน (ความยึึดมั่่�นในกาม คืือ รููป เสีียง กลิ่่� น รส โผฏฐััพพะ ที่่�น่่าใคร่่ น่่าพอใจ) 2. ทิิฏฐุุปาทาน (ความยึึดมั่่�นในทิิฏฐิิหรืือทฤษฎีี คืือความเห็็น ลััทธิิ หรืือหลัักคำำสอนต่่างๆ) 3. สีีลััพพตุุปาทาน (ความยึึดมั่่�นในศีีลและพรต คืือหลัักความประพฤติิ ข้้อปฏิิบััติิ แบบแผน ระเบีียบ วิิธีี ขนบธรรมเนีียม ประเพณีี ลััทธิพิิธีต่ี ่างๆ ถืือว่่าจะต้้องเป็็นอย่่างนั้้�น ๆ โดยสัักว่่ากระทำำสืืบ ๆ กัันมา หรืือปฏิิบััติิตาม ๆ กัันไปอย่่างงมงาย หรืือโดยนิิยมว่่าขลััง ว่่าศัักดิ์์� สิิทธิ์์�มิิได้้เป็็นไป ด้้วยความรู้้ความเข้้าใจตามหลัักความสััมพัันธ์์แห่่งเหตุุและผล) 4. อััตตวาทุุปาทาน (ความยึึดมั่่�นในวาทะว่่าตััวตน คืือ ความถืือหรืือสำำคััญหมายอยู่่ในภายในว่่า มีตัี ัวตน ที่่�จะได้้ จะเป็็น จะมีี จะสููญสลาย ถููกบีีบคั้้�นทำำลายหรืือเป็็นเจ้้าของ เป็็นนายบัังคัับบััญชาสิ่่� งต่่าง ๆ ได้้ ไม่่มองเห็็นสภาวะของสิ่่� งทั้้� งปวง อัันรวมทั้้� งตััวตนว่่าเป็็นแต่่เพีียงสิ่่� งที่่� ประชุุมประกอบกัันเข้้า เป็็นไปตามเหตุุปััจจััยทั้้� งหลายที่่�มาสััมพัันธ์กั์ ันล้้วน ๆ)

Stream of Dhamma 137 UPĀDĀNASUTTA1 (the Dhamma Related to the Attachment and the Attachment Itself) Upādāniye ca bhikkhave dhamme desissāmi upādānañca2 taṃ suṇātha. Oh Bhikkhus! Listen to me, I will illustrate the Dhamma related to the Attachment and the Attachment Itself. Katame ca bhikkhave upādāniyā dhamma katamaṃ upādānaṃ. Oh Bhikkhus! What are the Dhamma related to the Attachment and the Attachment Itself ? Rūpaṃ...Vedanā...Saññā...Saṅkhārā...Viññāṇaṃ bhikkhave upādāniyo dhammo Oh Bhikkhus! Corporeality...Feeling...Perception... Mental Formations...or Consciousness is the Dhamma related to the Attachment. Yo tattha chandarāgo taṃ tattha upādānaṃ The Desire-passion related to those of them is the Attachment. Ime vuccanti bhikkhave upādāniyā dhamma. Oh Bhikkhus! They are called the Dhamma related to the Attachment. Idaṃ upādānanti. This is called the Attachment Itself. 1 Saṃ.Kha.17/309 2 Upādāna 4 (attachment; clinging; assuming) 1. clinging to sensuality 2. clinging to views 3. clinging to mere rule and ritual 4. clinging to the ego-belief

138 ธรรมธาร อัสสุตวาสูตร1 (ผู้ไม่ได้ศึกษา) เอวัมเม สต ุ ัง ข้าพเจ้าได้สดับมาอย่างน ี ้ เอกัง สะมะยัง ภะคะวา สาวัตถ ิ ยัง วิหะระติ เชตะวะเน อะนาถะปิ ณฑิกัสสะ อาราเมฯ สมัยหนึ่ ง พระผู้มีพระภาคเจ้าประทับอย ู ่ ณ พระเชตวัน อารามของทาน่ อนาถบิณฑิกเศรษฐี เขตพระนครสาวัตถ ี ต ั ต๎ระ โข ภะคะวา ภิกขูณัง อามันเตสิ ณ ท ี ่ น ั ้ นแล พระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสเรียกภิกษุท ั ้ งหลายว่า... อัสสต ุ ะวา ภิกขะเว ปุถุชชะโน อิมัส๎มิง จาตุมมะหาภูติกัส๎มิง กาย ัส๎มิง นิพพินเทยยะปิ วิรัชเชยยะปิ วิมุจเจยยะปิ ดููกรภิิกษุ ุ ทั้้ � งหลาย ปุ ุ ถุ ุ ชนผู้้�มิิได้้สดัับ2 พึึงเบื่ ่�อหน่่ายบ้้าง คลายกำำ�หนั ั ด บ้้าง หลุดพ้้นบ้้า ุ ง (จากความยึึดถืือ) ในร่า่งกายอั ั นเป็็นที่่�ประชุม ุ แห่่ง มหาภููตทั้้ � ง 4 คืือ ดิิน น้ำำ� ไฟ ลม นี้้ � ตัง กิสสะ เหตุ ข้อน ั ้ นเพราะเหตุไร ทิสสะติ หิ ภิกขะเว อิมัสสะ จาตุมมะหาภูติกัสสะ กาย ัสสะ อาจะโยปิ อะปะจะโยปิ อาทานัมปิ นิกเขปะนัมปิ เพราะเหตุว่า ความเจริญก ็ ดี ความเส ื ่ อมก ็ ดี การเกิดก ็ ดี การตายก ็ ด ี ของรา่งกายอันเป็ นท ี ่ ประชม ุ แห่งมหาภูตท ั ้ ง 4 น ี ้ ย่อมปรากฏ ต ัส๎มา ต ั ต๎ราสสต ุ ะวา ปุถุชชะโน นิพพินเทยยะปิ วิรัชเชยยะปิ วิมุจเจยยะปิ ฯ ป ุ ถ ุชนผู้มิได้สดับ จึงเบ ื ่ อหน่ายบ้าง คลายกำ�หน ั ดบ้าง หลด ุ พ้นบ้าง ในรา่งกายน ั ้ น ยัญจะ โข เอตัง ภิกขะเว วุจจะติ จิตตัง อิติปิ มะโน อิติปิ วิญญาณัง อิติปิ ตถาคตเรียกสิ่ งน ี ้ ว่า ‘จิตบ้าง มโนบ้าง วิญญาณบ้าง’ 1 สํ.นิ. 16/61 2 ปุถุชนผู้ไม่ได้สดับ ในที่นี้หมายถึงปุถุชนผู้เว้นจากการศึกษาเล่าเรียน การสอบถาม การวินิจฉัยในขันธ์ ธาตุ อายตนะ ปัจจยาการ และสติปัฏฐานเป็นต้น (สํ.นิ.อ. ๒/๖๑/๑๑๑)

Stream of Dhamma 139 ASSUTAVĀSUTTA1 (Ignorant Ordinary Person) Evamme sutaṃ I have heard that ekaṃ samayaṃ bhagavā sāvatthiyaṃ viharati jetavane anāthapiṇḍikassa ārāme. on one occasion, the Blessed Buddha was staying near Savatthi in Jeta’s Grove, Anathapindika’s monastery. Tat ๎ ra kho bhagavā bhikkhūṇamฺ āmantesi. At that place, the Blessed One notified the Bhikkhus that; Assutavā bhikkhave puthujjano imas๎miṃ cātummahābhūtikas๎miṃ kāyas๎miṃ nibbindeyyapi virajjeyyapi vimucceyyapi Oh Bhikkhus! An ignorant ordinary person may be dispassionate, detached or liberated (from attachment) from this body which is composed of the Four Primary Elements. Taṃ kissa hetu Why is that? Dissati hi bhikkhave imassa cātummahābhūtikassa kāyassa ācayopi apacayopi ādānampi nikkhepanampi As the growth and decline, the birth and death of the body which is composed of the Four Primary Elements are apparent. Tas๎mā tat ๎ rāssutavā puthujjano nibbindeyyapi virajjeyyapi vimucceyyapi. Therefore, an ignorant ordinary person may be dispassionate, detached or liberated (from attachment) from that body. Yañca kho etaṃ bhikkhave vuccati cittaṃ itipi mano itipi viññāṇaṃ itipi However, I call them as ‘mind,’ ‘intellect,’ or ‘consciousness’, 1 Saṃ.Ni. 16/61