ธรรมธาร

140 ธรรมธาร ต ั ต๎ราสสต ุ ะวา ปุถุชชะโน นาลัง นิพพินทิตุง นาลัง วิรัชชิตุง นาลัง วิมุจจิตุง ป ุ ถ ุชนผู้ไม่ได้สดับ ไม่อาจเบ ื ่ อหน่าย คลายกำ�หน ั ด หลด ุ พ้นไปจาก จิต...น ั ้ นได้เลย ตัง กิสสะ เหตุ ข้อน ั ้ นเพราะเหตุไร? ทีฆะรัตตัง เหตัง ภิกขะเว อัสสต ุ ะวะโต ปุถุชชะนัสสะ อัชโฌสต ิัง มะมาย ิ ตัง ปะรามัฏฐัง เอตัง มะมะ เอโสหะมัส๎มิ เอโส เม อัตตาติ เพราะว่าป ุ ถ ุชนผู้มิได้สดับ ล้วนยึดติดจิตน ี ้ ว่า น ั ่ นของเรา น ั ่ นเป็ นเรา น ั ่ นเป็ นตัวตนของเรา ดังน ี ้ ตลอดกาลนาน ฉะน ั ้ น ต ัส๎มา ต ั ต๎ราสสต ุ ะวา ปุถุชชะโน นาลัง นิพพินทิตุง นาลัง วิรัชชิตุง นาลัง วิมุจจิตุงฯ ป ุ ถ ุชนผู้มิได้สดับ จึงไม่อาจจะเบ ื ่ อหน่าย คลายกำ�หน ั ด หลด ุ พ้นไปจาก จิต...น ั ้ นได้เลย วะรัง ภิกขะเว อัสสต ุ ะวา ปุถุชชะโน อิมัง จาตุมมะหาภูติกัง กายัง อัตตะโต อุปะคัจเฉยยะ นะ เต๎ววะ จิตตัง ดูกรภิกษุท ั ้ งหลาย ป ุ ถ ุชนผู้มิได้สดับ จะพ ึ งเข้าไปยึดถือเอารา่งกาย อันเป็ นท ี ่ ประชม ุ แห่งมหาภูต 4 น ี ้ โดยความเป็ นตน ยังประเสริฐกว่า แต่จะเข้าไปยึดถือเอาจิต โดยความเป็ นตนหาชอบไม่ ตัง กิสสะ เหตุ ข้อน ั ้ นเพราะเหตุไร? ทิสสะตายัง ภิกขะเว จาตุมมะหาภูติโก กาโย เอกัมปิ วัสสัง ต ิ ฏฐะมาโน เท๎วปิ วัสสานิ ต ิ ฏฐะมาโน ตีณิปิ วัสสานิ ต ิ ฏฐะมาโน จัตตาริปิ วัสสานิ ต ิ ฏฐะมาโน ปั ญจะปิ วัสสานิ ต ิ ฏฐะมาโน ทะสะปิ วัสสานิ ต ิ ฏฐะมาโน วีสะติปิ วัสสานิ ต ิ ฏฐะมาโน ติงสัมปิ วัสสานิ ต ิ ฏฐะมาโน จัตตาฬ ี สัมปิ วัสสานิ ต ิ ฏฐะมาโน ปั ญญาสัมปิ วัสสานิ ต ิ ฏฐะมาโน วัสสะสะตัมปิ ต ิ ฏฐะมาโน ภิยโยปิ ต ิ ฏฐะมาโนฯ

Stream of Dhamma 141 tat ๎ rāssutavā puthujjano nālaṃ nibbindituṃ nālaṃ virajjituṃ nālaṃ vimuccituṃ An ignorant ordinary person could not be dispassionate, detached and liberated from that mind. Taṃ kissa hetu Why is that? Dīgharattaṃ hetaṃ bhikkhave assutavato puthujjanassa ajjhositaṃ mamāyitaṃ parāmaṭṭhaṃ etaṃ mama esohamas๎mi eso me attāti Since the ignorant ordinary person has long been attached to it and thinks that “This is mine.”, “I am this.”, “This is myself.” Tas๎mā tat ๎ rāssutavā puthujjano nālaṃ nibbindituṃ nālaṃ virajjituṃ nālaṃ vimuccituṃ. Thus, an ignorant ordinary person has no ability to be dispassionate, detached and liberated from this mind... Varaṃ bhikkhave assutavā puthujjano imaṃ cātummahābhūtikaṃ kāyaṃ attato upagaccheyya na t ๎ veva cittaṃ However, for an ignorant ordinary person, clinging to body which is composed of the Four Primary Elements as the self is better than clinging to the mind. Taṃ kissa hetu Why is that? Dissatāyaṃ bhikkhave cātummahābhūtiko kāyo ekampi vassaṃ tiṭṭhamāno d ๎ vepi vassāni tiṭṭhamāno tīṇipi vassāni tiṭṭhamāno cattāripi vassāni tiṭṭhamāno pañcapi vassāni tiṭṭhamāno dasapi vassāni tiṭṭhamāno vīsatipi vassāni tiṭṭhamāno tiṃsampi vassāni tiṭṭhamāno cattāḷīsampi vassāni tiṭṭhamāno paññāsampi vassāni tiṭṭhamāno vassasatampi tiṭṭhamāno bhiyyopi tiṭṭhamāno.

142 ธรรมธาร เพราะรา่งกายอันเป็ นท ี ่ ประชม ุ แห่งมหาภูตท ั ้ ง 4 น ี ้ ย่อมปรากฏว่า ดำ�รงอย ู ่ ปีหนึ่ งบ้าง สองปีบ้าง สามปีบ้าง สี่ ปีบ้าง ห้าปีบ้าง สิบปีบ้าง ยี่ สิบปีบ้าง สามสิบปีบ้าง สี่ สิบปีบ้าง ห้าสิบปีบ้าง ร้อยปีบ้าง ยิ่ งกว่า ร้อยปีบ้าง ยัญจะ โข เอตัง ภิกขะเว วุจจะติ จิตตัง อิติปิ มโน อิติปิ วิญญาณัง อิติปิ ดูกรภิกษุท ั ้ งหลาย ตถาคตเรียกสิ่ งน ี ้ ว่า ‘จิตบ้าง มโนบ้าง วิญญาณบ้าง’ ตัง รัตต ิ ยา จะ ทิวะสสสั ะ จะ อัญญะเทวะ อุปปั ชชะติ อัญญัง นิรุชฌะติฯ จิตน ั ้ น ดวงหนึ่ งเกิดขึ ้ น ดวงหนึ่ งดับไป ท ั ้ งในกลางคืนและกลางวัน เสยยะถาปิ ภิกขะเว มักกะโฏ อะรัญเญ จะ พ๎ระหาวะเน จะระมาโน สาขัง คัณหาติ ตัง มุญจิต๎วา อัญญัง คัณหาติ ตัง มุญจิต๎วา อัญญัง คัณหาติ ตัง มุญจิต๎วา อัญญัง คัณหาติ ดูกรภิกษุท ั ้ งหลาย วานรเมื่ อเท ี ่ ยวไปในป่าใหญ่ จับกิ ่ งไม้ปล่อยกิ ่ งน ั ้ น ยึดเอากิ ่ งอ ื ่ น ปล่อยกิ ่ งท ี ่ ยึดเดิม เหน ี ่ ยวกิ ่ งใหม่ต่อไป แม้ฉันใด เอวะเมวะ โข ภิกขะเว ยะมิทัง วุจจะติ จิตตัง อิติปิ มะโน อิติปิ วิญญาณัง อิติปิ ตถาคตจึงเรียกสิ่ งน ี ้ ว่า ‘จิตบ้าง มโนบ้าง วิญญาณบ้าง’ ตัง รัตต ิ ยา จะ ทิวะสสสั ะ จะ อัญญะเทวะ อุปปั ชชะติ อัญญัง นิรุชฌะติ ฯ จิตน ั ้ น ดวงหนึ่ งเกิดขึ ้ น ดวงหนึ่ งดับไป ท ั ้ งในกลางคืนและกลางวัน ก็ฉันน ั ้ นแล ฯ ต ั ต๎ระ ภิกขะเว สต ุ ะวา อะริยะสาวะโก ปะฏิจจะสะมุปปาทัญเญวะ สาธุกัง โยนิโส มะนะสิกะโรติ ดูกรภิกษุท ั ้ งหลาย อริยสาวกผู้สดับ ย่อมใส่ใจโดยแยบคายด้วยดี ถึง ธรรมอันเกดขึ ิ้ นโดยอาศัยกน ั ในรา่งกายและจตทิ ี ่ ตถาคตกลา่วมาน ั ้ นว่า อิติ เพราะเหต ุ ดังน ี ้ อิมัส๎มิง สะติ อิทัง โหติ เมื่ อสิ่ งน ี ้ มี สิ่ งน ี ้ จึงม ี

Stream of Dhamma 143 Since the body which is composed of the Four Primary Elements exists for a year, for two, three, four, five, ten, twenty, thirty, forty, fifty, or a hundred year or longer than that. Yañca kho etaṃ bhikkhave vuccati cittaṃ itipi mano itipi viññāṇaṃ itipi Oh Bhikkhus! I call it as ‘mind’, ‘intellect’, or ‘consciousness’, taṃ rattiyā ca divasassa ca aññadeva uppajjati aññaṃ nirujjhati. by day and by night, one mind arises while another ceases. Seyyathāpi bhikkhave makkaṭo araññe ca b ๎ rahāvane caramāno sākhaṃ gaṇhāti taṃ muñcit ๎ vā aññaṃ gaṇhāti taṃ muñcit ๎ vā aññaṃ gaṇhāti taṃ muñcit ๎ vā aññaṃ gaṇhāti Oh Bhikkhus! Just like a monkey roams in the forest, grabs a branch and let go of it, grabs another branch and let go of that, and grabs another one. Evameva kho bhikkhave yamidaṃ vuccati cittaṃ itipi mano itipi viññāṇaṃ itipi in the same way, Oh bhikkhus! The ‘mind’ or ‘intellect’ or ‘consciousness’, taṃ rattiyā ca divasassa ca aññadeva uppajjati aññaṃ nirujjhati. by day and by night, one arises while another ceases. Tat ๎ ra bhikkhave sutavā ariyasāvako paṭiccasamuppādaññeva sādhukaṃ yoniso manasikaroti Oh Bhikkhus! The learned Noble disciple who takes analytical reflection on the Dependent Origination in body and mind that mentioned. Iti “As describ, imas๎miṃ sati idaṃ hoti. when this exists, that comes to be; imassuppādā idaṃ uppajjati. with the arising of this, that arises.

144 ธรรมธาร อิมัสสุปปาทา อิทัง อุปปั ชชะติ เพราะสิ่ งน ี ้ เกิดขึ ้ น สิ่ งน ี ้ จึงเกิดขึ ้ น อิมัส๎มิง อะสะติ อิทัง นะ โหติ เมื่ อสิ่ งน ี ้ ไม่มี สิ่ งน ี ้ จึงไม่ม ี อิมัสสะ นิโรธา อิทัง นิรุชฌะติ เพราะสิ่ งน ี ้ ดับไป สิ่ งน ี ้ จึงดับไป ยะทิทัง ได้แก่สิ่ งเหลาน่ ี ้ ค ื อ (1/2) อะวิชชาปั จจะยา สังขารา, เพราะความไม่รู้เป็นปั จจัย จึงม ีการปรุงแต่ง (3) สัังขาระปััจจะยา วิิญญาณััง, เพราะการปรุุงแต่่งเป็็นปัจจัั ัย จึึงมีีการรู้้�แจ้้ งอารมณ์ ์ (4) วิิญญาณะปััจจะยา นามะรู ู ปััง, เพราะการรู้้�แจ้้ งอารมณ์์เป็็นปัจจัั ัย จึึงมีีนามรููป (5) นามะรููปะปััจจะยา สะฬายะตะนััง, เพราะนามรููปเป็็นปัจจั ั ัย จึึงมีีอายตนะ 6 (6) สะฬายะตะนะปััจจะยา ผัสัโส, เพราะอายตนะ 6 เป็็นปัจจั ั ัย จึึงมีีการกระทบ (7) ผัสสั ะปััจจะยา เวทะนา, เพราะการกระทบเป็็นปัจจั ั ัย จึึงมีีการรู้้�สึึกในอารมณ์ ์ (8) เวทะนาปััจจะยา ตััณหา, เพราะมีีการรู้้�สึึกในอารมณ์์เป็็นปัจจั ั ัย จึึงมีีความทะยานอยาก (9) ตััณหาปััจจะยา อุุปาทานััง, เพราะความทะยานอยากเป็็นปัจจัั ัย จึึงมีีความยึึดมั่่�น (10) อุุปาทานะปััจจะยา ภะโว1 , เพราะมีีความยึึดมั่่�นเป็็นปัจจัั ัย จึึงมีีความปรากฏของสภาพธรรม (11) ภะวะปััจจะยา ชาติิ, เพราะความปรากฏของสภาพธรรมเป็็นปัจจัั ัย จึึงมีีความเกิิดแห่่ง ตััวกูู-ของกูู (12) ชาติ ิปััจจะยา ชะรามะระณััง 1 ภว; ความเป็น, ความเจริญ, ความปราฏ, ชีวิต, ภพ (ภาวะชีวิตของสัตว์, โลกเป็นที่อยู่ของสัตว์)

Stream of Dhamma 145 Imas๎miṃ asati idaṃ na hoti. When this does not exist, that does not come to be; imassa nirodhā idaṃ nirujjhati. with the cessation of this, that ceases.” Yadidaṃ In other words: [1/2]Avijjāpaccayā saṅkhārā Dependent on Ignorance arises Kamma-Formations. (3) Saṅkhārapaccayā viññāṇaṃ Dependent on Kamma-Formations arise Consciousness. (4) Viññāṇapaccayā nāmarūpaṃ Dependent on Consciousness arises Mind and Matter. (5) Nāmarūpapaccayā salฺāyatanaṃ Dependent on Mind and Matter arise the Six Sense-Fields. (6) Salฺāyatanapaccayā phasso Dependent on the Six Sense-Fields arise Contact. (7) Phassapaccayā vedanā Dependent on Contact arises Feeling. (8) Vedanāpaccayā tañhā Dependent on Feeling arises Craving. (9) Tañhāpaccayā upādānaṃ Dependent on Craving arises Clinging. (10) Upādānapaccayā bhavo1 Dependent on Clinging arises Becoming. (11) Bhavapaccayā jāti Dependent on Becoming arises Birth. (12) Jātipaccayā jarāmaraṇaṃ 1 bhava; existence; sphere, “becoming,” (form of) rebirth, (state of) existence, a “life.”

146 ธรรมธาร เพราะความเกิิดขึ้้ � นแห่่งตััวกูู-ของกููเป็็นปัจจัั ัย จึึงมีีความแก่่ ความตาย โสกะปะริิเทวะทุุกขะโทมะนั ัสสุุปายาสา สััมภะวัันติิ ฯ ความเศร้้าโศก ความร่ำำ�ไรรำำ�พั ั น ความไม่่สบายกาย ความไม่่สบายใจ ความคัับแค้้นใจ จึึงเกิิดขึ้้ � น เอวะเมตััสสะ เกวะลั ัสสะ ทุุกขัักขัันธั ัสสะ สะมุุทะโย โหติิ. กองทุุกข์์ทั้้ � งมวลนั่่�น ย่่อมเกิิดขึ้้ � นด้้วยประการฉะนี้้ �. (1/2) อะวิิชชายะเต๎๎ววะ อะเสสะวิิราคะนิิโรธา สัังขาระนิิโรโธ, อนึ่�่ ง เพราะความจางคลายดัับไปโดยไม่่เหลืือแห่่งความไม่รู้่ ้�นั้้ � นนั่่�นเทีียว ความปรุุงแต่่งจึึงดัับ (3) สัังขาระนิิโรธา วิิญญาณะนิิโรโธ, เพราะความปรุุงแต่่งดัับ การรู้้�แจ้้ งอารมณ์ ์จึึงดัับ (4) วิิญญาณะนิิโรธา นามะรููปะนิิโรโธ, เพราะการรู้้�แจ้้ งอารมณ์์ดัับ นามรููปจึึงดัับ (5) นามะรููปะนิิโรธา สะฬายะตะนะนิิโรโธ, เพราะนามรููปดัับ อายตนะ 6 จึึงดัับ (6) สะฬายะตะนะนิิโรธา ผัสสั ะนิิโรโธ, เพราะอายตนะ 6 ดัับ การกระทบจึึงดัับ (7) ผัสสั ะนิิโรธา เวทะนานิิโรโธ, เพราะการกระทบดัับ การรู้้�สึึกในอารมณ์ ์จึึงดัับ (8) เวทะนานิิโรธา ตััณหานิิโรโธ, เพราะการรู้้�สึึกในอารมณ์์ดัับ ความทะยานอยากจึึงดัับ (9) ตััณหานิิโรธา อุุปาทานะนิิโรโธ, เพราะความทะยานอยากดัับ ความยึึดมั่่�นจึึงดัับ (10) อุุปาทานะนิิโรธา ภะวะนิิโรโธ, เพราะความยึึดมั่่�นดัับ ความปรากฏของสภาพธรรมจึึงดัับ (11) ภะวะนิิโรธา ชาติ ิ นิิโรโธ, เพราะความปรากฏของสภาพธรรมดัับ ความเกิิดขึ้้น � แห่่งตััวกูู-ของกููจึึงดัับ

Stream of Dhamma 147 Dependent on Birth arises Decay and Death, soka-parideva-dukkha-domanassupāyāsā sambhavanti. there also arises Sorrow, Lamentation, Pain, Grief and Despair. Evametassa kevalassa dukkhakkhandhassa samudayo hoti. This is how it arises this whole mass of suffering. [1/2] Avijjāyat ๎ veva asesavirāganirodhā saṅkhāranirodho Through the total fading away and cessation of Ignorance, ceases Kamma-Formations. (3) Saṅkhāranirodhā viññāṇanirodho Through the cessation of Kamma-Formations, ceases Consciousness. (4) Viññāṇanirodhā nāmarūpanirodho Through the cessation of Consciousness, ceases Mind and Matter. (5) Nāmarūpanirodhā salฺāyatananirodho Through the cessation of Mind and Matter, ceases Six sensefields. (6) Salฺāyatananirodhā phassanirodho Through the cessation of Six sense-fields, ceases Contact. (7) Phassanirodhā vedanānirodho Through the cessation of Contact, ceases Feeling. (8) Vedanānirodhā tañhānirodho Through the cessation of Feeling, ceases Craving. (9) Tañhānirodhā upādānanirodho Through the cessation of Craving, ceases Clinging. (10) Upādānanirodhā bhavanirodho Through the cessation of Clinging, ceases Becoming. (11) Bhavanirodhā jātinirodho Through the cessation of Clinging, ceases Birth.

148 ธรรมธาร (12) ชาติ ิ นิิโรธา ชะรามะระณััง เพราะความเกิิดขึ้้ � นแห่่งตััวกูู-ของกููดัับ ความแก่่ ความตายจึึงดัับ โสกะปะริิเทวะทุุกขะโทมะนั ัสสุุปายาสา นิ ิ รุุชฌัันติิ. ความเศร้้าโศก ความร่ำำ�ไรรำำ�พั ั น ความไม่่สบายกาย ความไม่่สบายใจ ความคัับแค้้นใจ ก็็ดัับไป เอวะเมตััสสะ เกวะลั ัสสะ ทุุกขัักขัันธั ัสสะ นิิโรโธ โหติิ. กองทุุกข์์ทั้้ � งมวลนั่่�น ย่่อมดัับไปด้้วยประการฉะนี้้ � เอวัง ปัสสัง ภิกขะเว สต ุ ะวา อะริยะสาวะโก รูปัส๎มิงปิ นิพพินทะติ เวทะนายะปิ นิพพินทะติ สัญญายะปิ นิพพินทะติ สังขาเรสุปิ นิพพินทะติ วิญญาณัส๎มิงปิ นิพพินทะติ ดูกรภิกษุท ั ้ งหลาย อริยสาวกผู้ได้สดับ พิจารณาอย ู ่อย่างน ี ้ ย่อมเบ ื ่ อหน่ายแม้ในรูป เวทนา สัญญา สังขาร วิญญาณ นิพพินทัง วิรัชชะติ เมื่ อเบ ื ่ อหน่าย ย่อมคลายกำ�หน ั ด วิราคา วิมุจจะติฯ เพราะคลายกำ�หน ัดจึงหลด ุ พ้น วิมุตต ัส๎มิง วิมุตตะมีติ ญาณัง โหติฯ เมื่ อหลด ุ พ้นแล้ว ก ็ มีญาณหยั่ งรู้ว่าหลด ุ พ้นแล้ว ขีณา ชาติ วุสต ิัง พ๎รัห๎มะจะริยัง กะตัง กะระณียัง นาปะรัง อิตถ ั ตตายาติ ปะชานาต ี ติฯ ย่อมทราบชด ั ว่าชาติสิ ้ นแล้ว พรหมจรรย์อย ู่จบแล้ว กิจท ี ่ ควรทำ� ทำ�เสรจ ็ แล้ว กิจอ ื ่ นเพ ื ่ อความเป็ นอย่างน ี ้ มิได้มี ดังน ี ้ แล

Stream of Dhamma 149 (12) Jātinirodhā jarāmaraṇaṃ Through the cessation of Birth, ceases Decay and Death. soka-parideva-dukkha-domanassupāyāsā nirujjhanti. Also ceases Sorrow, Lamentation, Pain, Grief and Despair. Evametassa kevalassa dukkhakkhandhassa nirodho hoti. Thus comes the cessation of this whole mass of suffering.” Evaṃ passaṃ bhikkhave sutavā ariyasāvako rūpas๎miṃpi nibbindati vedanāyapi nibbindati saññāyapi nibbindati saṅkhāresupi nibbindati viññāṇas๎miṃpi nibbindati “Oh Bhikkhus! The learned Noble disciple who considers all of that thus be dispassionate with Corporeality, Feeling, Perception, Mental Formations, and Consciousness, nibbindaṃ virajjati Through dispassion, he gets detached, virāgā vimuccati since getting detachment, he gets released. Vimuttas๎miṃ vimuttamīti ñāṇaṃ hoti When released, there is knowledge of “released.” Khīṇā jāti vusitaṃ b ๎ rah ๎ macariyaṃ kataṃ karaṇīyaṃ nāparaṃ itthattāyāti pajānātīti. He discerns that “Birth is ended, the holy life fulfilled, the task is completely done. There is no further task for the cessation of suffering.”

150 ธรรมธาร วิปั ลลาสสูตร1 (อุปสรรคแห่งการเจริญภาวนา) อะนิจเจ นิจจะสัญญิโน การหมายรู้ในสิ่ งท ี ่ ไม่เท ี ่ ยงว่าเท ี ่ ยง ทุกเข จะ สุขะสัญญิโน ในสิ่ งท ี ่ เป็ นท ุ กข์ว่าเป็ นสุข อะนัตตะนิ จะ อัตตาติ ในสิ่ งท ี ่ เป็ นอน ั ตตาว่าเป็ นอัตตา อะสุเภ สุภะสัญญิโน ในสิ่ งท ี ่ ไม่งามว่างาม มิจฉาทิฏฐ ิ หะตา สตต ั า เป็ นสิ่ งท ี ่ เหลา่ สัตว์ผู้ถูกมิจฉาทิฐิทำ�ลาย ขิตตะจิตตา วิสัญญิโน ผู้มี จิตฟ้ ุ งซ่าน จึงสำ�คัญผดิ เต โยคะย ุ ตตา มารัสสะ อะโยคักเขมิโน ชะนา ชนเหลาน่ ั ้ นชื่ อว่าตดิอย ู ่ในเครื่ องประกอบของมาร ไมม่ ีความหลด ุ พ้นจาก กิเลส สตต ั า คัจฉันติ สังสารัง ชาติมะระณะคามิโน ฯ ประสบกับความเกิดและความตาย ท่องเท ี ่ ยวไปส ู ่สังสารวัฏ ยะทา จะ พุทธา โลกัส๎มิง อุปปั ชชันติ ปะภังกะรา ฯ ก็ในกาลใดพระพุทธเจ้า ผู้จุ ดประกายให้แสงสว่าง เสด ็ จอุบัติขึ ้ นในโลก เตมัง ธัมมัง ปะกาเสนติ ทุกขูปะสะมะคามินัง ในกาลน ั ้ นพระองค์ย่อมประกาศธรรมน ี ้ ท ี ่ ให้สัตว์ถึงความดับท ุ กข ์ เตสัง สต ุ ๎วานะ สัปปั ญญา สะจิตตัง ปั จจะลัตถุ เต เหลา่ สัตว์ผู้มปีัญญา ฟั งธรรมของพระพุทธเจ้าเหลาน่ ั ้ น กลับหวนคิดได้ อะนิจจัง อะนิจจะโต ทักขุง ได้เหน ็ สิ่ งท ี ่ ไม่เท ี ่ ยงว่าไม่เท ี ่ ยง ทุกขะมัททักขุ ทุกขะโต สิ่ งท ี ่ เป็ นท ุ กข์ว่าเป็ นท ุ กข ์ อะนัตตะนิ อะนัตตาติ สิ่ งท ี ่ เป็ นอน ั ตตาว่าเป็ นอน ั ตตา อะสุภัง อะสุภะตัททะสุง สิ่ งท ี ่ ไม่งามว่าเป็ นของไม่งาม สัมมาทิฏฐ ิสะมาทานา ถือเอาสัมมาทิฐิ สพพ ั ัง ทุกขัง อุปั จจะคุนติ ฯ จึงพ้นท ุ กขท ์ ั ้ งหมดได้...แล 1 อํ.จตุ. 21/49

Stream of Dhamma 151 VIPALLĀSASUTTA1 (Obstacles of Meditation) Anicce niccasaññino To regard what is impermanence as permanence, dukkhe ca sukhasaññino to regard what is painful as pleasant, anattani ca attāti to regard what is a lack of self as a self, asubhe subhasaññino to regard what is foul as beautiful, micchādiṭṭhihatā sattā being destroyed by their false-view, khittacittā visaññino being distracted, leading to the distortion. te yogayuttā mārassa ayogakkhemino janā they are trapped in Mara’s2 bonds, not having freedom from bondages, sattā gacchanti saṃsāraṃ jātimaraṇagāmino. face with the birth and death, wander in Samsara. Yadā ca buddhā lokas๎miṃ uppajjanti pabhaṅkarā. When the Buddhas who bring the light, were born to the world. Temaṃ dhammaṃ pakāsenti dukkhūpasamagāminaṃ At that time, the Blessed Buddhas teach this Dhamma for cessation of suffering. Tesaṃ sut ๎ vāna sappaññā sacittaṃ paccalatthu te The wise beings who listen to the Buddhas’ Dhamma, regain awareness, aniccaṃ aniccato dakkhuṃ see what is impermanence as impermanence, dukkhamaddakkhu dukkhato what is suffering as suffering, anattani anattāti what is a lack of self as lacking self, asubhaṃ asubhataddasuṃ what is foul as foul, sammādiṭṭhisamādānā undertake the Right View, sabbaṃ dukkhaṃ upaccagunti. so that they liberate from all suffering. 1 Aṅ.catu. 21/49 2 Mara: devil or evil one

152 ธรรมธาร สมิทธิสูตร1 (ปัญหาเรื่ องโลก) ...สะมิทธิ...ภะคะวันตัง เอตะทะโวจะฯ ...พระสมิทธิ ได้ทูลถามพระพุทธเจ้าว่า โลโก โลโกติ ภันเต วุจจะติ กิตตาวะตา นุ โข ภันเต โลโก วา อัสสะ โลกะปั ญญัตติ วาติฯ ...ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ท ี ่ เรียกว่าโลก โลก ดังน ี ้ ด้วยเหตุเพียงเท่าไร จึงเป็ นโลก หรือบัญญัติว่าโลก ย ั ตถะ โข สะมิทธิ (1)อัตถิ จักขุ อัตถิ รูปา อัตถิ จักขุวิญญาณัง อัตถิ จักขุวิญญาณะวิญญาต ั พพา ธัมมา อัตถิ... พระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสว่า ดูกรสมิทธิ ตา รูป จ ั กษุวิญญาณ ธรรมท ี ่ จะพ ึ งรู้แจ้งด้วยจ ั กษุวิญญาณ มีอย ู ่ ณ ท ี ่ ใด... ... (2)อัตถิ โสตัง อัตถิ สัททา อัตถิ โสตะวิญญาณัง อัตถิ โสตะวิญญาณะวิญญาต ั พพา ธัมมา อัตถ ิ ...หู เสียง โสตวิญญาณ ธรรมท ี ่ จะพ ึ งรู้แจ้งด้วยโสตวิญญาณ มีอย ู ่ ณ ท ี ่ ใด... ... (3)อัตถิ ฆานัง อัตถิ คันธา อัตถิ ฆานะวิญญาณัง อัตถิ ฆานะวิญญาณะวิญญาต ั พพา ธัมมา อัตถิ... ...จมูก กลิ ่ น ฆานวิญญาณ ธรรมท ี ่ จะพ ึ งรู้แจ้งด้วยฆานวิญญาณ มีอย ู ่ ณ ท ี ่ ใด... 1 สํ.ส. 18/68 ในพระสูตรเดียวกันนี้ ยังมีการถามถึงมาร, สัตว์, ทุกข์ พระพุทธเจ้าทรงตรัสตอบอย่างเดียวกันกับปัญหาเรื่ องโลก

Stream of Dhamma 153 SAMIDDHISUTTA1 (Questions About the World) ...Samiddhi...bhagavantamฺ etadavoca ...Ven. Samiddhi asked the Blessed Buddha, Loko lokoti bhante vuccati kittāvatā nu kho bhante loko vā assa lokapaññatti vāti. ...Sir, the thing called “the world”, why do we define it as the world?’ Yattha kho samiddhi (1)atthi cakkhu atthi rūpā atthi cakkhuviññāṇaṃ atthi cakkhuviññāṇaviññātabbā dhammā atthi ... The Blessed One replied “Oh Samiddhi! Where there are the eyes, visible objects, eye-consciousness, and the phenomena to be known by eye-consciousness.”... ... (2)Atthi sotaṃ atthi saddā atthi sotaviññāṇaṃ atthi sotaviññāṇaviññātabbā dhammā atthi ... “...Where there are the ears, sounds, ear-consciousness, and the phenomena to be known by ear-consciousness.”... ... (3)Atthi ghānaṃ atthi gandhā atthi ghānaviññāṇaṃ atthi ghānaviññāṇaviññātabbā dhammā atthi ... “...Where there are the nose, odors, nose-consciousness, and the phenomena to be known by nose-consciousness.”... 1 Saṅ.Sa.18/68

154 ธรรมธาร ... (4)อัตถิ ชิวหา อัตถิ ระสา อัตถิ ชิวหาวิญญาณัง อัตถิ ชิวหาวิญญาณะวิญญาต ั พพา ธัมมา อัตถิ... ...ลิ ้ น รส ชิวหาวิญญาณ ธรรมท ี ่ จะพ ึ งรู้แจ้งด้วยชิวหาวิญญาณ มีอย ู่ ณ ท ี ่ ใด... ... (5)อัตถิ กาโย อัตถิ โผฏฐ ั พพา อัตถิ กายวิญญาณัง อัตถิ กายะวิญญาณะวิญญาต ั พพา ธัมมา อัตถิ... ...กาย สิ่ งท ี ่ สัมผัสกาย กายวิญญาณ ธรรมท ี ่ จะพง ึรู้แจ้งด้วยกายวิญญาณ มีอย ู ่ ณ ท ี ่ ใด... ... (6)อัตถิ มโน อัตถิ ธัมมา อัตถิ มะโนวิญญาณัง อัตถิ มะโนวิญญาณะวิญญาต ั พพา ธัมมา อัตถิ ...ใจ ธรรมารมณ์ มโนวิญญาณ ธรรมท ี ่ จะพ ึ งรู้แจ้งด้วยมโนวิญญาณ มีอย ู ่ ณ ท ี ่ ใด ต ั ตถะ โลโก วา โลกะปั ญญัตติ วาฯ โลกหรือการบัญญัติว่าโลก ก ็ มีอย ู ่ ณ ท ี ่ น ั ้ นแล

Stream of Dhamma 155 ... (4)Atthi jivhā atthi rasā atthi jivhāviññāṇaṃ atthi jivhāviññāṇaviññātabbā dhammā atthi ... “...Where there are the tongue, tastes, tongue-consciousness, and the phenomena to be known by tongue-consciousness.”... ...(5)Atthi kāyo atthi photฺtฺhabbā atthi kāyaviññāṇaṃ atthi kāyaviññāṇaviññātabbā dhammā atthi... “...Where there are the body, tangible objects, body-consciousness, and the phenomena to be known by body-consciousness.”... ... (6)Atthi mano atthi dhammā atthi manoviññāṇaṃ atthi manoviññāṇaviññātabbā dhammā atthi “...Where there are the mind, mind-consciousness, and the phenomena to be known by mind-consciousness.” Tattha loko vā lokapaññatti vā. The world or what are defined as the world are there.

156 ธรรมธาร อัปปมาทวิหารีสูตร1 (ผู้อยู่ด้วยความไม่ประมาท) กะถัญจะ ภิกขะเว อัปปะมาทะวิหารี โหติฯ ดูกรภิกษุท ั ้ งหลาย ภิกษุเป็นผู้อย ู่ด้วยความไม่ประมาทอย่างไรเลา่ ? (1) จักขุนท๎ริยัง สังวุต ัสสะ ภิกขะเว วิหะระโต จิตตัง นะ พย ๎ าสิจจะติ จักขุวิญเญยเยสุ รูเปสุ... เมื่ อภิกษุสำ�รวมจกข ั นทร ุ ีย์2 อย ู ่ จตกิ ็ไม่แส่ไปในรูปทั ้ งหลายท ี ่ พง ึรู้ด้วยตา... ... (2) โสตินท๎ริยัง สังวุต ัสสะ ภิกขะเว วิหะระโต จิตตัง นะ พย ๎ าสิจจะติ โสตะวิญเญยเยสุ สัทเทสุ... ...เมื่ อภิกษุสำ�รวมโสตินทรีย์อย ู ่ จิตก็ไม่แส่ไปในเสียงท ั ้ งหลายท ี ่ พ ึ งรู้ด้วย หู... ... (3) ฆานินท๎ริยัง สังวุต ัสสะ ภิกขะเว วิหะระโต จิตตัง นะ พย ๎ าสิจจะติ ฆานะวิญเญยเยสุ คันเธสุ... ...เมื่ อภิกษุสำ�รวมฆานินทรีย์อย ู ่ จิตก็ไม่แส่ไปในกลิ ่ นท ั ้ งหลายท ี ่ พ ึ งรู้ด้วย จมูก... ... (4) ชิวหินท๎ริยัง สังวุต ัสสะ ภิกขะเว วิหะระโต จิตตัง นะ พย ๎ าสิจจะติ ชิวหาวิญเญยเยสุ ระเสส ุ ...เมื่ อภิกษุสำ�รวมชิวหนทริ ีย์อย ู ่ จิตก็ไม่แส่ไปในรสท ั ้ งหลายท ี ่ พ ึ งรู้ด้วย ลิ ้ น... ... (5) กายินท๎ริยัง สังวุต ัสสะ ภิกขะเว วิหะระโต จิตตัง นะ พย ๎ าสิจจะติ กายะวิญเญยเยสุ โผฏฐ ั พเพส ุ ...เมื่ อภิกษุสำ�รวมกายินทรีย์อย ู ่ จตกิ ็ไม่แส่ไปในโผฏฐัพพะท ั ้ งหลายท ี ่ พง ึ รู้ด้วยกาย... 1 สํ.ส. 18/143 2 อินทรีย์ แปลว่า ความเป็นใหญ่ คือ ตา หู จมูก ลิ้น กาย ใจ นั่นเอง เช่น ตา เป็นใหญ่ในการเห็น, หู เป็นใหญ่ในการได้ยิน เป็นต้น

Stream of Dhamma 157 APPAMĀDAVIHĀRĪSUTTA1 (Living in Heedfulness) Kathanca bhikkhave appamādaviharī hoti. Oh Bhikkhus! How to live in heedfulness? (1) Cakkhund ๎ riyaṃ saṃvutassa bhikkhave viharato cittaṃ na b ๎ yāsiccati cakkhuviññeyyesu rūpesu... When you live with an awareness of the eye-faculty, your mind will not become pried when it comes to visible-objects known by the eye... ... (2) Sotind ๎ riyaṃ saṃvutassa bhikkhave viharato cittaṃ na b ๎ yāsiccati sotaviññeyyesu saddesu... ...When you live with an awareness of the ear-faculty, your mind will not become pried when it comes to sounds known by the ear... ... (3) Khanind ๎ riyaṃ saṃvutassa bhikkhave viharato cittaṃ na b ๎ yāsiccati khanaviññeyyesu gandhesu... ...When you live with an awareness of the nose-faculty, your mind will not become pried when it comes to odors known by the nose... ... (4) Jivhind ๎ riyaṃ saṃvutassa bhikkhave viharato cittaṃ na b ๎ yāsiccati jivhāviññeyyesu rasesu... ...When you live with an awareness of the tongue-faculty, your mind will not become pried when it comes to tastes known by the tongue... ... (5) Kāyind ๎ riyaṃ saṃvutassa bhikkhave viharato cittaṃ na b ๎ yāsiccati kāyaviññeyyesu photฺtฺhabbesu... ...When you live with an awareness of the body-faculty, your mind will not become pried when it comes to tangible-objects known by the body... 1 Saṅ.Sa.18/143

158 ธรรมธาร ... (6) มะนินท๎ริยัง สังวุต ัสสะ ภิกขะเว วิหะระโต จิตตัง นะ พย ๎ าสิจจะติ มะโนวิญเญยเยสุ ธัมเมสุ... ...เมื่ อภิกษุสำ�รวมมนินทรีย์อย ู ่ จิตก็ไม่แส่ไปในธรรมารมณ์ท ั ้ งหลาย ท ี ่ พ ึ งรู้ด้วยใจ... ต ัสสะ อัพย ๎ าสตต ิ ะจิตต ัสสะ ปามุชชัง ชายะติ เมื่ อภิกษุน ั ้ นม ี จิตไม่แส่ไปแล้ว ปราโมทย์ก็เกิด ปะมุทิต ัสสะ ปีติ ชายะติ เมื่ อภิกษุเกิดปราโมทย์แล้ว ปี ติก็เกิด ปีติมะนัสสะ กาโย ปัสสัมภะติ เมื่ อภิกษุมีใจเกิดปี ติ กายก็สงบ ปัสสัทธะกาโย สุขัง วิหะระติ ภิกษุผู้มี กายสงบ ก็อย ู ่เป็ นสุข สุขิโน จิตตัง สะมาธิยะติ จิตของภิกษุผู้มีความสุขก ็ ต ั ้ งม ั ่ น สะมาหิเต จิตเต ธัมมา ปาตุภะวันต ิ เมื่ อจิตต ั ้ งม ั ่ นแล้ว ธรรมท ั ้ งหลาย1 ก ็ปรากฏ ธัมมานัง ปาตุภาวา อัปปะมาทะวิหารีเต๎ววะ สังขัง คัจฉะติ... เพราะธรรมท ั ้ งหลายปรากฏ ภิกษุน ั ้ นก ็ถึงความนับว่า เป็นผู้อย ู่ด้วย ความไม่ประมาทอย่างแท้จริง... เอวัง โข ภิกขะเว อัปปะมาทะวิหารี โหต ี ติ ฯ ดูกรภิกษุท ั ้ งหลาย ภิกษุเป็นผู้อยด้ ู่วยความไมปร่ะมาท ด้วยประการฉะน ี ้ 1 ธรรมทั้งหลาย หมายถึงสมถะและวิปัสสนา (สํ.สฬา.อ. 3/97/35)

Stream of Dhamma 159 ... (6) Manind ๎ riyaṃ saṃvutassa bhikkhave viharato cittaṃ na b ๎ yāsiccati manoviññeyyesu dhammesu... ...When you live with an awareness of the mind-faculty, your mind will not become pried when it comes to mind-objects known by the mind. Tassa ab ๎ yāsittacittassa pāmujjaṃ jāyati When that Bhikkhu’s mind does not become pried, there is joy. Pamuditassa pīti jāyati When there is a joy, there is a rapture. Pītimanassa kāyo passaṃbhati When there is a rapture, there is a tranquility. Passaddhakayo sukhaṃ viharati When there is a tranquility, there is a happiness. Sukhino cittaṃ samādhiyati When there is a happiness, Bhikkhu’s mind becomes concentrated. Samāhite citte dhammā pātubhavanti When the mind becomes concentrated, all Dhammas1 become apparent. Dhammānaṃ pātubhāvā appamādaviharīt ๎ veva saṃkhaṃ gacchati Since all Dhammas become apparent, that Bhikkhu absolutely lives in heedfulness... Evaṃ kho bhikkhave appamādaviharī hotīti. Oh Bhikkhus! That is how Bhikkhu lives in heedfulness. 1 The Dhammas in this context are: tranquility, meditation, and insight meditation.

160 ธรรมธาร อินทริยภาวนาสูตร 1 ว่าด้วยการเจริญอินทรีย์ เอวัมเม สต ุ ัง :- ข้าพเจ้าได้สดับมาอย่างน ี ้ :- เอกัง สะมะยัง ภะคะวา กัชชังคะลายัง วิหะระติ เวฬุวเน ฯ สมัยหนึ่ ง พระผู้มีพระภาคเจ้าประทับอย ู่ท ี ่ ป่าไผ่ ในนิคมชื่ อก ั ชชังคลา อะถะ โข อุตตะโร มาณะโว ปาราสิริยันเตวาสี เยนะ ภะคะวา เตนุปะสังกะมิ อุปะสังกะมิต๎วา ภะคะวะตา สัทธิง สัมโมทิ สัมโมทะนียัง คร ั ้ งน ั ้ นแล อุตตรมาณพ ศิษย์พราหมณ์ปาราสิริยะ เข้าไปเฝ้าพระผู้มี พระภาคเจ้ายังท ี ่ ประทับ แล้วทูลปราศรัยกับพระผู้มีพระภาคเจ้า กะถัง สาราณียัง วีต ิสาเรต๎วา เอกะมันตัง นิสีทิ ฯ คร ั ้ นกลา่วทกทา ั ยปราศรัยพอให้ระลึกถึงกน ั แล้ว จึงน ั ่ ง ณ ท ี ่ อันสมควรฯ เอกะมันตัง นิสินนัง โข อุตตะรัง มาณะวัง ปาราสิริยันเตวาสิง ภะคะวา เอตะทะโวจะ คร ั ้ นน ั ่ งเรียบร้อยแล้ว พระผู้มีพระภาคเจ้าได้ตรัสถามอุตตรมาณพดังน ี ้ ว่า “เทเสติ อุตตะระ ปาราสิริโย พ๎ราห๎มะโณ สาวะกานัง อินท๎ริยะภาวะนันติ”ฯ “ดูกรอุตตระ ปาราสิริยพราหมณ์ แสดงการเจริญอินทรีย์แก่สาวก หรือไม่?” เทเสติ โภ โคตะมะ...ฯ “แสดง พระโคดม2 ผู้เจริญ” ยะถากะถัง อุตตะระ เทเสติ...ฯ “ดูกรอุตตระ ท่านแสดงอย่างไรหรือ?” อิธะ โภ โคตะมะ จักขุนา รูปั ง นะ ปัสสะติ โสเตนะ สัททัง นะ สุณาต ี ติ เอวัง โข โภ โคตะมะ เทเสติ...ฯ “ข้าแต่พระโคดมผู้เจริญ ในเรื่ องน ี ้ ทาน่แสดงอย่างน ี ้ ว่า อย่าเหนรูปด้ ็ วย ตา อย่าได้ยินเสียงด้วยหูดังน ี ้ เป็นต้น” 1 ม.อุ. 14/453 2 คำ�ว่า “พระโคดม” มักถูกใช้เมื่อผู้นับถือลัทธิอื่นเรียกแทนชื่อ พระพุทธเจ้า

Stream of Dhamma 161 INDRIYABHĀVANĀSUTTA1 (The Development of the Faculties) Evamme sutamฺ :- I have heard that ekaṃ samayaṃ bhagavā kajjaṅgalāyaṃ viharati veḷuvane. on one occasion, the Blessed Buddha was in the Bamboo Grove, Kajjangala town. Atha kho uttaro māṇavo pārāsiriyantevāsī yena bhagavā tenupasaṅkami upasaṅkamit ๎ vā bhagavatā saddhiṃ sammodi sammodanīyaṃ At that time, the young Brahman Uttara, a Parasiri’s student went to the Blessed One and kindly exchanged greetings. Kathaṃ sārāṇīyaṃ vītisāret ๎ vā ekamantaṃ nisīdi. After exchanging greetings, he sat down on a proper side. Ekamantaṃ nisinnaṃ kho uttaraṃ māṇavaṃ pārāsiriyantevāsiṃ bhagavā etadavoca As he was sitting there, the Blessed One said to him Deseti uttara pārāsiriyo b ๎ rāh ๎ maṇo sāvakānaṃ ind ๎ riyabhāvananti. “Oh Uttara! Does Brahman Parasiri teach his followers the development of the faculties?” Deseti bho gotama... “Yes, master Gotama2, he does.” Yathākathaṃ uttara deseti... “How does he teach his followers?” Idha bho gotama cakkhunā rūpaṃ na passati sotena saddaṃ na suṇātīti evaṃ kho bho gotama deseti... “Oh master Gotama! For this case, he taught that not to see visible objects with the eye, not to hear with the ear and so forth... 1 Ma.Upa. 14/453 2 Gotama: anyone who practices other doctrines calls the Buddha as Gotama.

162 ธรรมธาร เอวัง สันเต โข อุตตะระ อันโธ ภาวิตินท๎ริโย ภะวิสสะติ พะธิโร ภาวิตินท๎ริโย ภวิสสะติ ยะถา ปาราสิริย ัสสะ พ๎ราห๎มะณัสสะ วะจะนัง อันโธ หิ อุตตะระ จักขุนา รูปั ง นะ ปัสสะติ พะธิโร โสเตนะ สัททัง นะ สุณาต ี ติ ฯ “อุตตระ เมื่ อเป็ นเชนน่ ั ้ น สาวกผู้เจริญอินทรีย์แล้ว ตามคำ�ของ ปาราสิริยพราหมณ์ ก ็ จ ั กเป็ นคนตาบอด เป็ นคนหูหนวกแน่นอน เพราะ คนตาบอด ย่อมไม่เหนรูปทา ็ งตา คนหูหนวกย่อมไม่ได้ยินเสียงทางหู” เอวัง วุตเต อุตตะโร มาณะโว ปาราสิริยันเตวาสี ตุณ๎หีภูโต มังกุภูโต ปัตตักขันโธ อะโธมุโข ปั ชฌายันโต อัปปะฏิภาโณ นิสีทิ ฯ เมื่ อพระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสอย่างน ี ้ แล้ว อุตตรมาณพศิษย์ของ ปาราสิริยพราหมณ์กน ็ ั ่ งนิ ่ ง เก้อเขนิ คอตก ก้มหน้า ซบเซา หมดปฏิภาณ อะถะ โข ภะคะวา...อาย ัส๎มันตัง อานันทัง อามันเตสิ “อัญญะถา โข อานันทะ เทเสติ ปาราสิริโย พ๎ราห๎มะโณ จะ สาวกานัง อินท๎ริยะภาวะนัง อัญญะถา จะ ปะนะ อะริย ัสสะ วินะเย อะนุตตะรา อินท๎ริยะภาวะนา โหต ี ติ” ฯ ... คร ั ้ งน ั ้ น พระผู้มีพระภาคเจ้า...จึงทรงรับสั่ งเรียกท่านพระอานนทมา ์ ตรัสว่า “อานนท์ ปาราสิริยพราหมณ์ย่อมแสดงการเจริญอินทรีย์แก่ สาวกท ั ้ งหลายเป็ นอย่างหนึ่ ง แต่การเจริญอินทรีย์อันยอดเยี่ ยมใน อริยวินัยเป็ นอย่างหนึ่ ง”... ...กะถัญจะ อานันทะ อะริย ัสสะ วินะเย อะนุตตะรา อินท๎ริยะภาวนา โหติ ฯ “ดูกรอานนท์ ก ็ การเจริญอินทรีย์ เป็ นสิ่ งท ี ่ ยอดเยี่ ยมในอริยวินัย เป็ นอย่างไรเลา่ ?” อิธานันทะ ภิกขุโน (1)จักขุนา รูปั ง ทิส๎วา... ดูกรอานนท์ ภิกษุในธรรมวินัยน ี ้ เมื่ อเหนรูปด้ ็ วยตา (2)...โสเตนะ สัททัง สต ุ ๎วา... ...ได้ยินเสียงด้วยหู... (3)...ฆาเนนะ คันธัง ฆาย ิ ต๎วา... ...ดมกลิ ่ นด้วยจมูก...

Stream of Dhamma 163 Evaṃ sante kho uttara andho bhāvitind ๎ riyo bhavissati badhiro bhāvitind ๎ riyo bhavissati yathā pārāsiriyassa b ๎ rāh ๎ maṇassa vacanaṃ andho hi uttara cakkhunā rūpaṃ na passati badhiro sotena saddaṃ na suṇātīti. “Oh Uttara! If it is just like that the follower who develops faculties according to the words of the Brahman Parasiri, could be a blind or a deaf person and does not see by eye and does not hear by ear.” Evaṃ vutte uttaro māṇavo pārāsiriyantevāsī tuṇ๎hībhūto maṅkubhūto pattakkhandho adhomukho pajjhāyanto appaṭibhāṇo nisīdi. When this was said, the young Brahman Uttara sat silently and abashed, his shoulders slumped, his head downed, brooded without words. Atha kho bhagavā...āyas๎mantaṃ ānandaṃ āmantesi aññathā kho ānanda deseti pārāsiriyo b ๎ rāh ๎ maṇo ca sāvakānaṃ ind ๎ riyabhāvanaṃ aññathā ca pana ariyassa vinaye anuttarā ind ๎ riyabhāvanā hotīti... Thus the Blessed One...noticing said to Ven. Ananda, “Oh Ananda! The faculty development of the Brahman Parasiri revealed to his followers is one thing, but the supreme faculty development in the Noble Disciplines is another thing.” ...Kathañca ānanda ariyassa vinaye anuttarā indriyabhāvanā hoti. “Oh Ananda! How is the development of the faculties supreme in the the Noble Disciplines?” Idhānanda bhikkhuno (1)cakkhunā rūpaṃ dis๎vā... Oh Ananda! When a Bhikkhu sees sights with eye, (2)...sotena saddaṃ sut ๎ vā... ...hears sounds with ear, (3)...ghānena gandhaṃ ghāyit ๎ vā... ...smells odors with nose,

164 ธรรมธาร (4)...ชิวหายะ ระสัง สาย ิ ต๎วา... ...ลิ ้ มรสด้วยลิ ้ น... (5)...กาเยนะ โผฏฐ ั พพัง ผุสต ิ ๎วา... ...ถูกต้องโผฏฐัพพะด้วยกาย... (6)...มะนะสา ธัมมัง วิญญายะ ...รู้ธรรมารมณ์ด้วยใจ อุปปั ชชะติ มะนาปั ง อุปปั ชชะติ อะมะนาปั ง อุปปั ชชะติ มะนาปามะนาปั งฯ จึงเกิดความชอบใจ ความไม่ชอบใจ ท ั ้ งความชอบใจและไม่ชอบใจขึ ้ น โส เอวัง ปะชานาติ อุปปั นนัง โข เม อิทัง มะนาปั ง อุปปั นนัง อะมะนาปั ง อุปปั นนัง มะนาปามะนาปั ง เธอรู้ชด ัอย่างน ี ้ ว่า “เราเกดิความชอบใจ ความไมช่ อบใจท ั ้ งความชอบใจ และไม่ชอบใจขึ ้ นแล้วเชนน่ ี ้ ” ตัญจะ โข สังขะตัง โอฬาริกัง ปะฏิจจะ สะมุปปั นนัง ก็สิ่ งน ั ้ นแล เป็ นสิ่ งท ี ่ ม ีปั จจัยปรุงแต่ง หยาบ อาศัยก ั นเกิดขึ ้ น เอตัง สันตัง เอตัง ปะณีตัง ยะทิทัง อุเปกขาติฯ ยังมีสิ่ งท ี ่ ละเอียด ประณีต น ั ่ นค ื อ อุเบกขา ต ัสสะ ตัง อุปปั นนัง มะนาปั ง อุปปั นนัง อะมะนาปั ง อุปปั นนัง มะนาปามะนาปั ง นิรุชฌะติ อุเปกขา สัณฐาติฯ... เธอจึงดับความชอบใจ ความไม่ชอบใจ ท ั ้ งความชอบใจและไม่ชอบใจ อันเกิดขึ ้ นน ั ้ นเสีย อุเบกขาจึงดำ�รงม ั ่ น... อะยัง วุจจะตานันทะ อะริย ัสสะ วินะเย อะนุตตะรา อินท๎ริยะภาวนา จักขุวิญเญยเยสุ รูเปสุ... โสตะวิญเญยเยสุ สัทเทสุ...ฆานะวิญเญยเยสุ คันเธสุ...ชิวหาวิญเญยเยสุ ระเสสุ...กายะวิญเญยเยสุ โผฏฐ ั พเพสุ... ...มะโนวิญเญยเยสุ ธัมเมสุฯ ดูกรอานนท์ อย่างน ี ้ เราเรียกว่า การเจริญอินทรีย์ในรูปที ่ รู้ได้ด้วยจก ั ษุ... ในเสียงท ี ่ รู้ได้ด้วยหู...ในกลิ ่ นท ี ่ รู้ได้ด้วยจมูก...ในรสท ี ่ รู้ได้ด้วยลิ ้ น...ใน โผฏฐัพพะท ี ่ รู้ได้ด้วยกาย...ในธัมมารมณ์ท ี ่ รู้ได้ด้วยใจ อย่างไม่มีวิธีอื ่ น ยิ่ งกว่า ในอริยวินัยแล

Stream of Dhamma 165 (4)...jivhāya rasaṃ sāyit ๎ vā... ...tastes flavors with tongue... (5)...kāyena phoṭṭhabbaṃ phusit ๎ vā... ...touches tangible objects with body... (6)...manasā dhammaṃ viññāya ...thinks of mind-objects with mind, uppajjati manāpaṃ uppajjati amanāpaṃ uppajjati manāpāmanāpaṃ. liking or disliking, both of them come up in him. So evaṃ pajānāti uppannaṃ kho me idaṃ manāpaṃ uppannaṃ amanāpaṃ uppannaṃ manāpāmanāpaṃ He clearly knows: “Liking, disliking, and both of them have come up in me.” Tañca kho saṅkhataṃ oḷārikaṃ paṭicca samuppannaṃ That is conditioned, coarse, and dependently originated. Etaṃ santaṃ etaṃ paṇītaṃ yadidaṃ upekkhāti. However there is peacful and sublime, namely equanimity. Tassa taṃ uppannaṃ manāpaṃ uppannaṃ amanāpaṃ uppannaṃ manāpāmanāpaṃ nirujjhati upekkhā saṇṭhāti. Then the liking, disliking, or both of them that come up in him ceases, and equanimity becomes stabilized... Ayaṃ vuccatānanda Ariyassa vinaye anuttarā ind ๎ riyabhāvanā cakkhuviññeyyesu rūpesu...sotaviññeyyesu suddesu... ghānaviññeyyesu gandhesu...jivhāviññeyyesu rasesu... kāyaviññeyyesu phoṭṭhabbesu...manoviññeyyesu dhammesu. Oh Ananda! In the disciplines of the Noble One, this is called the supreme development of the faculties regarding sights known by the eye...sounds known by the ear...odors known by the nose...flavors known by the tongue...tangible objects known by the body...mind-objects known by the mind...

166 ธรรมธาร เอวัง โข อานันทะ อะริย ัสสะ วินะเย อะนุตตะรา อินท๎ริยะภาวะนา โหติ ฯ ดูกรอานนท์ อย่างน ี ้ แลเป็ นการเจริญอินทรีย์อย่างไม่มีวิธีอื ่ นยิ่ งกว่าใน อริยวินัย อิติ โข อานันทะ เทสต ิ า มะยา อะริย ัสสะ วินะเย อะนุตตะรา อินท๎ริยะภาวะนา เทสิโต เสโข ปาฏิปะโท เทสิโต อะริโย ภาวิตินท๎ริโย ดูกรอานนท์ เราแสดงการเจริญอินทรีย์อย่างไม่มีวิธีอื ่ นยิ่ งกว่าใน อริยวินัย แสดงพระเสขะผู้ยังปฏิบัติอย ู ่ แสดงพระอริยะผู้เจริญอินทรีย์ แล้ว ด้วยประการฉะน ี ้ แล ยััง อานัันทะ สััตถารา กะระณีียััง สาวะกานััง หิิเตสิินา อะนุ ุ กััมปะเกนะ อะนุ ุ กััมปััง อุุปาทายะ กะตััง โว ตััง มะยา ดููกรอานนท์์ กิิจอัน ั ใดที่่ศา�สดาผู้้�มีีความกรุุณา ได้้แสวงหาคุุณประโยชน์ ์ โดยอาศััยความกรุุณาแล้้ว จะพึึงทำำ�แก่่สาวกทั้้ � งหลาย กิิจอั ันนั้้ � น เราได้้ทำำ�แล้้วแก่่พวกเธอทั้้ � งหลาย เอตานิิ อานัันทะ รุุกขะมููลานิิ เอตานิิ สุุญญาคารานิ ิ ดููกรอานนท์์ นั่่�นโคนไม้้นั่่�นเรืือนว่่าง ฌายะถานัันทะ มา ปะมาทั ั ตถะ พวกเธอจงเพีียรเผากิิเลสเถิิด อย่่าได้้ประมาทเลย มา ปััจฉา วิิปปะฏิิสาริิโน อะหุวั ุ ตถ ั ะ พวกเธอทั้้ � งหลาย อย่่าได้้เป็็นผู้้�ที่่�ต้้องร้้อนใจในภายหลัังเลย อะยััง โว อััมหากััง อะนุ ุ สาสะนี ี ติิฯ นี้้ � แล เป็็นวาจาเครื่องพ ่�ร่ำำ�สอนพวกเธอทั้้ � งหลายของเรา ดัังนี้้ �

Stream of Dhamma 167 Evaṃ kho ānanda ariyassa vinaye anuttarā ind ๎ riyabhāvanā hoti. “Oh Ananda! This is how the development of the faculties is supreme in the the Noble Disciplines.” Iti kho ānanda desitā mayā ariyassa vinaye anuttarā ind ๎ riyabhāvanā desito sekho pāṭipado desito ariyo bhāvitind ๎ riyo. “Oh Ananda! I have revealed the supreme development of the faculties in the Noble discipline of the Learner and the Noble One who developed faculties.” Yaṃ ānanda satthārā karaṇīyaṃ sāvakānaṃ hitesinā anukampakena anukampaṃ upādāya kataṃ vo taṃ mayā, “Oh Ananda! Any of the missions that a teacher with compassion should sympathetically do for the benefits of his disciples, those missions have already been done for you all. Etāni ānanda rukkhamūlāni etāni suññāgārāni Oh Ananda! Those are the roots of trees, empty dwellings. Jhāyathānanda mā pamādattha You have to be ardent to meditate, don’t be heedless. Mā pacchā vippaṭisārino ahuvattha Thus you all don’t later fall into regret. Ayaṃ vo amhākaṃ anusāsanīti. This is my verbal teaching to you all.”

168 ธรรมธาร สัมโพธสูตร1 (ความดำ�รกิ ่อนตรัสรู้) ปุพเพ เม ภิกขะเว สัมโพธายะ อะนะภิสัมพุทธัสสะ โพธิสตต ั ัสเสวะ สะโต ดูกรภิกษุท ั ้ งหลาย ก่อนแต่การตรัสรู้ เมื่ อเรายังเป็ นโพธิสัตว์ ยังไม่ได้ ตรัสรู้ เอตะทะโหสิ โก นุ โข จักขุสสะ...โสตสสั ะ...ฆานัสสะ...ชิวหายะ...กายสสั ะ... มะนัสสะ อัสสาโท โก อาทีนะโว กิง นิสสะระณันติ ฯ ได้มีความคิดดังน ี ้ ว่า อะไรเป็ นคุณ อะไรเป็ นโทษ อะไรเป็ นความ สลด ั ออกแห่งตา...หู...จมูก...ลิ ้ น...กาย...ใจ ต ัสสะ มัยหัง ภิกขะเว เอตะทะโหสิ ยัง โข จักขุง...โสตัง...ฆานัง...ชิวหัง... กายัง...มะนัง ปะฏิจจะ อุปปั ชชะติ สุขัง โสมะนัสสัง ดูกรภิกษุท ั ้ งหลาย เราน ั ้ นได้มีความคิดดังน ี ้ ว่า สุขและโสมนัสเกิดขึ ้ น เพราะอาศัยตา...หู...จมูก...ลิ ้ น...กาย...ใจ อะยัง จักขุสสะ...โสตสสั ะ...ฆานัสสะ...ชิวหายะ...กายสสั ะ...มะนัสสะ อัสสาโท น ี ้ เป็ นคุณแห่งตา...หู...จมูก...ลิ ้ น...กาย...ใจ ยัง จักขุง...โสตัง...ฆานัง...ชิวหัง...กายัง...มะนัง อะนิจจัง ทุกขัง วิปะริณามะธัมมัง ตา...หู...จมูก...ลิ ้ น...กาย...ใจ เป็ นของไม่เท ี ่ ยง เป็ นทกข ุ ์ มีความแปรปรวน เป็ นธรรมดา 1 สํ.ส. 18/13

Stream of Dhamma 169 SUMBODHASUTTA1 (The Thought Before Enlightening) Pubbe me bhikkhave sambodhāya anabhisambuddhassa bodhisattasseva sato Oh Bhikkhus! Before attaining the Enlightenment, when I was the Bodhisattva, did not attain the Enlightenment, etadahosi ko nu kho cakkhussa...sotassa...gānassa...jivhāya... kāyassa...manassa assādo ko ādīnavo kiṃ nissaraṇanti. I thought ‘What are pros and cons, what is being freed from pros and cons of the eye...ear...nose…tongue…body…and the mind?’ Tassa mayhaṃ bhikkhave etadahosi yaṃ kho cakkhuṃ...sotaṃ... gānaṃ...jivhaṃ...kāyaṃ...manaṃ paṭicca uppajjati sukhaṃ somanassaṃ. Oh Bhikkhus! I thought that the arising of happiness and joy depends on the eye...ear...nose…tongue…body…and the mind. Ayaṃ cakkhussa...sotassa...gānassa...jivhāya...kāyassa...manassa assādo This is the pros of the eye...ear...nose…tongue…body…and the mind. Yaṃ cakkhuṃ...sotaṃ...gānaṃ...jivhaṃ...kāyaṃ...manaṃ aniccaṃ dukkhaṃ vipariṇāmadhammaṃ The eye...ear...nose…tongue…body…and the mind are usually impermanent, in state of suffering, and changeable. 1 Saṃ. Saḷā. 18/13

170 ธรรมธาร อะยัง จักขุสสะ...โสตสสั ะ...ฆานัสสะ...ชิวหายะ...กายสสั ะ...มะนัสสะ อาทีนะโว น ี ้ เป็ นโทษแห่งตา...หู...จมูก...ลิ ้ น...กาย...ใจ โย จักขุส๎มิง...โสตัส๎มิง...ฆานัส๎มิง...ชิวหายะ...กาย ัส๎มิง...มะนัส๎มิง ฉันทะราคะวินะโย ฉันทะราคัปปะหานัง การกำ�จด ั การละความยินดีพอใจ ในตา...หู...จมูก...ลิ ้ น...กาย...ใจ เสียได้ อิทัง จักขุสสะ...โสตัสสะ...ฆานัสสะ...ชิวหายะ...กาย ัสสะ...มะนัสสะ นิสสะระณัง ฯ น ี ้ เป็ นความสลด ั ออกแห่งตา...หู...จมูก...ลิ ้ น...กาย...ใจ ฯลฯ โก นุ โข รูปานัง...สัททานัง...คันธานัง...ระสานัง...โผฏฐ ั พพานัง...ธัมมานัง อัสสาโท โก อาทีนะโว กิง นิสสะระณันติ ฯ เราได้มีความคิดดังน ี ้ ว่า อะไรเป็ นคุณ อะไรเป็ นโทษ อะไรเป็ นความ สลด ั ออกแห่งรูป...เสียง...กลิ ่ น...รส...โผฏฐัพพะ...ธรรมารมณ์? ต ัสสะ มัยหัง ภิกขะเว เอตะทะโหสิ ยัง โข รูเป...สัทเท...คันเธ...ระเส... โผฏฐ ั พเพ...ธัมเม ปะฏิจจะ อุปปั ชชะติ สุขัง โสมะนัสสัง ดูกรภิกษุท ั ้ งหลาย เราน ั ้ นได้มีความคิดดังน ี ้ ว่า สุขโสมนัสเกิดขึ ้ นเพราะ อาศัยรูป...เสียง...กลิ ่ น...รส...โผฏฐัพพะ...ธัมมารมณ์ อะยัง รูปานัง...สัททานัง...คันธานัง...ระสานัง...โผฏฐ ั พพานัง...ธัมมานัง อัสสาโท น ี ้ เป็ นคุณแห่งรูป...เสียง...กลิ ่ น...รส...โผฏฐัพพะ...ธัมมารมณ์ ยัง รูปา...สัททา...คันธา...ระสา...โผฏฐ ั พพา...ธัมมา อะนิจจา ทุกขา วิปะริณามะธัมมา

Stream of Dhamma 171 Ayaṃ cakkhussa...sotassa...gānassa...jivhāya...kāyassa...manassa ādīnavo This is the cons of the eye...ear...nose…tongue…body…and the mind. Yo cakkhus๎miṃ...sotas๎miṃ...gānas๎miṃ...jivhāya...kāyas๎miṃ... manas ๎miṃ chandarāgavinayo chandarāgappahānaṃ Eradicating as well as abandoning the conation and lust arises from the eye...ear...nose…tongue…body…the mind, idaṃ cakkhussa..sotassa...gānassa...jivhāya...kāyassa...manassa nissaraṇaṃ this is being freed from the eye...ear...nose…tongue…body…and the mind. Ko nu kho rūpānaṃ...saddānaṃ...gandānaṃ...rasānaṃ... phoṭṭhabbānaṃ...dhammānaṃ ādīnavo assādo ko kiṃ nissaraṇanti. I thought that what are pros and cons, what is being freed from the visible objects...sounds...smells...tastes...tangible objects… and the mind-objects? Tassa mayhaṃ bhikkhave etadahosi yaṃ kho rūpe...sadde... gande...rase...phoṭṭhabbe...dhamme paṭicca uppajjati sukhaṃ somanassaṃ. Oh Bhikkhus! I had thought that an arising of happiness depended on the visible objects...sounds...smells...tastes... tangible objects…and the mind-objects. Ayaṃ rūpānaṃ...saddānaṃ...gandānaṃ...rasānaṃ...phoṭṭhabbānaṃ ...dhammānaṃ assādo This is pros of the visible objects...sounds...smells...tastes... tangible objects…and the mind-objects. Yaṃ rūpā...saddā...gandā...rasā...phoṭṭhabbā...dhammā aniccā dukkhā vipariṇāmadhammā

172 ธรรมธาร รูป...เสียง...กลิ ่ น...รส...โผฏฐัพพะ...ธัมมารมณ์ เป็ นของไม่เท ี ่ ยง เป็ นทกข ุ ์ มีความแปรปรวนเป็ นธรรมดา อะยัง รูปานัง...สัททานัง...คันธานัง...ระสานัง...โผฏฐ ั พพานัง...ธัมมานัง อาทีนะโว น ี ้ เป็ นโทษแห่งรูป...เสียง...กลิ ่ น...รส...โผฏฐัพพะ...ธัมมารมณ์ โย รูเปสุ...สัทเทสุ...คันเธสุ...ระเสสุ...โผฏฐพ ั เพสุ...ธัมเมสุ ฉันทะราคะวินะโย ฉันทะราคัปปะหานัง การกำ�จ ั ด การละความยินดีพอใจในรูป...เสียง...กลิ ่ น...รส...โผฏฐัพพะ... ธัมมารมณ์ อิทัง รูปานัง...สัททานัง...คันธานัง...ระสานัง...โผฏฐ ั พพานัง...ธัมมานัง นิสสะระณัง ฯ น ี ้ เป็ นความสลด ั ออกแห่งรูป...เสียง...กลิ ่ น...รส...โผฏฐัพพะ...ธัมมารมณ์ ยาวะกีวัญจาหัง ภิกขะเว อิเมสัง ฉันนัง อายะตะนานัง เอวัง อัสสาทัญจะ อัสสาทะโต อาทีนะวัญจะ อาทีนะวะโต นิสสะระณัญจะ นิสสะระณะโต ยะถาภูตัง นาพภัญญาสิง ฯ ดูกรภิกษุท ั ้ งหลาย เรายังไมรู้ตาม ่ความเป็ นจริง ซึ่ งคุณโดยความเป็ นคุณ ซึ่ งโทษโดยความเป็ นโทษ และซึ่ งความสลด ั ออก โดยเป็ นความสลด ั ออก แห่งอายตนะภายในและภายนอกเหลาน่ ี ้ เพียงใด เนวะ ตาวาหัง ภิกขะเว สะเทวะเก โลเก สะมาระเก สะพ๎รัห๎มะเก สสสั ะมะณะพ๎ราห๎มะณิยา ปะชายะ สะเทวะมะนุสสายะ อะนุตตะรัง สัมมาสัมโพธิง อะภิสัมพุทโธติ ปั จจัญญาสิง ฯ เราก็ยังไม่ปฏิญาณว่า ได้ตรัสรู้ซึ่ งอน ุ ตตรสัมมาสัมโพธิญาณในโลก พร้อมท ั ้ งเทวโลกมารโลก พรหมโลก ในหมู่สัตว์ พร้อมท ั ้ งสมณพราหมณ์ เทวดาและมนุษย์เพียงน ั ้ น

Stream of Dhamma 173 the visible objects...sounds...smells...tastes...tangible objects… and the mind-objects normally are impermanent, in state of suffering, and changeable. Ayaṃ rūpānaṃ...saddānaṃ...gandānaṃ...rasānaṃ...phoṭṭhabbānaṃ... dhammānaṃ ādīnavo This is cons of the visible objects...sounds...smells...tastes... tangible objects…and the mind objects. Yo rūpesu...saddesu...gandesu...rasesu...phoṭṭhabbesu...dhammesu chandarāgavinayo chandarāgappahānaṃ Eradicating as well as abandoning conation and lust arises from the visible objects...sounds...smells...tastes...tangible objects…and the mind objects, idaṃ rūpānaṃ...saddānaṃ...gandānaṃ...rasānaṃ...phoṭṭhabbānaṃ... dhammānaṃ nissaraṇaṃ this is being freed from the visible objects...sounds...smells... tastes...tangible objects…and the mind objects. Yāvakīvañcāhaṃ bhikkhave imesaṃ channaṃ...āyatanānaṃ evaṃ assādañca assādato ādīnavañca ādīnavato nissaraṇañca nissaraṇato yathābhūtaṃ nābbhaññāsiṃ. Oh Bhikkhus! As long as I had not absolutely known the truth of the pros and cons related to internal and external sensefields, as well as being unable to be free from them. Neva tāvāhaṃ bhikkhave sadevake loke samārake sab ๎ rah ๎ make sassamaṇab ๎ rāh ๎ maṇiyā pajāya sadevamanussāya anuttaraṃ sammāsambodhiṃ abhisambuddhoti paccaññāsiṃ. Thus, I did not announce my supreme perfect awakening to this world, as well as the realm of Celestial, Mara, great Brahma, beings, holy person, Brahman, divine being, and human.

174 ธรรมธาร ยะโต จะ โขหัง ภิกขะเว อิเมสัง ฉันนัง...อายะตะนานัง เอวัง อัสสาทัญจะ อัสสาทะโต อาทีนะวัญจะ อาทีนะวะโต นิสสะระณัญจะ นิสสะระณะโต ยะถาภูตัง อัพภัญญาสิง ฯ เมื่ อใด เราได้รู้ตามความเป็ นจริง ซึ่ งคุณโดยความเป็ นคุณ ซึ่ งโทษ โดยความเป็ นโทษ และซึ่ งความสลด ั ออกโดยเป็ นความสลด ั ออกแห่ง อายตนะภายใน 6 หรือ อายตนะภายนอก 6 ประการเหลาน่ ี ้ อย่างน ี ้ แล้ว อะถาหัง ภิกขะเว สะเทวะเก โลเก สะมาระเก สะพ๎รัห๎มะเก สสสั ะมะณะพ๎ราห๎มะณิยา ปะชายะ สะเทวะมะนุสสายะ อะนุตตะรัง สัมมาสัมโพธิง อะภิสัมพุทโธติ ปั จจัญญาสิงฯ เมื่ อน ั ้ น เราจึงปฏิญาณว่า ได้ตรัสรู้ซึ่ งอน ุ ตตรสัมมาสัมโพธิญาณในโลก พร้อมท ั ้ งเทวโลก มารโลก พรหมโลก ในหมู่สัตว์พร้อมท ั ้ งสมณพราหมณ์ เทวดาและมนุษย์ ญาณัญจะ ปะนะ เม ทัสสะนัง อุทะปาทิ อะกุปปา เม วิมุตติ อะยะมันติมา ชาติ นัตถิทานิ ปุนัพภะโวติฯ ก็ญาณทัสนะเกิดขึ ้ นแล้วแก่เราว่า ความหลด ุ พ้นของเราไม่กำ�เริบ ชาติน ี ้ เป็ นชาติสุดท้าย บัดน ี ้ ภพใหม่ไม่มีอีกแล้ว

Stream of Dhamma 175 Yato ca khohaṃ bhikkhave imesaṃ channaṃ...āyatanānaṃ evaṃ assādañca assādato ādīnavañca ādīnavato nissaraṇañca nissaraṇato yathābhūtaṃ abbhaññāsiṃ. When I had absolutely known the truth of the pros and cons related to six internal or six external sense-fields, as well as being able to be free from them. Athāhaṃ bhikkhave sadevake loke samārake sab ๎ rah ๎ make sassamaṇab ๎ rāh ๎ maṇiyā pajāya sadevamanussāya anuttaraṃ sammāsambodhiṃ abhisambuddhoti paccaññāsiṃ. Thus, I did announce my supreme perfect awakening to this world, as well as the realm of Celestial, Mara, great Brahma, beings, holy person, Brahman, divine being, and human. Ñāṇañca pana me dassā naṃ udapādi akuppā me vimutti ayamantimā jāti natthidāni punabbhavoti. Seeing by wisdom arose in me ‘My liberation is unshakable, this is my last rebirth, there is no more existence.’

176 ธรรมธาร ปรมัฏฐกสูตร1 (ผู้ยึดถือทิฐิของตนว่ายอดเยี่ ยม) ปะระมันติ ทิฏฐีสุ ปะริพพะสาโน ยะทุตตะริง กุรุเต ชันตุ โลเก บุคคลผู้ยึดถือในความเหนท ็ ั ้ งหลาย (ของตน) ว่ายอดเยี่ ยม ย่อมทำ�ทิฐิ (ของตน) ให้ยิ่ งใหญ่ในโลก หีนาติ อัญเญ ตะโต สัพพะมาหะ ตัส ๎มา วิวาทานิ อะวีติวัตโตฯ กลา่วความเหน ็ อ ื ่ นท ุ กอย่างนอกจากความเหน ็ (ของตน) น ั ้ นว่าเลว เพราะฉะน ั ้ น บุคคลน ั ้ นจึงไม่ล่วงพ้นการวิวาทไปได้ ยะทัตตะนี ปั สสะติ อานิสังสัง ทิฏเฐ สุเต สีลัพพะเต มุเต วา เจ้าสำ�น ั กเหน ็ อานิสงส์ใดในตน ในรูปที ่ เหน ็ ในเสียงท ี ่ ได้ยิน ในศ ี ลพรต หรือในอารมณ์ท ี ่ รับรู้ ตะเทวะ โส ตัตถะ สะมุคคะหายะ นิหีนะโต ปั สสะติ สัพพะมัญญังฯ เจ้าสำ�น ั กน ั ้ น ยึดมั ่ นความเหน ็ ในลท ั ธิของตนน ั ้ น เหน ็ ความเหน ็ อ ื ่ นท ั ้ งปวง โดยความเป็ นของเลว ตัง วาปิ คันถัง กุสะลา วะทันติ ยัง นิสสิโต ปั สสะติ หีนะมัญญัง บุคคลอาศัยเจ้าสำ�น ั กใด เหน ็ เจ้าสำ�น ั กอ ื ่ นว่าเลว ผู้ฉลาดท ั ้ งหลายเรียก เจ้าสำ�น ั กน ั ้ นว่า เป็ นกิเลสเครื่ องร้อยรด ั ตัส ๎มา หิ ทิฏฐัง วะ สุตัง มุตัง วา สีลัพพะตัง ภิกขุ นะ นิสสะเยยยะฯ เพราะฉะน ั ้ นแล ภิกษุจึงไม่ควรอาศัยรูปที ่ เหน ็ เสียงท ี ่ ได้ยิน อารมณ์ท ี ่ รับรู้หรือศ ี ลพรต ทิฏฐิมปิ โลกัส๎มิง นะ กัปปะเยยยะ ญาเณนะ วา สีละวะเตนะ วาปิ ภิกษุไม่พึ งจ ั ดแจงความเหน ็ ในโลกด้วยปัญญา หรือแม้ด้วยศ ี ลวัตร สะโมติ อัตตานะมะนูปะเนยยะหีโน นะ มัญเญถะ วิเสสิ วาปิ ฯ ไม่พึ งเอาตนเข้าไปเปรียบเทียบว่าเสมอเขา ไม่พึงสำ�คัญตนว่าด้อยกว่า เขา หรือเลศกิ ว่าเขา 1 ขุ.ขุท. 25/412

Stream of Dhamma 177 PARAMATฺ Tฺ HAKASUTTA1 (One Who Holds Own Views As Supreme) Paramanti diṭṭhīsu paribbasāno yaduttariṃ kurute jantu loke Anyone, who clings to (own) certain views as supreme, could make his false views to be the greatest, hīnāti aññe tato sabbamāha tas๎mā vivādāni avītivatto. and proclaims all other views as poor, by this he is not free from disputes. Yadattanī passati ānisaṃsaṃ diṭṭhe sute sīlabbate mute vā The leader of any academy who sees the benefits of visibleobjects that seen, sounds that heard, rituals and vows or senses that come into contact with, tadeva so tattha samuggahāya nihīnato passati sabbamaññaṃ. that leader clings to only his views, sees the views of others as poor. Taṃ vāpi ganthaṃ kusalā vadanti yaṃ nissito passati hīnamaññaṃ One who practices in his academy and sees the others’ as poor, the wise men call that leader as being impeded. tas๎mā hi diṭṭhaṃ va sutaṃ mutaṃ vā sīlabbataṃ bhikkhu na nissayeyya. Therefore, Bhikkhu should not rely on the visible-objects that seen, the sounds that heard, the senses that come into contact with, or rituals and vows. Diṭṭhimpi lokas๎miṃ na kappayeyya ñāṇena vā sīlavatena vāpi Bhikkhu should not rely any view on knowledge or even rituals and vows, samoti attānamanūpaneyyahīno na maññetha visesi vāpi . not to compare with others as equal, not to think oneself as poorer or better than others. 1 Khu. khud. 25/412

178 ธรรมธาร อัตตัง ปะหายะ อะนุปาทิยาโน ญาเณปิ โส นิสสะยัง โน กะโรติ ภิกษุน ั ้ นละอัตตาแล้ว ไม่ยึดถือ ไม่สร้างท ี ่ พ ึ ่ งแม้ด้วยปัญญา สะ เว วิยัตเตสุ นะ วัคคะสารี ทิฏฐิมปิ โส นะ ปั จเจติ กิญจิฯ เมื่ อชนท ั ้ งหลายแตกก ั น ภิกษุน ั ้ นก็ไม่เข้าเป็นฝั กเป็นฝ่าย ภิกษุน ั ้ นไม่ถือ แม้ความเหน ็ อะไร ๆ ย ัสสูภะยันเต ปะณิธีธะ นัตถ ิ ภะวาภะวายะ อิธะ วา หุรัง วา พระอรหนต ั ์ใด ผู้ไม่มีความคะนึงหาในทางสุดโต่งท ั ้ ง 2 ด้านในโลกน ี ้ ในภพน้อยภพใหญ่ ในโลกน ี ้ หรือในโลกหน้า นิเวสะนา ย ัสสะ นะ สันติ เกจิ ธัมเมสุ นิจเฉยยะ สะมุคคะหต ีัง พระอรหนต ั น ์ ั ้ นจึงไม่มีเครื่ องอย ู ่อะไร ๆ การครอบครองในธรรม ท ั ้ งหลาย แล้วถือม ั ่ น ก็ไม่ม ี ต ัสสีธะ ทิฏเฐ วะ สุเต มุเต วา ปะกัปปิตา นัตถิ อะนูปิ สัญญา พระอรหนต ั น ์ ั ้ นไม่มีความเหน ็ อันสัญญาจ ั ดแจงไว้ แม้นิดเดียว ในรูปที ่ เหน ็ ในเสียงท ี ่ ได้ยิน หรือในอารมณ์ท ี ่ รับรู้ในโลกน ี ้ ตัง พ๎ราห๎มะณัง ทิฏฐิมะนาทิยานัง เกนีธะ โลกัส๎มิง วิกัปปะเยยยะฯ ใคร ๆ ในโลกน ี ้ จะพ ึ งกำ�หนดกฏเกณฑ์พระอรหนต ั ผู้ล์ อยบาปได้แล้ว1 น ั ้ น ผู้ไม่ยึดถือความเหน ็ อย ู่ด้วยเหตุอะไรเลา่ นะ กัปปะยันติ นะ ปุเรกขะโรนต ิ ธัมมาปิ เตสัง นะ ปะฏิจฉิตาเส พระอรหนตข ั ีณาสพท ั ้ งหลาย ย่อมไมก่ ำ�หนดกฏเกณฑ์ ไม่เชดชูิ (ตัณหา และทิฏฐิ) ไว้ แม้ธรรมท ั ้ งหลาย พระอรหนต ั ์เหลาน่ ั ้ นก็ไม่ปรารถนา นะ พ๎ราห๎มะโณ สีละวะเตนะ เนยโย ปารัง คะโต นะ ปั จเจติ ตาทีติฯ พระอรหนต ั ผู้ล์ อยบาปได้แล้วน ั ้ น ใคร ๆ ก ็ นำ�ไปด้วยศ ี ลวัตรไม่ได้ เป็นผู้ ถึงฝั ่ ง (แห่งพระนิพพาน) ไม่กลับมา (เกิดอีก) ผู้เป็ นเชนน่ ั ้ นเอง 1 ความหมายของพราหมณ์โดยศัพท์ คือ ผู้มีบาปอันลอยได้แล้ว โดยชาติ คือ ผู้เกิดในสกุลพราหมณ์ โดยนัยของพระสูตรหมายถึงผู้ ประเสริฐหมดจดจากกิเลส เป็นพระอรหันต์ ไม่มีทั้ งบุญและบาป ไม่ใช่เป็นพราหมณ์โดยชาติ เพราะลอยบาปได้ ต้องเป็นผู้มีปัญญาดับ กิเลสได้

Stream of Dhamma 179 Attaṃ pahāya anupādiyāno ñāṇepi so nissayaṃ no karoti Bhikkhu who has abandoned oneself, does not attach, even not make habit with knowledge, sa ve viyattesu na vaggasārī diṭṭhimpi so na pacceti kiñci. when people divide, that Bhikkhu does not take a side, even not take any view. Yassūbhayante paṇidhīdha natthi bhavābhavāya idha vā huraṃ vā The Worthy One who does not look forward to the utmost of both sides in this world, in small and large spheres, in this world or in the world to come, nivesanā yassa na santi keci dhammesu niccheyya samuggahītaṃ that Worthy One has not attached to any view and not clinged to Dhammas. Tassīdha diṭṭhe va sute mute vā pakappitā natthi anūpi saññā The Worthy Ones have not attended to any view which clings to perception in the visible-objects that seen, the sounds that heard, or the senses that come to contact. Taṃ b ๎ rāh ๎ maṇaṃ diṭṭhimanādiyānaṃ kenīdha lokas๎miṃ vikappayeyya. Why anyone in the world is doubtful about the Worthy Ones who do not cling to any view? Na kappayanti na purekkharonti dhammāpi tesaṃ na paṭicchitāse The Worthy Ones do not determine and praise (desires and false views), they are even unpassionated in Dhammas. Na b ๎ rāh ๎ maṇo sīlavatena neyyo pāraṃ gato na pacceti tādīti. No one can lead the Worthy Ones with rituals and vows; they attain Nirvāṇa, do not rebirth, being steadfast ones.

180 ธรรมธาร ชราสูตร1 (ความชรา) อััปปััง วะตะ ชีวิ ีิตััง อิทั ิ ัง ชีวิ ีิตนี้้ � น้้อยนั ั ก โอรััง วัสสั ะสะตาปิิ มิ ิ ยยะติ สั ิ ตว์ ั ย่ ์ ่อมตาย แม้้ภายใน 100 ปีี สะเจปิิ อะติิจจะ ชีีวะติิ ถ้้าแม้้สัตว์ ั ์เป็็นอยู่่เกิินไปกว่่านั้้ � น อะถะ โข โส ชะระสาปิิ มิ ิ ยยะติิ ฯ สัตว์ ั นั้้ ์ � นก็ ็ ย่่อมตายแม้้เพราะชราโดยแท้้ สะจัันติิ ชะนา มะมายิิเต ชนทั้้ง � หลายย่่อมเศร้้าโศก เพราะสิ่่ง�ที่่ตน� ยึึดถืือว่่าเป็็นของเรา นะ หิิ สัันติิ นิิจจา ปะริิคคะหา สิ่่ง�ที่่� เคยหวงแหนเป็็นของเที่่�ยงไม่่มีีเลย วิินาภาวะสัันตะเมวิทั ิ ัง ความพลัด ั พรากจากกันนี้้ ั เป็็ � นสิ่่ง�ที่่มีีอ�ยู่่จริิง อิติ ิิ ทิ ิส๎๎วา นาคาระมาวะเส ฯ กุลบุ ุ ตร ุ เห็น ็ ดัังนี้้แ � ล้้ว ไม่พึึ ่งอยู่่ครองเรืือน มะระเณนะปิิ ตััง ปะหิยย ิ ะติิ ยััง ปุ ุ ริิโส มะมะยิ ิ ทัันติิ มััญญะติ ิ บุ ุ รุุษย่่อมสำำ�คััญสิ่่งใ�ดว่่า สิ่่ง�นี้้ �เป็็นของเรา จำำ�ต้้องละสิ่่ง�นั้้ � นไปแม้้เพราะ ความตาย เอตััมปิิ วิทิ ิ ิ ต๎๎วา ปััณฑิิโต นะ มะมั ั ตตายะ นะเมถะ มามะโก ฯ บััณฑิิตรู้้�ชัด ั โทษนี้้ � แล้้ว ไม่่พึึงน้้อมไปเพื่ ่�อความยึึดถืือ ว่่าเป็็นของเรา สุปิ ุ ิเนนะ ยะถาปิิ สัังคะตััง ปะฏิิพุุทโธ ปุ ุ ริิโส นะ ปัสสั ะติ ิ บุ ุ รุุษผู้้�ตื่ ่�นขึ้้ � นแล้้ว ไม่่เห็นสิ่่ ็ ง�ที่่� เกี่่�ยวข้้องด้้วยความฝันัฉั ั นใด เอวััมปิิ ปิิ ยายิิตััง ชะนััง เปตััง กาละกะตััง นะ ปัสสั ะติิ ฯ ใคร ๆ ก็็ไม่่เห็นชน ็ ผู้้�เป็็นที่่�รััก ซึ่่�งตายจากไปแล้้ว ฉั ันนั้้ � น 1 ขุ.ขุท. 25/413

Stream of Dhamma 181 JARĀSUTTA1 (The Aging) Appaṃ vata jīvitaṃ idaṃ Life is so short, oraṃ vassasatāpi miyyati all beings die within 100 years, sacepi aticca jīvati although they live longer, atha kho so jarasāpi miyyati. they will absolutly die because of aging. Sacanti janā mamāyite All the people experience sorrow because they cling to their belongings, na hi santi niccā pariggahā there is no permanent treasured possessions, vinābhāvasantamevidaṃ separation does happen, iti dis๎vā nāgāramāvase. any good son who knows these should abandon householdship. Maraṇenapi taṃ pahiyyati yaṃ puriso mamayidanti maññati Human who thinks he owns belongings, he has to leave those of them because of the death. Etampi vidit ๎ vā paṇḍito na mamattāya nametha māmako. The wise who clearly knows this, tends not to cling onto possessions. Supinena yathāpi saṅgataṃ paṭibuddho puriso na passati As woken human does not see everything in dream, evampi piyāyitaṃ janaṃ petaṃ kālakataṃ na passati. nobody can see the beloved one who passed away likewise. 1 Khu. khud. 25/413

182 ธรรมธาร ทิ ิ ฏฐาปิิ สุต ุ าปิิ เต ชะนา เยสััง นามะมิ ิ ทััง ปะวุุจจะติ ิ นามะเมวาวะสิสสิ ะติิ อัักเขยยััง เปตััสสะ ชัันตุุโน ฯ ชื่อ ่�ของชนเหล่า่ ใดที่่กล่� า่วกัน ั อยู่่นี้้ � ชนเหล่านั้้ ่� นยัังเห็นกั ็ น ั อยู่่บ้้าง ยัังได้้ยินิ กั ั นอยู่่บ้้าง คนที่่�จากไปแล้้ว เหลืือไว้้แต่่ชื่อเ ่�ท่่านั้้ � นเพื่ ่�อกล่า่วถึึงกั ั น โสกะปะริิเทวะมััจฉะรััง นะ ชะหัันติิ คิิทธา มะมายิิเต ตััส๎๎มา มุุนะโย ปะริิคคะหััง หิต๎ ิ ๎วา อะจะริิงสุุ เขมะทั ัสสิิโนฯ ชนทั้้ � งหลายผู้้�ยิินดีีแล้้วในสิ่่ง�ที่่�ตนถืือว่่าเป็็นของเรา ย่่อมละทิ้้ � งความ เศร้้าโศก ความคร่ำำ�ครวญ และความตระหนี่่� ไม่่ได้้ เพราะฉะนั้้ � น มุนี ุ ีผู้้�เห็น ็ แดนเกษม ละความยึึดถืือได้้แล้้ว เที่่�ยวไป สััพพั ั ตถะ มุ ุ นีี อะนิ ิสสิิโต มุ ุ นีีไม่่อาศััยแล้้วในอายตนะทั้้ � งปวง นะ ปิิยััง กุ ุ พพะติิ โนปิิ อััปปิิยััง ย่่อมไม่่กระทำำ�สิ่่งใ�ดให้้เป็็นที่่�รััก หรืือให้้ เป็็นที่่� เกลีียดชััง ตััส๎มิ ๎ ิง ปะริิเทวะมััจฉะรััง ย่่อมไม่่ติิดความร่ำำ�ไรและความตระหนี่่� ในสิ่่ง�นั้้ � น ปััณเณ วาริิ ยะถา นะ ลิิมปะติิฯ เปรีียบเหมืือนน้ำำ�ไม่ติ่ดิอยู่่บนใบไม้้ ฉะนั้้น � อุุทะกะพิินทุุ ยะถาปิิ โปกขะเร ปะทุุเม วาริิ ยะถา นะ ลิิมปะติ ิ หยาดน้ำำ�ย่่อมไม่่ติิดอยู่่บนใบบััว น้ำำ�ย่่อมไม่่ติิดอยู่่ที่่�ดอกบััว ฉั ั นใด เอวััง มุ ุ นีีโน ปะลิิมปะติิ ยะทิ ิ ทััง ทิ ิ ฏฐััง สุุตััง มุุเตสุุ วา ฯ มุนี ุ ี ย่่อมไม่ติ่ดิ ในรููปที่่ไ�ด้้เห็น ็ เสีียงที่่ไ�ด้้ฟััง หรืืออารมณ์ที่่ ์ ไ�ด้้ทราบ ฉั ันนั้้ � น โธโน นะ หิิ เตนะ มััญญะติิ ยะทิ ิ ทััง ทิ ิ ฏฐััง สุุตััง มุุเตสุุ วา ผู้้�มีีปััญญาย่่อมไม่สำ่ ำ�คััญด้้วยรููปที่่ไ�ด้้เห็น ็ เสีียงที่่ไ�ด้้ฟััง หรืืออารมณ์ที่่ ์ ไ�ด้้ทราบ นาญเญนะ วิสุิ ุทธิ ิ มิิจฉะติิ นะ หิิ โส รััชชะติิ โน วิรั ิัชชะตี ี ติิ ฯ ย่่อมไม่ปรารถนา ่ความบริสุิทธิ์์ ุ ด้้ � วยมรรคอื่น ่� ผู้้�มีีปััญญานั้้ � น ย่่อมไม่ยิ่นดีิ ี ยิินร้้าย ฉะนี้้ � แล ฯ

Stream of Dhamma 183 Diṭṭhāpi sutāpi te janā yesaṃ nāmamidaṃ pavuccati nāmamevāvasissati akkheyyaṃ petassa jantuno. Names of the people to be called right now, that is because they have been seen and their voice can be heard, the ones who passed away left only names to be mentioned. Sokaparidevamaccharaṃ na jahanti giddhā mamāyite tas๎mā munayo pariggahaṃ hit ๎ vā acariṃsu khemadassino. All people who welcome their own possession are unable to detach sorrow, lamentation, and stinginess, thus the holy man who sees the realm of tranquility could abandon the attachment, and roam. Sabbattha munī anissito The holy man who is detached from all sense-fields, na piyaṃ kubbati nopi appiyaṃ will neither love nor hate tas๎miṃ paridevamaccharaṃ nor attach to lamentation and greediness, paṇṇe vāri yathā na limpati. just like the water not to stick on the leaves. Udakabindu yathāpi pokkhare padume vāri yathā na limpati A drop of the water has never stuck on leaves and flower of lotus, evaṃ munīno palimpati yadidaṃ diṭṭhaṃ sutaṃ mutesu vā. the holy man does not stick on what he has seen, heard, and known. Dhono na hi tena maññati yadidaṃ diṭṭhaṃ sutaṃ mutesu vā The wise man does not mind about seeing, hearing, or knowing, nāññena visuddhimicchati na hi so rajjati no virajjatīti. does not desire the purity from other paths, he has no pleasure and unpleasure.

184 ธรรมธาร ทสพลสููตร1 (ว่่าด้้วยปััญญาพละ) ทะสะพะละสะมัันนาคะโต ภิิกขะเว ตะถาคะโต จะตู ู หิิ จะ เวสารััชเชหิิ สะมัันนาคะโต อาสะภััณฐานััง ปะฏิิชานาติิ ปะริ ิสาสุุ สีห ี ะนาทััง นะทะติิ พ๎๎รห๎๎มะจัักกััง ปะวัต ั เตติ ิ ดููกรภิิกษุ ุ ทั้้ � งหลาย ตถาคตประกอบด้้วยทศพลญาณ และ จตุุเวสารััชชญาณ2 จึึงปฏิิญาณฐานะของผู้้�องอาจ บั ันลืือสีหนาท ี ใน บริษัิ ัททั้้ � งหลาย ยัังคำำ�สั่่�งสอนของพระพุ ุ ทธเจ้้าให้้เป็็นไปว่่า 1 สํ.นิ. 16/64 2 - ทศพลญาณ พระญาณเป็ นกำลังของพระพุทธเจ้า 10 ประการ คือ 1. ฐานาฐานญาณ ปรีชากำหนดรู้ฐานะ คือสิ่ งที่ เป็นไปได้ เช่นทำดีได้ดี ทำชั่ วได้ชั่ ว เป็นต้น และอฐานะ คือสิ่ งที่ เป็นไปไม่ได้ เช่น ทำดีได้ชั่ ว ทำชั่ วได้ดี เป็นต้น 2. กรรมวิปากญาณ ปรีชาหยั่ งรู้ผลของกรรม แม้จะมีกรรมต่าง ๆ ให้ผลอยู่มากมายซับซ้อน ก็สามารถแยกแยะ ล่วงรู้ได้ว่าอันใด เป็นผล ของกรรมใด 3. สัพพัตถคามินีปฏิปทาญาณ ปรีชาหยั่ งรู้ทางที่ จะนำไปสู่คติทั้ งปวง คือ ทั้ งสุคติ ทุคติ และทางแห่งนิพพาน 4. นานาธาตุญาณ ปรีชาหยั่ งรู้ธาตุต่างๆ คือรู้จักแยกสมมติออกเป็นขันธ์ อายตนะ ธาตุต่าง ๆ 5. นานาธิมุตติกญาณ ปรีชาหยั่ งรู้อัธยาศัยของสัตว์ ที่ โน้มเอียง เชื่ อถือ สนใจ พอใจต่าง ๆ กัน 6. อินทริยปโรปริยัตตญาณ ปรีชาหยั่ งรู้ความหย่อนและยิ่ งแห่งอินทรีย์ของสัตว์ทั้ งหลาย คือรู้ว่า สัตว์พวกไหนมีอินทรีย์ คือ สัทธา วิริยะ สติ สมาธิ ปัญญา อ่อน พวกไหนมีอินทรีย์แก่กล้า พวกไหนมีจริตมีอัธยาศัยอย่างไร พวกไหนสอนยาก พวกไหนสอนง่าย ดังนี้ เป็นต้น 7. ฌานาทิสังกิเลสาทิญาณ ปรีชากำหนดรู้ความเศร้าหมอง ความผ่องแผ้ว และการออกแห่งฌาน วิโมกข์ สมาธิ สมาบัติ ตามความเป็นจริง 8. ปุพเพนิวาสานุสติญาณ ความรู้เป็นเครื่ องระลึกได้ถึงขันธ์ที่ อาศัยอยู่ในก่อน, ระลึกชาติได้ 9. จุตูปปาตญาณ ปรีชารู้จุติและอุบัติของสัตว์ทั้ งหลาย, มีจักษุทิพย์มองเห็นสัตว์กำลังจุติบ้าง กำลังเกิดบ้าง มีอาการดีบ้าง เลวบ้างเป็นต้น ตามกรรมของตน เรียกอีกอย่างว่า ทิพพจักขุ 10. อาสวักขยญาณ ความรู้เป็นเหตุสิ้ นอาสวะ, ญาณหยั่ งรู้ในธรรมเป็นที่ สิ้ นไปแห่งอาสวะทั้ งหลาย - จตุเวสารัชชะ หรือ เวสารัชชญาณ 4 หมายถึง พระญาณอันเป็ นเหตุให้ทรงแกล้วกล้า ไม่ครั่ นคร้าม มี 4 ประการคือ 1. สัมมาสัมพุทธปฏิญญา ธรรมเหล่านี้ ท่านยังไม่รู้ ท่านจะไม่ปฏิญาณว่าเป็นสัมมาสัมพุทธะ 2. ขีณาสวปฏิญญา อาสวะเหล่านี้ ของท่านยังไม่สิ้ น ท่านจะไม่ปฏิญาณว่าเป็นขีณาสพ 3. อันตรายิกธรรมวาทะ ท่านกล่าวธรรมเหล่าใดว่าเป็นอันตราย ธรรมเหล่านั้ นก่ออันตรายแก่ผู้ส้องเสพได้จริง 4. นิยยานิกธรรมเทศนา ท่านแสดงธรรมเพื่ อประโยชน์อย่างใด ประโยชน์อย่างนั้ นเป็นทางนำผู้ทำตามให้ถึงความสิ้ นทุกข์โดยชอบจริง ด้วยเหตุนี้ พระองค์นี้ จึงทรงถึงความเกษม ถึงความไม่มีภัย แกล้วกล้า ไม่ครั่ นคร้ามอยู่ เวสารัชชะ 4 นี้ คู่กับทศพล หรือ ตถาคตพล 10 (เรียกกันทั่ ว ๆ ไปว่า ทศพลญาณ) เป็นธรรมที่ ทำให้พระตถาคต ทรงปฏิญาณฐานะแห่งผู้นำ เปล่งสีหนาทใน บริษัททั้ งหลาย ยังพรหมจักร (กงล้อแห่งธรรมอันประเสริฐ) ให้เป็นไป ม.มู. 12/166/140; องฺ.ทสก. 24/21/35; อภิ.วิ. 35/839/454.

Stream of Dhamma 185 DASABALASUTTA1 (The Ten Powers) Dasabalasamannāgato bhikkhave tathāgato catūhi ca vesārajjehi samannāgato āsabhanฺtฺhanaṃ patฺijānāti parisāsu sihanādaṃ nadati b๎rah๎macakkaṃ pavatteti Oh Bhikkhus! I have Ten Powers and four self-confidences2 , with these I bravely pledge, just like lion’s roar, the Buddha’s teaching to the assemblies that Iti rūpaṃ iti rūpassa samudayo iti rūpassa atthaṅgamo this is corporeality, this is the origin of corporeality, this is the cease of corporeality, 1 Saṃ. Ni. 16/64 2 - the Ten Powers of the Perfect One :- 1. knowledge of instance and no instance; knowledge of possibilities and impossibilities. 2. knowledge of ripening of action; knowledge of the results of karma. 3. knowledge of the way that leads anywhere; knowledge of the practice leading to all destinies and all goals. 4. knowledge of the world with its many and different elements. 5. knowledge of the different dispositions of beings. 6. knowledge of the state of faculties of beings; knowledge of the inferiority and superiority of the controlling faculties of various beings; knowledge as regards maturity of persons. 7. knowledge of defilement, cleansing and emergence in the cases of the meditations, liberations, concentrations and attainments. 8. knowledge of the remembrance of former existences. 9. knowledge of the decease and rebirth of beings. 10. knowledge of the exhaustion of mental intoxicants. - Four Intrepidity; four self-confidences :- 1. You who claim to be fully self-enlightened are not fully enlightened in these things. 2. You who claim to gave destroyed all taints have not utterly destroyed these taints. 3. Those things which have been declared by you to be harmful have no power to harm those who follow them. 4. The Doctrine taught by you for the purpose of utter extinction of suffering does not lead him who acts accordingly to such a goal. M.I.69; A.V.33; Vbh.336.

186 ธรรมธาร อิติ ิิ รู ู ปััง อิติ ิิ รู ู ปัสสั ะ สะมุุทะโย อิติ ิิ รู ู ปัสสั ะ อัตถั ั ังคะโม ดัังนี้้ � รููป ดัังนี้้ � ความเกิิดขึ้้ � นแห่่งรููป ดัังนี้้ � ความดัับแห่่งรููป อิติ ิิ เวทะนา อิติ ิิ เวทะนายะ สะมุุทะโย อิติ ิิ เวทะนายะ อัตถั ั ังคะโม ดัังนี้้ � เวทนา ดัังนี้้ � ความเกิิดขึ้้ � นแห่่งเวทนา ดัังนี้้ � ความดัับแห่่งเวทนา อิติ ิิ สััญญา อิติ ิิ สััญญายะ สะมุุทะโย อิติ ิิ สััญญายะ อัตถั ั ังคะโม ดัังนี้้ � สััญญา ดัังนี้้ � ความเกิิดขึ้้ � นแห่่งสััญญา ดัังนี้้ � ความดัับแห่่งสััญญา อิติ ิิ สัังขารา อิติ ิิ สัังขารานััง สะมุุทะโย อิติ ิิ สัังขารานััง อัตถั ั ังคะโม ดัังนี้้ � สัังขารทั้้ � งหลาย ดัังนี้้ � ความเกิิดขึ้้ � นแห่่งสัังขารทั้้ � งหลาย ดัังนี้้ � ความดัับแห่่งสัังขารทั้้ � งหลาย อิติ ิิ วิิญญาณััง อิติ ิิ วิิญญาณั ัสสะ สะมุุทะโย อิติ ิิ วิิญญาณั ัสสะ อัตถั ั ังคะโม ดัังนี้้วิ � ิญญาณ ดัังนี้้คว � ามเกิิดขึ้้น � แห่่งวิิญญาณ ดัังนี้้คว � ามดัับแห่่งวิิญญาณ อิติ ิิ อิมั ิ ัส๎มิ ๎ ิง สะติิ อิทั ิ ัง โหติิ เมื่ ่�อสิ่่ง�นี้้ � มีี สิ่่ง�นี้้ � จึึงมีี อิมั ิ ัสสุุปปาทา อิทั ิ ัง อุุปปััชชะติิ เพราะสิ่่ง�นี้้ � เกิิดขึ้้ � น สิ่่ง�นี้้ � จึึงเกิิดขึ้้ � น อิมั ิ ัส๎มิ ๎ ิง อะสะติิ อิทั ิ ัง นะ โหติิ เมื่ ่�อสิ่่ง�นี้้ � ไม่่มีี สิ่่ง�นี้้ � จึึงไม่่มีี อิมั ิ ัสสะ นิิโรธา อิทั ิ ัง นิ ิ รุุชฌะติิ เพราะสิ่่ง�นี้้ �ดัับไป สิ่่ง�นี้้ � จึึงดัับไป ยะทิ ิ ทััง ได้้แก่่สิ่่งเ�หล่านี้้ ่� คืือ อะวิิชชาปััจจะยา สัังขารา เพราะอวิิชชาเป็็นปัจจัั ัยจึึงมีีสัังขาร สัังขาระปััจจะยา วิิญญาณััง... เพราะสัังขารเป็็นปัจจัั ัย จึึงมีีวิิญญาณ... ...เอวะเมตััสสะ เกวะลั ัสสะ ทุุกขัักขัันธั ัสสะ สะมุุทะโย โหติิฯ ความเกิิดขึ้้ � นแห่่งกองทุุกข์์ทั้้ � งมวลนี้้ � ย่่อมมีีด้้วยประการอย่่างนี้้ � อะวิิชชายะ เต๎๎ววะ อะเสสะวิิราคะนิิโรธา สัังขาระนิิโรโธ ก็็เพราะอวิิชชานั่่�นแหละดัับด้้วยการสำำ�รอกโดยไม่่เหลืือ สัังขารจึึงดัับ

Stream of Dhamma 187 Iti vedanā iti vedanāya samudayo iti vedanāya atthaṅgamo this is feeling, this is the origin of feeling, this is the cease of feeling. Iti saññā iti saññāya samudayo iti saññāya atthaṅgamo this is perception, this is the origin of perception, this is the cease of perception. Iti sanฺkhara iti sanฺkharanaṃ samudayo iti sanฺkharanaṃ atthaṅgamo these are mental formations, these are the origin of mental formations, these are the cease of mental formations. Iti viññānaṃ iti viññānassa samudayo iti viññānassa atthaṅgamo this is consciousness, this is the origin of consciousness, this is the cease of consciousness. Iti imas๎miṃ sati idaṃ hoti When this exists, that comes to be. Imassuppādā idam uppajjati With the arising of this, that arises. Imas๎miṃ asati idaṃ na hoti When this does not exist, that does not come to be. Imassa nirodhā idaṃ nirujjhati With the cessation of this, that ceases. Yadidaṃ These are: Avijjāpaccayā sanฺkhārā Dependent on ignorance arises Kamma-formations. Sanฺkhārapaccayā viññānaṃ... Dependent on Kamma-formations arise Consciousness… ...Evametassa kevalassa dukkhakkhandhassa samudayo hoti. ...Thus arises this whole mass of suffering. Avijjāya t๎veva asesavirāganirodhā sanฺkhāranirodho Through the total fading away and cessation of ignorance, cease Kamma-formations.

188 ธรรมธาร สัังขาระนิิโรธา วิิญญาณะนิิโรโธ... เพราะสัังขารดัับ วิิญญาณจึึงดัับ... ...เอวะเมตััสสะ เกวะลั ัสสะ ทุุกขัักขัันธั ัสสะ นิิโรโธ โหติิฯ ...ความดัับแห่่งกองทุุกข์์ทั้้ � งมวลนี้้ � ย่่อมมีีด้้วยประการอย่่างนี้้ � เอวััง ส๎๎วากขาโต ภิิกขะเว มะยา ธััมโม อุตต ุ าโน วิิวะโฏ ปะกาสิิโต ฉิินนะปิิโลติิโก ฯ ดููกรภิิกษุ ุ ทั้้ � งหลาย ธรรมอั ั นเรากล่า่วดีีแล้้วอย่่างนี้้ � ทำำ�ให้้ตื้้ � นแล้้ว เปิิดเผยแล้้ว ประกาศแล้้ว ตั ั ดสมณะขี้้ � ริ้้วแ � ล้้ว เอวััง ส๎๎วากขาเต โข ภิิกขะเว มะยา ธััมเม อุตต ุ าเน วิิวะเฏ ปะกาสิิเต ฉิินนะปิิโลติิเก อะละเมวะ สััทธาปัพพ ั ะชิิเตนะ กุุละปุ ุ ตเตนะ วิริ ิิยััง อาระภิ ิ ตุุง ดููกรภิิกษุ ุ ทั้้ � งหลาย กุ ุ ลบุ ุ ตรผู้้�บวชด้้วยศรััทธา สมควรแท้้เพื่ ่�อปรารภ ความเพีียรในธรรมอัน ั เรากล่า่วดีีแล้้วอย่า่งนี้้ � ทำำ�ให้้ตื้้น � เปิดิเผย ประกาศ ตั ั ดสมณะขี้้ � ริ้้วแ � ล้้ว ด้้วยความตั้้ �งใจว่่า กามััง ตะโจ จะ นะหารุุ จะ อัฏ ั ฐิิ จะ อะวะสิสสิ ะตุุ สะรีีเร อุุปะสุสส ุ ะตุ ุ มัังสะโลหิิตััง ยัันตััง หนััง เอ็ ็ น และกระดููกจงเหลืืออยู่่ เนื้้ � อเลืือดในสรีร ี ะของเราจงเหืือดแห้้ง ไปก็็ ตามที ี ปุ ุ ริ ิสะถาเมนะ ปุ ุ ริ ิสะวิริ ิิเยนะ ปุ ุ ริ ิสะปะรัักกะเมนะ ปัต ัตััพพััง นะ ตััง อะปาปุ ุ ณิ ิ ต๎๎วา ปุ ุ ริิสััสสะ วิริ ิิยััสสะ สััณฐานััง ภะวิสสิ ะตี ี ติิฯ อิิฐผลใดที่่จ�ะพึึงบรรลุุได้้ด้้วยเรี่่ยวแ�รงของบุรุ ุ ุษ ด้้วยความเพีียรของบุรุ ุ ุษ ด้้วยความบากบั่่�นของบุ ุ รุุษ ยัังไม่่บรรลุอิ ุ ิฐผลนั้้ � น จั ั กไม่่หยุ ุ ดความเพีียร ดัังนี้้ � ทุุกขััง ภิิกขะเว กุ ุ สีีโต วิห ิ ะระติิ โวกิิณโณ ปาปะเกหิิ อะกุ ุ สะเลหิิ ธััมเมหิิ มะหัันตััญจะ สะทั ั ตถััง ปะริ ิ หาเปติิฯ ดููกรภิกษุิ ทั้้ ุ ง � หลายบุุคคลผู้้�เกีียจคร้้าน เกลื่อ ่�นกล่นด้้ ่วยธรรมอัน ั เป็็นบาป อกุศล ุ ย่่อมอยู่่เป็็นทุุกข์์ และย่่อมยัังประโยชน์ข ์ องตนอัน ั ใหญ่่ให้้เสื่อ ่�มเสีีย

Stream of Dhamma 189 Sanฺkhāranirodhā viññānanirodho... Through the cessation of Kamma-formations, ceases Consciousness… ...evametassa kevalassa dukkhakkhandhassa nirodho hoti. Thus comes about the cessation of this whole mass of suffering. Evaṃ s๎vākkhāto bhikkhave mayā dhammo uttāno vivatฺo pakāsito chinnapilotiko. Oh Bhikkhus! The well mentioned Dhamma explained by me is clear, illustrated, proclaimed, as well as already eliminated false-view-priests. Evaṃ s๎vākkhāte kho bhikkhave mayā dhamme uttāne vivatฺe pakāsite chinnapilotike alameva saddhāpabbajitena kulaputtena viriyam ārabhituṃ Oh Bhikkhus! A wise one who ordains with confidence should instigate energy to the well mentioned Dhamma explained by me which is clear, illustrated, proclaimed, and eliminated the false-viewed-priest with an intention Kāmaṃ taco ca nahāru ca atฺtฺhi ca avasissatu sarīre upasussatu maṃsalohitaṃ yantaṃ ‘Even skin, tendons, and bones still remain! But flesh and blood be dried up in my body, purisathāmena purisaviriyena purisaparakkamena pattabbaṃ na taṃ apāpunit๎va purisassa viriyassa sanฺtฺhānaṃ bhavissatīti. any benifit acquired by human energy, human endeavor, human perseverance if it has not been achieved, I will not give up.’ Dukkhaṃ bhikkhave kusīto viharati vokinฺnฺo pāpakehi akusalehi dhammehi mahantañca sadatthaṃ parihāpeti. Oh Bhikkhus! A lazy person who is covered with suffering evils and unskillful qualities, lives suffering and ruins a great deal of their own good.