ธรรมธาร

40 ธรรมธาร (6) สามิิสััง วา ทุุกขััง เวทะนััง เวทะยะมาโน สามิิสััง ทุุกขััง เวทะนััง เวทะยามี ี ติิ ปะชานาติิ รู้้�สึึกทุุกข์์โดยอาศััยกามคุุณอยู่่ ก็ ็ รู้้�ชั ั ดว่่า เรากำำ�ลัังรู้้�สึึกทุุกข์์โดยอาศััย กามคุุณ (7) นิิรามิิสััง วา ทุุกขััง เวทะนััง เวทะยะมาโน นิิรามิิสััง ทุุกขััง เวทะนััง เวทะยามี ี ติิ ปะชานาติ ิ รู้้�สึึกทุุกข์์โดยไม่่อาศััยกามคุุณอยู่่ ก็ ็ รู้้�ชั ั ดว่่า เรากำำ�ลัังรู้้�สึึกทุุกข์์โดยไม่่ อาศััยกามคุุณ (8) สามิิสััง วา อะทุุกขะมะสุ ุ ขััง เวทะนััง เวทะยะมาโน สามิิสััง อะทุุกขะมะสุ ุ ขััง เวทะนััง เวทะยามี ี ติิ ปะชานาติ ิ รู้้�สึึกไม่่ทุุกข์์ไม่่สุ ุ ขโดยอาศััยกามคุุณอยู่่ ก็ ็ รู้้�ชั ั ดว่่า เรากำำ�ลัังรู้้�สึึกไม่่ทุุกข์์ ไม่่สุ ุ ขโดยอาศััยกามคุุณ (9) นิิรามิิสััง วา อะทุุกขะมะสุ ุ ขััง เวทะนััง เวทะยะมาโน นิิรามิิสััง อะทุุกขะมะสุ ุ ขััง เวทะนััง เวทะยามี ี ติิ ปะชานาติิ ฯ รู้้�สึึกไม่่ทุุกข์์ไม่่สุ ุ ขโดยไม่่อาศััยกามคุุณอยู่่ ก็ ็ รู้้�ชั ั ดว่่า เรากำำ�ลัังรู้้�สึึกไม่่ ทุุกข์์ไม่่สุ ุ ขโดยไม่่อาศััยกามคุุณ อิ ิ ติ ิ ดัังพรรณนามาฉะนี้้ � [a] อััชฌั ั ตตััง วา เวทะนาสุุ เวทะนานุ ุ ปัสสีั ี วิ ิ หะระติิ ภิิกษุ ุ ย่่อมตามเห็ ็ นเวทนาในเวทนา (ตามความเป็็นจริิง) ภายใน (ของตน) อยู่่บ้้าง [b] พะหิิทธา วา เวทะนาสุุ เวทะนานุ ุ ปัสสีั ี วิ ิ หะระติิ ตามเห็น ็ เวทนาในเวทนา (ตามความเป็็นจริิง) ภายนอก (ของผู้้�อื่น ่� ) อยู่่บ้้าง [c] อััชฌั ั ตตะพะหิิทธา วา เวทะนาสุุ เวทะนานุ ุ ปัสสีั ี วิ ิ หะระติิ ตามเห็ ็ นเวทนาในเวทนา (ตามความเป็็นจริิง) ทั้้ � งภายใน (ของตน) หรืือภายนอก (ของผู้้�อื่ ่�น) อยู่่บ้้าง

Stream of Dhamma 41 (6) Sāmisaṃ vā dukkhaṃ vedanaṃ vedayamāno sāmisaṃ dukkhaṃ vedanaṃ vedayāmīti pajānāti experiences an unpleasant feeling associated with sensual desires, he knows “I am experiencing an unpleasant feeling associated with sensual desires”, (7) Nirāmisaṃ vā dukkhaṃ vedanaṃ vedayamāno nirāmisaṃ dukkhaṃ vedanaṃ vedayāmīti pajānāti experiences an unpleasant feeling not associated with sensual desires, he knows “I am experiencing an unpleasant feeling not associated with sensual desires”, (8) Sāmisaṃ vā adukkhamasukhaṃ vedanaṃ vedayamāno sāmisaṃ adukkhamasukhaṃ vedanaṃ vedayāmīti pajānāti experiences a feeling neither pleasant nor unpleasant associated with ensual desires, he knows “I am experiencing a feeling neither pleasant nor unpleasant associated with sensual desires”, (9) Nirāmisaṃ vā adukkhamasukhaṃ vedanaṃ vedayamāno nirāmisaṃ adukkhamasukhaṃ vedanaṃ vedayāmīti pajānāti. experiences a feeling neither pleasant nor unpleasant not associated with sensual desires, he knows “I am experiencing a feeling neither pleasant nor unpleasant not associated with sensual desires.” Iti As describ, [a] ajjhattaṃ vā vedanāsu vedanānupassī viharati Bhikkhu who contemplates his feelings (as they are), [b] bahiddhā vā vedanāsu vedanānupassī viharati contemplates the feelings of others (as they are), [c] ajjhattabahiddhā vā vedanāsu vedanānupassī viharati contemplates his feelings and feelings of others (as they are),

42 ธรรมธาร [d] สะมุุทะยะธััมมานุ ุ ปัสสีั ี วา เวทะนาสุุ วิ ิ หะระติ ิ ตามเห็ ็ นธรรม คืือความเกิิดขึ้้ � นในเวทนาอยู่่บ้้าง [e] วะยะธััมมานุ ุ ปัสสีั ี วา เวทะนาสุุ วิ ิ หะระติิ ตามเห็ ็ นธรรม คืือความเสื่ ่�อมไปในเวทนาอยู่่บ้้าง [f] สะมุุทะยะวะยะธััมมานุ ุ ปัสสีั ี วา เวทะนาสุุ วิ ิ หะระติิฯ ตามเห็ ็ นธรรมคืือทั้้ � งความเกิิดขึ้้ � นและความเสื่ ่�อมไปในเวทนาอยู่่บ้้าง [g] อั ั ตถิิ เวทะนาติิ วา ปะนั ัสสะ สะติิ ปััจจุ ุ ปัฏ ั ฐิิตา โหติิ ยาวะเทวะ ญาณะมั ั ตตายะ ปะฏิิสสะติ ิ มั ั ตตายะฯ อี ี กอย่่างหนึ่�่ ง สติิของเธอที่่�ตั้้ � งมั่่�นอยู่่ว่่า เวทนามีีอยู่่ ก็็เพีียงอาศััยเจริิญ ปััญญา เจริิญสติิเท่่านั้้ � น [h] อะนิ ิสสิิโต จะ วิ ิ หะระติิ นะ จะ กิิญจิิ โลเก อุุปาทิ ิ ยะติิฯ เธอเป็็นผู้้�อั ั นตััณหาและทิิฐิิไม่่อิิงอาศััยแล้้ว และไม่่ถืือมั่่�นอะไร ๆ ในโลกด้้วย เอวััง โข ภิิกขะเว ภิิกขุุ เวทะนาสุุ เวทะนานุ ุ ปัสสีั ี วิ ิ หะระติิฯ ดููกรภิิกษุ ุ ทั้้ � งหลาย อย่่างนี้้ � แล ภิิกษุ ุ ชื่ ่�อว่่าตามเห็ ็ นเวทนาในเวทนา (ตามความเป็็นจริิง) อยู่่เนืือง ๆ

Stream of Dhamma 43 [d] samudayadhammānupassī vā vedanāsu viharati contemplates the phenomena of arising of the feelings (as they are), [e] vayadhammānupassī vā vedanāsu viharati contemplates the phenomena of vanishing of the feelings (as they are), [f] samudayavayadhammānupassī vā vedanāsu viharati. contemplates the phenomena which are arising and vanishing of the feelings (as they are). [g] Atthi vedanāti vā panassa sati paccupaṭṭhitā hoti yāvadeva ñāṇamattāya paṭissatimattāya. Again, when the bhikkhu is completely mindful, the feelings are merely to know and be aware. [h] Anissito ca viharati na ca kiñci loke upādiyati. This means he is the one who has not been covered by craving and false view as well as has not attached to any worldly thing. Evaṃ kho bhikkhave bhikkhu vedanāsu vedanānupassī viharati. Oh Bhikkhus! This is how one the Bhikkhu contemplates the feelings (as they are) consistently.

44 ธรรมธาร จิิตตานุุปััสสนา ที่่�ตั้้�งแห่่งการเจริิญสติิ คืือการพิิจารณาจิิต กะถััญจะ ภิิกขะเว ภิิกขุุ จิ ิ ตเต จิ ิ ตตานุ ุ ปัสสีั ี วิ ิ หะระติิฯ ดููกรภิิกษุ ุ ทั้้ � งหลาย ภิิกษุ ุ ตามเห็ ็ นจิิตในจิิต (ตามความเป็็นจริิง) อยู่่อย่่างไรเล่่า? อิิธะ ภิิกขะเว ภิิกขุุ ดููกรภิิกษุ ุ ทั้้ � งหลาย ภิิกษุุในธรรมวิินััยนี้้ � (1) สะราคััง1 วา จิ ิ ตตััง สะราคััง จิ ิ ตตัันติิ ปะชานาติิ จิิตมีีความกำำ�หนั ั ดยิินดีี ก็ ็ รู้้�ชั ั ดว่่า จิิตมีีความกำำ�หนั ั ดยิินดีี (2) วี ี ตะราคััง วา จิ ิ ตตััง วี ี ตะราคััง จิ ิ ตตัันติิ ปะชานาติิ หรืือ จิิตปราศจากความกำำ�หนั ั ดยิินดีี ก็ ็ รู้้�ชั ั ดว่่า จิิตปราศจากความ กำำ�หนั ั ดยิินดีี (3) สะโทสััง วา จิ ิ ตตััง สะโทสััง จิ ิ ตตัันติิ ปะชานาติิ จิิตมีีความโกรธ ก็ ็ รู้้�ชั ั ดว่่า จิิตมีีความโกรธ (4) วี ี ตะโทสััง วา จิ ิ ตตััง วี ี ตะโทสััง จิ ิ ตตัันติิ ปะชานาติิ หรืือ จิิตปราศจากความโกรธ ก็ ็ รู้้�ชั ั ดว่่า จิิตปราศจากความโกรธ (5) สะโมหััง วา จิ ิ ตตััง สะโมหััง จิ ิ ตตัันติิ ปะชานาติ ิ จิิตมีีความหลง ก็ ็ รู้้�ชั ั ดว่่า จิิตมีีความหลง (6) วี ี ตะโมหััง วา จิ ิ ตตััง วี ี ตะโมหััง จิ ิ ตตัันติิ ปะชานาติิ หรืือ จิิตปราศจากความหลง ก็ ็ รู้้�ชั ั ดว่่า จิิตปราศจากความหลง 1 ราคะ ได้แก่ความติดใจ กระสัน อยากได้ ในที่นี้หมายถึง กามราคะ คือติดใจใน รูป เสียง กลิ่น รส โผฏฐัพพะ ธัมมารมณ์

Stream of Dhamma 45 Cittānupassanā Perception of the True Nature of Mind Kathañca bhikkhave bhikkhu citte cittānupassī viharati. Oh Bhikkhus! How to contemplate the mind (as it is) consistently? Idha bhikkhave bhikkhu Oh Bhikkhus! The one who follows the Dhamma and Disciplines, (1) Sarāgaṃ vā cittaṃ sarāgaṃ cittanti pajānāti mind being covered by lust, he knows “The mind is covered by lust”, (2) vītarāgaṃ vā cittaṃ vītarāgaṃ cittanti pajānāti or mind is not being covered by lust, he knows “The mind is not covered by lust”, (3) sadosaṃ vā cittaṃ sadosaṃ cittanti pajānāti mind is being covered by hatred, he knows “The mind is covered by hatred”, (4) vītadosaṃ vā cittaṃ vītadosaṃ cittanti pajānāti or mind is not being covered by hatred, he knows “The mind is not covered by hatred”, (5) samohaṃ vā cittaṃ samohaṃ cittanti pajānāti mind is being covered by delusion, he knows “The mind is covered by delusion”, (6) vītamohaṃ vā cittaṃ vītamohaṃ cittanti pajānāti or mind is not being covered by delusion, he knows “The mind is not covered by delusion”,

46 ธรรมธาร (7) สัังขิ ิ ตตััง วา จิ ิ ตตััง สัังขิ ิ ตตััง จิ ิ ตตัันติิ ปะชานาติ ิ จิิตหดหู่่ เซื่ ่�องซึึม ก็ ็ รู้้�ชั ั ดว่่า จิิตหดหู่่1 เซื่ ่�องซึึม (8) วิิกขิ ิ ตตััง วา จิ ิ ตตััง วิิกขิ ิ ตตััง จิ ิ ตตัันติิ ปะชานาติิ จิิตฟุ้้�งซ่่าน ก็ ็ รู้้�ชั ั ดว่่า จิิตฟุ้้�งซ่่าน (9) มะหััคคะตััง วา จิ ิ ตตััง มะหััคคะตััง จิ ิ ตตัันติิ ปะชานาติิ จิิตเป็็นฌาน ก็ ็ รู้้�ชั ั ดว่่า จิิตเป็็นฌาน2 (10) อะมะหััคคะตััง วา จิ ิ ตตััง อะมะหััคคะตััง จิ ิ ตตัันติิ ปะชานาติ ิ จิิตไม่่เป็็นฌาน ก็ ็ รู้้�ชั ั ดว่่าจิิตไม่่เป็็นฌาน (11) สะอุ ุ ตตะรััง วา จิ ิ ตตััง สะอุ ุ ตตะรััง จิ ิ ตตัันติิ ปะชานาติิ จิิตมีีจิิตอื่ ่�นยิ่่�งกว่่า ก็ ็ รู้้�ชั ั ดว่่า จิิตมีีจิิตอื่ ่�นยิ่่�งกว่่า3 (12) อะนุ ุ ตตะรััง วา จิ ิ ตตััง อะนุ ุ ตตะรััง จิ ิ ตตัันติิ ปะชานาติิ หรืือ จิิตไม่่มีีจิิตอื่ ่�นยิ่่�งกว่่า ก็ ็ รู้้�ชั ั ดว่่า จิิตไม่่มีีจิิตอื่ ่�นยิ่่�งกว่่า4 (13) สะมาหิิตััง วา จิ ิ ตตััง สะมาหิิตััง จิ ิ ตตัันติิ ปะชานาติิ จิิตตั้้ � งมั่่�น ก็ ็ รู้้�ชั ั ดว่่า จิิตตั้้ � งมั่่�น (14) อะสะมาหิิตััง วา จิ ิ ตตััง อะสะมาหิิตััง จิ ิ ตตัันติิ ปะชานาติิ หรืือ จิิตไม่่ตั้้ � งมั่่�น ก็ ็ รู้้�ชั ั ดว่่า จิิตไม่่ตั้้ � งมั่่�น (15) วิ ิ มุ ุ ตตััง วา จิ ิ ตตััง วิ ิ มุ ุ ตตััง จิ ิ ตตัันติิ ปะชานาติิ จิิตหลุ ุ ดพ้้น ก็ ็ รู้้�ชั ั ดว่่า จิิตหลุ ุ ดพ้้น (16) อะวิ ิ มุ ุ ตตััง วา จิ ิ ตตััง อะวิ ิ มุ ุ ตตััง จิ ิ ตตัันติิ ปะชานาติิ ฯ หรืือ จิิตไม่่หลุ ุ ดพ้้น ก็ ็ รู้้�ชั ั ดว่่า จิิตไม่่หลุ ุ ดพ้้น 1 จิตหดหู่ ได้แก่ จิตที่ ตกไปในถีนมิทธะ.คือความง่วงซึม 2 จิตเป็นมหัคคตะ ได้แก่จิตที่ เป็นรูปฌาน และอรูปฌาน 3 สอุตฺตรํ จิตมีจิตอื่ นยิ่ งกว่า ได้แก่จิตที่ เป็นกามาวจร 4 อนุตฺตรํ จิตไม่มีจิตอื่ นยิ่ งกว่า ได้แก่จิตที่ เป็นรูปาวจร คือรูปฌาน และอรูปาวจร คืออรูปฌาน

Stream of Dhamma 47 (7) saṅkhittaṃ vā cittaṃ saṅkhittaṃ cittanti pajānāti mind is getting depressed, he knows “The mind is getting depressed”, (8) vikkhittaṃ vā cittaṃ vikkhittaṃ cittanti pajānāti mind is getting distracted, he knows “The mind is getting distracted”, (9) mahaggataṃ vā cittaṃ mahaggataṃ cittanti pajānāti mind is in the state of Jhāna (Absorption), he knows “The mind is in the state of Jhāna”, (10) amahaggataṃ vā cittaṃ amahaggataṃ cittanti pajānāti mind is not in the state of Jhāna (Absorption), he knows “The mind is not in the state of Jhāna (absorption)”, (11) sauttaraṃ vā cittaṃ sauttaraṃ cittanti pajānāti mind is in the state of its higher level, he knows “The mind is in the state of its higher level”, (12) anuttaraṃ vā cittaṃ anuttaraṃ cittanti pajānāti or mind is not in the state of its higher level, he knows “The mind is not in the state of its higher level”, (13) samāhitaṃ vā cittaṃ samāhitaṃ cittanti pajānāti mind is in the state of concentration, he knows “The mind is in the state of concentration”, (14) asamāhitaṃ vā cittaṃ asamāhitaṃ cittanti pajānāti mind is not in the state of concentration, he knows “The mind is not in the state of concentration”, (15) vimuttaṃ vā cittaṃ vimuttaṃ cittanti pajānāti mind is in the state of liberation, he knows “The mind is in the state of liberation”, (16) avimuttaṃ vā cittaṃ avimuttaṃ cittanti pajānāti. mind is not in the state of Liberation, he knows“The mind is not in the state of liberation”.

48 ธรรมธาร อิ ิ ติิ ดัังพรรณนามาฉะนี้้ � [a] อััชฌั ั ตตััง วา จิ ิ ตเต จิ ิ ตตานุ ุ ปัสสีั ี วิ ิ หะระติิ ภิิกษุ ุ ย่่อมตามเห็ ็ นจิิตในจิิต (ตามความเป็็นจริิง) ภายใน (ของตน) บ้้าง [b] พะหิิทธา วา จิ ิ ตเต จิ ิ ตตานุ ุ ปัสสีั ี วิ ิ หะระติิ ย่่อมตามเห็ ็ นจิิตในจิิต (ตามความเป็็นจริิง) ภายนอก (ของผู้้�อื่ ่�น) บ้้าง [c] อััชฌั ั ตตะพะหิิทธา วา จิ ิ ตเต จิ ิ ตตานุ ุ ปัสสีั ี วิ ิ หะระติิ ย่่อมตามเห็ ็ นจิิตในจิิต (ตามความเป็็นจริิง) ทั้้ � งภายใน (ของตน) และ ภายนอก (ของผู้้�อื่ ่�น) บ้้าง [d] สะมุุทะยะธััมมานุ ุ ปัสสีั ี วา จิ ิ ตตััส๎มิ ๎ ิง วิ ิ หะระติิ ย่่อมตามเห็ ็ นธรรม คืือความเกิิดขึ้้ � นในจิิตบ้้าง [e] วะยะธััมมานุ ุ ปัสสีั ี วา จิ ิ ตตััส๎มิ ๎ ิง วิ ิ หะระติิ ย่่อมตามเห็ ็ นธรรม คืือความเสื่ ่�อมไปในจิิตบ้้าง [f] สะมุุทะยะวะยะธััมมานุ ุ ปัสสีั ี วา จิ ิ ตตััส๎มิ ๎ ิง วิ ิ หะระติิฯ ย่่อมตามเห็ ็ นธรรม คืือทั้้ � งความเกิิดขึ้้ � นและความเสื่ ่�อมไปในจิิตบ้้าง [g] อั ั ตถิิ จิ ิ ตตัันติิ วา ปะนั ัสสะ สะติิ ปััจจุ ุ ปัฏ ั ฐิิตา โหติิ ยาวะเทวะ ญาณะมั ั ตตายะ ปะฏิิสสะติ ิ มั ั ตตายะ ฯ อี ี กอย่่างหนึ่�่ ง สติิของเธอที่่�ตั้้ � งมั่่�นอยู่่ว่่า จิิตมีีอยู่่ ก็็เพีียงอาศััยเจริิญ ปััญญา เจริิญสติิเท่่านั้้ � น [h] อะนิ ิสสิิโต จะ วิ ิ หะระติิ นะ จะ กิิญจิิ โลเก อุุปาทิ ิ ยะติิ ฯ เธอเป็็นผู้้�อั ั นตััณหาและทิิฐิิไม่่อิิงอาศััยแล้้ว และไม่่ยึึดถืืออะไร ๆ ในโลกด้้วย เอวััง โข ภิิกขะเว ภิิกขุุ จิ ิ ตเต จิ ิ ตตานุ ุ ปัสสีั ี วิ ิ หะระติิ ฯ ดููกรภิิกษุ ุ ทั้้ � งหลาย อย่่างนี้้ � แล ภิิกษุ ุ ชื่ ่�อว่่าตามเห็ ็ นจิิตในจิิต (ตามความเป็็นจริิง) อยู่่เนืือง ๆ

Stream of Dhamma 49 Iti As describ, [a] ajjhattaṃ vā citte cittānupassī viharati Bhikkhu contemplates his mind (as it is), [b] bahiddhā vā citte cittānupassī viharati contemplates mind of other (as it is), [c] ajjhattabahiddhā vā citte cittānupassī viharati contemplates his mind and the mind of other (as it is), [d] samudayadhammānupassī vā cittas๎miṃ viharati contemplates the mental phenomena which are arising in the mind (as they are), [e] vayadhammānupassī vā cittas๎miṃ viharati contemplates the mental phenomena which are decaying in the mind (as they are), [f] samudayavayadhammānupassī vā cittas๎miṃ viharati. contemplates the mental phenomena which are arising and decaying in the mind (as they are). [g] Atthi cittanti vā panassa sati paccupaṭṭhitā hoti yāvadeva ñāṇamattāya paṭissatimattāya. Another thing, when the Bhikkhu is completely mindful the mind is merely to know and be aware. [h] Anissito ca viharati na ca kiñci loke upādiyati. This means he is the one who detaches from craving and false view, without clinging to any worldly thing. Evaṃ kho bhikkhave bhikkhu citte cittānupassī viharati Oh Bhikkhus! This how one is contemplating the mind (as it is) constantly.

50 ธรรมธาร ธััมมานุุปััสสนา ที่่�ตั้้�งแห่่งการเจริิญสติิ คืือการพิิจารณาธรรม 1. นิิวรณบรรพ เครื่่�องกั้้�นความดีี กะถััญจะ ภิิกขะเว ภิิกขุุ ธััมเมสุุ ธััมมานุ ุ ปัสสีั ี วิ ิ หะระติิฯ ดููกรภิิกษุ ุ ทั้้ � งหลาย ภิิกษุ ุ ตามเห็ ็ นธรรมในธรรม (ตามความเป็็นจริิง) อยู่่เนืือง ๆ อย่่างไรเล่่า? อิิธะ ภิิกขะเว ภิิกขุ ุ ภิิกษุุในธรรมวิินััยนี้้ � ธััมเมสุุ ธััมมานุ ุ ปัสสีั ี วิ ิ หะระติิ ปััญจะสุุ นีีวะระเณสุุฯ ตามเห็ ็ นธรรมในธรรม (ตามความเป็็นจริิง) คืือ นิิวรณ์์ 5 อยู่่เนืือง ๆ กะถััญจะ ภิิกขะเว ภิิกขุุ ธััมเมสุุ ธััมมานุ ุ ปัสสีั ี วิ ิ หะระติิ ปััญจะสุุ นีีวะระเณสุุฯ ภิิกษุ ุ ตามเห็ ็ นธรรมในธรรม (ตามความเป็็นจริิง) คืือนิิวรณ์์ 5 อยู่่เนืือง ๆ อย่่างไรเล่่า? อิิธะ ภิิกขะเว ภิิกขุ ุ ภิิกษุุในธรรมวิินััยนี้้ � (1) สัันตััง วา อััชฌั ั ตตััง กามััจฉัันทััง...พ๎ย ๎ าปาทััง...ถีีนะมิิทธััง... อุุทธััจจะกุุกกุุจจััง...วิ ิ จิ ิ กิิจฉััง อั ั ตถิิ เมื่ ่�อความพอใจในกาม...ความคิิดร้้าย...ความหดหู่่เซื่ ่�องซึึม...ความ ฟุ้้�งซ่่านรำำ�คาญใจ หรืือความลัังเลสงสััย มีีอยู่่ภายในจิิต เม อััชฌั ั ตตััง กามััจฉัันโท...พ๎ย ๎ าปาโท...ถีีนะมิิทธััง...อุุทธััจจะกุุกกุุจจััง... วิ ิ จิ ิ กิิจฉาติิ ปะชานาติ ิ ย่่อมรู้้�ชั ั ดว่่า ความพอใจในกาม...ความคิิดร้้าย...ความหดหู่่เซื่ ่�องซึึม... ความฟุ้้�งซ่่านรำำ�คาญใจ หรืือความลัังเลสงสััย มีีอยู่่ภายในจิิตของเรา (2) อะสัันตััง วา อััชฌั ั ตตััง กามััจฉัันทััง...พ๎ย ๎ าปาทััง...ถีีนะมิิทธััง... อุุทธััจจะกุุกกุุจจััง...วิ ิ จิ ิ กิิจฉััง นั ั ตถิิ หรืือเมื่ ่�อความพอใจในกาม...ความคิิดร้้าย...ความหดหู่่เซื่ ่�องซึึม... ความฟุ้้�งซ่่านรำำ�คาญใจ หรืือความลัังเลสงสััย ไม่่มีีอยู่่ภายในจิิต

Stream of Dhamma 51 Dhammānupassanā Perception of the True Nature of Dhamma 1. Nivaraṇapabba Section on the Five of Hindrances Kathañca bhikkhave bhikkhu dhammesu dhammānupassī viharati. Oh Bhikkhus! How does one contemplate mental phenomena (as they are) constantly? Idha bhikkhave bhikkhu Bhikkhu who follows the Dhamma and Disciplines, dhammesu dhammānupassī viharati pañcasu nīvaraṇesu. constantly contemplates mental phenomena which are the Five of Hindrances (as they are). Kathañca bhikkhave bhikkhu dhammesu dhammānupassī viharati pañcasu nīvaraṇesu. Bhikkhu, how does one contemplate phenomena which are the Five of Hindrances (as they are) constantly? Idha bhikkhave bhikkhu Bhikkhu who follows the Dhamma and Disciplines, (1) Santaṃ vā ajjhattaṃ kāmacchandaṃ... b ๎ yāpādamฺ ...thīna- middhamฺ ...uddhacca-kukkuccamฺ ...vicikicchamฺ atthi when mind is covered by sensual desire...ill will... sloth-torpor... distraction-remorse or doubt, me ajjhattaṃ kāmacchando...b ๎ yāpādo...thīna-middhamฺ ... uddhacca-kukkuccamฺ ...vicikicchāti pajānāti he clearly knows “The mind is covered by sensual desire... ill will...sloth-torpor...distraction-remorse or doubt.” (2) Asantaṃ vā ajjhattaṃ kāmacchandaṃ... b ๎ yāpādamฺ ...thīna- middhamฺ ...uddhacca-kukkuccamฺ ...vicikicchamฺ natthi Or mind is not covered by sensual desire...ill will... sloth-torpor... distraction-remorse or doubt,

52 ธรรมธาร เม อััชฌั ั ตตััง กามััจฉัันโท...พ๎ย ๎ าปาโท...ถีีนะมิิทธััง...อุุทธััจจะกุุกกุุจจััง... วิ ิ จิ ิ กิิจฉาติิ ปะชานาติิฯ ย่่อมรู้้�ชั ั ดว่่าความพอใจในกาม...ความคิิดร้้าย...ความหดหู่่เซื่ ่�องซึึม... ความฟุ้้�งซ่่านรำำ�คาญใจ หรืือความลัังเลสงสััย ไม่่มีีอยู่่ภายในจิิตของเรา (3) ยะถา จะ อะนุุปปัันนั ัสสะ กามััจฉัันทัสสั ะ...พ๎ย ๎ าปาทัสสั ะ...ถีีนะมิิทธั ัสสะ... อุุทธััจจะกุุกกุุจจั ัสสะ...วิ ิ จิ ิ กิิจฉายะ อุุปปาโท โหติิ ตััญจะ ปะชานาติิฯ อนึ่�่ ง ความพอใจในกาม...ความคิิดร้้าย...ความหดหู่่เซื่ ่�องซึึม... ความฟุ้้�งซ่่านรำำ�คาญใจ หรืือความลัังเลสงสััยที่่�ยัังไม่่เกิิด จะเกิิดขึ้้ � น ด้้วยประการใด ย่่อมรู้้�ชั ัดประการนั้้ � นด้้วย (4) ยะถา จะ อุุปปัันนั ัสสะ กามััจฉัันทั ัสสะ...พ๎ย ๎ าปาทั ัสสะ...ถีีนะมิิทธั ัสสะ... อุุทธััจจะกุุกกุุจจั ัสสะ...วิ ิ จิ ิ กิิจฉายะ ปะหานััง โหติิ ตััญจะ ปะชานาติิฯ ความพอใจในกาม...ความคิิดร้้าย...ความหดหู่่เซื่ ่�องซึึม...ความฟุ้้�งซ่่าน รำำ�คาญใจ หรืือความลัังเลสงสััยที่่� เกิิดขึ้้ � นแล้้ว จะละเสีียได้้ด้้วยประการ ใด ย่่อมรู้้�ชั ัดประการนั้้ � นด้้วย (5) ยะถา จะ ปะหี ี นั ัสสะ กามััจฉัันทั ัสสะ...พ๎ย ๎ าปาทั ัสสะ...ถีีนะมิิทธั ัสสะ... อุุทธััจจะกุุกกุุจจั ัสสะ...วิ ิ จิ ิ กิิจฉายะ อายะติิง อะนุุปปาโท โหติิ ตััญจะ ปะชานาติิฯ ความพอใจในกาม...ความคิิดร้้าย...ความหดหู่่เซื่ ่�องซึึม...ความฟุ้้�งซ่่าน รำำ�คาญใจ หรืือความลัังเลสงสััยที่่�ละได้้แล้้ว จะไม่่เกิิดขึ้้ � นต่่อไป ด้้วยประการใด ย่่อมรู้้�ชั ัดประการนั้้ � นด้้วย ฯเปฯ เอวััมปิิ โข ภิิกขะเว ภิิกขุุ ธััมเมสุุ ธััมมานุ ุ ปัสสีั ี วิ ิ หะระติิ ปััญจะสุุ นีีวะระเณสุ ุ ฯ ดููกรภิิกษุ ุ ทั้้ � งหลาย แม้้อย่่างนี้้ � แล ภิิกษุ ุ ชื่ ่�อว่่า ตามเห็ ็ นธรรมในธรรม (ตามความเป็็นจริิง) คืือ นิิวรณ์์ 5 อยู่่เนืือง ๆ 1 1 นิวรณ์ 5 ผู้รวบรวมย่อความเพื่ อให้เนื้ อหากระชับ

Stream of Dhamma 53 me ajjhattaṃ kāmacchando...b ๎ yāpādo...thīna-middhamฺ ... uddhacca-kukkuccamฺ ...vicikicchāti pajānāti he clearly knows “The mind is not covered by sensual desire... ill will...sloth-torpor...distraction-remorse or doubt.” (3) Yathā ca anuppannassa kāmacchandassa...b ๎ yāpādassa...thīna- middhassa...uddhacca-kukkuccassa...vicikicchāya uppādo hoti tañca pajānāti Besides, he knows how the sensual desire...ill will...sloth- torpor...distraction-remorse or doubt that has not yet arisen, will come to arise and clearly knows as well. (4) Yathā ca uppannassa kāmacchandassa...b ๎ yāpādassa...thīna- middhassa...uddhacca-kukkuccassa...vicikicchāya pahānaṃ hoti tañca pajānāti He knows how the sensual desire...ill will...sloth-torpor... distraction-remorse or doubt that has arisen, will come to be discarded and clearly knows as well. (5) Yathā ca pahīnassa kāmacchandassa...b ๎ yāpādassa...thīna- middhassa...uddhacca-kukkuccassa...vicikicchāya āyatiṃ anuppādo hoti tañca pajānāti. He also knows that how the discarded sensual desire...ill will... sloth-torpor...distraction-remorse or doubt will not arise in the future and clearly knows as well. etc.... Evampi kho bhikkhave bhikkhu dhammesu dhammānupassī viharati pañcasu nīvaraṇesu. Oh Bhikkhus! In this way, Bhikkhu could contemplate mental phenomena which are the Five of Hindrances (as they are) constantly.1 1 The Five Hindrances; The compiler has abbreviated the text to keep the content short.

54 ธรรมธาร 2. ขัันธบรรพ การพิิจารณากายใจอัันเป็็นที่่�ตั้้�งแห่่งความยึึดถืือ ปุุนะ จะปะรััง ภิิกขะเว ดููกรภิิกษุ ุ ทั้้ � งหลาย อี ีกข้้อหนึ่�่ ง ภิิกขุุ ธััมเมสุุ ธััมมานุ ุ ปัสสีั ี วิ ิ หะระติิ ปััญจะสุุ อุุปาทานัักขัันเธสุุฯ ภิิกษุ ุ ตามเห็ ็ นธรรมในธรรม (ตามความเป็็นจริิง) คืือ อุ ุ ปาทานขัั นธ์์ 5 ได้้แก่่กายและใจอั ั นเป็็นที่่�ตั้้ � งแห่่งความยึึดถืืออยู่่เนืือง ๆ กะถััญจะ ภิิกขะเว ภิิกขุุ ธััมเมสุุ ธััมมานุ ุ ปัสสีั ี วิ ิ หะระติิ ปััญจะสุุ อุุปาทานัักขัันเธสุุฯ ดููกรภิิกษุ ุ ทั้้ � งหลาย ภิิกษุ ุ ตามเห็ ็ นธรรมในธรรม (ตามความเป็็นจริิง) คืือ อุ ุ ปาทานขัั นธ์์ 5 อยู่่เนืือง ๆ อย่่างไรเล่่า? อิิธะ ภิิกขะเว ภิิกขุุ ภิิกษุุในธรรมวิินััยนี้้ � พิิจารณาเห็ ็ นดัังนี้้ � ว่่า (1) อิ ิ ติิ รู ู ปััง...เวทนา...สััญญา...สัังขารา...วิิญญาณััง นี้้ � คืือ ร่่างกาย...ความรู้้�สึึกในอารมณ์์...ความจำำ�ได้้หมายรู้้�... ความปรุุงแต่่งของจิิต...หรืือความรู้้�แจ้้ งอารมณ์ ์ (2) อิ ิ ติิ รู ู ปัสสั ะ...เวทนายะ...สััญญายะ...สัังขารานััง...วิิญญาณั ัสสะ สะมุุทะโย นี้้ � คืือ ความเกิิดขึ้้ � นแห่่งร่่างกาย...ความรู้้�สึึกในอารมณ์์...ความจำำ�ได้้ หมายรู้้�...ความปรุุงแต่่งของจิิต...หรืือความรู้้�แจ้้ งอารมณ์ ์ (3) อิ ิ ติิ รู ู ปัสสั ะ...เวทนายะ...สััญญายะ...สัังขารานััง...วิิญญาณั ัสสะ อั ั ตถัังคะโม นี้้ � ความดัับแห่่งร่่างกาย...ความรู้้�สึึกในอารมณ์์...ความจำำ�ได้้หมายรู้้�... ความปรุุงแต่่งของจิิต...หรืือความรู้้�แจ้้ งอารมณ์ ์ ฯเปฯ เอวััมปิิ โข ภิิกขะเว ภิิกขุุ ธััมเมสุุ ธััมมานุ ุ ปัสสีั ี วิ ิ หะระติิ ปััญจะสุุ อุุปาทานัักขัันเธสุุฯ ดููกรภิิกษุ ุ ทั้้ � งหลาย แม้้อย่่างนี้้ � แล ภิิกษุ ุ ชื่ ่�อว่่า ตามเห็ ็ นธรรมในธรรม (ตามความเป็็นจริิง) คืือ อุ ุ ปาทานขัั นธ์์ 5 อยู่่เนืือง ๆ1 1 ขันธ์ 5 ผู้รวบรวมย่อความเพื่ อให้เนื้ อหากระชับ

Stream of Dhamma 55 2. Khandhapabba Section on the Five Aggregates Puna caparaṃ bhikkhave Oh Bhikkhus! Again, Bhikkhu dhammesu dhammānupassī viharati pañcasu upādānakkhandhesu. Bhikkhu constantly contemplates mental and physical phenomena which are the attachments in Five Aggregates (as they are). Kathañca bhikkhave bhikkhu dhammesu dhammānupassī viharati pañcasu upādānakkhandhesu. Oh Bhikkhus! How to contemplate mental and physical phenomena which are the attachments in the Five Aggregates (as they are) constantly? Idha bhikkhave bhikkhu Bhikkhu, who follows the Dhamma and Disciplines, considers that; (1) iti rūpaṃ...vedanā...saññā...saṅkhārā...viññāṇaṃ this is corporality...feeling...perception...mental formation... or consciousness, (2) iti rūpassa...vedanāya...saññāya...saṅkhārānaṃ...viññāṇassa samudayo this is an arising of corporality...feeling...perception...mental formation...or consciousness, (3) iti rūpassa...vedanāya...saññāya...saṅkhārānaṃ...viññāṇassa atthaṅgamo this is a cessation of corporality...feeling...perception...mental formation...or consciousness. etc. ...Evampi kho bhikkhave bhikkhu dhammesu dhammānupassī viharati pañcasu upādānakkhandhesu. Oh Bhikkhus! This is how a Bhikkhu contemplates mental and physical phenomena which are the Five Aggregates (as they are) constantly.1 1 The Five Aggregates; The compiler has abbreviated the text to keep the content short.

56 ธรรมธาร 3. อายตนบรรพ เครื่่�องมืือติิดต่่อโลกภายในกัับโลกภายนอก ปุุนะ จะปะรััง ภิิกขะเว ดููกรภิิกษุ ุ ทั้้ � งหลาย อี ีกข้้อหนึ่�่ ง ภิิกขุุ ธััมเมสุุ ธััมมานุ ุ ปัสสีั ี วิ ิ หะระติิ ฉะสุุ อััชฌั ั ตติิกะพาหิิเรสุุ อายะตะเนสุุฯ ภิิกษุ ุ พิิจารณาเห็ ็ นธรรมในธรรม (ตามความเป็็นจริิง) คืือ อายตนะ ได้้แก่่ สิ่่�งที่่� เชื่ ่�อมต่่อให้้เกิิดความรู้้�ภายใน 6 และภายนอก 6 อยู่่เนืือง ๆ กะถััญจะ ภิิกขะเว ภิิกขุุ ธััมเมสุุ ธััมมานุ ุ ปัสสีั ี วิ ิ หะระติิ ฉะสุุ อััชฌั ั ตติิกะ -พาหิิเรสุ ุ อายะตะเนสุุฯ ภิิกษุ ุ พิิจารณาเห็ ็ นธรรมในธรรม (ตามความเป็็นจริิง) คืือ อายตนะภายใน 6 และภายนอก 6 อยู่่เนืือง ๆ อย่่างไรเล่่า ? อิิธะ ภิิกขะเว ภิิกขุุ ภิิกษุุในธรรมวิินััยนี้้ � (1) จัักขุุญจะ...โสตััญจะ...ฆานััญจะ...ชิิวหััญจะ...กายััญจะ...มะนััญจะ ปะชานาติิฯ ย่่อมรู้้�ชั ั ด ตา...หูู...จมููก...ลิ้้ � น...กาย และใจ (2) รููเป จะ...สััทเท จะ... คัันเธ จะ...ระเส จะ...โผฏฐั ั พเพ จะ...ธััมเม จะ ปะชานาติิฯ ย่่อมรู้้�ชั ั ด รููป...เสีียง...กลิ่่�น...รส...สั ั มผััสทางกาย และอารมณ์ ์ที่่� เกิิดกัับใจ (3) ยััญจะ ตะทุุภะยััง ปะฏิิจจะ อุุปปััชชะติิ สััญโญชะนััง ตััญจะ ปะชานาติิฯ และรู้้�ชั ั ด อายตนะภายในและภายนอก ทั้้ � ง 2 นั้้ � น อั ั นเป็็นที่่�อาศััยบัังเกิิด ของสัังโยชน์์ คืือ กิิเลสที่่�ผููกมั ั ดสั ั ตว์์ไว้้กัับทุุกข์์ (4) ยะถา จะ อะนุุปปัันนั ัสสะ สััญโญชะนั ัสสะ อุุปปาโท โหติิ ตััญจะ ปะชานาติิฯ อนึ่�่ ง สัังโยชน์ ์ที่่�ยัังไม่่เกิิดจะเกิิดขึ้้ � นด้้วยประการใด ย่่อมรู้้�ชั ัดประการ นั้้ � นด้้วย

Stream of Dhamma 57 3. Āyatanapabba Section on the Twelve Sense-Fields Puna caparaṃ bhikkhave Oh Bhikkhus! Again, Bhikkhu dhammesu dhammānupassī viharati chasu ajjhattikabāhiresu āyatanesu. Bhikkhu constantly contemplates phenomena which are Six Internal Sense-Fields and Six External Sense-Fields (as they are). Kathañca bhikkhave bhikkhu dhammesu dhammānupassī viharati chasu ajjhattikabāhiresu āyatanesu. Oh Bhikkhus! How to contemplate phenomena which are the Six Internal Sense-Fields and Six External Sense-Fields (as they are) constantly? Idha bhikkhave bhikkhu, Bhikkhu who follows the Dhamma and Disciplines, (1) cakkhuñca...sotañca...ghānañca...jivhañca...kāyañca...manañca pajānāti. clearly knows eye...ear...nose...tongue...body...and mind. (2) Rūpe ca...sadde ca...gandhe ca...rase ca...phoṭṭhabbe ca... dhamme ca pajānāti He clearly knows visible-objects...sounds...odors...tastes... tactual objects...and mind-objects. (3) Yañca tadubhayaṃ paṭicca uppajjati saññojanaṃ tañca pajānāti. He clearly knows Fetters that arise depending on both the Internal and External Sense-Fields. (4) Yathā ca anuppannassa saññojanassa uppādo hoti tañca pajānāti. Besides, he clearly knows that the Fetters which have not yet arisen, come to arise.

58 ธรรมธาร (5) ยะถา จะ อุุปปัันนั ัสสะ สััญโญชะนั ัสสะ ปะหานััง โหติิ ตััญจะ ปะชานาติ ิ ฯ สัังโยชน์ ์ที่่� เกิิดขึ้้ � นแล้้วจะละเสีียได้้ด้้วยประการใด ย่่อมรู้้�ชั ัดประการ นั้้ � นด้้วย (6) ยะถา จะ ปะหี ี นั ัสสะ สััญโญชะนั ัสสะ อายะติิง อะนุุปปาโท โหติิ ตััญจะ ปะชานาติิฯ... สัังโยชน์ที่่ ์ ล� ะได้้แล้้วจะไม่่เกิิดขึ้้นต่ � ่อไปด้้วยประการใดย่่อมรู้้�ชัดปร ั ะการ นั้้ � นด้้วย... ฯเปฯ1 เอวััมปิิ โข ภิิกขะเว ภิิกขุุ ธััมเมสุุ ธััมมานุ ุ ปัสสีั ี วิ ิ หะระติิ ฉะสุุ อััชฌั ั ตติิกะพาหิิเรสุุ อายะตะเนสุุฯ ดููกรภิิกษุ ุ ทั้้ � งหลาย แม้้อย่่างนี้้ � แล ภิิกษุ ุ ชื่ ่�อว่่า ตามเห็ ็ นธรรมในธรรม (ตามความเป็็นจริิง) คืือ อายตนะภายในและอายตนะภายนอก อยู่่เนืือง ๆ 4. โพชฌัังคบรรพ องค์ปร์ ะกอบแห่่งการตรััสรู้้� ปุุนะ จะปะรััง ภิิกขะเว ดููกรภิิกษุ ุ ทั้้ � งหลาย อี ีกข้้อหนึ่�่ ง ภิิกขุุ ธััมเมสุุ ธััมมานุ ุ ปัสสีั ี วิ ิ หะระติิ สััตตะสุุ โพชฌัังเคสุุ ฯ ภิกษุิตาม ุ เห็น ็ ธรรมในธรรม (ตามความเป็็นจริิง) อยู่่เนืือง ๆ คืือโพชฌงค์์ ได้้แก่่ องค์์แห่่งการตรััสรู้้� 7 ประการ กะถััญจะ ภิิกขะเว ภิิกขุุ ธััมเมสุุ ธััมมานุ ุ ปัสสีั ี วิ ิ หะระติิ สััตตะสุุ โพชฌัังเคสุุฯ ภิกษุิตาม ุ เห็น ็ ธรรมในธรรม (ตามความเป็็นจริิง) อยู่่เนืือง ๆ คืือโพชฌงค์์ 7 อย่่างไรเล่่า ? อิิธะ ภิิกขะเว ภิิกขุุ ดููกรภิิกษุ ุ ทั้้ � งหลาย ภิิกษุุในธรรมวิินััยนี้้ � (1) สัันตััง วา อััชฌั ั ตตััง สะติ ิสััมโพชฌัังคััง...ธััมมะวิิจะยะ...วิ ิ ริ ิ ยะ...ปีี ติิ... ปัสัสััทธิิ...สะมาธิิ...อุุเปกขาสััมโพชฌัังคััง 1 อายตนะ 12 ผู้รวบรวมย่อความเพื ่ อให้เนื้ อหากระชับ

Stream of Dhamma 59 (5) Yathā ca uppannassa saññojanassa pahānaṃ hoti tañca pajānāti. He clearly knows the Fetters that have arisen, come to be discarded. (6) Yathā ca pahīnassa saññojanassa āyatiṃ anuppādo hoti tañca pajānāti... Also, he clearly knows that the discarded Fetters will no longer arise. etc.1 Evampi kho bhikkhave bhikkhu dhammesu dhammānupassī viharati chasu ajjhattikabāhiresu āyatanesu. Oh Bhikkhus! In this way, Bhikkhu constantly contemplates phenomena which are the Internal and External Sense-Fields (as they are). 4. Bojjhaṅgapabba The Section on the Seven Enlightenment Factors Puna caparaṃ bhikkhave Oh Bhikkhus! Again, Bhikkhu dhammesu dhammānupassī viharati sattasu bojjhaṅgesu. Bhikkhu constantly contemplates mental phenomena which are Seven Enlightenment Factors (as they are). Kathañca bhikkhave bhikkhu dhammesu dhammānupassī viharati sattasu bojjhaṅgesu. Bhikkhu, how to contemplate mental phenomena which are the Seven Enlightenment Factors (as they are) constantly? Idha bhikkhave bhikkhu, Oh Bhikkhus! Bhikkhu who follows the Dhamma and Disciplines considers that, (1) santaṃ vā ajjhattaṃ satisambojjhaṅgaṃ...dhammavicaya...viriya... pīti...passaddhi...samādhi...upekkhāsambojjhaṅgaṃ 1 The Twelve Sense-Fields; The compiler has abbreviated the text to keep the content short.

60 ธรรมธาร เมื่ ่�อสั ั มโพชฌงค์์ (อย่่างใดอย่่างหนึ่�่ง) คืือ (1.1)สติิสั ั มโพชฌงค์์ คืือ ความระลึึกได้้...(1.2)ธั ั มมวิิจยสั ั มโพชฌงค์์ คืือ การวิิจััยธรรม... (1.3)วิิริิยสั ั มโพชฌงค์์ คืือ ความเพีียร...(1.4) ปีี ติิสั ั มโพชฌงค์์ คืือ ความ อิ่่�มใจ...(1.5) ปััสสั ั ทธิิสั ั มโพชฌงค์์ คืือ ความสงบกาย สงบใจ...(1.6) สมาธิิ สั ั มโพชฌงค์์ คืือ ความมีีใจตั้้ � งมั่่�น...(1.7) หรืืออุุเบกขาสั ั มโพชฌงค์์ คืือ ความมีีใจเป็็นกลาง มีีอยู่่ภายในจิิต อั ั ตถิิ เม อััชฌั ั ตตััง สะติิ...อุุเปกขาสััมโพชฌัังโคติ ิ ปะชานาติ ิ ย่่อมรู้้�ชัดว่ ั าสั่ม ั โพชฌงค์์ (อย่า่ งใดอย่า่งหนึ่�่ง) นั้้ � น มีีอยู่่ภายในจิตขิองเรา (2) อะสัันตััง วา อััชฌั ั ตตััง สะติิ...อุุเปกขาสััมโพชฌัังคััง นั ั ตถิิ เม อััชฌั ั ตตััง สะติิ...อุุเปกขาสััมโพชฌัังโคติิ ปะชานาติิ หรืือเมื่ ่�อสั ั มโพชฌงค์์ (อย่่างใดอย่่างหนึ่�่ง) ไม่่มีีอยู่่ภายในจิิต ย่่อมรู้้�ชั ั ด ว่่า สั ั มโพชฌงค์์เหล่่านั้้ � น ไม่่มีีอยู่่ภายในจิิตของเรา (3) ยะถา จะ อะนุุปปัันนั ัสสะ สะติิ...อุุเปกขาสััมโพชฌัังคั ัสสะ อุุปปาโท โหติิ ตััญจะ ปะชานาติ ิ อนึ่�่ ง สั ั มโพชฌงค์์ (อย่่างใดอย่่างหนึ่�่ง) ที่่�ยัังไม่่เกิิด จะเกิิดขึ้้ � นด้้วย ประการใด ย่่อมรู้้�ชั ัดประการนั้้ � นด้้วย (4) ยะถา จะ อุุปปัันนั ัสสะ สะติิ...อุุเปกขาสััมโพชฌัังคั ัสสะ ภาวนาปาริ ิปู ู ริิ โหติิ ตััญจะ ปะชานาติิฯ สั ั มโพชฌงค์์ (อย่่างใดอย่่างหนึ่�่ง) ที่่� เกิิดขึ้้ � นแล้้ว จะเจริิญบริิบููรณ์ ์ด้้วย ประการใด ย่่อมรู้้�ชั ั ด ประการนั้้ � นด้้วย ฯลฯ1 เอวััมปิิ โข ภิิกขะเว ภิิกขุุ ธััมเมสุุ ธััมมานุ ุ ปััสสีี วิิหะระติิ สััตตะสุุ โพชฌัังเคสุุฯ ดููกรภิิกษุ ุ ทั้้ � งหลาย แม้้อย่่างนี้้ � แล ภิิกษุ ุ ชื่ ่�อว่่า ตามเห็ ็ นธรรมในธรรม (ตามความเป็็นจริิง) คืือ โพชฌงค์์ 7 อยู่่เนืือง ๆ 1 โพชฌังคบรรพ; ผู้เขียนย่อความเพื่ อให้เนื้ อความกระชับ

Stream of Dhamma 61 when each factor in the Seven Enlightenment Factors that consist of (1.1)Mindfulness...(1.2)Truth Investigation... (1.3)Effort...(1.4)Rapture...(1.5)Calmness...(1.6)Concentration... (1.7])or Equanimity is in mind, atthi me ajjhattaṃ sati...upekkhāsambojjhaṅgoti pajānāti. and clearly knows each factor such as mindfulness… equanimity of the Seven Enlightenment Factors is in mind. (2) Asantaṃ vā ajjhattaṃ sati...upekkhāsambojjhaṅgaṃ natthi me ajjhattaṃ sati...upekkhāsambojjhaṅgoti pajānāti Or when each factor of them is not in mind and clearly knows each factor of them is not in mind. (3) Yathā ca anuppannassa sati...upekkhāsambojjhaṅgassa uppādo hoti tañca pajānāti Besides, he clearly knows that each factor in the Seven Enlightenment Factors which has not arisen yet, comes to arise. (4) Yathā ca uppannassa sati...upekkhāsambojjhaṅgassa bhāvanāpāripūri hoti tañca pajānāti. Also he clearly knows that each factor of them has arisen and completely developed. etc.1 Evampi kho bhikkhave bhikkhu dhammesu dhammānupassī viharati sattasu bojjhaṅgesu. Oh Bhikkhus! In this way, Bhikkhu constantly contemplates mental phenomena which are the Seven Enlightenment Factors (as they are). 1 The Seven Enlightenment Factors; The compiler has abbreviated the text to keep the content short.

62 ธรรมธาร 5. สััจจบรรพ อริิยสััจ 4 สััจธรรมของชีีวิิต ปุุนะ จะปะรััง ภิิกขะเว ดููกรภิิกษุ ุ ทั้้ � งหลาย อี ีกข้้อหนึ่�่ ง ภิิกขุุ ธััมเมสุุ ธััมมานุ ุ ปัสสีั ี วิ ิ หะระติิ จะตู ู สุุ อะริ ิ ยะสััจเจสุุ ฯ ภิิกษุ ุ ตามเห็ ็ นธรรมในธรรม (ตามความเป็็นจริิง) คืืออริิยสั ั จ 4 อยู่่เนืือง ๆ กะถััญจะ ภิิกขะเว ภิิกขุุ ธััมเมสุุ ธััมมานุ ุ ปัสสีั ี วิ ิ หะระติิ จะตู ู สุุ อะริ ิ ยะสััจเจสุุฯ ภิิกษุ ุ พิิจารณาเห็ ็ นธรรมในธรรม (ตามความเป็็นจริิง) คืือ อริิยสั ั จ 4 อยู่่เนืือง ๆ อย่่างไรเล่่า? อิิธะ ภิิกขะเว ภิิกขุุ ภิิกษุุในธรรมวิินััยนี้้ � (1) อิ ิ ทััง ทุุกขัันติิ ยะถาภููตััง ปะชานาติิ ย่่อมรู้้�ชั ั ดตามเป็็นจริิงว่่า นี้้ � คืือทุุกข์์ (2) อะยััง ทุุกขะสะมุุทะโยติิ ยะถาภููตััง ปะชานาติิ ย่่อมรู้้�ชั ั ดตามเป็็นจริิงว่่า นี้้ � คืือเหตุุแห่่งทุุกข์์ (3) อะยััง ทุุกขะนิิโรโธติิ ยะถาภููตััง ปะชานาติิ ย่่อมรู้้�ชั ั ดตามเป็็นจริิงว่่า นี้้ � คืือความดัับแห่่งทุุกข์์ (4) อะยััง ทุุกขะนิิโรธะคามิ ิ นีี ปะฏิิปะทาติิ ยะถาภููตััง ปะชานาติิ ฯ ย่่อมรู้้�ชั ั ดตามเป็็นจริิงว่่า นี้้ � คืือข้้อปฏิิบั ั ติิให้้ถึึงความดัับทุุกข์์ ฯ พุุทธาธิิบาย ทุุกขอริิยสััจ ความจริิงอัันประเสริิฐคืือทุุกข์ ์ กะตะมััญจะ ภิิกขะเว ทุุกขััง อะริ ิ ยะสััจจัังฯ ดููกรภิิกษุ ุ ทั้้ � งหลาย ก็็ทุุกขอริิยสั ั จเป็็นไฉน? (1) ชาติ ิปิิ ทุุกขา แม้้ความเกิิดก็็เป็็นทุุกข์์ (2) ชะราปิิ ทุุกขา แม้้ความแก่่ก็็เป็็นทุุกข์์ (3) มะระณััมปิิ ทุุกขััง แม้้ความตายก็็เป็็นทุุกข์์

Stream of Dhamma 63 5. Saccapabba Section on the Four Noble Truths Puna caparaṃ bhikkhave Oh Bhikkhus! Again, Bhikkhu dhammesu dhammānupassī viharati catūsu ariyasaccesu. Bhikkhu constantly contemplates mental and physical phenomena which are the Four Noble Truths (as they are). Kathañca bhikkhave bhikkhu dhammesu dhammānupassī viharati catūsu ariyasaccesu. Bhikkhu, how to contemplate phenomena which are the Four Noble Truths (as they are) constantly? idha bhikkhave bhikkhu Bhikkhu who follows the Dhamma and Disciplines, (1) idaṃ dukkhanti yathābhūtaṃ pajānāti clearly knows this is suffering, (2) ayaṃ dukkhasamudayoti yathābhūtaṃ pajānāti clearly knows this is the cause of suffering, (3) ayaṃ dukkhanirodhoti yathābhūtaṃ pajānāti clearly knows this is the cessation of suffering, (4) ayaṃ dukkhanirodhagāminī paṭipadāti yathābhūtaṃ pajānāti . clearly knows this is the path leading to the cessation of suffering. Exposition The Noble Truth of Suffering Katamañca bhikkhave dukkhaṃ ariyasaccaṃ. Oh Bhikkhus! What is the Noble Truth of Suffering? (1) Jātipi dukkhā Birth is suffering, (2) jarāpi dukkhā decay is suffering, (3) maraṇampi dukkhaṃ death is suffering,

64 ธรรมธาร (4) โสกะ (5) ปะริิเทวะ (6) ทุุกขะ (7) โทมะนั ัส-(8) สุุปายาสาปิิ ทุุกขา แม้้ความโศก ความร่ำำ�ไรรำำ�พั ั น ความไม่่สบายกาย ความไม่่สบายใจ ความคัับแค้้นใจ ก็็เป็็นทุุกข์์ (9) อััปปิิเยหิิ สััมปะโยโคปิิ ทุุกโข แม้้ความประสบกัับสิ่่�งไม่่เป็็นที่่�รัักก็็เป็็นทุุกข์์ (10) ปิิเยหิิ วิิปปะโยโคปิิ ทุุกโข แม้้ความพลั ั ดพรากจากสิ่่�งที่่�รัักก็็เป็็นทุุกข์์ (11) ยััมปิิจฉััง นะ ละภะติิ ตััมปิิ ทุุกขััง ปรารถนาสิ่่�งใดไม่่ได้้สิ่่�งนั้้ � น แม้้นั้้ � นก็็เป็็นทุุกข์์ (12) สัังขิ ิ ตเตนะ ปััญจุุปาทานัักขัันธา ทุุกขาฯ ว่่าโดยย่่อ อุ ุ ปาทานขัั นธ์์ ทั้้ �ง 5 เป็็นทุุกข์์ 1. ชาติิ = ความเกิิด กะตะมา จะ ภิิกขะเว ชาติิฯ ดููกรภิิกษุ ุ ทั้้ � งหลาย ก็ ็ ชาติิเป็็นไฉน? ยา เตสััง เตสััง สััตตานััง ตััม๎หิ ๎ ิ ตััม๎หิ ๎ ิ สััตตะนิิกาเย ชาติิ สััญชาติิ โอกกัันติิ นิ ิ พพั ั ตติิ อะภิ ิ นิ ิ พพั ั ตติิ ขัันธานััง ปาตุุภาโว อายะตะนานััง ปะฏิิลาโภ ความเกิิด, ความบัังเกิิด, ความหยั่่�งลงเกิิด, ความเกิิดจำำ�เพาะ, ความปรากฏแห่่งขั ั นธ์์, ความได้้อายตนะ คืือ ตา หููจมููก ลิ้้ � น กาย ใจ ครบ ในหมู่่สัั ตว์นั้้ ์ � น ๆ ของเหล่่าสั ั ตว์นั้้ ์ � น ๆ อะยััง วุุจจะติิ ภิิกขะเว ชาติิฯ ดููกรภิิกษุ ุ ทั้้ � งหลาย นี้้ � เรีียกว่่าชาติิ 2. ชรา = ความแก่ ่ กะตะมา จะ ภิิกขะเว ชะราฯ ดููกรภิิกษุ ุ ทั้้ � งหลาย ก็ ็ ชราเป็็นไฉน? ยา เตสััง เตสััง สััตตานััง ตััม๎หิ ๎ ิ ตััม๎หิ ๎ ิ สััตตะนิิกาเย ชะรา ชีีระณะตา ขััณฑิิจจััง ปาลิิจจััง วะลิ ิ ตะจะตา อายุุโน สัังหานิิ อิินท๎ริ ๎ิ ยานััง ปะริิปาโก ความแก่่, ภาวะของความแก่่, ฟัันหลุ ุ ด, ผมหงอก, หนัังยัับย่่น, ความ เสื่ ่�อมแห่่งอายุุ, ความแก่่หง่่อมแห่่งอิินทรี ี ย์์ คืือ ตา หููจมููก ลิ้้ � น กาย ใจ

Stream of Dhamma 65 (4) soka (5) parideva (6) dukkha (7) domanas-(8) supāyāsāpi dukkhā sorrow, lamentation, pain, grief, and despair are sufferings, (9) appiyehi sampayogopi dukkho encountering with people or things one dislikes is suffering, (10) piyehi vippayogopi dukkho separating from people or things one loves is suffering, (11) yampicchaṃ na labhati tampi dukkhaṃ craving for what one cannot get is suffering. (12) Saṅkhittena pañcupādānakkhandhā dukkhā. In short, the attachment to the Five Aggregates is suffering. 1. Jāti = the Birth Katamā ca bhikkhave jāti. Oh Bhikkhus! What is birth? Yā tesaṃ tesaṃ sattānaṃ tam๎hi tam๎hi sattanikāye jāti sañjāti okkanti nibbatti abhinibbatti khandhānaṃ pātubhāvo āyatanānaṃ paṭilābho The coming into existence, the complete origination, the conception, the arising up in new form, the appearance of the Aggregates, the acquisition of the sense-bases of various beings in various categories. Ayaṃ vuccati bhikkhave jāti. Oh Bhikkhus! this is called the birth. 2. Jarā = the Decay (2) Katamā ca bhikkhave jarā. Oh Bhikkhus! What is decay? Yā tesaṃ tesaṃ sattānaṃ tam๎hi tam๎hi sattanikāye jarā jīraṇatā khaṇḍiccaṃ pāliccaṃ valitacatā āyuno saṃhāni ind ๎ riyānaṃ paripāko The process of aging, the decrepitude, the loss of teeth, the graying of hair, the wrinkling of skin, the failing of the life-force, the wearing out of the sense-faculties, such as sight

66 ธรรมธาร ในหมู่่สัั ตว์นั้้ ์ � น ๆ ของเหล่่าสั ั ตว์นั้้ ์ � น ๆ อะยััง วุุจจะติิ ภิิกขะเว ชราฯ ดููกรภิิกษุ ุ ทั้้ � งหลาย นี้้ � เรีียกว่่าชรา 3. มรณะ = ความตาย กะตะมััญจะ ภิิกขเว มะระณัังฯ ดููกรภิิกษุ ุ ทั้้ � งหลาย ก็ ็ มรณะเป็็นไฉน? ยา เตสััง เตสััง สััตตานััง ตััม๎ห ๎ า ตััม๎ห ๎ า สััตตะนิิกายา จุ ุ ติิ จะวะนะตา เภโท อัันตะระธานััง มััจจุุ มะระณััง กาละกิ ิ ริ ิ ยา ขัันธานััง เภโท กะเฬวะรั ัสสะ นิิกเขโป ชี ี วิ ิ ติินท๎ริ ๎ ิยััสสะ อุ ุ ปััจเฉโท ความเคลื่ ่�อน, ภาวะของความเคลื่ ่�อน, ความแตกทำำ�ลาย, ความหายไป, มฤตยูู, ความตาย, กาลกิิริิยา, ความทำำ�ลายแห่่งขั ั นธ์์, ความทอดทิ้้ � ง ซากศพไว้้, ความขาดแห่่งชี ี วิิติินทรี ี ย์์ จากหมู่่สัั ตว์นั้้ ์ � น ๆ ของเหล่่าสั ั ตว์ ์ นั้้ � น ๆ อิ ิ ทััง วุุจจะติิ ภิิกขะเว มะระณัังฯ ดููกรภิิกษุ ุ ทั้้ � งหลาย นี้้ � เรีียกว่่ามรณะฯ 4. โสกะ = ความโศก กะตะโม จะ ภิิกขะเว โสโกฯ ดููกรภิิกษุ ุ ทั้้ � งหลาย ก็็โสกะเป็็นไฉน? โย โข ภิิกขะเว อััญญะตะรััญญะตะเรนะ พ๎ย ๎ ะสะเนนะ สะมัันนาคะตััสสะ อััญญะตะรััญญะตะเรนะ ทุุกขะธััมเมนะ ผุ ุฏฐั ัสสะ โสโก โสจะนา โสจิิตััตตััง อัันโตโสโก อัันโตปะริิโสโก ความแห้้งใจ, กิิริิยาที่่�แห้้งใจ, ภาวะแห่่งบุุคคลผู้้�แห้้งใจ, ความผาก, ความแห้้งผาก ณ ภายใน, ของบุุคคลผู้้�ประกอบด้้วยความพิิบั ั ติิอย่่างใด อย่่างหนึ่�่ง ผู้้�ถููกธรรมคืือทุุกข์์อย่่างใดอย่่างหนึ่�่ งกระทบแล้้ว อะยััง วุุจจะติิ ภิิกขะเว โสโกฯ ดููกรภิิกษุ ุ ทั้้ � งหลาย นี้้ � เรีียกว่่าโสกะ

Stream of Dhamma 67 of various beings in various categories. Ayaṃ vuccati bhikkhave jarā. Oh Bhikkhus! This is called the decay. 3. Maraṇa = the Death Katamañca bhikkhave maraṇaṃ. Oh Bhikkhus! What is death? Yā tesaṃ tesaṃ sattānaṃ tam๎hā tam๎hā sattanikāyā cuti cavanatā bhedo antaradhānaṃ maccu maraṇaṃ kālakiriyā khandhānaṃ bhedo kaḷevarassa nikkhepo jīvitind ๎ riyassa upacchedo The falling away from existence, the passing away from existence, the dissolution, the disappearance, the death, the passing away due to completion of the life-span, the breaking up of the Aggregates, the discarding of the dead body, the destruction of the life-faculty of various beings in various categories. Idaṃ vuccati bhikkhave maraṇaṃ. Oh Bhikkhus! This is called the death. 4. Soka = the Grief Katamo ca bhikkhave soko. Oh Bhikkhus! What is grief? Yo kho bhikkhave aññataraññatarena b ๎ yasanena samannāgatassa aññataraññatarena dukkhadhammena phuṭṭhassa soko socanā socitattaṃ antosoko antoparisoko The grievous anxiety, the sorrowful and anxious state of mind, the sorrowfulness and anxiety, the inward grief, the inward wretchedness of one who is beset by some ruinous loss or other, who encounters some painful misfortune or other. Ayaṃ vuccati bhikkhave soko. Oh Bhikkhus! This is called the grief.

68 ธรรมธาร 5. ปริิเทวะ = ความร่ำำ�ไรรำำ�พััน กะตะโม จะ ภิิกขะเว ปะริิเทโวฯ ก็ ็ปริิเทวะเป็็นไฉน? โย โข ภิิกขะเว อััญญะตะรััญญะตะเรนะ พ๎ย ๎ ะสะเนนะ สะมัันนาคะตััสสะ อััญญะตะรััญญะตะเรนะ ทุุกขะธััมเมนะ ผุ ุฏฐั ัสสะ อาเทโว ปะริิเทโว อาเทวะนา ปะริิเทวนา อาเทวิิตััตตััง ปะริิเทวิิตััตตััง ความคร่ำำ�ครวญ, ความร่ำำ�ไรรำำ�พั ั น, กิิริิยาที่่�คร่ำำ�ครวญ, กิิริิยาที่่�ร่ำำ�ไร รำำ�พั ั น, ภาวะของบุุคคลผู้้�คร่ำำ�ครวญ, ภาวะของบุุคคลผู้้�ร่ำำ�ไรรำำ�พั ั น, ของบุุคคลผู้้�ประกอบด้้วยความพิิบั ั ติิอย่่างใดอย่่างหนึ่�่ง ผู้้�ถููกธรรมคืือ ทุุกข์์อย่่างใดอย่่างหนึ่�่ งกระทบแล้้ว อะยััง วุุจจะติิ ภิิกขะเว ปะริิเทโวฯ ดููกรภิิกษุ ุ ทั้้ � งหลาย นี้้ � เรีียกว่่าปริิเทวะ 6. ทุุกข์์ = ความทุุกข์์กาย กะตะมััญจะ ภิิกขะเว ทุุกขัังฯ ก็็ทุุกข์์กายเป็็นไฉน? ยััง โข ภิิกขะเว กายิ ิ กััง ทุุกขััง กายิ ิ กััง อะสาตััง กายะสััมผั ัสสะชััง ทุุกขััง อะสาตััง เวทะยิิตััง ความลำำ�บากทางกาย, ความไม่่สำำ�ราญทางกาย, ความเสวยอารมณ์ ์ อั ั นไม่่ดี ีที่่� เป็็นทุุกข์์ อั ั นเกิิดจากการสั ั มผััสทางกาย อิ ิ ทััง วุุจจะติิ ภิิกขะเว ทุุกขัังฯ ดููกรภิิกษุ ุ ทั้้ � งหลาย นี้้ � เรีียกว่่าทุุกข์์ 7. โทมนััส = ความทุุกข์์ใจ กะตะมััญจะ ภิิกขะเว โทมะนั ัสสััง ฯ ก็็โทมนััสเป็็นไฉน? ยััง โข ภิิกขะเว เจตะสิิ กััง ทุุกขััง เจตะสิิ กััง อะสาตััง มะโนสััมผั ัสสะชััง ทุุกขััง อะสาตััง เวทะยิิตััง ความทุุกข์์ทางใจ, ความไม่่สำำ�ราญทางใจ, ความเสวยอารมณ์ ์ อั ั นไม่่ดี ี ที่่� เป็็นทุุกข์์ อั ั นเกิิดจากการสั ั มผััสทางใจ อิ ิ ทััง วุุจจะติิ ภิิกขะเว โทมะนั ัสสัังฯ ดููกรภิิกษุ ุ ทั้้ � งหลาย นี้้ � เรีียกว่่าโทมนััส

Stream of Dhamma 69 5. Parideva = the Lamentation Katamo ca bhikkhave paridevo. Oh Bhikkhus! What is lamentation? Yo kho bhikkhave aññataraññatarena b ๎ yasanena samannāgatassa aññataraññatarena dukkhadhammena phuṭṭhassa ādevo paridevo ādevanā paridevanā ādevitattaṃ paridevitattaṃ The weeping and lamenting, the act of weeping and lamenting, the condition of weeping and lamenting by one who is beset by some ruinous loss or other, who encounters some painful misfortune or other. Ayaṃ vuccati bhikkhave paridevo. Oh Bhikkhus! This is called the lamentation. 6. Dukkha = the Pain Katamañca bhikkhave dukkhaṃ. Oh Bhikkhus! What is pain? Yaṃ kho bhikkhave kāyikaṃ dukkhaṃ kāyikaṃ asātaṃ kāyasamphassajaṃ dukkhaṃ asātaṃ vedayitaṃ The bodily pain and unpleasantness, the painful and unpleasant feeling produced by contact with body. Idaṃ vuccati bhikkhave dukkhaṃ. Oh Bhikkhus! This is called the pain. 7. Domanassa = the Distress (7) Katamañca bhikkhave domanassaṃ. Oh Bhikkhus! What is distress? Yaṃ kho bhikkhave cetasikaṃ dukkhaṃ cetasikaṃ asātaṃ manosamphassajaṃ dukkhaṃ asātaṃ vedayitaṃ The mental pain and mental unpleasantness, the painful and unpleasant feeling produced by contact with the mind. idaṃ vuccati bhikkhave domanassaṃ. Oh Bhikkhus! This is called the distress.

70 ธรรมธาร 8. อุ ุ ปายาส = ความคัับแค้้นใจ กะตะโม จะ ภิิกขะเว อุุปายาโสฯ ดููกรภิิกษุ ุ ทั้้ � งหลาย ก็ ็ อุ ุ ปายาสเป็็นไฉน? โย โข ภิิกขะเว อััญญะตะรััญญะตะเรนะ พ๎ย ๎ ะสะเนนะ สะมัันนาคะตััสสะ อััญญะตะรััญญะตะเรนะ ทุุกขะธััมเมนะ ผุ ุฏฐั ัสสะ อายาโส อุุปายาโส อายาสิิตััตตััง อุุปายาสิิตััตตััง ความแค้้น, ความคัับแค้้น, ภาวะของบุุคคลผู้้�แค้้น, ภาวะของบุุคคลผู้้� คัับแค้้น ของบุุคคลผู้้�ประกอบด้้วยความพิิบั ั ติิอย่่างใดอย่่างหนึ่�่ง ผู้้�ถููก ธรรมคืือทุุกข์์อย่่างใดอย่่างหนึ่�่ งกระทบแล้้ว อะยััง วุุจจะติิ ภิิกขะเว อุุปายาโสฯ ดููกรภิิกษุ ุ ทั้้ � งหลาย นี้้ � เรีียกว่่าอุ ุ ปายาส 9. อั ัปปิิเยหิิ สััมปโยคะ = ความประสบกัับสิ่่�งไม่่เป็็นที่่�รััก กะตะโม จะ ภิิกขะเว อััปปิิเยหิิ สััมปะโยโค ทุุกโข ฯ ดููกรภิกษุิ ทั้้ ุ ง � หลาย ก็็ความประสบกัับสิ่่งไ�ม่่เป็็นที่่รัั�ก ก็็เป็็นทุุกข์์ เป็็นไฉน? อิิธะ ยััสสะ เต โหนติิ อะนิ ิ ฏฐา อะกัันตา อะมะนาปา รููปา สััททา คัันธา ระสา โผฏฐั ั พพา เย วา ปะนั ัสสะ โหนติิ อะนั ั ตถะกามา อะหิ ิ ตะกามา อะผาสุุกะกามา อะโยคัักเขมะกามา เตสััง สัังคะติิ สะมาคะโม สะโมธานััง มิ ิสสีีภาโว ความประสบ, ความพรั่่�งพร้้อม, ความร่่วม, ความระคน ด้้วยรููป เสีียง กลิ่่�น รส สั ั มผััสทางกาย อั ั นไม่่น่่าปรารถนา ไม่่น่่าใคร่่ ไม่่น่่าพอใจ หรืือ ด้้วยบุุคคลผู้้�ปรารถนาสิ่่�งที่่� ไม่่เป็็นประโยชน์์, ปรารถนาสิ่่�งที่่� ไม่่เกื้้ � อกููล, ปรารถนาความไม่่ผาสุ ุ ก, ไม่่ปรารถนาพระนิิพพาน ซึ่่�งมีีแก่่ผู้้�นั้้ � น อะยััง วุุจจะติิ ภิิกขะเว อััปปิิเยหิิ สััมปะโยโค ทุุกโขฯ ดููกรภิิกษุ ุ ทั้้ � งหลาย นี้้ � เรีียกว่่า ความประสบกัับสิ่่�งไม่่เป็็นที่่�รัักก็็เป็็นทุุกข์์

Stream of Dhamma 71 8. Upāyāsa = the Despair Katamo ca bhikkhave upāyāso. Oh Bhikkhus! What is despair? Yo kho bhikkhave aññataraññatarena b ๎ yasanena samannāgatassa aññataraññatarena dukkhadhammena phuṭṭhassa āyāso upāyāso āyāsitattaṃ upāyāsitattaṃ The sorrowful trouble and tribulation, the troubled state, the state of tribulation of one who is beset by some ruinous loss or other, who encounters some painful misfortune or other. Ayaṃ vuccati bhikkhave upāyāso. Oh Bhikkhus! This is called the despair. 9. Appiya Sampayoga = to Encounter with One Dislikes Katamo ca bhikkhave appiyehi sampayogo dukkho. Oh Bhikkhus! How is the suffering of having to encounter with people or things one dislikes? Idha yassa te honti aniṭṭhā akantā amanāpā rūpā saddā gandhā rasā phoṭṭhabbā ye vā panassa honti anatthakāmā ahitakāmā aphāsukakāmā ayogakkhemakāmā tesaṃ saṅgati samāgamo samodhānaṃ missībhāvo Having to meet, remain together, being in close contact, or intermingle with sights, sounds, odors, tastes, and tactual objects in this world which are undesirable, unpleasant or unenjoyable, or with those who desire one’s disadvantage, loss, discomfort, or state of harmful bondage. Ayaṃ vuccati bhikkhave appiyehi sampayogo dukkho. Oh Bhikkhus! This is called the sufferings of having to encounter with people or things one dislikes.

72 ธรรมธาร 10. ปิิเยหิิ วิ ิปปโยคะ = ความพลััดพรากจากสิ่่�งอัันเป็็นที่่�รััก กะตะโม จะ ภิิกขะเว ปิิเยหิิ วิิปปะโยโค ทุุกโขฯ ดููกรภิิกษุ ุ ทั้้ � งหลาย ก็็ความพลั ั ดพรากจากสิ่่�งที่่�รััก ก็็เป็็นทุุกข์์ เป็็นไฉน? อิิธะ ยััสสะ เต โหนติิ อิ ิ ฏฐา กัันตา มะนาปา รููปา สััททา คัันธา ระสา โผฏฐั ั พพา เย วา ปะนั ัสสะ โหนติิ อั ั ตถะกามา หิ ิ ตะกามา ผาสุุกะกามา โยคัักเขมะกามา มาตา วา ปิิ ตา วา ภาตา วา ภะคิ ิ นีี วา มิ ิ ตตา วา อะมััจจา วา ญาติ ิสาโลหิ ิ ตา วา เตสััง อะสัังคะติิ อะสะมาคะโม อะสะโมธานััง อะมิ ิสสีีภาโว ความไม่ปร่ะสบ, ความไม่่พรั่่�งพร้้อม, ความไม่ร่่วม, ความไม่ร่ะคน, ด้้วย รููป เสีียง กลิ่่�น รส สั ั มผััสทางกาย อั ั นน่่าปรารถนา น่่าใคร่่ น่่าพอใจ หรืือด้้วยบุุคคลผู้้�ปรารถนาประโยชน์์, ปรารถนาสิ่่ง�ที่่เ�กื้้อ � กููล, ปรารถนา ความผาสุ ุ ก, ปรารถนาพระนิิพพาน คืือ มารดา บิิดา พี่่�ชาย น้้องชาย พี่่�หญิิง น้้องหญิิง มิิตร อมาตย์์ หรืือญาติิสายโลหิิต ซึ่่�งมีีแก่่ผู้้�นั้้ � น อะยััง วุุจจะติิ ภิิกขะเว ปิิเยหิิ วิิปปะโยโค ทุุกโขฯ ดููกรภิิกษุ ุ ทั้้ � งหลาย นี้้ � เรีียกว่่าความพลั ั ดพรากจากสิ่่�งที่่�รัักก็็เป็็นทุุกข์์ 11. ยั ัมปิิจฉััง นะ ลภติิ ตั ัมปิิ = ไม่่สมปรารถนา กะตะมััญจะ ภิิกขะเว ยััมปิิจฉััง นะ ละภะติิ ตััมปิิ ทุุกขัังฯ ดููกรภิกษุิ ทั้้ ุ � งหลาย ก็ปรารถนาสิ่่ ็ งใ�ดไม่่ได้้สิ่่ง�นั้้ � น แม้้นั้้ � น ก็็เป็็นทุุกข์์ เป็็นไฉน? ชาติ ิ ธััมมานััง...ชะราธััมมานััง...พ๎ย ๎ าธิ ิ ธััมมานััง...มะระณะธััมมานััง... โสกะปะริิเทวะทุุกขะโทมะนั ัสสุุปายาสะธััมมานััง ภิิกขะเว สััตตานััง เอวััง อิิจฉา อุุปปััชชะติ ิ ความปรารถนาย่่อมบัังเกิิดแก่่สั ั ตว์์ผู้้�มีีความเกิิด แก่่ เจ็็บ ตาย เศร้้าโศก ร่ำำ�ไรรำำ�พั ั น ไม่่สบายกาย ไม่่สบายใจ คัับแค้้นใจเป็็นธรรมดา อย่่างนี้้ � ว่่า “อะโห วะตะ มะยััง นะ ชาติ ิ ธััมมา...ชะราธััมมา...พ๎ย ๎ าธิ ิ ธััมมา... มะระณะธััมมา...โสกะปะริิเทวะทุุกขะโทมะนั ัสสุุปายาสะธััมมา อั ัสสามะ

Stream of Dhamma 73 10. Piyehi Vippayoga = to Separate from One Loves Katamo ca bhikkhave piyehi vippayogo dukkho. Oh Bhikkhus! What is the suffering of being separated from those one loves? Idha yassa te honti iṭṭhā kantā manāpā rūpā saddā gandhā rasā phoṭṭhabbā ye vā panassa honti atthakāmā hitakāmā phāsukakāmā yogakkhemakāmā mātā vā pitā vā bhātā vā bhaginī vā mittā vā amaccā vā ñātisālohitā vā tesaṃ asaṅgati asamāgamo asamodhānaṃ amissībhāvo Not being able to meet, remain together, be in close contact, or intermingle with sights, sounds, odors, tastes, and tactual objects in this world which are desirable, pleasant or enjoyable, or with mother or father or brothers or sisters or friends or companions or maternal and paternal relatives who desire one’s advantage, benefit, comfort or freedom from harmful bondage. Ayaṃ vuccati bhikkhave piyehi vippayogo dukkho . Oh Bhikkhus! This is called the sufferings of being separated from those one loves. 11. Yampicchamฺ na labhati tampi = to Have not One’s Wish Fulfilled Katamañca bhikkhave yampicchaṃ na labhati tampi dukkhaṃ. Oh Bhikkhus! What is the suffering of the craving for what one cannot get? Jātidhammānaṃ...jarādhammānaṃ...b ๎ yādhidhammānaṃ...maraṇadhammānaṃ...soka-parideva-dukkha-domanassupāyāsa-dhammānaṃ bhikkhave sattānaṃ evaṃ icchā uppajjati The desire arises in beings that are subject to birth, decay, death, sorrow, lamentation, pain, grief, and despair, “Aho vata mayaṃ na jātidhammā jarādhammā...b ๎ yādhidhammā... maraṇadhammā...soka-parideva-dukkha-domanassupāyāsadhammā assāma

74 ธรรมธาร โอหนอ ขอเราอย่่ามีีความเกิิด แก่่ เจ็็บ ตาย ความเศร้้าโศก ความร่ำำ�ไรรำำ�พั ั น ความไม่่สบายกาย ความไม่่สบายใจ ความคัับแค้้นใจ เป็็นธรรมดาเลย นะ จะ วะตะ โน ชาติิ...ชรา...พ๎ย ๎ าธิิ...มะระณััง...โสกะปะริิเทวะทุุกขะโทมะนั ัสสุุปายาสา อาคััจเฉยยุุนติิ” ขอความเกิิด แก่่ เจ็็บ ตาย ความเศร้้าโศก ความร่ำำ�ไรรำำ�พั ั น ความ ไม่่สบายกาย ความไม่่สบายใจ ความคัับแค้้นใจ อย่่ามีีมาถึึงเราเลย นะ โข ปะเนตััง อิิจฉายะ ปัต ั ตััพพัังฯ ข้้อนั้้ � น สั ั ตว์นั้้ ์ � นไม่่พึึงได้้สมความปรารถนา อิ ิ ทััมปิิ ยััมปิิจฉััง นะ ละภะติิ ตััมปิิ ทุุกขัังฯ ดููกรภิิกษุ ุ ทั้้ � งหลาย แม้้ข้้อนี้้ � ชื่ ่�อว่่าปรารถนาสิ่่�งใดไม่่ได้้สิ่่�งนั้้ � น แม้้นั้้ � น ก็็เป็็นทุุกข์์ 12. ปััญจุ ุ ปาทานัักขัันธ์์ = การยึึดมั่่�นถืือมั่่�นในขัันธ์์ 5 กะตะเม จะ ภิิกขะเว สัังขิ ิ ตเตนะ ปััญจุุปาทานัักขัันธา ทุุกขาฯ ดููกรภิิกษุ ุ ทั้้ � งหลาย ก็็โดยย่่อ การยึึดมั่่�นถืือมั่่�นในขั ั นธ์์ 5 เป็็นทุุกข์์ เป็็นไฉน? เสยยะถี ี ทััง ได้้แก่่สิ่่�งเหล่่านี้้ � คืือ รู ู ปููปาทานัักขัันโธ ความยึึดมั่่�นถืือมั่่�นในขั ั นธ์์ คืือ ร่่างกาย เวทะนููปาทานัักขัันโธ ความยึึดมั่่�นถืือมั่่�นในขั ั นธ์์ คืือ ความรู้้�สึึกในอารมณ์ ์ สััญญููปาทานัักขัันโธ ความยึึดมั่่�นถืือมั่่�นในขั ั นธ์์ คืือ ความจำำ�ได้้หมายรู้้� สัังขารููปาทานัักขัันโธ ความยึึดมั่่�นถืือมั่่�นในขั ั นธ์์ คืือ การปรุุงแต่่งทางใจ วิิญญาณููปาทานัักขัันโธ ความยึึดมั่่�นถืือมั่่�นในขั ั นธ์์ คืือ การรู้้�แจ้้ งอารมณ์ ์ อิิเม วุุจจัันติิ ภิิกขะเว สัังขิ ิ ตเตนะ ปััญจุุปาทานัักขัันธา ทุุกขาฯ ดููกรภิิกษุ ุ ทั้้ � งหลาย นี้้ � เรีียกว่่าก็็โดยย่่อการยึึดมั่่�นถืือมั่่�นในขั ั นธ์์ 5 เป็็นทุุกข์์ อิ ิ ทััง วุุจจะติิ ภิิกขะเว ทุุกขััง อะริ ิ ยะสััจจัังฯ ดููกรภิิกษุ ุ ทั้้ � งหลาย นี้้ � เรีียกว่่า ความจริิงอั ันประเสริิฐ คืือทุุกข์์

Stream of Dhamma 75 ‘Oh! We will be not subject to birth, decay, death, sorrow, lamentation, pain, grief, and despair. Na ca vata no jāti...jarā...b ๎ yādhi...maraṇaṃ...soka-parideva-dukkhadomanassupāyāsā āgaccheyyunti” Oh! That new birth, decay, death, sorrow, lamentation, pain, grief, and despair, would not happen to us.’ Na kho panetaṃ icchāya pattabbaṃ However, it is not possible to get such the wishes. Idampi yampicchaṃ na labhati tampi dukkhaṃ. Oh Bhikkhus! This is the suffering of the craving for what one cannot get. 12. pañcupādānakkhandhā = to Cling to the Five Aggregates Katame ca bhikkhave saṅkhittena pañcupādānakkhandhā dukkhā. Oh Bhikkhus! In short, what is the suffering of clinging to the Five Aggregates? Seyyathīdaṃ these are rūpūpādānakkhandho clinging to Aggregate of Corporeality, vedanūpādānakkhandho clinging to the Aggregate of Feeling, saññūpādānakkhandho clinging to the Aggregate of Perception, saṅkhārūpādānakkhandho clinging to the Aggregate of Mental Formations, viññāṇūpādānakkhandho clinging to the Aggregate of Consciousness. Ime vuccanti bhikkhave saṅkhittena pañcupādānakkhandhā dukkhā. Oh Bhikkhus! In short, this is called the clinging to the Five Aggregates is suffering. Idaṃ vuccati bhikkhave dukkhaṃ ariyasaccaṃ. Oh Bhikkhus! They are called the Noble Truth of Suffering.

76 ธรรมธาร พุุทธาธิิบาย ทุุกขสมุ ุ ทยอริิยสััจ ความจริิงอัันประเสริิฐ คืือ เหตุุแห่่งทุุกข์ ์ กะตะมััญจะ ภิิกขะเว ทุุกขะสะมุุทะโย อะริ ิ ยสััจจัังฯ ดููกรภิิกษุ ุ ทั้้ � งหลาย ก็็ทุุกขสมุ ุ ทััยอริิยสั ั จ เป็็นไฉน? ยายััง ตััณหา โปโนพภะวิิกา ตััณหานี้้ �ใด อั ั นมีีความเกิิดอี ี ก นัันทิิราคะสะหะคะตา ประกอบด้้วยความกำำ�หนั ั ด ตััต๎๎ระตััต๎๎ราภิ ิ นัันทิ ิ นีี ด้้วยอำำ�นาจความเพลิิดเพลิินยิ่่�งนั ั ก ในอารมณ์ ์นั้้ � น ๆ เสยยะถี ี ทััง ได้้แก่่สิ่่�งเหล่่านี้้ � คืือ กามะตััณหา ความอยากได้้ในกามคุุณ คืือ รููป เสีียง กลิ่่�น รส สั ั มผััส อั ั นน่่าใคร่่ น่่าพอใจ, ภะวะตััณหา ความอยากให้้ตััวตนคงอยู่่ตลอดไป, วิิภะวะตััณหาฯ ความอยากพ้้นไปจากตััวตนอั ั นไม่่น่่า ปรารถนา สา โข ปะเนสา ภิิกขะเว ตััณหา กั ั ตถะ อุุปปััชชะมานา อุุปปััชชะติ ิ ดููกรภิิกษุ ุ ทั้้ � งหลาย ก็ ็ ตััณหานี้้ � นั้้ � น เมื่ ่�อจะเกิิด ย่่อมเกิิดในที่่� ไหน? กั ั ตถะ นิ ิ วิ ิสะมานา นิ ิ วิ ิสะติิฯ เมื่ ่�อจะตั้้ � งอยู่่ ย่่อมตั้้ � งอยู่่ในที่่� ไหน? ยััง โลเก ปิิ ยะรู ู ปััง สาตะรู ู ปััง ที่่� ใด เป็็นที่่�รัักที่่� เจริิญใจในโลก เอตเถสา ตััณหา อุุปปััชชะมานา อุุปปััชชะติ ิ ตััณหาเมื่ ่�อจะเกิิด ย่่อมเกิิดขึ้้ � นที่่�นี้้ � เอตถะ นิ ิ วิ ิสะมานา นิ ิ วิ ิสะติิฯ เมื่ ่�อจะตั้้ � งอยู่่ ย่่อมตั้้ � งอยู่่ในที่่�นี้้ � กิิญจะ โลเก ปิิ ยะรู ู ปััง สาตะรู ู ปัังฯ อะไรเป็็นที่่�รัักที่่� เจริิญใจในโลก? (1) จัักขุุง...จัักขุ ุ วิิญญาณััง....จัักขุุสััมผั ัสโส...จัักขุุสััมผั ัสสะชา เวทนา โลเก ปิิ ยะรู ู ปััง สาตะรู ู ปััง ตา...ความรู้้�แจ้้ งอารมณ์ ์ ทางตา...สั ั มผััสทางตา...เวทนาที่่� เกิิดจากสั ั มผััส ทางตา เป็็นที่่�รััก ที่่� เจริิญใจในโลก

Stream of Dhamma 77 Exposition The Noble Truth of the Origin of Suffering Katamañca bhikkhave dukkhasamudayo ariyasaccaṃ. Oh Bhikkhus! What is the Noble Truth of the Origin of Suffering? Yāyaṃ taṇhā ponobbhavikā The Origin of Suffering is the craving which gives rise to rebirth, nandirāgasahagatā blends together with lust, tat ๎ ratat ๎ rābhinandinī accompanied by pleasure and passion. Seyyathīdaṃ Those are kāmataṇhā craving for sensual pleasures, bhavataṇhā craving for existence, vibhavataṇhā. craving for non-existence. Sā kho panesā bhikkhave taṇhā kattha uppajjamānā uppajjati Oh Bhikkhus! When each craving arises, where does it arise? kattha nivisamānā nivisati. When it establishes itself, where does it establish itself? yaṃ loke piyarūpaṃ sātarūpaṃ Where the beloved and pleasurable in the world is, etthesā taṇhā uppajjamānā uppajjati when the desire arises, it arises there, ettha nivisamānā nivisati. when the craving establishes, it establishes there. Kiñca loke piyarūpaṃ sātarūpaṃ. What are the beloved and pleasurable characteristics in the world? (1) Cakkhuṃ...cakkhuviññāṇaṃ...cakkhusamphasso...cakkhusamphassajā vedanā loke piyarūpaṃ sātarūpaṃ The eye...the eye-consciousness...the eye contact...the feeling arises from eye contact which has the characteristic of being loveable and pleasurable.

78 ธรรมธาร (2) โสตััง...โสตะวิิญญาณััง...โสตะสััมผัสัโส...โสตะสััมผัสสั ะชา เวทนา โลเก ปิิ ยะรู ู ปััง สาตะรู ู ปััง หูู...ความรู้้�แจ้้ งอารมณ์ ์ ทางหูู...สั ั มผััสทางหูู...เวทนาที่่� เกิิดจากสั ั มผััส ทางหูู เป็็นที่่�รัักที่่� เจริิญใจในโลก (3) ฆานััง...ฆานะวิิญญาณััง...ฆานสััมผั ัสโส...ฆานสััมผั ัสสะชา เวทนา โลเก ปิิ ยะรู ู ปััง สาตะรู ู ปััง จมููก...ความรู้้�แจ้้ งอารมณ์ ์ ทางจมููก...สั ั มผััสทางจมููก...เวทนาที่่� เกิิดจาก สั ั มผััสทางจมููก เป็็นที่่�รััก ที่่� เจริิญใจในโลก (4) ชิิวหา...ชิิวหาวิิญญาณััง...ชิิวหาสััมผัสัโส...ชิิวหาสััมผัสสั ะชา เวทนา โลเก ปิิ ยะรู ู ปััง สาตะรู ู ปััง ลิ้้น � ...ความรู้้�แจ้งอ ้ ารมณ์ทา ์ งลิ้้น � ...สัมผั ั ัสทางลิ้้น � ...เวทนาที่่เกิิ�ดจากสัมผั ั ัส ทางลิ้้ � น เป็็นที่่�รััก ที่่� เจริิญใจในโลก (5) กาโย...กายะวิิญญาณััง...กายสััมผั ัสโส...กายสััมผั ัสสะชา เวทนา โลเก ปิิ ยะรู ู ปััง สาตะรู ู ปััง กาย...ความรู้้�แจ้้ งอารมณ์ ์ ทางกาย...สั ั มผััสทางกาย...เวทนาที่่� เกิิดจาก สั ั มผััสทางกาย เป็็นที่่�รััก ที่่� เจริิญใจในโลก (6) มะโน...มะโนวิิญญาณััง...มะโนสััมผั ัสโส...มะโนสััมผั ัสสะชา เวทนา โลเก ปิิ ยะรู ู ปััง สาตะรู ู ปััง ใจ...ความรู้้�แจ้้ งอารมณ์ ์ ทางใจ...สั ั มผััสทางใจ...เวทนาที่่� เกิิดจากสั ั มผััส ทางใจ เป็็นที่่�รััก ที่่� เจริิญใจในโลก เอตเถสา ตััณหา อุุปปััชชะมานา อุุปปััชชะติิ ตััณหา เมื่ ่�อจะเกิิด ย่่อมเกิิดที่่�นี้้ � เอตถะ นิ ิ วิ ิสะมานา นิ ิ วิ ิสะติิฯ เมื่ ่�อจะตั้้ � งอยู่่ ย่่อมตั้้ � งอยู่่ ณ ที่่�นี้้ �

Stream of Dhamma 79 (2) Sotaṃ...sotaviññāṇaṃ...sotasamphasso...sotasamphassajā vedanā loke piyarūpaṃ sātarūpaṃ The ear...the ear-consciousness...the ear contact...the feeling arises from ear contact which has the characteristic of being loveable and pleasurable. (3) Ghānaṃ...ghānaviññāṇaṃ...ghānasamphasso...ghānasamphassajā vedanā loke piyarūpaṃ sātarūpaṃ The nose...the nose-consciousness...the nose contact...the feeling arises from nose contact which has the characteristic of being loveable and pleasurable. (4) Jivhā...jivhāviññāṇaṃ...jivhāsamphasso...jivhāsamphassajā vedanā loke piyarūpaṃ sātarūpaṃ The tongue...the tongue-consciousness...the tongue contact... the feeling arises from tongue contact which has the characteristic of being loveable and pleasurable. (5) Kāyo...kāyaviññāṇaṃ...kāyasamphasso...kāyasamphassajā vedanā loke piyarūpaṃ sātarūpaṃ The body...the body-consciousness...the body contact...the feeling arises from body contact which has the characteristic of being loveable and pleasurable. (6) Mano...manoviññāṇaṃ...manosamphasso...manosamphassajā vedanā loke piyarūpaṃ sātarūpaṃ The mind...the mind-consciousness...the mind contact...the feeling arises from mind contact which has the characteristic of being loveable and pleasurable. Etthesā taṇhā uppajjamānā uppajjati Where each craving arises, it arises there, ettha nivisamānā nivisati. where it establishes itself, it establishes itself there.

80 ธรรมธาร (7) รู ู ปา1 ...รููปะสััญญา...รููปะสััญเจตะนา...รููปะตััณหา...รููปะวิิตัักโก... รููปะวิิจาโร โลเก ปิิ ยะรู ู ปััง สาตะรู ู ปััง รููป...ความจำำ�ได้้หมายรู้้�ในรููป...เจตนาในรููป...ความทะยานอยากในรููป... การนึึกถึึงรููป...การคิิดถึึงรููป เป็็นที่่�รััก ที่่� เจริิญใจในโลก (8) สััททา...สััททะสััญญา...สััททะสััญเจตะนา...สััททะตััณหา...สััททะวิิตัักโก... สััททะวิิจาโร โลเก ปิิ ยะรู ู ปััง สาตะรู ู ปััง เสีียง...ความจำำ�ได้้หมายรู้้�ในเสีียง...เจตนาในเสีียง...ความทะยานอยาก ในเสีียง...การนึึกถึึงเสีียง...การคิิดถึึงเสีียง เป็็นที่่�รััก ที่่� เจริิญใจในโลก (9) คัันธา...คัันธะสััญญา...คัันธะสััญเจตะนา...คัันธะตััณหา...คัันธะวิิตัักโก... คัันธะวิิจาโร โลเก ปิิ ยะรู ู ปััง สาตะรู ู ปััง กลิ่่�น...ความจำำ�ได้้หมายรู้้�ในกลิ่่�น...เจตนาในกลิ่่�น...ความทะยานอยาก ในกลิ่่�น...การนึึกถึึงกลิ่่�น...การคิิดถึึงกลิ่่�น เป็็นที่่�รััก ที่่� เจริิญใจในโลก (10) ระสา...ระสะสััญญา...ระสะสััญเจตะนา...ระสะตััณหา...ระสะวิิตัักโก... ระสะวิิจาโร โลเก ปิิ ยะรู ู ปััง สาตะรู ู ปััง รส...ความจำำ�ได้้หมายรู้้�ในรส...เจตนาในรส...ความทะยานอยากในรส... การนึึกถึึงรส...การคิิดถึึงรส เป็็นที่่�รััก ที่่� เจริิญใจในโลก (11) โผฏฐั ั พพา...โผฏฐั ั พพะสััญญา...โผฏฐั ั พพะสััญเจตะนา...โผฏฐั ั พพะตััณหา ...โผฏฐั ั พพะวิิตัักโก...โผฏฐั ั พพะวิิจาโร โลเก ปิิ ยะรู ู ปััง สาตะรู ู ปััง สั ั มผััสทางกาย...ความจำำ�ได้้หมายรู้้�ในสั ั มผััสทางกาย...เจตนาในสั ั มผััส ทางกาย...ความทะยานอยากในสั ั มผััสทางกาย...การนึึกถึึงสั ั มผััสทาง กาย...การคิิดถึึงสั ั มผััสทางกาย เป็็นที่่�รััก ที่่� เจริิญใจในโลก 1 อายตนะภายนอก 6 (ที่เชื่อมต่อให้เกิดความรู้, แดนต่อความรู้ฝ่ายภายนอก — external sense-fields) บาลีเรียก พาหิรายตนะ 1. รูปะ (รูป, สิ่งที่เห็น หรือ วัณณะ คือสี — form; visible objects) 2. สัททะ (เสียง — sound) 3. คันธะ (กลิ่น — smell; odor) 4. รสะ (รส — taste) 5. โผฏฐัพพะ (สัมผัสทางกาย, สิ่งที่ถูกต้องกาย — touch; tangible objects) 6. ธรรม หรือ ธรรมารมณ์ (อารมณ์ที่เกิดกับใจ, สิ่งที่ใจนึกคิด — mind-objects) ทั้ง 6 นี้ เรียกทั่วไปว่า อารมณ์ 6 คือ เป็นสิ่งสำ�หรับให้จิตยึดหน่วง ผู้รวบรวมได้นำ�เอา สัญญา สัญเจตนา ตัณหา วิตก วิจาร มารวมไว้ในที่นี้ด้วยเพื่อสะดวกต่อการสวด

Stream of Dhamma 81 (7) Rūpā...rūpasaññā...rūpasañcetanā...rūpataṇhā...rūpavitakko... rūpavicāro loke piyarūpaṃ sātarūpaṃ The visible objects...perception of visible objects...volition concerning visible objects...craving for visible objects... conception concerning visible objects...thought concerning visible objects which have the characteristics of being loveable and pleasurable. (8) Saddā...saddasaññā...saddasañcetanā...saddataṇhā...saddavitakko ...saddavicāro loke piyarūpaṃ sātarūpaṃ The sounds...perception of sounds...volition concerning sounds... craving for sounds...conception concerning sounds...thought concerning sounds which have the characteristics of being loveable and pleasurable. (9) Gandhā...gandhasaññā...gandhasañcetanā...gandhataṇhā... gandhavitakko...gandhavicāro loke piyarūpaṃ sātarūpaṃ The odors...perception of odors...volition concerning odors... craving for odors...conception concerning odors...thought concerning odors which have the characteristics of being lovable and pleasurable. (10) Rasā...rasasaññā...rasasañcetanā...rasataṇhā...rasavitakko... rasavicāro loke piyarūpaṃ sātarūpaṃ The tastes...perception of tastes...volition concerning tastes... craving for tastes...conception concerning tastes...thought concerning tastes which have the characteristics of being lovable and pleasurable. (11) Phoṭṭhabbā...phoṭṭhabbasaññā...phoṭṭhabbasañcetanā... phoṭṭhabbataṇhā...phoṭṭhabbavitakko...phoṭṭhabbavicāro loke piyarūpaṃ sātarūpaṃ The tangible objects...perception of tangible objects...volition concerning tangible objects...craving for tangible objects... conception concerning tangible objects...thought concerning tangible objects which have the characteristics of being lovable and pleasurable.

82 ธรรมธาร (12) ธััมมา...ธััมมะสััญญา...ธััมมะสััญเจตะนา...ธััมมะตััณหา...ธััมมะวิิตัักโก... ธััมมะวิิจาโร โลเก ปิิ ยะรู ู ปััง สาตะรู ู ปััง อารมณ์ ์ที่่� เกิิดกัับใจ...ความจำำ�ได้้หมายรู้้�ในอารมณ์ ์ที่่� เกิิดกัับใจ...เจตนา ในอารมณ์ ์ที่่� เกิิดกัับใจ...ความทะยานอยากในอารมณ์ ์ที่่� เกิิดกัับใจ ...การนึึกถึึงอารมณ์ ์ที่่� เกิิดกัับใจ...การคิิดถึึงอารมณ์ ์ที่่� เกิิดกัับใจ เป็็นที่่�รััก ที่่� เจริิญใจในโลก เอตเถสา ตััณหา อุุปปััชชะมานา อุุปปััชชะติิ ตััณหาเมื่ ่�อจะเกิิด ย่่อมเกิิดในที่่�นี้้ � เอตถะ นิ ิ วิ ิสะมานา นิ ิ วิ ิสะติิฯ เมื่ ่�อจะตั้้ � งอยู่่ ย่่อมตั้้ � งอยู่่ในที่่�นี้้ � ฯ ฯเปฯ อิ ิ ทััง วุุจจะติิ ภิิกขะเว ทุุกขะสะมุุทะโย อะริ ิ ยะสััจจัังฯ ดููกรภิิกษุ ุ ทั้้ � งหลาย นี้้ � เรีียกว่่า ความจริิงอั ันประเสริิฐ คืือเหตุุแห่่งทุุกข์์ฯ พุุทธาธิิบาย ทุุกขนิิโรธอริิยสััจ ความจริิงอัันประเสริิฐ คืือ ความดัับทุุกข์ ์ กะตะมััญจะ ภิิกขะเว ทุุกขะนิิโรโธ อะริ ิ ยะสััจจัังฯ ดููกรภิิกษุ ุ ทั้้ � งหลาย ก็็ทุุกขนิิโรธอริิยสั ั จเป็็นไฉน? โย ตััสสาเยวะ ตััณหายะ อะเสสะวิิราคะนิิโรโธ จาโค ปะฏิินิ ิสสััคโค มุ ุ ตติิ อะนาละโยฯ ความสำำ�รอกและความดัับโดยไม่่เหลืือ ความสละ ความสลั ัดคืืน ความปล่่อยวาง ความไม่่มีีอาลััยในตััณหานั้้ � น สา โข ปะเนสา ภิิกขะเว ตััณหา กั ั ตถะ ปะหี ี ยะมานา ปะหี ี ยะติิ ก็ ็ ตััณหานั้้ � น เมื่ ่�อบุุคคลจะละ ย่่อมละเสีียได้้ในที่่� ไหน? กั ั ตถะ นิ ิ รุุชฌะมานา นิ ิ รุุชฌะติิฯ เมื่ ่�อจะดัับ ย่่อมดัับในที่่� ไหน?

Stream of Dhamma 83 (12) Dhammā...dhammasaññā...dhammasañcetanā...dhammataṇhā... dhammavitakko...dhammavicāro loke piyarūpaṃ sātarūpaṃ The mind-objects...perception of mind-objects...volition concerning mind-objects...craving for mind-objects... conception concerning mind-objects...thought concerning mind-objects which have the characteristics of being lovable and pleasurable. Etthesā taṇhā uppajjamānā uppajjati Thus where each craving arises, it arises there, ettha nivisamānā nivisati. where it establishes, it establishes itself there. etc. Idaṃ vuccati bhikkhave dukkhasamudayo ariyasaccaṃ. Oh Bhikkhus! This is called the Noble Truth of the Origin of Suffering. Exposition The Noble Truth of the Cessation of Suffering Katamañca bhikkhave dukkhanirodho ariyasaccaṃ. Oh Bhikkhus! What is the Noble Truth of the Cessation of Suffering? Yo Tassāyeva taṇhāya asesavirāganirodho cāgo paṭinissaggo mutti anālayo. It is vomiting and cessation of the craving, it is abandoning and discarding, liberation and detachment from desire. Sā kho panesā bhikkhave taṇhā kattha pahīyamānā pahīyati When the desire is abandoned, where is it abandoned? Kattha nirujjhamānā nirujjhati. When the desire is ceased, where is it ceased?

84 ธรรมธาร ยััง โลเก ปิิ ยะรู ู ปััง สาตะรู ู ปััง ที่่� ใดเป็็นที่่�รัักที่่� เจริิญใจในโลก เอตเถสา ตััณหา ปะหี ี ยะมานา ปะหี ี ยะติิ ตััณหานั้้ � น เมื่ ่�อบุุคคลจะละ ย่่อมละเสีียได้้ในที่่�นี้้ � เอตถะ นิ ิ รุุชฌะมานา นิ ิ รุุชฌะติิฯ เมื่ ่�อจะดัับย่่อมดัับในที่่�นี้้ � กิิญจะ โลเก ปิิ ยะรู ู ปััง สาตะรู ู ปัังฯ อะไรเป็็นที่่�รัักที่่� เจริิญใจในโลก? จัักขุุง...โสตััง...ฆานััง...ชิิวหา...กาโย...มโน โลเก ปิิ ยะรู ู ปััง สาตะรู ู ปััง ตา...หูู...จมููก...ลิ้้ � น...กาย...ใจ เป็็นที่่�รัักที่่� เจริิญใจในโลก เอตเถสา ตััณหา ปะหี ี ยะมานา ปะหี ี ยะติิ ตััณหา เมื่ ่�อบุุคคลจะละ ย่่อมละเสีียได้้ในที่่�นี้้ � เอตถะ นิ ิ รุุชฌะมานา นิ ิ รุุชฌะติิฯ เมื่ ่�อจะดัับ ย่่อมดัับในที่่�นี้้ � รููปา...สััททา...คัันธา...ระสา...โผฏฐั ั พพา...ธััมมา โลเก ปิิ ยะรู ู ปััง สาตะรู ู ปััง รููป...เสีียง...กลิ่่�น...รส...สั ั มผััสทางกาย...อารมณ์ ์ที่่� เกิิดกัับใจ เป็็นที่่�รััก ที่่� เจริิญใจในโลก เอตเถสา ตััณหา ปะหี ี ยะมานา ปะหี ี ยะติิ ตััณหา เมื่ ่�อบุุคคลจะละ ย่่อมละเสีียได้้ในที่่�นี้้ � เอตถะ นิ ิ รุุชฌะมานา นิ ิ รุุชฌะติิฯ เมื่ ่�อจะดัับ ย่่อมดัับในที่่�นี้้ � ฯ ฯลฯ อิ ิ ทััง วุุจจะติิ ภิิกขะเว ทุุกขะนิิโรโธ อะริ ิ ยะสััจจัังฯ ดููกรภิิกษุ ุ ทั้้ � งหลาย นี้้ � เรีียกว่่า ความจริิงอั ันประเสริิฐ คืือความดัับ แห่่งทุุกข์์ฯ

Stream of Dhamma 85 Yaṃ loke piyarūpaṃ sātarūpaṃ Where the lovable and pleasurable characteristics in the world are, etthesā taṇhā pahīyamānā pahīyati thus where the desire is abandoned, it is abandoned there; ettha nirujjhamānā nirujjhati. where it ceases, it ceases there. Kiñca loke piyarūpaṃ sātarūpaṃ. In the world, what are the lovable and pleasurable characteristics? Cakkhuṃ...sotaṃ...ghānaṃ...jivhā...kāyo...mano loke piyarūpaṃ sātarūpaṃ The eye...the ear...the nose...the tongue...the body or the mind has the characteristic of being lovable and pleasurable. Etthesā taṇhā pahīyamānā pahīyati Thus, where this desire is abandoned, it is abandoned there, ettha nirujjhamānā nirujjhati. where it ceases, it ceases there. Rūpā...saddā...gandhā...rasā...phoṭṭhabbā...dhammā...loke piyarūpaṃ sātarūpaṃ The visible objects...sounds...odors...tastes...tangible objects... or mind-objects which have the characteristics of being lovable and pleasurable. Etthesā taṇhā pahīyamānā pahīyati Thus, where this desire is abandoned, it is abandoned there, ettha nirujjhamānā nirujjhati. where it ceases, it ceases there. etc. Idaṃ vuccati bhikkhave dukkhanirodho ariyasaccaṃ. Oh Bhikkhus! This is called the Noble Truth of the Cessation of Suffering.

86 ธรรมธาร พุุทธาธิิบาย ทุุกขนิิโรธคามิินีีปฏิิปทา ความจริิงอัันประเสริิฐ คืือ ปฏิิปทาที่่�นำำ ไปสู่ ่ความดัับทุุกข์ ์ กะตะมััญจะ ภิิกขะเว ทุุกขะนิิโรธะคามิ ิ นีี ปะฏิิปะทา อะริ ิ ยะสััจจัังฯ ดููกรภิิกษุ ุ ทั้้ � งหลาย ก็็ทุุกขนิิโรธคามิินี ีปฏิิปทาอริิยสั ั จเป็็นไฉน? อะยะเมวะ อะริิโย อั ั ฏฐัังคิิโก มััคโค นี้้ � คืือ มรรคมีีองค์์ 8 อั ันประเสริิฐ เสยยะถี ี ทััง ได้้แก่่สิ่่�งเหล่่านี้้ � คืือ (1) สััมมาทิ ิ ฏฐิิ ความเห็ ็ นชอบ (2) สััมมาสัังกััปโป ความดำำ�ริิชอบ (3) สััมมาวาจา การพููดจาชอบ (4) สััมมากััมมัันโต การกระทำำ�ชอบ (5) สััมมาอาชีีโว การเลี้้ � ยงชีีพชอบ (6) สััมมาวายาโม ความพยายามชอบ (7) สััมมาสะติิ ความระลึึกชอบ (8) สััมมาสะมาธิิฯ การตั้้ � งจิิตมั่่�นชอบ 1. สัั มมาทิิฏฐิิ ความเห็็นถููก กะตะมา จะ ภิิกขะเว สััมมาทิ ิ ฏฐิิ, ดููกรภิิกษุ ุ ทั้้ � งหลาย, ความเห็นช ็ อบเป็็นอย่่างไรเล่า่ ? (1) ยััง โข ภิิกขะเว ทุุกเข ญาณััง, ความรู้้�อั ั นใด เป็็นความรู้้�ในทุุกข์์ (2) ทุุกขะสะมุุทะเย ญาณััง, เป็็นความรู้้�ในเหตุุให้้เกิิดทุุกข์์ (3) ทุุกขะนิิโรเธ ญาณััง, เป็็นความรู้้�ในความดัับแห่่งทุุกข์์ (4) ทุุกขะนิิโรธะคามิ ิ นิ ิ ยา ปะฏิิปะทายะ ญาณััง, เป็็นความรู้้�ในทางดำำ�เนิินให้้ถึึงความดัับแห่่งทุุกข์์

Stream of Dhamma 87 Exposition The Noble Truth to the Path Leading to the Cessation of Suffering Katamañca bhikkhave dukkhanirodhagāminī paṭipadā ariyasaccaṃ. Oh Bhikkhus! What is the Noble Truth of the Path Leading to the Cessation of Suffering? Ayameva ariyo aṭṭhaṅgiko maggo This is the Noble Eightfold Path seyyathīdaṃ which are (1) sammādiṭṭhi Right View (Right Understanding), (2) sammāsaṅkappo Right Thought, (3) sammāvācā Right Speech, (4) sammākammanto Right Action, (5) sammāājīvo Right Livelihood, (6) sammāvāyāmo Right Effort, (7) sammāsati Right Mindfulness, (8) sammāsamādhi. Right Concentration. 1. Sammādiṭṭhi Right View (Right Understanding) Katamā ca bhikkhave sammādiṭṭhi. Oh Bhikkhus! What is the Right View? (1) Yaṃ kho bhikkhave dukkhe ñāṇaṃ What insight-knowledge of suffering is, (2) dukkhasamudaye ñāṇaṃ what insight-knowledge of the cause of suffering is, (3) dukkhanirodhe ñāṇaṃ what insight-knowledge of the cessation of suffering is, (4) dukkhanirodhagāminiyā paṭipadāya ñāṇaṃ what insight-knowledge of the path leading to the cessation of suffering is.

88 ธรรมธาร อะยััง วุุจจะติิ ภิิกขะเว สััมมาทิ ิ ฏฐิิฯ ดููกรภิิกษุ ุ ทั้้ � งหลาย อั ันนี้้ � เรีียกว่่า ความเห็นช ็ อบ 2. สัมมาสัังกั ัปปะ คิิดถููก กะตะโม จะ ภิิกขะเว สััมมาสัังกััปโป ดููกรภิิกษุ ุ ทั้้ � งหลาย ความดำำ�ริชิอบ เป็็นอย่่างไรเล่า่ ? (1) เนกขััมมะสัังกััปโป ความดำำ�ริิในการออกจากกาม (2) อัพ๎ ั ย ๎ าปาทะสัังกััปโป ความดำำ�ริิในการไม่่มุ่่งร้้าย (3) อะวิหิ ิ ิงสาสัังกััปโป ความดำำ�ริิในการไม่่เบีียดเบีียน อะยััง วุุจจะติิ ภิิกขะเว สััมมาสัังกััปโปฯ ดููกรภิิกษุ ุ ทั้้ � งหลาย อั ันนี้้ � เราเรีียกว่่า ความดำำ�ริชิอบ 3. สัมมา ั วาจา พููดถููก กะตะมา จะ ภิิกขะเว สััมมาวาจา ดููกรภิิกษุ ุ ทั้้ � งหลาย, การพููดจาชอบ เป็็นอย่่างไรเล่า่ ? (1) มุ ุ สาวาทา เวระมะณี ี เจตนาเป็็นเครื่องเ ่�ว้้นจากการพููดไม่จริ่ ิง (2) ปิิสุุณายะ วาจายะ เวระมะณี ี เจตนาเป็็นเครื่องเ ่�ว้้นจากการพููดส่่อเสีียด (3) ผะรุ ุ สายะ วาจายะ เวระมะณี ี เจตนาเป็็นเครื่องเ ่�ว้้นจากการพููดหยาบ (4) สััมผััปปะลาปา เวระมะณี ี เจตนาเป็็นเครื่องเ ่�ว้้นจากการพููดเพ้้อเจ้อ ้ อะยััง วุุจจะติิ ภิิกขะเว สััมมาวาจาฯ ดููกรภิิกษุ ุ ทั้้ � งหลาย, อั ันนี้้ � เราเรีียกว่่า การพููดจาชอบ 4. สัมมากั ั ั มมัันตะ ทำำ�ถููก กะตะโม จะ ภิิกขะเว สััมมากััมมัันโต ดููกรภิิกษุ ุ ทั้้ � งหลาย, การกระทำำ�ชอบ เป็็นอย่่างไรเล่า่ ? (1) ปาณาติิปาตา เวระมะณี ี เจตนาเป็็นเครื่องเ ่�ว้้นจากการฆ่่า

Stream of Dhamma 89 Ayaṃ vuccati bhikkhave sammādiṭṭhi. Oh Bhikkhus! They are called the Right View. 2. Sammāsaṅkappa Right Thought Katamo ca bhikkhave sammāsaṅkappo. Oh Bhikkhus! What is the Right Thought? (1) Nekkhammasaṅkappo Thought of Renunciation, (2) ab ๎ yāpādasaṅkappo Thought of Free from Hatred, (3) avihiṃsāsaṅkappo Thought of Non-Violence. Ayaṃ vuccati bhikkhave sammāsaṅkappo. Oh Bhikkhus! They are called the Right Thought. 3. Sammāvācā Right Speech Katamā ca bhikkhave sammāvācā. Oh Bhikkhus! What is the Right Speech? (1) Musāvādā veramaṇī Abstaintion from False Speech, (2) pisuṇāya vācāya veramaṇī Abstaintion from Tale-Bearing, (3) pharusāya vācāya veramaṇī Abstaintion from Harsh Speech, (4) samphappalāpā veramaṇī Abstaintion from Vain Talk. Ayaṃ vuccati bhikkhave sammāvācā. Oh Bhikkhus! They are called the Right Speech. 4. Sammākammanta Right Action Katamo ca bhikkhave sammākammanto Oh Bhikkhus! What is the Right Action? (1) pāṇātipātā veramaṇī Abstaintion from destruction of life,