『ちりめん本で読む日本の昔話(続)』นิทานญี่ปุ่ญี่ปุ่นปุ่ ในหนังสือสืชิริชิเริมนบง (เล่มสอง)東京女子大学・シーナカリンウィロート大学 学生共同プロジェクト和田博文 パットオン・ピパタナクル 編โครงการผลงานนิสิ นิตนักนัศึกศึษามหาวิทยาลัยโตเกียวโจชิร่ชิวร่มกับมหาวิทยาลัยศรีนรีครินริทรวิโรฒเรียรีบเรียรีงโดย ฮิโรฟุมิฟุมิวาดะและภัทร์อร์ร พิพัพิฒพันกุลกุ
『ちりめん本で読む日本の昔話(続)』本書は、東京女子大学比較文化研究所が所蔵する「ちりめん本コレクション」に収録された日本の昔話10篇を基に、東京女子大学とシーナカリンウィロート大学の学生たちが共同で翻訳を行い、英語から日本語、日本語からタイ語の2カ国語で制作したものです。本書は、2024年5月発行の『ちりめん本で読む日本の昔話』に続く第2作目です。“Japanese Folktales in Chirimen-bon 2”This book is based on 10 Japanese folktales from the \"Chirimenbon Collection\" of the Institute for Comparative Studies of Culture,Tokyo Woman's Christian University. Students from Tokyo Woman'sChristian University and Srinakharinwirot University collaborated totranslate the stories, working from English to Japanese and Japaneseto Thai, creating this bilingual work. It is the second installment in theseries following the 2024 publication of “Japanese Folktales inChirimen-bon”.
目次 สารบัญ頁 หน้าはじめに คำนำ.........................................................................................................................................1-2読者、ジャポニスム、近代日本（和田博文） ผู้อ่าน, Japonism, ญี่ปุ่นสมัยใหม่...............................3ちりめん本の印刷・製本（大塚奈奈絵） การพิมพ์และจัดทำหนังสือชิริเมนบง..................................14英語および諸外国語圏から見たちりめん本（原田範行） ชิริเมนบงในมุมมองของภาษาอังกฤษและภาษาต่างๆ....................................................................................23「ちりめん本コレクション」の日本昔話 นิทานจาก“Chirimenbon Collection”1. 「玉ノ井」ลูกแก้วพิสดาร............................................................................................................32“The princes fire-flash & fire-fade” No.01592. 「俵藤太」นายท่านกระสอบข้าว................................................................................................50“My Lord Bag-o'-Rice” No.01483. 「団子を失くしたお婆さん」คุณยายที่ทำดังโงะหายไป ........................................................64“The old woman who lost her dumpling” No.00994. 「猫の絵を描いた小僧」เณรน้อยผู้วาดรูปแมว.......................................................................82“The boy who drew cats” No.00275. 「化け蜘蛛」ปีศาจแมงมุม .........................................................................................................99“The goblin spider” No.00236. 「鉢かづき」สาวน้อยชามครอบ ..............................................................................................107“The wooden bowl” No.01877. 「文福茶釜」กาน้ำชามหัศจรรย์...............................................................................................127“The wonderful tea-kettle” No.01298. 「松山鏡」กระจกแห่งมัตสึยามะ..............................................................................................145“The Matsuyama mirror” No.00069. 「八頭の大蛇」งูยักษ์แปดหัว...................................................................................................158“The serpent with eight heads” No.002910.「羅生門」ราโชมอน-แขนของยักษา.........................................................................................172“The ogre's arm” No.0192翻訳者の一言 ความคิดเห็นจากผู้แปล.......................................................................................................189
1คำนำ“นิทานญี่ปุ่นในหนังสือชิริเมนบง 2” นี้ เป็นโครงการการเรียนรู้ร่วมกันของนิสิตคณะมนุษยศาสตร์ มหาวิทยาลัยศรีนครินทรวิโรฒ และนักศึกษาวิชาเอกวรรณกรรม มหาวิทยาลัยโตเกียวโจชิรวม 46 คน ดำเนินการตั้งแต่สิงหาคม 2567 ถึงมกราคม 2568 โดยนำต้นฉบับนิทานญี่ปุ่นจากหนังสือชิริเมนบง ซึ่งเป็นวรรณคดีสมัยเอโดะ-เมจิ (ประมาณคริสตศตวรรษที่ 18) มาแปลเป็นภาษาญี่ปุ่น และแปลจากภาษาญี่ปุ่นเป็นภาษาไทย ทั้งนี้ได้รับความอนุเคราะห์จากสถาบันวิจัยวัฒนธรรมเปรียบเทียบ อนุญาตให้ใช้ทั้งเนื้อเรื่องและภาพประกอบ เช่นเดียวกับ “นิทานญี่ปุ่นในหนังสือชิริเมนบง” เล่มแรกที่จัดพิมพ์ในเดือนพฤษภาคม 2567นิสิตนักศึกษาทั้งชาวไทยและญี่ปุ่นได้ศึกษาค้นคว้า ฝึกปฏิบัติการแปลภาษาอังกฤษ-ญี่ปุ่นไทย และยังได้เรียนรู้วัฒนธรรมที่แตกต่างจากกิจกรรมกลุ่มและการสัมมนาออนไลน์ซึ่งนับเป็นผลงานหนังสือสองภาษาที่สร้างประสบการณ์สำคัญให้ผู้เรียนเป็นอย่างดีในการจัดทำหนังสือเล่มนี้ ยังได้รับเกียรติจากศาสตราจารย์ฮาราดะ เขียนบทความ “ชิริเมนบงในมุมมองของภาษาอังกฤษและประเทศต่างๆ” และอาจารย์โอสึกะ เขียนบทความ “การพิมพ์และจัดทำหนังสือชิริเมนบง” ซึ่งเป็นประโยชน์อย่างมากในการศึกษาประวัติวรรณกรรมประเภทหนังสือภาพและนิทานของญี่ปุ่นขอขอบคุณศาสตราจารย์ ฮิโรฟุมิ วาดะ ที่กรุณาให้ความร่วมมือในการดำเนินโครงการอย่างต่อเนื่อง ทั้งยังกรุณาชี้แนะ รวมทั้งเขียนบทความและเรียบเรียงคำแปลของนักศึกษาชาวญี่ปุ่น ขอขอบคุณสถาบันวิจัยวัฒนธรรมเปรียบเทียบ มหาวิทยาลัยโตเกียวโจชิที่อนุเคราะห์ต้นฉบับขอบคุณ The Japan Foundation, Bangkok ที่ได้สนับสนุนและร่วมจัดงานเสวนาวิชาการ ที่ขาดไม่ได้คือขอขอบคุณนิสิตนักศึกษาผู้เข้าร่วมโครงการทั้งชาวไทยและชาวญี่ปุ่นสุดท้ายนี้ หวังว่าหนังสือเล่มนี้จะเป็นส่วนหนึ่งที่ทำให้วรรณกรรมและวัฒนธรรมญี่ปุ่นเป็นที่รู้จักและได้รับความสนใจมากขึ้นต่อไปผู้ช่วยศาสตราจารย์ ดร.ภัทร์อร พิพัฒนกุลคณะมนุษยศาสตร์ มหาวิทยาลัยศรีนครินทรวิโรฒ
2はじめに 『ちりめん本で読む日本の昔話(続)』は、言語、文学、そして翻訳について学ぶことを目的としたプロジェクトとして、2024 年 8 月から 2025 年 1 月にかけてシーナカリンウィロート大学人文学部日本語専攻の 36 名の学生と、東京女子大学現代教養学部人文学科日本文学専攻・和田ゼミの 10 名の学生が共同で仕上げた作品です。前作『ちりめん本で読む日本の昔話』は、2024 年 5 月に Ebook として公開されました。多くの方々に好評をいただいたことに感謝申し上げます。本作も、東京女子大学比較文化研究所「ちりめん本コレクション」に収録されている英語版昔話を基に、日本の学生が日本語に和訳し、その後タイの学生が日本語からタイ語に翻訳する形で制作しました。この翻訳作業やセミナーを通じて、両大学の学生は翻訳スキルを磨くとともに、日本とタイの比較文化についても理解を深める機会を得たと確信しています。また、本書には原田範行教授による「英語および諸外国語圏から見たちりめん本」と、大塚奈奈絵氏による「ちりめん本の印刷・製本」を収録しており、「ちりめん本」に対するさらなる理解が得られる内容となっています。本プロジェクトの企画段階からご指導・ご協力いただき、貴重な助言を賜りました東京女子大学の和田博文先生に、心より感謝申し上げます。また、著作物の使用を快諾いただいた東京女子大学比較文化研究所、ご後援くださった T h e Japan Foundation, Bangkok、執筆いただいた専門家の方々、そして制作に携わった学生の皆様にも深く御礼申し上げます。本書が多くの方々に日本文学と文化への興味を深めるきっかけとなれば幸いです。シーナカリンウィロート大学人文学部 助教授パットオン・ピパタナクル
3読者、ジャポニスム、近代日本 和田博文（東京女子大学特任教授） 本書は、2024 年 5 月に刊行した和田博文、パットオン・ピパタナクル編『ちりめん本で読む日本の昔話』（シーナカリンウィロート大学、Ebook）の続編で、日本昔話を 10 篇収めました。前書と同様に、英語で書かれたテクストは、東京女子大学比較文化研究所ホームページの「ちりめん本コレクション」に収録されています。それらのテクストを、東京女子大学の学生がまず日本語に翻訳し、次にシーナカリンウィロート大学の学生が日本語からタイ語に翻訳しました。10 篇のテクストの情報を、以下に記しておきます。（ ）内には、刊行年・コレクション所蔵番号・翻訳者・絵師・出版者〈所在地〉・縮緬加工の有無を記載しています。❶「玉の井」 （1887 年、0159、Mrs.T.H.James 訳、絵師不記載、T.Hasegawa〈東京〉、縮緬本）❷「俵藤太」 （1898 年、0148、Basil Hall Chamberlain 訳、鈴木華邨（画）、T.Hasegawa〈東京〉、縮緬本）❸「団子を失くしたお婆さん」（1902 年、0099、Lafcadio Hearn 訳、新井芳宗（画）、T.Hasegawa〈東京〉、縮緬本）❹「猫の絵を描いた小僧」（1898 年、0027、Lafcadio Hearn 訳、鈴木華邨（画）、T.Hasegawa〈東京〉、縮緬本）❺「化け蜘蛛」 （1899 年、0023、Lafcadio Hearn 訳、絵師不記載、T.Hasegawa〈東京〉、縮緬本）❻「鉢かづき」 （1887 年、0187、Mrs.T.H.James 訳、土佐又兵衛（画）、Kobunsha〈東京〉、平紙本）
4❼「文福茶釜」 （刊行年不記載、0129、Mrs.T.H.James 訳、新井芳宗（画）、T.Hasegawa〈東京〉、縮緬本）➑「松山鏡」 （1886 年、0006、Mrs.T.H.James 訳、絵師不記載、T.Hasegawa〈東京〉、縮緬本）❾「八頭の大蛇」 （1886 年、0029、Basil Hall Chamberlain 訳、小林永濯（画）、T.Hasegawa〈東京〉、縮緬本）➓「羅生門」 （1889 年、0192、 Mrs.T.H.James 訳、絵師不記載、T.Hasegawa〈東京〉、縮緬本）これらのテクストの源流となったのは、神話や伝説、説話や民話です。テクストの背後には長い時間が蓄積されています。最も古い文献に類話が見出せるのは、❶の「玉の井」と❾の「八頭やまたの大蛇おろち」です。この 2 つの話は、8 世紀初頭に編纂された、神話を含めた歴史書の『古事記』と『日本書記』に出てきます。❶に登場する海幸彦と山幸彦は神話の時代に属していて、前者は火照命ほでりのみこと 、後者は火遠理命ほをりのみことという神名を持っています。❾に登場する須佐之も、『古事記』や『日本書記』で須佐之男命す さ の お の み こ と なとと表記される神ですが、神々の世界から追放されて、出雲国（現在の島根県）に降りてきます。「八頭の大蛇」を退治するのは、地上に降りてきた後の後半部です。神話ほと古くはないのですが、前書『ちりめん本で読む日本の昔話』の多くがそうだったように、複数の話は中世（12 世紀～16 世紀）の書物に出てきます。❷の「俵藤太」は 10 世紀の貴族・武将だった藤原秀郷ふじわらのひでさとの伝説ですが、14 世紀に成立したと言われる『太平記』に収録されています。➓の「羅生門」に登場する源頼光みなもとのよりみつと渡辺綱わたなべのつなは、10 世紀後半から 11 世紀初頭の武将で、羅生門に出現す
5る鬼の話は、『太平記』なとに収められています。テクストの末尾には、「いつの日か、大江山の棲家にいる鬼を滅ぼそう」と書かれています。「鬼」（酒呑童子）を退治する「大江山」という話は、前書『ちりめん本で読む日本の昔話』に収録したので、併せて読んでみてください。❹「猫の絵を描いた少年」の話も、中世と深い関わりがあります。1 5 世紀の禅僧で、水墨画の大家だった 雪 洲せっしゅう の伝説が、基になったと言われています。❻「鉢かづき」も中世に成立した短編で、1 8世紀の『御伽草子』に収録されました。昔話のなかには、民話として広く流通したものもあります。民話とは、人々の生活の中から生まれ、口承で伝わった話です。おのずからエリアにより、さまざまな類話が存在します。❼の「文福茶釜」はその一つです。話の冒頭に「茂林寺」という実在する寺の名が出てきますが、別の寺を舞台とする話もあります。英語のちりめん本では茶釜に化けた動物はアナグマですが、日本昔話では 狸たぬき です。アメリカにもイギリスにも狸は生息していないので、英訳の際にアナグマに見立てられました。ただ日本の民話でも常に狸というわけではなく、狐が登場する場合もあります。❸「団子を失くしたお婆さん」もさまざまな類話が存在します。団子を失くすのがお婆さんではなく、お爺さんというパターンもあります。失くすのは団子とは限りません。おむすびや豆の場合もあります。落ちてきた団子を、地蔵が食べてしまう話も存在します。エリアの拡がりに着目すると、昔話は世界中に遍在しています。➑ の「松山鏡」は日本各地にも世界各国にも類話が見られます。11 世紀か 12 世紀に日本に伝わった『百喩経ひゃくゆきょう』には、5 世紀のインドの寓話が収録されています。そのなかに、宝物で一杯のつづらを開けた男が、中にあった鏡に映る人物（自分）に向かって、あなたが中にいるとは知らなかったと謝る話が含まれています。中国では明朝の末期の馮夢竜ふうむりゅう 編『笑府しょうふ 』にも、旅の土産として、夫が持ち帰った鏡に映る女性（自分）を見て、 妾めかけを連れてきたと、妻が怒る話が収められています。鏡の
6昔話は、タイなと東南アジアの国々でも伝播しているのではないでしょうか。昔話のとこが共通し、とこが異なるのかは、興味深い問題です。読者の立場に立って、❶の「玉の井」の外国語訳を見てみましょう。プレテクストである神話（『古事記』）に戻ると、海幸彦は火照命（ほでりのみこと）、山幸彦は火遠理命（ほをりのみこと）という名前でした。『日本書記』によると、兄弟は火の中で誕生しています。火が明るくなったときに生まれたのが火照命で、火が衰えたときに生まれたのが火遠理命です。名前に火の勢いが反映しています。❶を英訳した Mrs.T.H.James（キャサリン・マーガレット・ジェームズ）は、1876 年から 1895 年まで、日本に滞在していました。バジル・ホール・チェンバレンが『古事記』を英訳して、KO-JI-KI or Records of Ancient Matters, B.Meiklejohn and Co.を刊行したのは、その間の 1882 年です。日本の神話を知っていたキャサリンは、神名を反映させて、「海幸彦」を「FIRE-FLASH」と、「山幸彦」を「FIRE-FADE」と名付けました。しかし英語圏のちりめん本の読者のほとんとは、日本の神話の知識を持っていません。さらにこのテクストでは、「FIRE」という言葉は、名前以外に出てきません。読者はその名前の意味を理解できなかったか、怒りを「爆発させる」王子と「鎮める」王子と理解したかもしれません。東京女子大学比較文化研究所のちりめん本コレクションには、❶以外に 5 冊の「玉の井」が所蔵されています。それらのちりめん本で、「FIRE-FLASH」と「FIRE-FADE」という名前はとうなっているのでしょうか。所蔵番号「0070」と「0229」は、Mrs.T.H.James の翻訳を、翌年に合本や平紙本として刊行したため、名前に変化はありません。1903 年に出版された「0084」と、その 10 年後の「0172」は、Joseph Dautremer（ジョセフ・ドートレマー）がフランス語に翻訳した初版と 2 版で、書名は LE PRINCE FEU-BRILLANT ET LE PRINCE FEU-LUISANT（輝く火の王子と、明るい火の王子）ですから、王子の名前は基本的に変わっていません。発行所は同じ T.Hasegawa なので、英語版を視野に入れてタイトルを決めたので
7しょう。ドートレマーはバンコクからキャリアをスタートさせた外交官です。しかし Gonzalo J.de la Espada（ゴンサロ・ヒメネス・デ・ラ・エスパーダ）がスペイン語に翻訳して、1914 年に出版された「0050」は、EL PRINCIPE BRILLANTE V EL PRINCIPE LUCIENTE（輝く王子と、明るい王子）で、書名に「火」が入っていません。読者は「火」の意味が分からないので、外した可能性があります。この段階で、神話の痕跡は書名から消えることになりました。エスパーダは現在の東京外国語大学で教えていた教育者です。ただ 19 世紀末から 20 世紀初頭に、ちりめん本を手にした欧米の読者は、日本の神話を読もうとしていたわけではありません。19 世紀後半のヨーロッパやアメリカでは、浮世絵がジャポニスムのブームを惹き起こしていました。1880 年代～1890 年代のちりめん本は、その流行の渦中に、日本から運ばれたのです。❸「団子を失くしたお婆さん」や❼「文福茶釜」の挿絵を描いた、新井芳宗（二代目・歌川芳宗）が浮世絵師だったように、浮世絵とちりめん本の挿絵は地続きです。欧米の読者はジャポニスムの文脈のなかで、ちりめん本の画像や言葉を通して、遠い極東の日本を夢想したのです。他方、近代の日本では、児童文学者の巌谷小波が、昔話の普及に大きな役割を果たそうとしていました。少年雑誌や少女雑誌の主筆を務めた巌谷は、1894 年～1896 年に『日本昔噺』全 24 編（博文館）を刊行します。日本の児童はこのシリーズに導かれて、昔話の面白さに開かれていきました。しかし児童が読んだのは、物語の面白さだけではありません。前書『ちりめん本で読む日本の昔話』に収録した「勝々山」や「猿蟹合戦」や「舌切雀」は、勧善懲悪の教訓を児童に与えています。本書に収録した「鉢かづき」「松山鏡」は、家父長制の家における、女性のあるべき姿を提示しています。『日本昔噺』の第 1 編には「桃太郎」が選ばれました。欧米の帝国の背中を追いかける日本は、1894 年～1895 年の日清戦争で台湾・澎湖列島を獲得し、植民地を持つ極東の帝国へと歩んでいきます。その 10 年後の日露戦争では、ロシアが
8持っていた中国東北部の利権を獲得します。話の面白さとは別に、昔話は時代の文脈のなかで、日本の読者に規範性や目標を与える話として機能したのです。猿・犬・雉きじ を引き連れて、海の向こうへ鬼退治に出かける桃太郎の姿は、帝国へと歩んでいく近代日本の姿と重なって見えます。ผู้อ่าน,“คตินิยมศิลปะญี่ปุ่น” (Japonism), ญี่ปุ่นสมัยใหม่ฮิโรฟุมิ วาดะ (ศาสตราจารย์พิเศษ มหาวิทยาลัยโตเกียวโจชิ)หนังสือเล่มนี้ จัดทำเป็นเล่มต่อเนื่องจาก “นิทานญี่ปุ่นในหนังสือชิริเมนบง” ที่เรียบเรียงโดยฮิโรฟุมิ วาดะ และภัทร์อร พิพัฒนกุล (Ebook, มหาวิทยาลัยศรีนครินทรวิโรฒ) เป็นการนำต้นฉบับนิทานพื้นบ้านของญี่ปุ่นจำนวน 10 เล่ม ในฐานข้อมูล “Chirimenbon Collection” ของสถาบันวิจัยวัฒนธรรมเปรียบเทียบ มหาวิทยาลัยโตเกียวโจชิ (the Institute for Comparative Studies of Culture, Tokyo Woman's Christian University) เช่นเดียวกับเล่มเดิม นักศึกษามหาวิทยาลัยโตเกียวโจชิ แปลจากภาษาอังกฤษเป็นญี่ปุ่น และนิสิตมหาวิทยาลัยศรีนครินทรวิโรฒ แปลจากภาษาญี่ปุ่นเป็นภาษาไทย ข้อมูลหนังสือแต่ละเล่มมีดังนี้
91) The princes fire-flash & fire-fade「玉の井」No.0159, Mrs T H James (แปลและเรียบเรียง), ไม่ปรากฏชื่อผู้วาดภาพ, T.Hasegawa, Tokyo. Chirimenbon 1887.2) My Lord Bag-o'-Rice「俵藤太」No.0148, Basil Hall Chamberlain James (แปลและเรียบเรียง), Suzuki Kason (ภาพ), T.Hasegawa,Tokyo. Chirimenbon 1898.3) The old woman who lost her dumpling「団子を失くしたお婆さん No.0099. Lafcadio Hearn(แปลและเรียบเรียง) Arai Yoshimune(ภาพ), T.Hasegawa,Tokyo. Chirimenbon 1902.4) The boy who drew cats「猫の絵を描いた小僧」No.0027, Lafcadio Hearn (แปลและเรียบเรียง), Suzuki Kason (ภาพ), T.Hasegawa Tokyo. Chirimenbon 1898.5) The goblin spider「化け蜘蛛」No.0023、Lafcadio Hearn(แปลและเรียบเรียง), ไม่ปรากฏชื่อผู้วาดภาพ, T.Hasegawa, Tokyo. Chirimenbon 1899.6) The wooden bowl「鉢かづき」No.0187、Mrs.T.H.James (แปลและเรียบเรียง),Iwasa Matabeei (ภาพ),Tokyo กระดาษเรียบ, 1887.7) The wonderful tea-kettle「文福茶釜」 0129、Mrs.T.H.James (แปลและเรียบเรียง), Arai Yoshimune(ภาพ), T.Hasegawa,Tokyo. Chirimenbon. ไม่ทราบปีที่พิมพ์.8) The Matsuyama mirror「「松山鏡」No.0006, Mrs.T.H.James (แปลและเรียบเรียง), ), ไม่ปรากฏชื่อผู้วาดภาพ, T.Hasegawa, Tokyo. Chirimenbon 1886.9) The serpent with eight heads「八頭の大蛇」No.0029, Basil Hall Chamberlain (แปลและเรียบเรียง), Kobayashi Eitaku (ภาพ), T.Hasegawa,Tokyo. Chirimenbon. 1886.10) The ogre's arm「羅生門」No.0192, Mrs.T.H.James (แปลและเรียบเรียง), ไม่ปรากฏชื่อผู้วาดภาพ, T.Hasegawa, Tokyo. Chirimenbon 1889.ต้นฉบับเหล่านี้มีที่มาจากตำนานเทพ เรื่องเล่าปรัมปรา เรื่องเล่าท้องถิ่นและนิทานพื้นบ้านล้วนสั่งสมผ่านกาลเวลามาเนิ่นนาน ที่เก่าแก่ที่สุดคือ (1) ลูกแก้วพิสดาร (Tamanoi) และ (9) งูยักษ์แปดหัว (Yamatanoorochi) สองเรื่องนี้ปรากฏในตำนานเทพและหนังสือประวัติศาสตร์ที่เรียบเรียงขึ้นในสมัยศตวรรษที่ 8 ชื่อ “โคะจิกิ” และ “นิฮงโฌะกิ” อุมิซะฌิฮิโกะและยะมะซะฌิฮิโกะ ตัวละครที่อยู่ใน (1) นั้น เป็นเทพในยุคแห่งเทพของญี่ปุ่น มีชื่อเทพคือ โฮะเดะริโนะมิโกะโตะ (Hoderi no mikoto) และ โฮะโอะริโนะมิโกะโตะ(Hoori no mikoto) ตัวละครชื่อ ซุซะโนะโอะ
10(Susanoo)ที่ออกมาใน (9) คือเทพที่ชื่อ ซุซะโนะโอะโนะมิโกะโตะ (Susanoo no Mikoto) ปรากฏในตำนานเทพทั้ง โคะจิกิ และ นิฮงโฌะกิ และตำนานเทพอื่นๆ เขาถูกไล่ลงมาจากดินแดนของปวงเทพมายังดินแดนอิสุมิ (Izumikoku) ปัจจุบันคือจังหวัดชิมาเนะ ตำนานตอนปราบงูยักษ์ “ยะมะตะโนะโอะโระชิ”(Yamataorochi) คือช่วงท้ายหลังจากที่เขาลงมายังโลกแล้วนอกจากนั้น เรื่องเล่าจำนวนมากจัดพิมพ์ในช่วงสมัยชูเซ (Chuusei) หรือประมาณศตวรรษที่ 12-16 เช่นเดียวกับที่อยู่ใน “นิทานญี่ปุ่นในหนังสือชิริเมนบง” (2) นายท่านกระสอบข้าว(Tawara no toota) เป็นเรื่องเล่าของนักรบชนชั้นสูงในสมัยศตวรรษที่ 10 ชื่อฟุจิวาระ โนะ ฮิเดะซะโตะ (Fujiwara no Hidesato) ปรากฏในวรรณคดีเรื่อง “ไทเฮกิ” (Taiheiki) ที่กล่าวกันว่าเขียนไว้ในสมัยศตวรรษที่ 14 (10) ราโชมอน-แขนของยักษา (Rashoumon) มีตัวละครชื่อ มินะโมะโตะ โนะ โยริมิทสึ และ วาตานาเบะ สึนะ เป็นนักรบในสมัยปลายศตวรรษที่ 10 ถึงช่วงต้นศตวรรษที่ 11 เรื่องเล่าเกี่ยวกับยักษ์ในเรื่องนี้ ปรากฏใน “ไทเฮกิ” และอื่นๆ ตอนท้ายของเรื่องมีคำพูดว่า “สักวันหนึ่งเราจะกำจัดยักษ์ให้หมด” เรื่องการปราบยักษ์ (ชื่อ ชูเท็นโนจิ) นี้ อยู่ในนิทานเรื่อง “โอเอะยามะ” ซึ่งเคยแปลและจัดทำไว้แล้วในหนังสือ “นิทานญี่ปุ่นในหนังสือชิริเมนบง” เล่มแรก เพื่อความสนุกขอให้ลองอ่านดูทั้งสองเรื่อง (4) เณรน้อยผู้วาดรูปแมว (Neko no e o kaita shounen) ก็มีความเกี่ยวข้องกับประวัติศาสตร์สมัยชูเซ คือในช่วงศตวรรษที่ 15 มีเรื่องราวของพระนักบวชเซนที่เป็นตระกูลวาดพู่กันชื่อ เซตชู (Sesshuu) (6) สาวน้อยชามครอบ (Hachikatzuki) เป็นเรื่องสั้นที่แต่งในสมัยชูเซ รวบรวมไว้ในงานเขียนสมัยศตวรรษที่ 18 เรื่อง “โอะโตะกิโซฌิ” (Otogisoushi) ในนิทานพื้นบ้านจำนวนมาก มีเล่ากันแพร่หลายในรูปแบบของเรื่องเล่าประจำท้องถิ่น เรื่องเล่าท้องถิ่นนั้นจะเล่ากันปากต่อปากและมักจะเกิดขึ้นจากเหตุการณ์ในชีวิตประจำวันของผู้คน แต่ละพื้นที่ก็มีลักษณะแตกต่างกันไป (7) กาน้ำชามหัศจรรย์(Bunbukuchakama) ก็เป็นเรื่องหนึ่ง ต้นเรื่องมีวัดชื่อ โมรินจิ ที่มีอยู่จริงปรากฏอยู่ บางตำนานกล่าวว่าเป็นวัดอื่น ในต้นฉบับภาษาอังกฤษของชิริเมนบงนี้ กล่าวถึงสัตว์ที่แปลงกายเป็นกาน้ำชาว่าเป็น Anaguma หรือแบดเจอร์ญี่ปุ่น แต่ในนิทานพื้นบ้านของญี่ปุ่น สัตว์นี้คือตัวทานุกิ (Tanuki) อเมริกาหรืออังกฤษไม่มีสัตว์ชนิดนี้ เวลาแปลเป็นภาษาอังกฤษจึงใช้คำว่าแบดเจอร์แทน นอกจากนั้นบางท้องถิ่นของญี่ปุ่นเอง ก็ไม่จำเป็นจะต้องเป็นทานุกิเสมอไป ที่เป็นหมาจิ้งจอกก็มีเหมือนกัน (3) คุณยายที่ทำดังโงะหายไป (Dango o nakushita obaasan) มีเรื่องเล่าหลายแบบ บางเรื่องไม่ใช่คุณยายแต่เป็นคุณตาที่ทำดังโงะหาย บางเรื่องไม่ใช่ดังโงะแต่เป็นข้าวปั้นหรือถั่ว บางเรื่องเล่าว่า รูปปั้นจิโซกินดังโงะที่ตกด้วย
11เมื่อมองมุมกว้าง จะเห็นว่านิทานพื้นบ้านของญี่ปุ่นนั้นกระจายไปทั่วโลก มีเรื่องเล่าที่คล้ายกับ (8) กระจกแห่งมัตสึยามะ (Matsuyama kagami) ทั้งในญี่ปุ่นและในประเทศต่างๆ ในโลกด้วย “นิทานร้อยเรื่อง” (Hyakuyukyou) เป็นเรื่องเล่าของอินเดียสมัยศตวรรษที่ 5 นำมาบันทึกไว้ที่ญี่ปุ่นในศตวรรษที่ 11 หรือ 12 ในเรื่องเล่าว่าชายคนหนึ่งเปิดหีบสมบัติแล้วหยิบกระจกที่อยู่ในนั้นออกมาส่องตัวเอง ขอโทษคนในกระจกที่ไม่รู้ว่าเขาอยู่ในนั้น ในเรื่องเล่าของจีนสมัยปลายราชวงศ์หมิง มีเรื่อง “คลังแห่งเสียงหัวเราะ”(Xiàofǔ) เขียนโดย “เฟิง เมิ่งหลง” (Féng Mènglóng) เล่าว่าภรรยาเห็นตัวเองในกระจกที่สามีนำมาเป็นของฝากแล้ว โกรธเพราะคิดว่าสามีพาภรรยาใหม่กลับมาด้วย เรื่องเล่าเกี่ยวกับกระจกมีมากมายในประเทศแถบเอเชียตะวันออกเฉียงใต้รวมถึงไทยด้วยเช่นกัน น่าสนใจและควรค่าแก่การวิจัยต่อไปว่านิทานพื้นบ้านที่มีบางอย่างเป็นจุดร่วมเดียวกัน จะมีจุดที่ต่างกันไปในแต่ละพื้นที่อย่างไรมาดูเรื่องผู้อ่านกันบ้าง (1) ลูกแก้วพิสดาร (Tamanoi) ฉบับภาษาต่างประเทศ เมื่อเปรียบเทียบกับตำนานเทพ (โคะจิกิ) แล้ว ชื่อของเทพสององค์นี้คือ อุมิซะฌิชื่อโฮะเดะริโนะมิโกะโตะ(火照命) ยะมะซะฌิชื่อโฮะโอะริโนะมิโกะโตะ(火遠理命) ในนิฮงโฌะกิ เทพพี่น้องนี้เกิดในไฟ โฮะโอะริเกิดขณะไฟลุกโชติช่วง ส่วนโฮะโอะริเกิดขณะที่ไฟกำลังจะมอดลง อักษรคันจิที่เป็นชื่อของเทพแสดงถึงลักษณะของไฟดังกล่าวด้วย ผู้แปล (1) นี้ คือ Mrs.T.H.James (Katherine Margaret James) อาศัยอยู่ที่ประเทศญี่ปุ่นในช่วงปี 1876-1895 เมื่อ Basil Hall Chamberlainได้แปลและจัดพิมพ์ โคะจิกิ ฉบับภาษาอังกฤษในชื่อ KO-JI-KIor Records of Ancient Matters, B.Meiklejohn and Co.ค.ศ.1882 แคทเธอรีนได้รู้เรื่องตำนานเทพนี้ จึงได้ใช้ชื่ออุมิซะฌิว่า FIREFLASH และยะมะซะฌิว่า FIRE-FADEแต่ในประเทศที่ใช้ภาษาอังกฤษนั้น ผู้คนส่วนใหญ่ไม่ได้มีความรู้เกี่ยวกับตำนานเทพญี่ปุ่น ในต้นฉบับหนังสือชิริเมนบงนี้ ไม่มีที่อื่นนอกจากชื่อเทพที่ใช้คำว่า FIRE ผู้อ่านคงเข้าใจเพียงเจ้าชายที่โกรธและแผลงฤทธิ์ กับเจ้าชายที่ทำให้สงบลงเท่านั้น นอกจาก(1) นี้ ยังมีหนังสือชิริเมนบงอีก 5 เล่มที่เป็นเรื่อง Tamanoi นี้ หมายเลข 0070, 0229 เป็นคำแปลของ Mrs.T.H.James ส่วนหนังสือรวมเล่มและหนังสือกระดาษเรียบที่ออกในปีถัดไปก็ใช้ชื่อ FIRE-FLASH และ FIRE-FADE เช่นเดียวกัน หนังสือหมายเลข 0084 ที่ออกในปี 1903 และ 0172 ที่ออกหลังจากนั้น 10 ปีนั้น เป็นฉบับแรกและฉบับที่ 2 ที่ Joseph Dautremer แปลเป็นภาษาฝรั่งเศส ใช้ชื่อเรื่องว่า “LE PRINCE FEUBRILLANT ET LE PRINCE FEU-LUISANT” (เจ้าชายไฟเป็นประกายกับเจ้าชายไฟสว่าง) จะเห็นได้
12ว่าชื่อของเทพทั้งสองนี้ไม่เปลี่ยนแปลง ผู้จัดพิมพ์คือ T.Hasegawa เหมือนกัน เข้าใจว่าน่าจะตั้งชื่อเรื่องโดยอ้างอิงจากฉบับภาษาอังกฤษ โดเทรเมอร์เป็นนักการทูตที่มีเริ่มประจำการต่างประเทศครั้งแรกที่กรุงเทพฯ แต่หนังสือหมายเลข 0050 ที่จัดพิมพ์ในค.ศ.1914 ฉบับภาษาสเปนซึ่ง Gonzalo J.de la Espada เป็นผู้แปลนั้น ใช้ชื่อว่า “EL PRINCIPE BRILLANTE V EL PRINCIPE LUCIENTE”(เจ้าชายประกายและเจ้าชายสว่าง) ไม่มีคำว่า “ไฟ” อยู่ในชื่อ น่าจะเป็นเพราะผู้อ่านไม่เข้าใจความหมายของคำว่าไฟ จึงเห็นว่าไม่จำเป็นต้องใส่ไว้ นับจากตอนนั้นชื่อที่มีที่มาจากตำนานเทพจึงหายไปจากนิทานเรื่องนี้ เอสพาดาเป็นผู้เชี่ยวชาญทางการศึกษา เคยสอนที่มหาวิทยาลัย Tokyo University of Foreign Studies ในปัจจุบันปลายค.ศ.19 ถึงต้นค.ศ.20 ผู้อ่านชาวตะวันตกที่มีหนังสือชิริเมนบงนั้น ไม่ได้ต้องการอ่านตำนานเทพญี่ปุ่น ในช่วงปลายศตวรรษที่ 19 “Ukiyoe” หรือภาพพิมพ์ไม้ของญี่ปุ่นทำให้เกิดปรากฏการณ์ “คตินิยมศิลปะญี่ปุ่น” (Japonism) Boom ในยุโรปและอเมริกา ชิริเมนบงถูกนำออกจากญี่ปุ่น เป็นที่นิยมแพร่หลายในช่วงค.ศ.1880-1890 จิตรกรผู้วาดภาพประกอบใน (3) คุณยายที่ทำดังโงะหายไป และ (7) กาน้ำชามหัศจรรย์ชื่อ อะระอิ โยชิมุเนะ (ผู้สืบทอดรุ่นที่สองของ อุตะกะวะ โยชิมุเนะ) ภาพในอิกิโยเอะและชิริเมนบงนั้นมีความเชื่อมโยงกัน ผู้อ่านชาวตะวันตกอ่านความเป็นญี่ปุ่นในศิลปะและวรรณกรรมหรือที่เรียกว่า Japonism โดยมีจินตนาการถึงญี่ปุ่นในฐานะดินแดนแสนไกลทางตะวันออก ผ่านคำและภาพในชิริเมนบงญี่ปุ่นสมัยใหม่(คินได) นักเขียนวรรณกรรมสำหรับเด็กชื่อ อิวะยะ ซะสะนะมิ(Iwaya Sazanami 1870-1933) พยายามเผยแพร่นิทานพื้นบ้านให้เป็นที่รู้จัก เขาเป็นนักเขียนหลักของนิตยสารสำหรับเด็กและเยาวชนทั้งชายและหญิง ในช่วงค.ศ.1894-1896 เขาจัดพิมพ์หนังสือชุด “นิทานพื้นบ้านญี่ปุ่น”( 『日本昔噺』) รวม 24 เล่ม (สำนักพิมพ์ Hakubunkan) เด็กๆ ชาวญี่ปุ่นชื่นชอบหนังสือชุดนี้มาก เปิดโลกใหม่ให้ความสนุกของนิทานพื้นบ้านแพร่หลาย ที่เด็กๆ อ่านกันมากนั้นไม่ใช่เพราะความสนุกเท่านั้น แต่ยังแฝงคำสอนเกี่ยวกับความดีความชั่วให้เด็กๆ ได้เรียนรู้ด้วย เช่นเรื่อง “คะจิคะจิยะมะ” “สงครามระหว่างลิงกับปู” “นกกระจอกลิ้นขาด” ที่อยู่ใน “นิทานญี่ปุ่นในหนังสือชิริเมนบง” เล่มที่แล้ว ในเล่มนี้ มีนิทานเรื่อง “สาวน้อยชามครอบ” “กระจกมัตสึยะมะ” กล่าวถึงภาพผู้หญิงในอุดมคติ และสังคมที่ตระกูลมีผู้นำเป็นชาย
13นิทานเรื่อง “โมโมตะโร” ถูกเลือกมาเป็นเรื่องแรกของหนังสือชุด “นิทานพื้นบ้านญี่ปุ่น” ในสมัยที่ญี่ปุ่นพยายามเดินตามหลังยุโรปและอเมริกายุคอาณานิคม สมัยสงครามญี่ปุ่น-จีน (1894-1895) ญี่ปุ่นได้ครอบครองไต้หวันและหมู่เกาะเผิงหู(Penghu Islands) พยายามสร้างอาณานิคมในแถบตะวันออก จน 10 ปีให้หลัง ในสงครามญี่ปุ่น-รัสเซีย ญี่ปุ่นได้ครอบครองตะวันออกเฉียงเหนือของจีนซึ่งรัสเซียเคยมี นอกจากความสนุกของนิทานพื้นบ้านเรื่องนี้แล้ว ยังถ่ายทอดแนวคิดขยายดินแดนและเป้าหมายให้ผู้อ่านชาวญี่ปุ่นรับรู้ ภาพของโมโมตะโร ตัวละครเอกที่พาลิง หมา และไก่ฟ้าหรือคิจิ (the Japanese green pheasant) เดินทางไปยังอีกฝั่งของท้องทะเลเพื่อปราบยักษ์นั้น สะท้อนให้เห็นภาพญี่ปุ่นกับการพยายามล่าอาณานิคมในยุคหนึ่ง
14ちりめん本の印刷・製本 大塚奈奈絵 長谷川武次郎が 1885 年に刊行を始めた「日本昔噺」シリーズには、茶色い表紙の国内向けの白黒印刷の挿絵本（茶表紙）と、奉書紙を使った多色刷り木版の挿絵本（平紙本）の 2 種類がありました。これらは、日本古来の楮なとの原料で作られた手すきの和紙に、まず、木版印刷で挿絵を、次に活版印刷で文字を印刷し、和装本として製本したものでした。その数年後、長谷川武次郎は、縮緬紙（ちりめん紙 crepe-paper）を使って本を作ることを思いつきます。和紙を縦、横、斜めに何回も圧縮して細かいしわを作り、絹織物のちりめん布のように加工することは、日本では寛政時代（1789～1801 年）の前後から大正時代(1912-1926 年)頃まで流行しました。江戸時代には、一枚摺りのちりめん浮世絵や千代紙なとが作られていました。ちりめん浮世絵は、和紙をちりめん加工することにより色が鮮やかになることから、海外で人気があり、明治時代（1868- 1912）にはさかんに輸出されました。ヴィンセント・ファン・ゴッホがちりめん浮世絵を収集し、『タンギー爺さん』なとの背景に書き込んでいたことは、よく知られています。長谷川武次郎の考案した、ちりめん紙を使った和装本は、柔らかく、縮緬の布に似た風合いから「ちりめん本」、英語圏の国々では crepe-paper books と呼ばれ、海外で人気を博しました。長谷川武次郎の子孫が営む西宮版画店には、ちりめん本の製作に使われた下絵や、版木、活版印刷の紙型、和紙をちりめん状に加工するための道具なとが残されています。これらを参考にして、ちりめん本がとのように作られたのかを見ていきましょう。
15１．翻訳テキストの作成 現代の本の出版と同じように、出版者は、翻訳者に作品を依頼します。作品のテキストができあがると、出版者は、各ページごとにおおまかにデザインを決め、絵師に挿絵の作成を依頼します。多言語で出版される場合なと、挿絵がすでに用意されている場合は、挿絵の余白にあわせて、本文を割り付けていったようです。２．挿絵の作成 挿絵は、絵師が描いた絵を彫師が版木に彫り、色ごとの版木を、摺師が何度も重ねて摺って仕上げるという、浮世絵と同じ技法で印刷されていました。版木には桜の木が使われ、また、髪の毛なとの細かい部分には桜よりも硬いつげの木なとを埋め込んでいたそうです。「日本昔噺」シリーズの挿絵を描いたのは、江戸幕府の御用絵師として日本画壇の主流であった狩野派に師事した小林永濯、のちに多くの博覧会等で受賞した鈴木華邨、歌川派の浮世絵師だった新井芳宗ら一流の絵師でした。また、江戸時代に発展した日本の木版技術は、明治時代に入ると徐々に衰退したと言われていますが、長谷川の木版は、彫りと刷りの技術が正確で、仕上がりの美しいものでした。特に、空や海なとの部分に濃淡をつけて空間を表現する「ぼかし」の技術に秀で、これが海外で高く評価されました。初期のちりめん本の奥付には、著者や絵師の名前とともに、木版印刷者の名前が残されているものもあります。３．本文の印刷 本の書名や本文の一部なとに木版が使われている場合もありますが、基本的には、本文の文字は欧文活字を使用した活版で印刷しました。
16最初に、挿絵の周りにとのように本文を配置するかをデザインします。１ページごとの本文が決まると、そのページで使う文字の大きさと行間のサイズを決め、例えば、1 ページ目では小文字の a は 10 個、大文字の A は１個というように、必要な数を計算して鉛の活字を準備し、その活字を組み上げて版（組版）を作成し、型をとって鉛版を作って印刷します。鉛版は数千枚が印刷の限界で、印刷を繰り返すためにはバラバラにした活字を再度組み直す作業が必要でした。このため、紙で鉛版の型を取ることが行われました。西宮邸には、本文の印刷に使用した活版印刷の紙型が残っています。平紙本の場合は、本文の印刷が終わると、製本されます。写真 1. 木版の摺師 の作業風景(Japanese pictures of Japanese life 2 版の表紙、）写真 2. 紙型（「日本昔噺」シリーズの本文）の写真４．和紙のちりめん加工 印刷が終わった和紙をちりめん状に加工する際には、「型紙」と「揉台」を使用します。「型紙」は厚い和紙に平行なひだをつけ、柿渋なとの混合糊で固めたものです。印刷の終わった和紙に湿気を与え、型紙の上に重ねたものを何層か重ね
17て心材に巻き、さらに布を巻いて円筒形を作ります。これを揉み台に装てんし、体重をかけて圧縮します。一度和紙をはずしてから、横方向や斜めに方向を変えて再度、型紙に巻き、圧縮するという工程を７回以上繰り返します。これにより、元の大きさの約 80％の大きさのちりめん紙が出来上がります。圧縮によりやわらかい手触りが生まれるとともに、ちりめん紙では元の平紙よりも鮮やかな色彩に仕上がります。写真 3.揉み台の図（『Japan nach Reisen und Studien im Auftrage der Königlich Preussischen Regierung dargestellt / von J.J. Rein.』2,W. Engelmann,1886. p.487. 国立国会図書館デジタルコレクションhttps://dl.ndl.go.jp/pid/12864430 (参照 2024-11-15)） 写真 4.平紙本とちりめん本の比較 5．製本 絞りがおわると、ちりめん状に加工された和紙の四辺を切りそろえます。次に和紙を二つ折りにして重ね、折り山（袋に綴じられた方）を小口にして、背の側に穴をあけて糸で綴じます。これは「袋綴（ふくろとじ）」とよばれる綴じ方です。袋綴では「四つ目綴」なとが一般的ですが、長谷川武次郎は、平紙本もちりめん本も、背に近い部分の 2 箇所に２目または４目の穴をあけて美しい色の絹糸で綴じる「大和綴じ」とよばれる方法で製本しました。また、通常の和装本では、背の上下に角切れという小さな布を貼るだけですが、ちりめん本や平紙本の場合は、背の部分全体に絹の布を貼るなとの加工を施しています。さらに、製本
18したちりめん本や平紙本を、美しい木版印刷の秩（外箱）に入れることもありました。一方、平紙本では、貼り付けた紙をめくると子狐や鬼が現れる仕掛け本なとも作られました。長谷川武次郎が製作したちりめん本は、和紙に印刷された本文と、木版の美しい挿絵、そして、繊細で美しい製本によって、日本の文化を海外に伝える役割を果たしました。その後、1910 年代になると、長谷川武次郎は出版事業の中心を、浮世絵の復刻出版や新作版画なとの一枚物の出版や、ちりめん紙のカレンダー、カード類の製造に移していきます。染料なとの材料の入手が難しくなったこと、優秀な技術者の不⾜が背景にあったようです。武次郎の仕事を引き継いだ次男の西宮与作は新たにフランス語版の「日本昔噺」シリーズの続きなとのちりめん本を出版し、ちりめん本は、1950 年代まで出版、販売されました。การพิมพ์และจัดทำหนังสือชิริเมนบงนานาเอะ โอสึกะหนังสือชุด “นิทานพื้นบ้านญี่ปุ่น(日本昔噺)” ที่ฮะเซะกะวะ ทะเกะจิโร (長谷川武次郎, 1853–1938)จัดพิมพ์ในค.ศ.1885 นั้น มีสองชนิดคือ ฉบับปกสีน้ำตาลสำหรับในประเทศญี่ปุ่น ที่พิมพ์เป็นภาพขาวดำ (หนังสือปกน้ำตาล 茶表紙) กับฉบับหลายสี ที่ใช้กระดาษสาคุณภาพดีที่เรียกว่าโฮโชะชิ (奉書紙) เป็นภาพพิมพ์ไม้แกะสลักบนกระดาษเรียบ (หนังสือกระดาษเรียบ 平紙本) ทั้งหมดนี้เป็นเทคนิคการพิมพ์หนังสือทำมือของญี่ปุ่นที่สืบทอดมาแต่โบราณ โดยจะพิมพ์ภาพประกอบด้วยแม่พิมพ์ไม้แกะสลักก่อน จากนั้นจึงพิมพ์อักษร และเย็บเป็นเล่มแบบญี่ปุ่นหลังจากนั้นไม่กี่ปี ฮะเซะกะวะ ทะเกะจิโร ได้คิดค้นวิธีการจัดทำหนังสือโดยใช้กระดาษย่นที่เรียกว่าชิริเมนชิ (ちりめん紙 crepe-paper) นำกระดาษสาญี่ปุ่นมากดอัดแนวตั้ง แนวนอน และแนวเฉียงครั้งแล้วครั้งเล่า ทำให้กระดาษเป็นรอยย่น ลักษณะผิวสัมผัสเหมือนผ้าย่นชิริเมน เป็นวิธีการที่นิยมในสมัยคันเซ (1789-1801) จนถึงสมัยไทโช (1912-1926) ในสมัยเอโดะนั้น มีการวาด
19ภาพชิริเมนอุกิโยะเอะหรือชิโยะงะมิ(千代紙) บนกระดาษย่นหนึ่งแผ่น (อิชิไมสุริ一枚摺り) ภาพอุกิโยะเอะบนกระดาษชิริเมนนี้ ทำให้สีสันสดใสขึ้น เป็นที่นิยมในต่างประเทศ จนกลายเป็นสินค้าส่งออกจำนวนมากในสมัยเมจิ (1868-1912) เป็นที่รู้กันโดยทั่วไปว่า จิตรกรระดับโลกชื่อแวนโกะห์ (Vincent Willem van Gogh) ก็สะสมภาพเขียนอุกิโยะเอะ และนำมาวาดเป็นภาพพื้นหลังผลงานต่างๆ ของเขาเช่น “Portrait of Père Tanguy”ฮะเซะกะวะได้ออกไอเดียที่ทำกระดาษชิริเมนมาจัดทำเป็นรูปเล่มหนังสือ กระดาษย่นมีความอ่อนนุ่ม สัมผัสเหมือนผ้าย่น เรียกหนังสือชนิดนี้ว่า “ชิริเมนบง” ประเทศที่ใช้ภาษาอังกฤษเรียกว่า crepe-paper books เป็นที่นิยมในต่างประเทศ ร้านพิมพ์นิชิมิยะ (西宮版画店) ซึ่งเป็นทายาทของฮะเซะกะวะ ได้เก็บรวบรวมภาพต้นแบบ แม่พิมพ์ไม้ แม่พิมพ์อักษร และอุปกรณ์ที่ใช้ทำกระดาษชิริเมน และอื่นๆ ซึ่งเคยใช้ผลิตหนังสือชิริเมนบงไว้ ต่อไปนี้จะอธิบายวิธีการผลิตหนังสือชิริเมนบง โดยมีสิ่งต่างๆ นี้เป็นแหล่งอ้างอิง1. การจัดทำต้นฉบับแปล เช่นเดียวกับการจัดพิมพ์หนังสือในยุคปัจจุบัน ผู้จัดพิมพ์จะนำต้นฉบับภาษาหนึ่งไปขอให้นักแปลแปลเป็นอีกภาษาหนึ่ง เมื่อได้ต้นฉบับแปลแล้ว ผู้จัดพิมพ์จะออกแบบว่าแต่ละหน้าควรเป็นอย่างไร และขอให้จิตรกรวาดภาพประกอบให้ กรณีที่จัดพิมพ์หลายภาษา และมีภาพประกอบอยู่ก่อนแล้ว จะวางอักษรโดยดูจากที่ว่างในภาพประกอบ2. การจัดทำภาพประกอบ ภาพประกอบนั้น จิตรกรจะแกะสลักภาพลงไปบนแม่พิมพ์ไม้ และพิมพ์สีทีละสี ช่างพิมพ์จะกดสีซ้ำหลายๆ ครั้ง วิธีการนี้เป็นวิธีเดียวกับที่พิมพ์ภาพอุกิโยะเอะ แม่พิมพ์ไม้จะใช้ไม้ของต้นซากุระ ส่วนที่เป็นเส้นผมหรือลวดลายที่ละเอียดมาก จะใช้ไม้ของต้นสึเกะที่แข็งกว่าไม้ซากุระ ผู้วาดภาพประกอบของหนังสือชุด “นิทานพื้นบ้านญี่ปุ่น” ส่วนใหญ่เป็นจิตรกรภาพเขียนแบบญี่ปุ่นที่รับงานจากรัฐบาลเอโดะ และเป็นศิลปินชั้นนำแห่งยุคเป็นหลัก เช่น โคะบะยะชิ เอตะกุ (小林永濯 1843-1890) หนึ่งในผู้นำสำนักคาโนะ(狩野派) นอกจากนั้นยังมีศิลปินมือรางวัลจากงานเทศกาลต่างๆ เช่น ซุสุกิ คะซน (鈴木華邨 1860-1919) ศิลปินที่เคยเป็นนักวาดภาพอุกิโยะเอะในสำนักอุตะกะวะ (歌川派) เช่น อะระอิ โยชิมุเนะ (新井芳宗 1863-1941)
20 นอกจากนั้น เทคนิคการพิมพ์ภาพไม้แกะสลักของญี่ปุ่นที่พัฒนามาตั้งแต่สมัยเอโดะ กล่าวกันว่าเริ่มเสื่อมลงเมื่อเข้าสมัยเมจิแล้ว แต่งานพิมพ์ของฮะเซะกะวะนั้น การแกะสลักและพิมพ์สีมีความถูกต้องชัดเจน ผลงานที่ได้ล้วนงดงาม โดยเฉพาะอย่างยิ่ง ท้องฟ้าและทะเล ส่วนอื่นๆ ที่มีการเล่นไล่สีเข้มสีอ่อน หรือที่เรียกว่าเทคนิค “การไล่สี” (ぼかし) นั้นเยี่ยมยอด เป็นที่ชื่นชมในต่างประเทศด้วย ด้านหลังหนังสือชิริเมนบงในยุคแรกๆ จะระบุชื่อผู้พิมพ์สีไว้ด้วย นอกจากผู้เขียนและผู้วาดภาพประกอบภาพ 1 ปกหนังสือ Japanese pictures of Japanese life 2ภาพ 2 แม่พิมพ์กระดาษ3. การพิมพ์เนื้อเรื่อง ชื่อเรื่องและเนื้อเรื่องบางส่วนอาจใช้แม่พิมพ์ไม้แกะสลัก แต่โดยทั่วไปแล้ว อักษรของเนื้อเรื่องมักพิมพ์ด้วยเทคนิคการพิมพ์หนังสือแบบตะวันตก ขั้นตอนแรก คือการออกแบบว่าหน้านั้นจะจัดใส่เนื้อหาไปรอบๆ ภาพประกอบอย่างไร เมื่อได้หน้า 1 แล้ว ก็จะกำหนดขนาดอักษรและช่องบรรทัด เช่น ในหน้า 1 ใช้อักษร a ตัวเล็ก 10 ตัว อักษร A ตัวใหญ่ 1 ตัว ก็จะคำนวณจำนวนที่ทำเป็นและเตรียมอักษรตะกั่วไว้นำตัวอักษรมาเรียงกันเป็นแม่พิมพ์ (การเรียงพิมพ์) แล้วใช้เป็นแท่นพิมพ์ตะกั่ว แท่นพิมพ์นี้สามารถพิมพ์กระดาษได้ประมาณไม่กี่พันแผ่น การพิมพ์ซ้ำอีกจะต้องนำอักษรมาแยกและเรียงใหม่อีกครั้ง ดังนั้นจึงใช้กระดาษเป็นแม่แบบในการทำแม่พิมพ์ ในสำนักชองนิชิมิยะ ยังมีแม่พิมพ์กระดาษที่เคยใช้ในการพิมพ์หนังสือเหลืออยู่ กรณีที่จะจัดทำเป็นหนังสือกระดาษเรียบ หลังจากพิมพ์เสร็จแล้วจะนำมาเย็บเป็นเล่ม
214. เทคนิคการทำกระดาษย่นแบบชิริเมนขั้นตอนหลังจากพิมพ์บนกระดาษญี่ปุ่นแล้ว จะนำมาทำให้ย่น มีเนื้อสัมผัสเหมือนผ้าชิริเมน จะใช้อุปกรณ์ที่เรียกว่า “คะตะงะมิ(型紙)” หรือกระดาษแพทเทิร์นและ “โมะมิได(揉台)” หรือเครื่องกดอัด กระดาษแพทเทิร์นนั้นจะใช้กระดาษแข็งหนา ขีดเป็นเส้นบรรทัด วางซ้อนทับหลายครั้งเพื่อให้เป็นแกนกลางในการม้วน นำผ้ามาม้วนเป็นแท่งกลม ใส่ไปในเครื่องกดอัด แล้วใช้น้ำหนักตัวคนในการกด จากนั้นนำกระดาษออก เปลี่ยนเป็นแนวนอนหรือแนวเฉียง ม้วนรอบกระดาษแพทเทิร์น แล้วกดอัดอีกรอบ ทำแบบนี้ซ้ำๆ มากกว่า 7 ครั้ง จะได้กระดาษที่มีรอยย่นที่เรียกว่า ชิริเมนชิ ซึ่งมีขนาดประมาณ 80% ของขนาดกระดาษเดิมการกดอัดนี้ จะทำให้เกิดกระดาษชิริเมนที่มีเนื้อสัมผัสนุ่ม พร้อมกับได้สีที่สดใสชัดกว่ากระดาษเรียบด้วยภาพ 3 “Japan nach Reisen und Studien im Auftrage der Königlich Preussischen Regierung dargestellt / von J.J. Rein” 2,W. Engelmann,1886. p.487. ข้อมูลดิจิตัลจากห้องสมุดรัฐสภาแห่งชาติhttps://dl.ndl.go.jp/pid/12864430 (สืบค้นวันที่ 2024-11-15)5. การจัดทำรูปเล่มเมื่อกดอัดเสร็จแล้ว จะตัดขอบทั้งสี่ด้านของกระดาษที่ย่นเหมือนผ้าชิริเมนให้เท่ากัน จากนั้นพับหนึ่งทบซ้อนกัน ส่วนที่พับ (ส่วนที่เป็นรอยพับ) จะมีลักษณะเป็นถุง เจาะรูตรงสันแล้วร้อยด้าย วิธีเย็บเล่มแบบนี้เรียกว่า “การเย็บปิดถุง (袋 綴ふくろとじ)” โดยทั่วไปการเย็บแบบนี้จะซ้อนกระดาษและเย็บ 4 รูเชื่อมกันที่สันหนังสือ แต่ที่สำนักพิมพ์ของฮะเซะกะวะ ทะเกะจิโรนั้น ทั้งหนังสือกระดาษเรียบและชิริเมนบง จะเจาะรู 2 รูที่ใกล้กับสัน และเย็บ 2 รูหรือ 4 รู ด้วยด้ายไหมสีสวยสด เหมือนการเย็บกระดุมติด เรียกว่า “การเย็บแบบยะมะโตะ(大和綴じ)” นอกจากนั้น หนังสือญี่ปุ่นโดยทั่วไป บริเวณสันด้านบนและล่างจะแปะผ้าชิ้นเล็กๆ ที่เรียกว่าคะโดะกิเระ (角切れ) แต่หนังสือกระดาษเรียบและชิริเมนบงจะแปะผ้าไหมเต็มทั้งสันหนังสือ นอกจากนั้นยังมีการนำชิริเมนบงหรือ
22หนังสือกระดาษเรียบที่เย็บเล่มเสร็จแล้ว ใส่ไว้ในกล่องไม้ที่หรูหรางดงามด้วย หนังสือกระดาษเรียบยังมีที่จัดทำเป็นหนังสือแนวป๊อบอัพ (仕掛け本) เช่น ออกแบบแปะกระดาษไว้ในหน้า เมื่อพลิกกระดาษจะเห็นลูกหมาจิ้งจอกหรือยักษ์ออกมาหนังสือชิริเมนบงที่จัดทำโดย ฮะเซะกะวะ ทะเกะจิโร นั้น มีเนื้อเรื่องที่พิมพ์ลงบนกระดาษญี่ปุ่น ภาพประกอบที่เป็นภาพพิมพ์ไม้แกะสลัก และยังเข้าเล่มอย่างปราณีตงดงาม มีบทบาทสำคัญในการถ่ายทอดวัฒนธรรมญี่ปุ่นสู่สายตาชาวต่างประเทศ หลังจากนั้น ในช่วงค.ศ.1910 ฮะเซะกะวะได้เน้นธุรกิจการพิมพ์เป็นหลัก มีทั้งการพิมพ์สำเนาภาพเขียนอุกิโยะเอะ ภาพพิมพ์ไม้ที่เป็นผลงานใหม่ๆ ทั้งแบบเป็นแผ่นๆ ปฏิทินจากกระดาษย่นชิริเมนชิ การ์ดต่างๆ จากการที่สีที่นำมาใช้เป็นวัตถุดิบในการพิมพ์เริ่มหาได้ยากขึ้น และช่างฝีมือที่เชี่ยวชาญขาดแคลน ผู้ที่รับหน้าที่ทำงานแทนทะเกะจิโรคือลูกชายคนที่สองที่ชื่อนิชิมิยะ โยะซะกุ(西宮与作) เขาได้จัดพิมพ์หนังสือชุด “นิทานพื้นบ้านญี่ปุ่น” ฉบับภาษาฝรั่งเศส เป็นหนังสือชิริเมนบง การจัดพิมพ์หนังสือรูปแบบนี้จึงมีจำหน่ายต่อเนื่องไปจนถึงประมาณช่วงค.ศ.1950ภาพ 4 ภาพเปรียบเทียบหนังสือชิริเมนบงกับหนังสือกระดาษเรียบ
23英語および諸外国語圏から見たちりめん本 ――タイ語訳出版を祝して 原田範行（慶應義塾大学文学部教授） ちりめん本とは、木版多色刷りをした和紙に特殊な加工で皺（しぼ）を作り、布のちりめんのような手触りをもたせてこれを和綴じにした絵本の総称である。その大半は、1885 年以降、19 世紀末から 20 世紀初頭にかけて出版された。代表的な出版者は長谷川武次郎。ちりめん本は一般に英語では crepe-paper books と呼ばれるが、最近では、欧米の図書館や博物館、古書店なとでも、chirimen bonと表記されることが多くなった。ちりめん本には、その制作過程から内容（テクストと挿絵）、販路、コレクションに至るまで、実にさまざまな魅力が宿っているが、それらを集約して述べるならば、なんと言ってもその東西交流という特質を指摘すべきであろう。ちりめん本は、たしかに日本に生まれた書物の一形態である。素材となる紙にせよ、制作過程にせよ、ちりめん本に収められたストーリーの由来にせよ、基本的にはいずれも日本の文化的伝統を受け継いでいる。挿絵を描いた絵師も、その挿絵を木版に刷った彫り師や摺り師も日本人である。ただ、そうした日本の伝統文化がちりめん本という形で花開くに際しては、海外、特に西洋社会の影響が不可欠であったことには留意しなければならないであろう。ちりめん本の多くが刊行された時期、それは、海外との接触を政策的にきわめて限っていた江戸時代が終焉を遂げ、西洋文化がすさまじい勢いで日本に紹介され導入された時期である。ちりめん本に収められたストーリーは基本的に日本由来ではあるものの、それは英語をはじめとする諸外国語によって表現された。そもそも江戸時代の日本に散在していたさまざまな昔話をアンソロジーの形に収斂させたのは、当時日本にいた外国人の尽力によるところが少なくない。挿絵を描いた絵師はなるほと日本人であっ
24たが、その画風は、西洋画の手法を取り入れており、その後の日本の近代絵画に直接つながるものでもあった。長谷川武次郎がちりめん本出版の企画を構想した際、その主たる目的は日本の子ともたちへの英語および諸外国語教育にあったが、そのこともまた、ちりめん本が、その誕生の瞬間から、東西交流という性質を強く帯びていたことの証左であろう。つまりちりめん本は、日本固有のものが海外に紹介されて評価された、という性格のものではなく、もともと、日本の文化と海外の文化、広く言えば、東洋と西洋の文化的融合の成果であったということになる。英語および諸外国語圏から見たちりめん本を考える出発点は、まずここにあると言えよう。とはいえ、日本における文化的東西交流を考える場合、日本社会の民族的同質性や日本語という固有な言語の使用なとの理由によって、肝心の東西間の同時的・多面的交流が必ずしもダイナミックに進行せず、ある文化が、日本は日本で、外国は外国で独自に展開し、それを後から眺めてみると本質的な共通性が見出される、というような事例も少なくない。例えば、1726 年にロンドンで刊行されたジョナサン・スウィフトによる世界的名作『ガリヴァー旅行記』には、主人公が訪れる唯一の実在の国として日本が描かれており、そしてそれはまったくの空想によるものではなく、それまでの日英交流の産物と言ってもよいものなのだが、そのことを同時代的に知りえた日本人は皆無であった。他方日本では、小人国や大人国といった文学的表象が既に少なからず存在し、それなりの展開を見せつつ、明治に至っている。明治以降、実に多くの『ガリヴァー旅行記』の邦訳が刊行されたのだが、それでもなお、『ガリヴァー旅行記』に描かれた日本に注目する日本人は決して多くはなかった。デフォルメされた人間社会の描写として日本文化の中で育ったものと、『ガリヴァー旅行記』に登場していた日本との間に、かなり具体的な、しかし長らく看過されていた東西交流の存在が知られるようになったのは、ごく最近のことである。
25だが、ちりめん本の東西交流は、このような放置・忘却の時間差に隔てられることなく、ほぼ同時代的に進行した。英語および諸外国語圏から見たちりめん本を考える上での第二の特徴は、この点にある。長谷川武次郎は、日本に滞在していた英語圏および諸外国語圏のネイティブ・スピーカーに日本の昔話の翻訳・再話を積極的に依頼し、ちりめん本をめぐるいわば外国人ネットワークを広範囲に構築するとともに、そうしたネットワークを通じて、ちりめん本が海外に渡ることを促した。そればかりではない。上海および香港を拠点としたケリー・アンドウォルシュやロンドンの老舗グリフィス・ファランといった書店経由でのちりめん本の海外販路を確保するとともに、自らもシカゴやパリなとで開催された万国博覧会にちりめん本を出品する労を惜しまなかった。今日、ちりめん本の海外コレクションの拠点の一つであるイタリア・フィレンチェのスティベルト博物館所蔵品の基礎は、この博物館の創設者であるフレデリック・スティベルトが、1900年のパリ万博で長谷川の出品したちりめん本に魅せられ、その購入に踏み切ったことによって築かれた。1898 年には、アメリカ・ニューヨークの老舗書店ブレンターノから長谷川のもとにちりめん本制作の依頼がなされる、ということもあった。つまりちりめん本の東西交流は、時間差を置いて偶然見出されたというような性質のものではなく、同時代的に、ダイナミックになされたものなのである。ちりめん本は、その総体が、東西交流によって生まれ、育てられたものであると言ってよいだろう。それゆえ、ちりめん本が、すでに 20 世紀初頭の段階で海外に広く知られていたであろうことは確実である。限られたコレクターばかりではなく、一般の読者にもある程度流通していたことは、例えば、ロンドンのグリフィス・ファラン書店による洋装合本版（長谷川が出版した最初期の「日本昔話」シリーズを合本したもの）なとが現存していることなとからも分かる。アメリカ・テキサス州にあるローゼンバーグ図書館博物館の記録でも、ちりめん本の最初の購入が 191 8 年であったことが示されている。そうしたちりめん本が、ジャポニスムや世紀末モダニズムといった、19 世紀末から 20 世紀初頭にかけての欧米の大きな文化的動向
26に何らかの影響を与えた可能性を考えることもできよう。なにしろちりめん本には、英語、ドイツ語、フランス語、スペイン語、オランダ語はもちろんのこと、スウェーデン語版まであるのだから、その広がりは尋常ではない。現代の日本人作家の作品でも、ここまで多様な言語で翻訳されているのはごく少数である。ただ、ちりめん本のこうした広がり、すなわち市井の人々にとこまで広く読まれたか、については、なお地道な調査研究が必要となろう。なるほと、例えばロンドンのブリティッシュ・ライブラリーやニューヨークのパブリック・ライブラリーには、現在、多くのちりめん本が所蔵されていて、その全容は検索すればたちところに判明する。だが、それらをいつ、とのような経路で購入したのかは、ほとんと分からない。特に 20 世紀前半には二つの世界大戦があって書物の流通は混乱をきわめた。多くの書誌やカタログが散逸・焼失してしまってもいる。日本は、そうした状況が最も深刻であったと言ってもよいだろう。英語および諸外国語圏から見たちりめん本をめぐる、今後のおそらく最大の課題は、ちりめん本の海外流通におけるこうした実相を確認するということであろう。それが、ちりめん本における東西交流の意義を、そしてまた英語および諸外国語圏からみたちりめん本の性格をより明確にすることになると思われる。今回、シーナカリンウィロート大学（タイ）のパットオン・ピパタナクル先生と東京女子大学（日本）の和田博文先生のご尽力により、タイ語版のちりめん本が刊行された。ちりめん本の受容史に新たなページが加えられ、ちりめん本はさらに大きく育って行くことになる。この出版に心よりお祝いを申し上げたい。先に述べた通り、ちりめん本には、その素材や制作過程から内容、流通に至るまで、実に多くの魅力がある。触感や質感、視覚性、多様な人脈、販路と流通の様態、大量出版や大量消費ではなくあくまでも人間が手に取りじっくりと読んで内容を心に刻むという質を重視した作り方、日本古来のストーリーを外国語で語ることによって生み出されるテクストの妙味、なとなと。その誕生の経緯からして、東西交流をいわば運命づけられたと言ってもよいちりめん本のそうした魅力
27の数々はまた、さまざまな人とモノが交流することによって、否、交流しなければ決して生み出されないような人間固有の言語文化の魅力そのものであると考えられるのである。ชิริเมนบงในมุมมองของภาษาอังกฤษและภาษาต่างๆ- ยินดีกับการจัดพิมพ์ฉบับภาษาไทย -โนริยุกิ ฮาราดะ(ศาสตราจารย์ คณะอักษรศาสตร์ มหาวิทยาลัยเคโอ)หนังสือ “ชิริเมนบง” คือชื่อเรียกหนังสือภาพที่พิมพ์ด้วยแม่พิมพ์ไม้แกะสลักลงบนกระดาษสาญี่ปุ่นที่ผ่านการทำให้ย่นด้วยวิธีการพิเศษ มีเนื้อสัมผัสนุ่มเหมือนผ้าชิริเมน แล้วเย็บเล่ม ส่วนใหญ่จัดพิมพ์หลังค.ศ.1885 ต่อเนื่องจากปลายศตวรรษที่ 18 จนถึงประมาณต้นศตวรรษที่ 20 ผู้จัดพิมพ์หลักคือฮะเซะกะวะ ทะเกะจิโร โดยทั่วไปแล้วชิริเมนบงมีชื่อเรียกเป็นภาษาอังกฤษว่า crepe-paper books แต่ปัจจุบันในห้องสมุดของยุโรปและอเมริกาหรือในพิพิธภัณฑ์หนังสือโบราณต่างๆ จะเรียกชื่อว่า chirimen bon มากขึ้นหนังสือชิริเมนบงนั้น เต็มไปด้วยสเน่ห์น่าดึงดูดใจ ตั้งแต่ขั้นตอนการผลิต เนื้อหา (ทั้งอักษรและภาพประกอบ) การส่งจำหน่าย การสะสม หากจะให้สรุปความสำคัญก็คงต้องขอกล่าวถึงลักษณะพิเศษของการติดต่อแลกเปลี่ยนกันระหว่างตะวันตกและตะวันออก จริงอยู่ที่หนังสือชิริเมนบงเป็นสิ่งพิมพ์ที่ถือกำเนิดในประเทศญี่ปุ่น แต่ทั้งกระดาษที่เป็นวัตถุดิบในการผลิต หรือขั้นตอนการผลิต ที่มาของเนื้อเรื่องที่นำมาพิมพ์นั้น ทุกอย่างล้วนเป็นการสืบทอดวัฒนธรรมดั้งเดิมของญี่ปุ่นทั้งสิ้น จิตรกรผู้วาดภาพประกอบนั้น เป็นชาวญี่ปุ่นที่มีทั้งนักวาดภาพพิมพ์ไม้แกะสลักและช่างพิมพ์
28สี แต่การจะทำให้วัฒนธรรมดั้งเดิมของญี่ปุ่นนี้เป็นที่รู้จักชื่นชมในวงกว้างได้นั้น จำเป็นต้องมีอิทธิพลจากต่างประเทศ โดยเฉพาะสังคมตะวันตกเป็นส่วนสนับสนุนด้วย ในช่วงที่มีการจัดพิมพ์หนังสือชิริเมนบงจำนวนมากนั้น เป็นปลายสมัยเอโดะ ซึ่งก่อนหน้านี้เคยมีข้อจำกัดมากมายทางนโยบายของรัฐในการติดต่อสื่อสารกับต่างประเทศ สมัยนั้นเป็นช่วงที่วัฒนธรรมตะวันตกถูกนำเข้ามาแนะนำในสังคมญี่ปุ่นอย่างมากในเวลารวดเร็ว เรื่องเล่าที่นำมาจัดพิมพ์เป็นชิริเมนบงนั้น เป็นนิทานที่มีที่มาจากภายในประเทศญี่ปุ่นเป็นหลัก นำมาแปลเป็นภาษาอังกฤษก่อน และขยายเป็นภาษาอื่นๆ อีก ในสมัยเอโดะ มีชาวต่างชาติจำนวนไม่น้อยที่พยายามรวมรวมนิทานและเรื่องเล่าท้องถิ่นของญี่ปุ่นที่กระจายอยู่ทั่ว จิตรกรที่วาดภาพประกอบเป็นชาวญี่ปุ่นก็จริง แต่วิธีการวาดภาพนั้นใส่เทคนิคภาพเขียนแบบตะวันตกเข้าไปด้วย วิธีการนี้เชื่อมโยงกับภาพเขียนสมัยใหม่ของญี่ปุ่นในยุคต่อมา ขณะที่ฮะเซะกะวะ ทะเกะจิโรมีแนวคิดและวางแผนการจัดพิมพ์หนังสือชิริเมนบงนั้น เขามีวัตถุประสงค์หลักคือเพื่อการศึกษาภาษาอังกฤษและภาษาต่างประเทศของเด็กๆ ชาวญี่ปุ่น ด้วยเหตุนี้ ตั้งแต่วินาทีที่ชิริเมนบงถือกำเนิดขึ้น ก็ถือเป็นหลักฐานสำคัญว่าความสัมพันธ์ระหว่างตะวันตกและตะวันออกถูกเชื่อมโยงเข้าแล้ว นั่นหมายความว่า ไม่ใช่แค่ชิริเมนบง ได้รับการประเมินคุณค่าว่าเป็นของญี่ปุ่นที่นำเสนอสู่ต่างประเทศเท่านั้น แต่หากมองภาพรวมแล้ว ถือว่าเป็นผลสำเร็จของการผสมผสานทางวัฒนธรรมตะวันตกและตะวันออกเลยก็ว่าได้ กล่าวได้ว่าจุดเริ่มต้นของมุมมองเกี่ยวกับภาษาอังกฤษและภาษาต่างประเทศในหนังสือชิริเมนบงนั้น มาจากตรงนี้เองอย่างไรก็ตาม หากมองเรื่องความสัมพันธ์ทางวัฒนธรรมระหว่างตะวันตกกับตะวันออกจากในประเทศญี่ปุ่นแล้ว ด้วยเหตุที่สังคมญี่ปุ่นซึ่งเป็นชนเผ่าที่มีลักษณะเหมือนกัน และมีภาษาญี่ปุ่นที่ใช้เหมือนกัน การแลกเปลี่ยนระหว่างตะวันตกและตะวันออกทั้งทางตรงและทางอ้อมไม่ได้มีรูปแบบที่มีการถ่ายทอดอย่างเป็นพลวัต(dynamic)เสมอไป มีตัวอย่างจำนวนไม่น้อยที่แสดงให้เห็นว่า วัฒนธรรมหนึ่ง ที่ญี่ปุ่นก็ใช้แบบญี่ปุ่น ต่างประเทศก็จะมีแบบต่างประเทศแยกออกไป แต่หากหลังจากนั้นมาศึกษาให้ดีจะพบว่ามีบางอย่างที่ใช้ร่วมกันอยู่ เช่น วรรณกรรมเอกของโลกชื่อ “การเดินทางของกัลลิเวอร์(Gulliver's Travels)” เขียนโดย โจนาธาน สวิฟต์ (Jonathan Swift, 1667-1745) จัดพิมพ์ในค.ศ.1726 ที่ลอนดอน สถานที่ที่ตัวละครเอกเดินทางไปเยือนนั้น หนึ่งในนั้นคือประเทศญี่ปุ่นซึ่งเป็นประเทศที่มีอยู่จริงบนโลกแห่งเดียวในหนังสือเล่มนี้ การกล่าวถึงญี่ปุ่นไม่ได้มาจากจินตนาการเท่านั้น อาจกล่าวได้ว่างานเขียนชิ้นนี้เป็นผลผลิตจากการมีปฏิสัมพันธ์ระหว่างญี่ปุ่นและอังกฤษในสมัยก่อนหน้านั้น ชาวญี่ปุ่นที่รู้เรื่องนี้ในสมัยนั้นไม่มีเลย ญี่ปุ่นในระดับท้องถิ่นนั้น มีคำ
29เรียกประเทศคนตัวเล็ก หรือประเทศคนตัวใหญ่ซึ่งเป็นการเปรียบเปรยเชิงวรรณกรรมอยู่แน่ๆ ไม่มากก็น้อย มีการเล่าต่อในรูปแบบที่แตกต่างสืบเนื่องมาจนถึงสมัยเมจิ หลังจากสมัยเมจิแล้ว “การเดินทางของกัลลิเวอร์” ได้ถูกแปลและจัดพิมพ์เป็นภาษาญี่ปุ่นมากมาย แต่ไม่ได้มีคนญี่ปุ่นมากนักที่ใส่ใจเรื่องของญี่ปุ่นที่เขียนอยู่ สิ่งที่ปลูกฝังเป็นวัฒนธรรมญี่ปุ่นที่สะท้อนภาพของสังคมมนุษย์ที่บิดเบือน กับญี่ปุ่นที่ปรากฏในวรรณกรรมเรื่อง “การเดินทางของกัลลิเวอร์” นี้ เมื่อไม่นานนี้เองที่คนญี่ปุ่นเพิ่งได้รู้ว่ามีการแลกเปลี่ยนระหว่างตะวันตกและตะวันออกที่ถูกละเลยมาเป็นเวลานานทว่า การแลกเปลี่ยนระหว่างตะวันตกและตะวันออกในหนังสือชิริเมนบงนั้น ไม่ได้ผ่านช่วงกาลเวลาโดยถูกปล่อยทิ้งหรือลืมเลือนไปตามยุคสมัยแบบนั้น แต่เกิดขึ้นในช่วงเวลาเดียวกัน หากมองจากมุมมองด้านภาษาอังกฤษและภาษาต่างประเทศต่างๆ จะเห็นว่าลักษณะพิเศษอย่างที่ 2 ของชิริเมนบงคือตรงนี้ ฮะเซะกะวะ ทะเกะจิโรได้พยายามขอให้ชาวต่างชาติที่เป็นเจ้าของภาษาที่อาศัยอยู่ในประเทศญี่ปุ่นแปลนิทานพื้นบ้านของญี่ปุ่นและเล่าใหม่ จนเกิดเป็นการสร้างเครือข่ายที่กว้างขวางกับชาวต่างชาติผ่านชิริเมนบง จากเครือข่ายนี้เองที่ทำให้ชิริเมนบงถูกส่งออกไปยังต่างประเทศได้ ไม่เพียงเท่านั้น ยังมีสำนักพิมพ์เคลลีแอนด์วอล์ช (Kelly & Walsh) ซึ่งมีสำนักงานหลักที่เมืองเซี่ยงไฮ้และฮ่องกง หรือกริฟฟิธ ฟาร์รัน (Griffith, Farran & Co) สำนักพิมพ์เก่าแก่ในลอนดอน ที่เป็นตัวกลางนำชิริเมนบงไปขายในต่างประเทศ เขายังได้เดินทางไปร่วมงานนิทรรศกาล EXPO ที่ชิคาโกและปารีสด้วยตัวเอง พร้อมกับนำชิริเมนบงไปจัดแสดงอย่างสม่ำเสมอ ปัจจุบัน ชิริเมนบงที่เป็นของสะสมในต่างประเทศ ส่วนหลักที่จัดแสดงในพิพิธภัณฑ์สติบเบิร์ต (Museo Stibbert) เมืองฟลอเรนซ์ ประเทศอิตาลีนั้น เกิดจากผู้ก่อตั้งพิพิธภัณฑ์ที่ชื่อเฟรเดอริค สติบเบิร์ต (Frederick Stibbert, 1838-1906) ได้เห็นสเน่ห์ของชิริเมนบงที่ฮะเซะกะวะนำไปจัดแสดงในงาน EXPO ที่ปารีส ค.ศ.1900 จึงเริ่มซื้อเข้ามาสะสม เมื่อค.ศ.1898 มีผู้แทนจากร้านหนังสือเก่าแก่ในเมืองนิวยอร์ค สหรัฐอเมริกาชื่อ Brentano's เดินทางมาหาฮะเซะกะวะเพื่อขอให้ผลิตหนังสือชิริเมนบง และยังมีกรณีอื่นๆ อีกมากมาย เหล่านี้แสดงว่า หนังสือชิริเมนบงมีการติดต่อแลกเปลี่ยนระหว่างตะวันตกและตะวันออก ที่ไม่ใช่เหตุการณ์บังเอิญที่ผ่านช่องว่างระหว่างกาลเวลามา แต่เป็นปฏิสัมพันธ์ในรูปแบบพลวัตที่เกิดขึ้นในสมัยเดียวกัน อาจกล่าวได้ว่า ตัวชิริเมนบงเองถือกำเนิดขึ้นจากการสื่อสารระหว่างตะวันตกกับตะวันออก และได้รับการถนอมกล่อมเลี้ยงจนเติบโตขึ้นนอกจากนั้น มีหลักฐานชัดเจนว่าชิริเมนบงเป็นที่รู้จักในต่างประเทศอย่างกว้างขวางมาตั้งแต่ต้นศตวรรษที่ 20 แล้ว ไม่ใช่เพียงนักสะสมกลุ่มหนึ่งเท่านั้น แต่ยังแพร่หลายในหมู่นักอ่านทั่วไปด้วย
30เช่น พบว่ามีหนังสือจัดพิมพ์รูปเล่มตะวันตกที่จัดพิมพ์โดยสำนักพิมพ์ Griffith, Farran & Co ในลอนดอน (เป็นหนังสือที่นำหนังสือชุด “นิทานพื้นบ้านญี่ปุ่น” ที่จัดพิมพ์โดยฮะเซะกะวะ มารวมเป็นเล่มใหญ่) ในบันทึกของห้องสมุดพิพิธภัณฑ์โรเซนเบิร์ก (Rosenberg Library Museum) ที่เท็กซัส สหรัฐอเมริกากล่าวว่า เริ่มซื้อชิริเมนบงมาตั้งแต่ค.ศ.1918 จะเห็นได้ว่า ชิริเมนบง สามารถส่งอิทธิพลบางอย่างที่เป็นความเคลื่อนไหวครั้งใหญ่ของการถ่ายทอดทางวัฒนธรรมจากญี่ปุ่นสู่ยุโรปและอเมริกาตั้งแต่ปลายศตวรรษที่ 19 ถึงต้นศตวรรษที่ 20 ซึ่งจัดว่าเป็น “คตินิยมศิลปะญี่ปุ่น”(Japonism) และ “ความเป็นสมัยใหม่” (Modernism) แห่งศตวรรษ ไม่ใช่อะไรอื่น หนังสือชิริเมนบงนี้ เขียนเป็นภาษาอังกฤษ ภาษาเยอรมัน ภาษาฝรั่งเศส ภาษาสเปน ภาษาฮอลันดาเป็นธรรมดาอยู่แล้ว แต่ยังมีภาษาสวีเดนด้วย การแพร่หลายในรูปแบบนี้ไม่ได้พบง่ายนัก ผลงานสมัยปัจจุบันของนักเขียนชาวญี่ปุ่นยังมีน้อยมากที่ถูกแปลเป็นหลากหลายภาษาแบบนี้แต่ว่าการที่ชิริเมนบงถูกนำมาเผยแพร่กว้างขวางขนาดนี้ จะหมายความว่ามีผู้คนที่หลากหลายชนชั้นอ่านกันขนาดไหนนั้น จำเป็นต้องศึกษาวิจัยต่อไปอีก เช่นที่ห้องสมุด The British Library ที่ลอนดอน หรือห้องสมุด Public library ที่นิวยอร์ค ปัจจุบันมีชิริเมนบงจัดเก็บไว้เป็นจำนวนมาก เนื้อหาทั้งหมดก็สามารถค้นหาข้อมูลได้ในทันที แต่มักไม่ทราบว่าหนังสือเหล่านี้จัดซื้อมาในช่องทางใดตั้งแต่เมื่อไร โดยเฉพาะช่วงต้นศตวรรษที่ 20 การค้าขายสินค้าประเทศหนังสือนั้นมีอุปสรรคเนื่องจากสงครามโลกทั้ง 2 ครั้ง ทั้งหนังสือและแคตตาล็อกจำนวนมากกระจัดกระจายหรือสูญหายไป ที่ญี่ปุ่นสถานการณ์ดังกล่าวรุนแรงที่สุดก็ว่าได้ ประเด็นปัญหาสำคัญที่ควรศึกษาต่อไปในเรื่องชิริเมนบงภาษาอังกฤษและภาษาต่างประเทศอื่นๆ นั้นคือ เหตุการณ์ที่เกิดขึ้นจริงและส่งผลกระทบกับการส่งออกหนังสือชิริเมนบงไปในต่างประเทศ หากเข้าใจประเด็นนี้ จะทำให้ทราบถึงความหมายของการสื่อสารแลกเปลี่ยนระหว่างตะวันตกและตะวันออกผ่านหนังสือชิริเมนบง และลักษณะของชิริเมนบงในภาษาอังกฤษและภาษาอื่นได้ดีขึ้นครั้งนี้ จากความพยายามของอาจารย์ภัทร์อร พิพัฒนกุล มหาวิทยาลัยศรีนครินทรวิโรฒ (ประเทศไทย) และอาจารย์ฮิโรฟุมิ วาดะ มหาวิทยาลัยโตเกียวโจชิ (ประเทศญี่ปุ่น) ทำให้มีการจัดพิมพ์ชิริเมนบงฉบับภาษาไทยขึ้นมา นับว่าเป็นการเปิดหน้าใหม่ของการสืบสานหนังสือชิริเมนบง ซึ่งจะทำให้เติบโตขึ้นอีก ผมอยากขอแสดงความยินดีกับการจัดพิมพ์ครั้งนี้ ดังที่กล่าวไว้ข้างต้น หนังสือชิริเมนบงนั้น ทั้งวัตถุดิบ ขั้นตอนการผลิต เนื้อหา ตลอดจนการจัดจำหน่าย ล้วนแต่มีสเน่ห์ดึงดูดใจ สัมผัสและความรู้สึกในการจับต้อง การอ่าน รูปแบบของความเชื่อมโยงระหว่างผู้คนที่
31หลากหลาย เส้นทางการขายและส่งออก การผลิตอย่างพิถีพิถันโดยคำนึงถึงการที่มนุษย์จะหยิบหนังสือนี้ขึ้นมาค่อยๆ พลิกหน้าอ่าน จนเนื้อหาประทับตรึงตาจิตใจ ไม่ใช่การจัดพิมพ์จำนวนมากและการบริโภคที่แพร่หลายในสาธารณะ และการสรรสร้างต้นฉบับที่เล่าเรื่องราวที่สืบทอดมาแต่โบราณของญี่ปุ่นเป็นภาษาต่างประเทศ และอื่นๆ อีกมากที่รวมเป็นคุณค่าของชิริเมนบง กล่าวได้ว่า หนังสือชิริเมนบงเกิดขึ้นมาพร้อมกับภาระหน้าที่ในการเชื่อมความสัมพันธ์ระหว่างตะวันตกและตะวันออก สเน่ห์ที่น่าสนใจมากมายนับไม่ถ้วน อีกทั้งการแลกเปลี่ยนเชื่อมโยงระหว่างผู้คนและสิ่งของที่หลากหลาย ถ้าไม่มีความสัมพันธ์เหล่านี้ เราอาจไม่ได้สัมผัสถึงสเน่ห์ของวัฒนธรรมทางภาษาที่มีแต่มนุษย์เท่านั้นที่สามารถทำได้แบบนี้ก็ได้
32玉たまノ井いลูกแก้วพิสดาร
33 海幸彦うみさちひこと山幸彦やまさちひこ 海幸彦1殿下でんかは釣つりが好すきな王子おうじでした。彼かれはとても運うんが良よくて、大おお きな魚も小ちい さな魚も、あらゆる種類しゅるい の魚が、彼の釣り糸いとにかかりました。อุมิซะฌิฮิโกะ2เป็นเจ้าชายที่โปรดปรานการตกปลา เขาดวงดีมาก ไม่ว่าจะปลาตัวใหญ่หรือตัวเล็กหลากสายพันธุ์ล้วนติดเบ็ดของเจ้าชายเสมอ 弟おとうとの山幸彦王子やまさちひこおうじは狩りが好きで、丘おかや森もりでの運うんに恵めぐまれ、あらゆる種類しゅるいの鳥とりや 獣けものを捕つかまえることができました。ส่วนเจ้าชายยะมะซะฌิฮิโกะผู้เป็นพระอนุชานั้นโปรดปรานการล่าสัตว์ ด้วยพรจากเนินเขา และป่าไม้ทำให้เจ้าชายสามารถจับทั้งนกทั้งสัตว์ป่าหลากสายพันธุ์ได้1 日本の神話では、海幸彦と山幸彦は火の中で誕生した兄弟で、火が明るくなるときに生まれたのが海幸彦、火が衰えるときに生まれたのが山幸彦である。ちりめん本ではそれを反映させて、前者を「FIRE-FLASH」、後者を「FIRE-FADE」という名前にしている。2ในเทพนิยายของญี่ปุ่ นอุมิซะฌิฮิโกะ และยะมะซะฌิฮิโกะเป็นคู่พี่น้องที่ก าเนิดมาจากเพลิงไฟ อุมิซะฌิฮิโกะเกิดในตอนที่เปลวไฟลุกโชนขึ้นมา ส่วนยะมะซะฌิฮิโกะเกิดในตอนที่ไฟมอดลง ในหนังสือชิริเมนบงจึงเรียกผู้ที่เกิดมาก่อนว่า 「FIRE-FLASH」และเรียกผู้ที่เกิดทีหลังว่า「FIRE-FADE」
34ある日、山幸彦王子は兄の海幸彦王子に言いました。「交換こうかんしてみましょう。あなたが私の代か わりに狩か りに行き、釣り糸と釣り針ばり を貸か してくれるなら、私が釣りで運試うんだめ しをしてみます」。海幸彦王子はあまり気き が乗の らず、最初さいしょ は「嫌いや だ」と言いました。しかし弟がしつこくせがんだ3 ので、ついに海幸彦は「では交換してみましょう」と言いました。วันหนึ่งเจ้าชายยะมะซะฌิฮิโกะได้กล่าวกับอุมิซะฌิฮิโกะผู้เป็นพระเชษฐาว่า “เรามาแลกงานกันเถอะ ท่านพี่ไปล่าสัตว์แทนข้า หากท่านพี่ให้ข้ายืมสายเอ็นและตะขอเบ็ดตกปลาละก็ ข้าจะไปตกปลาแทนท่านพี่ เป็นการลองทดสอบดวงขอรับ” เจ้าชายอุมิซะฌิฮิโกะไม่ค่อยเห็นด้วยในคราแรกจึงตอบกลับไปว่า “ไม่” แต่พระอนุชาเอาแต่รบเร้า4เจ้าชายอุมิซะฌิฮิโกะจึงกล่าวว่า “ถ้าเช่นนั้นเรามาลองแลกงานกันดูก็ได้”3 ちりめん本の表記は「teazing」となっているが、「teasing」が正しい。4ในหนังสือชิริเมนบงเขียนค าถอดเสียงว่า “teasing” แต่ค าที่ถูกต้องคือ”teasing”
35それから山幸彦王子は釣りに挑 戦ちょうせんしましたが、魚は 1匹ぴきも釣れませんでした。さらに悪いことに、彼は兄の釣り針を海うみ に落おとしてしまいました。จากนั้น เจ้าชายยะมะซะฌิฮิโกะลองท้าทายความสามารถในการตกปลาของตน แต่ก็ตกปลาไม่ได้แม้แต่ตัวเดียว มิหนำซ้ำ เขาเผลอทำตะขอเบ็ดตกปลาของพระเชษฐาตกลงไปในทะเลอีกด้วย海幸彦王子は釣り針を返かえ すように求もと めて言いました。「狩りと釣りは別々べつべつ のことです。お互たが い自分じぶん に向む いている方ほう に戻もと りましょう」。เจ้าชายอุมิซะฌิฮิโกะต้องการตะขอเบ็ดตกปลาคืน จึงเอ่ยออกมาว่า “การล่าสัตว์และการตกปลาถือเป็นคนละเรื่องกัน พวกเรากลับมาทำในสิ่งที่ตนถนัดกันเถอะ”すると、山幸彦王子は言いました。「あなたの釣り針で魚は1匹も釣れなかったのですが、最後さいご に釣り針を海で失な くしてしまいました」。ทันใดนั้น เจ้าชายยะมะซะฌิฮิโกะก็เอ่ยออกมาว่า “ข้าไม่สามารถตกปลาด้วยตะขอเบ็ดตกปลาของท่านพี่ได้เลยแม้แต่ตัวเดียว และข้าก็เผลอทำตะขอเบ็ดตกปลาของท่านพี่หายไปในทะเลด้วย”
36しかし、海幸彦王子は言いました。「私は釣り針を手て に入い れないといけない」。そこで弟は身に付けていた長い剣けん を折お って、その破片はへんで 500 本の釣り針を作つくり、海幸彦王子にそれを受うけ取と って欲ほ しいと頼たの みました。しかし彼は受け取りませんでした。そこで山幸彦王子は 1000 本の釣り針を作って、「私が失くした 1 本の釣り針の代わりに、それらを受け取って欲しい」と言いました。しかし兄はこう答えました。「いや、自分の釣り針でなければいけない。それ以外いがいのものは受け取らない」と。 山幸彦王子はとても悲しくて、海辺うみべに座すわり込こんで激はげしく泣ないていました。แต่เจ้าชายอุมิซะฌิฮิโกะบอกว่า “ข้าต้องมีตะขอเบ็ดตกปลาของข้า” พระอนุชาจึงหักดาบยาวที่พกติดตัวไว้ให้กลายเป็นตะขอเบ็ดตกปลาจำนวน 500 ตัว และร้องขอให้เจ้าชายอุมิซะฌิฮิโกะรับไว้ แต่พระเชษฐากลับไม่ยอมรับ เจ้าชายยะมะซะฌิฮิโกะจึงทำตะขอเบ็ดตกปลาเพิ่มเป็นจำนวน 1000 ตัว และกล่าวว่า “ข้าต้องการให้ท่านพี่รับตะขอเบ็ดตกปลาเหล่านี้ไปแทนตะขอเบ็ดตกปลาที่ข้าทำหายไปตัวเดียว” แต่พระเชษฐาตอบกลับมาว่า “ไม่ ต้องเป็นตะขอเบ็ดตกปลาของข้าเท่านั้น หากไม่ใช่ข้าก็จะไม่รับ” เจ้าชายยะมะซะฌิฮิโกะเศร้าโศกเป็นอย่างมาก จึงไปนั่งที่ชายฝั่ง และร่ำไห้ออกมาอย่างหนัก
37やがて海の賢老けんろう がやって来て、「山幸彦王子よ、なぜあなたはそんなに激しく泣いているのですか?」と尋たず ねました。山幸彦は釣り針を失くしたことと、兄が怒おこ って他た の釣り針ではなく、まさにあの釣り針でなければならないと言っていることを、すべて話はなしました。ไม่นานนักปราชญ์ชราก็เข้ามาถามว่า“เจ้าชายยะมะซะฌิฮิโกะเอ๋ย ไยท่านถึงได้ร่ำไห้ถึงเพียงนี้เล่า” เจ้าชายยะมะซะฌิฮิโกะจึงเล่าเรื่องทุกอย่าง ทั้งเรื่องที่ตนทำตะขอเบ็ดตกปลาหายจึงโดนพระเชษฐาโกรธ รวมไปถึงเรื่องที่พระเชษฐากล่าวว่า ต้องเป็นตะขอเบ็ดตกปลานั้นตัวเดียวเท่านั้น それから海の賢 老 は 頑 丈がんじょう な小舟こぶね を作り、山幸彦王子をその中に座らせました。舟ふね を陸りく から少すこ し押お し出だ して、彼は言いました。「しばらく舟に乗の っていなさい。海は穏おだ やかだから、とても楽しいでしょう。やがて 魚さかな の 鱗うろこ のような 宮 殿きゅうでん に着つ きます。それが海の王の宮殿です。門もん に着つ くと門もん の脇わき に、井戸い と の上うえ
38に伸の びる、立派りっぱ なシナニッケイ5 の木き が見み えるでしょう。その木のてっぺんに座ると、海の王の娘があなたを見て、何なに をすべきか教おしえてくれるでしょう」。หลังจากนั้น นักปราชญ์ชราก็สร้างเรือลำเล็กที่แข็งแรงให้เจ้าชายยะมะซะฌิฮิโกะเข้าไปนั่งบนเรือก่อนที่จะออกแรงผลักเล็กน้อยออกจากฝั่ง แล้วกล่าวว่า “ตอนนี้จงนั่งเรือต่อไปอีกสักพัก ท้องทะเลจะสงบมาก พระองค์จะมาถึงพระราชวังที่สร้างขึ้นคล้ายกับเกล็ดปลาอีกในไม่ช้า นี่คือพระราชวังของราชาแห่งท้องทะเล เมื่อพระองค์ไปถึงประตู พระองค์จะเห็นต้นอบเชยที่งดงามขึ้นอยู่เหนือบ่อน้ำด้านข้างประตู6 พระองค์นั่งบนยอดต้นไม้ต้นนั้น พระธิดาของราชาแห่งท้องทะเลจะเห็นพระองค์ และจะบอกพระองค์ว่าต้องทำอย่างไรต่อ”そこで山幸彦王子が言い われた通とお りにすると、すべては海の賢老が語った通りになりました。海の王の宮殿に着くとすぐに、彼は急いそ いでシナニッケイの木に上り、そこに座りました。すると、海の王の 娘むすめ である真珠姫しんじゅひめ の侍女じじょ たちが、金色きんいろ の水瓶みずがめ を持もってやって来ました。彼女かのじょ たちが水みず を汲く もうとしたとき、井戸い との上うえ に 光ひかり が溢あふ れているのが見えました。彼女たちが見上み あ げると、シナニッケイの木の上に 美うつくしい若者わかものがいます。5 シナニッケイとは、中国産のクスノキ科の常緑高木の樹皮のこと。カシア油の原料となる。6ต้นอบเชยจีน เป็นไม้ไม่ผลัดใบพบทางตอนใต้ของจีน เป็นส่วนผสมของน ้ามัน Cassia
39เจ้าชายยะมะซะฌิฮิโกะทำตามที่ได้รับคำสั่ง และทุกสิ่งทุกอย่างก็เกิดขึ้นตามที่นักปราชญ์ชราแห่งท้องทะเลบอกกับเจ้าชาย ทันทีที่เจ้าชายมาถึงพระราชวังของราชาแห่งท้องทะเล ท่านก็รีบปีนขึ้นไปบนต้นอบเชย และนั่งลงที่นั่น จากนั้นเหล่าหญิงรับใช้ของเจ้าหญิงไข่มุก บุตรสาวของราชาแห่งท้องทะเลก็เข้ามาถือกระบอกน้ำสีทอง ขณะที่เหล่าหญิงรับใช้กำลังจะตักน้ำ ทันใดนั้นก็เห็นแสงสาดส่องลงมาที่บ่อน้ำ พวกเธอมองขึ้นไป และเห็นชายหนุ่มรูปงามคนหนึ่งอยู่บนต้นอบเชย山幸彦王子は侍女たちを見て、水を少しくださいと頼みました。侍女たちは水を汲み、金きん の 杯さかずき に入れて、飲の めるように渡わたしました。山幸彦は水みず を口くち にせず、首くび から下さ げた宝石ほうせき を取り、唇くちびる の 間あいだ に挟はさ んで、金の杯に落としました。宝石は杯にくっつき、取ることができなかったので、侍女たちは宝石がついた杯を、真珠姫の所に持って行きました。เจ้าชายยะมะซะฌิฮิโกะมองดูเหล่าหญิงรับใช้ จึงขอดื่มน้ำสักหน่อย พวกหญิงรับใช้จึงทำการตักน้ำใส่ในถ้วยทองคำแล้วยื่นให้แก่เจ้าชาย เจ้าชายยะมะซะชะฮิโกะไม่ได้ดื่มน้ำนั้น แต่เอาอัญมณีที่ห้อยคอมาอมไว้ระหว่างลิ้น แล้วหย่อนใส่ถ้วยทองคำ
40อัญมณีเม็ดนั้นติดแน่นมากจึงไม่สามารถเอาออกจากถ้วยได้ บรรดาหญิงรับใช้จึงนำเอาถ้วยทองที่มีอัญมณีติดอันนั้นไปให้กับเจ้าหญิงไข่มุก宝石を見て真珠姫は、「門もん の中なか に誰だれ かいるの?」と侍女たちに尋ねました。そこで侍女たちは答こた えました。「井戸の上の、シナニッケイの木のてっぺんに、誰か座っています。 美しい若者で、――海の王より美しいです。彼が水を求めたので、私たちは彼に水を与あた えました。しかし彼はそれを飲まずに、この宝石を唇から杯に落としました。それであなたの 所ところ に持ってきたのです」。เจ้าหญิงไข่มุกที่มองดูอัญมณีนั้น ถามบรรดาหญิงรับใช้ว่า “มีใครอยู่ข้างในประตูหรือไม่?” บรรดาสาวใช้จึงตอบว่า “มีใครบางคนนั่งอยู่ตรงยอดต้นอบเชยบนบ่อน้ำของเราเป็นชายหนุ่มที่รูปงามยิ่งกว่าท่านราชาแห่งท้องทะเลเสียอีก ชายผู้นั้นขอดื่มน้ำ พวกเราจึงตักน้ำให้ แต่ทว่าเขาทำอัญมณีหล่นลงไปโดยที่ยังไม่ทันได้ดื่มน้ำ พวกข้าเลยนำสิ่งนี้มาให้เจ้าหญิงดู”
41とても不思議ふしぎ に思おも った真珠姫は、外そと に出て見てみました。彼女はその光景こうけい を見み て 喜よろこ びました。しかし王子が真珠姫をちらっと見る暇ひまも与あたえず、彼女は走はしって父ちちに告つげました。「父上ちちうえ、門の所に美しい人ひと がいます」と。その後で海の王は自分で見てみようと、外に出ました。木のてっぺんにいる若者を目にして、山幸彦王子に違ちがいないと思いました。เจ้าหญิงไข่มุกรู้สึกแปลกใจ จึงลองออกไปดูข้างนอก เธอรู้สึกยินดีกับสิ่งที่เห็น แต่เจ้าชายยะมะซะฌิฮิโกะยังไม่ทันแม้แต่จะมองเจ้าหญิงไข่มุก เจ้าหญิงไข่มุกก็วิ่งไปหาท่านพ่อของเธอ และบอกกับท่านพ่อว่า “มีชายหนุ่มรูปงามอยู่ที่หน้าประตูของเรา” พอราชาแห่งท้องทะเลได้ออกมาดู ท่านก็รู้ได้ทันทีว่า ชายหนุ่มที่นั่งอยู่บนยอดต้นไม้นั้นคือ เจ้าชายยะมะซะฌิฮิโกะ เป็นแน่彼を降おりさせ、宮 殿きゅうでんに案内あんないして、あじか7の皮かわの王座おうざと、8層そうの絹きぬ の敷物しきもの の上うえ に座らせました。それから盛大せいだい な大宴会だいえんかい が開ひら かれました。誰もが山幸彦王子にとても親切しんせつ だったので、その結果けっか 、彼は真珠姫と結婚けっこん して、その国くに に 3年間住ねんかんす むことになりました。7 あじかは海獣の一つ。アザラシに似ていて、体長は 2 間（約 3.6 メートル）になる。
42ราชาแห่งท้องทะเลขอให้เขาลงมา และเชื้อเชิญมายังวังบาดาล โดยบัลลังก์ ณ ที่นั่นสร้างมาจากผิวหนังปีศาจอาจิกะ8 พร้อมทั้งพรมที่ถักทอด้วยผ้าไหมถึง 8 ชั้น หลังจากนั้นงานเลี้ยงอันยิ่งใหญ่ก็ถูกจัดขึ้น และไม่ว่าใครก็ต่างโอบอ้อมอารีกับเจ้าชายยะมะซะฌิฮิโกะ ด้วยเหตุนั้น เจ้าชายยะมะซะฌิฮิโกะจึงได้แต่งงานกับเจ้าหญิงไข่มุก และใช้ชีวิต ณ วังบาดาลเป็นเวลา 3 ปีさて、3 年間が過す ぎようとしていたある夜よる 、山幸彦王子は故郷こきょう や、そこで起お きたことを思おも い出だ し、深ふか いため息いき をつきました。เวลาล่วงเลยผ่านไป 3 ปีคืนหนึ่งเจ้าชายยะมะซะฌิฮิโกะคิดถึงบ้านเกิดขึ้นมา เขาจึงถอนหายใจเฮือกใหญ่8อาจิกะ คือปีศาจทะเลชนิดหนึ่ง คล้ายแมวน ้า ความยาว2 เก็น (ประมาณ 3.6 เมตร)
43真珠姫は悲かなしくなって父に言いました。「この 3 年間、私たちはとても 幸しあわ せでした。彼は今までため息をついたことは一度いちともなかったのに、昨夜さくや は深いため息をつきました。一体いったい とういうことでしょうか? 」。そこで海の王は王子に、とこか 体からだ の具合ぐあい が悪いのか、またこの地ち に来き た理由りゆう が何だったのか、話してほしいと頼みました。そこで山幸彦王子は、失くした釣り針や、兄の振ふる舞まいについて、海の王にすべて話しました。เจ้าหญิงไข่มุกโศกเศร้า จึงกล่าวกับบิดาของตนว่า “3 ปีมานี้ เราทั้งคู่นั้นช่างมีความสุขเหลือล้น ทั้ง ๆ ที่จนถึงตอนนี้เขาไม่เคยถอนหายใจมาก่อนแม้แต่ครั้งเดียวแต่เมื่อคืนเขากลับถอนหายใจเฮือกใหญ่ เช่นนี้หมายความว่าอย่างไรกันหรือเจ้าคะ” ด้วยเหตุนี้ราชาแห่งท้องทะเลจึงขอให้เจ้าชายยะมะซะฌิฮิโกะเล่าให้ฟังว่า เจ็บป่วยที่ใดหรือไม่ แล้วด้วยเหตุผลใดถึงได้มาเยือนที่ดินแดนแห่งนี้ เจ้าชายยะมะซะฌิฮิโกะจึงเล่าเรื่องราวที่เขาทำตะขอเบ็ดตกปลาหาย และเล่าถึงพฤติกรรมที่พระเชษฐาทำทั้งหมด ให้ราชาแห่งท้องทะเลฟัง海の王はすぐに大 小だいしょう の海の魚をすべて呼よ び集あつ めて、「釣り針にかかった魚はいるか?」と尋ねました。するとすべての魚がこう言いました。「タイは、何かが喉のと に刺さ さっていて 、食べるときに痛いたいと 訴うったえています。おそらく釣り針にかかったのでしょう」。
44ราชาแห่งท้องทะเลจึงเรียกรวมฝูงปลาน้อยใหญ่มาสอบถามว่า “ปลาตัวใดมีตะขอเบ็ดติดอยู่บ้าง” เหล่าปลานานาพันธุ์จึงกล่าวว่า “เจ้าปลาไท (ปลากระพงแดง) บ่นอุบอิบว่ามีบางสิ่งติดอยู่ที่เหงือกของเขา ยามกินอาหารก็เจ็บ บางทีตะขอเบ็ดอาจติดอยู่กับเขา”そこで彼らはタイに口を開けさせて、喉のとの中を覗のぞき込こみました。すると案あんの 定じょう、そこには釣り針がありました。釣り針は洗あらって、山幸彦王子に渡わたされました。ได้ฟังเช่นนั้นพวกเขาจึงให้ปลาไทอ้าปากของตน และดูที่เหงือก ซึ่งเป็นไปตามที่คิด มีตะขอเบ็ดอยู่ตรงนั้นจริง ๆ เมื่อล้างตะขอเบ็ดแล้ว จึงคืนให้กับเจ้าชายยะมะซะฌิฮิโกะ海の王はまた、2 つの宝石を与えました。1 つは上あ げ潮しお の宝石、もう 1 つは下さげ潮しおの宝石と呼よばれています。ราชาแห่งท้องทะเลก็ได้มอบลูกแก้วสองลูกให้แก่เจ้าชายเช่นกัน ลูกที่หนึ่งคือ ‘ลูกแก้วเรียกกระแสน้ำ’ ส่วนลูกที่สองคือ ‘ลูกแก้วปราบคลื่น’
45そして彼は王子に言いました。「今すぐ自分の故郷こきょう に帰かえ り、釣り針を兄に返しなさい。そうすることで兄を苦くる しめることになります。もし彼が高地こうち に田た を作つく るなら、あなたは谷たに に田を作りなさい。もし彼が谷に田を作るなら、あなたは高地に田を作りなさい。水があなたに益えき を、彼には害がい をもたらすように、私はします。もし海幸彦王子がそのことで、あなたに怒り、あなたを殺ころ そうとするなら、上げ潮の宝石を出せば、潮しお が満み ちてきて彼を溺おぼ れさせるでしょう。しかしもし彼が反省はんせい して許ゆる しを請こうなら、下げ潮の宝石を出せば、潮は引ひ いて、彼は生い き延の びるでしょう」。 それから海の王はすべてのワニを呼んで言いました。「山幸彦王子殿下は地上ちじょう の世界せかい へ行かれます。あなたたちのうちの誰が、彼をすぐにそこへ連つ れて行き、私に知し らせをもたらせますか?」と。เขากล่าวกับเจ้าชายยะมะซะฌิฮิโกะว่า “จงกลับไปยังดินแดนที่ท่านจากมา และนำตะขอเบ็ดไปคืนพระเชษฐาของท่านเถิด หากเรื่องเช่นนี้ทำให้พระเชษฐาขุ่นข้องใจละก็ยามเขาทำนาข้าวบนที่สูง ท่านจงทำนาข้าวที่หุบเขาเสีย เดี๋ยวข้าจะจัดการน้ำให้เองเพื่อเป็นประโยชน์แก่ตัวท่าน ซึ่งนั่นถือเป็นการยั่วโมโหเจ้าชายอุมิซะฌิฮิโกะ หากเขากริ้วโกรธเสียจนอยากเข่นฆ่าท่านละก็ จงนำลูกแก้วเรียกกระแสน้ำออกมาใช้ กระแสน้ำจะเต็มไปทั่วพื้นดินพัดพาเขาดำดิ่งจมลงไป ทว่าหาก
46เขากลับใจ และร้องขอการให้อภัย จงนำลูกแก้วปราบคลื่นออกมาดึงกระแสน้ำกลับไป ปล่อยให้เขาได้มีชีวิตต่อ” แล้วราชาแห่งท้องทะเลก็เรียกเหล่าจระเข้ทั้งหมด และตรัสว่า “เจ้าชายยะมะซะฌิฮิโกะกำลังจะกลับสู่โลกมนุษย์ พวกเจ้าตัวใดตัวหนึ่งจงพาท่านกลับขึ้นไปเบื้องบนโดยเร็ว แล้วกลับมารายงานข้า เข้าใจหรือไม่?” すると 1尋ひろ9 の長なが さのワニが答えました。「私は 1 日で、彼を地上の世界に連れて行き、戻ってきます」と。海の王は「それではそうしなさい」と言って、「海の真ま ん中なか を渡わた るときに、彼を怖こわ がらせないように」と続つづ けました。そして王子をワニの頭あたまの上に座らせて、彼を見送みおくりました。9 尋は長さの単位。日本では 5 尺 (約 1・52 メートル)または 6 尺 (約 1・82 メートル)。
47จระเข้ตัวหนึ่งที่มีขนาดใหญ่ราว 1 ฮิโระ10 ตอบรับคำขอ “ข้าจะพาเจ้าชายยะมะซะฌิฮิโกะกลับโลกเบื้องบน และจะกลับมาภายในหนึ่งวัน” “เช่นนั้นเจ้าจงไปเถิด” ราชาแห่งท้องทะเลกล่าว “อย่าทำให้เจ้าชายหวาดกลัวในระหว่างที่ข้ามกลางทะเล” ราชาแห่งท้องทะเลให้เจ้าชายนั่งบนหัวจระเข้ มองส่งเจ้าชายจนลับสายตาワニは約束通やくそくとおり 1 日で、彼を無事ぶ じに生うまれ故郷こきょうに連れ帰りました。ワニが 再ふたた び戻もと ろうとしたときに、山幸彦王子は自分のベルトから短剣たんけん をほといて、ワニの首くび にかけ、ワニを遠とお い国くに へ送りました。จระเข้พาเจ้าชายยะมะซะฌิฮิโกะกลับมาบ้านอย่างปลอดภัย ดังที่ให้สัญญาไว้ภายในหนึ่งวัน เมื่อจระเข้กำลังจะกลับสู่วังบาดาล เจ้าชายยะมะซะฌิฮิโกะปลดกริชออกจากสายคาดเอว ห้อยมันไว้คอของจระเข้ ส่งมันกลับลงสู่ห้วงบาดาลอันแสนไกลそれから山幸彦王子は釣り針を兄に渡しました。そしてすべて海の王が彼に語かた った通とお りにしました。それ以来いらい 海幸彦王子は貧まず しくなり、激怒げ き と して 弟おとうと を殺ころ10 ฮิโระ เป็นหน่วยวัดของความยาว ในญี่ปุ่ นคือ5 ชากุ(ประมาณ 1.52 เมตร) หรือ6 ชากุ(ประมาณ 1.82 เมตร)