Konferenca e VIII Studentore

Konferenca VIII Studentore

t(ditë)

100
80
60
40
20
0

veprime online

Grafiku 2: Përdorimi i shërbimit online dhe i prirjes me anë të funksionit linear

Nga sondazhi kemi dalë në konkluzionin e mëposhtëm, përsa i përket nivelit të
kënaqësisë konsumatore nga përdorimi i shërbimit. 31 Të dhënat cilësore janë
marrë nëpërmjet intervistave me përdoruesit dhe komentet në faqet online ku
përdoruesit japin opinionet e tyre.

Të kënaqur Neutral Të pakënaqur

5%
27%

68%

Grafiku 3: Reagimet e përdoruesve

KONKLUZIONE

Dixhitalizimi është vendim ekzistencial. Ndër faktorët inkurajues janë nxitja përmes
çmimeve të favorshme, komisione të ulëta dhe informimi për avantazhet që sjell kjo
platformë. Bankat duhet të rrisin sigurinë dhe edukimin e vazhdueshëm të klientëve
mbi mënyrën e përdorimit.
Synimi kryesor është të rriten përfitimet e klientëve duke reduktuar kohën që ata
presin nëpër sportele për të kryer veprimtari të tilla si tërheqje parash, transferta,
pagesa faturash. Ky sjell përfitim të dyanëshëm pasi dhe bankierët personale nuk do
të humbin më kohë duke u marrë me veprime relativisht të thjeshta, por do të
angazhohen plotësisht në procesin e shitjes së produketeve financiare të tilla si
kredia konsumatore, kredia për biznese etj.

31https://play.google.com/store/apps/details?id=eu.newfrontier.iBanking.mobile.RZBAL
aksesuar më datë 27.04.2017

200

Konferenca VIII Studentore

Përfundimisht dixhitalizimi është një model i ri biznesi, i ofruar përmes kanaleve të
shumëfishta dhe të integruara të shërbimeve bankare elektronike, është sfida e së
ardhmes për çdo sektor bankar, në një kohë kur inovacioni teknologjik nuk njeh kufij.

REKOMANDIME
Të gjithë ne duhet të adaptohemi me këtë teknologji të re, pasi të gjitha bankat e nivelit të
dytë me të cilat ne jemi në kontakt në përditshmërinë tonë janë në proces e sipër të
dixhitalizimit.
Në qoftë se duam siguri, fleksibilitet, kursim kohe dhe energjie përdorimi i platformës
dixhitale e bankës ku ne kryejmë transaksionet tona është një lehtësi që i dhurojmë vetes.
Dixhitalizimi drejton të ardhmen drejt një pike ku bankat shtojnë vlerë kosnumatore dhe ata
sigurojnë përfitime të mëdha në terma të produkteve dhe shërbimeve financiare të cilat janë
vërtet shumë të vlefshme.

ANEKSE

ANEKS 1:Pyetësorët

A. Intervista për punonjësit e institucioneve bankare

1. Banka synon të kalojë plotësisht në digital bank apo do të vazhdojë të ofrojë
online banking krahas traditional banking.

2. Sa perqind e klientëve të saj do të ishin të gatshëm ta përdornin online
banking?

3. Mendoni që frika nga hackerat i pengon më së shumti klientët që të përqafojnë
këtë teknologji apo frika nga gabimet , pasi punonjësi i bankës i jep më shumë
siguri ?

4. A ekzistojnë rumor midis punonjësve se një ditë ata do të zëvendësohen nga
teknologjia?

5. A është marzhi i gabimit nga transaksionet online është më i ulët se ai i
gabimeve në branch?

6. Çfarë konsideroni zhgënjim më të madh nga ky projekt?
7. Cila ka qënë supriza më e bukur e projektit?
8. Si ështe bërë marketingu i këtij shërbimi të ri?
9. Çfarë feedback-u keni marrë nga klientët pasi e kanë përdorur këtë shërbim të

ri?

B. Intervista për përdoruesit e platformës dixhitale

1. Çfarë veprimesh kryeni më shumë nëpërmjet platformës dixhitale?
2. A ndiheni komode me këtë shërbim të ri që ka ofruar banka?
3. Si jeni informuar për këtë shërbim?
4. Mendoni se platforma dixhitale ka sjellë lehtësira në jetën tuaj të përditshme?

ANEKS 2: Metoda statistikore

201

Konferenca VIII Studentore

Pagesat vjetore në total janë 1,141 ndër të cilat 668 janë depozitime cash, individët
janë paraqitur fizikisht në bankë për ta bërë këtë veprim, ndërsa 473 të tjerat janë
kryer pa prezencën fizike të klientit. Nga 473 pagesa, 237 klientë kanë kryer
transfertë online, ndërsa pjesa tjetër kanë bërë urdhërxhirim.(direct debit)

Tabela 1: Të dhënat vjetore të kompanisë

Muaj 12 3 4 5 6 7 8 9 1 1 1

01 2

Numri i 99 1 1 22 2 2 223 3
veprimeve 1 3 00 1 3 440 3
online

Formula statistikore e përdorur për ndërtimin e grafikut numër 2.

Tt=b0 + bi t ku: b0 = pikëprerjea e trendit me boshtin Y
b = koeficenti këndor i vijës së trendit
t = periudha
Tt = vlera e prognozuar

ANEKS 3:Figurat

Në këtë ankes janë paraqitur imazhet e bankave që kanë implementuar platformën
dixhitale.

Figura 2: Raiffeisen Bank

202

Konferenca VIII Studentore

Figura3: BKT

Bibliografia:

1. Jim Marous: Digital Banking Report 2016
2. Don Bergal:― What is digial banking‖
3. Stanley Epstein:―Understanding digital banking‖
4. Tunde Olanrewaju: ―The rise of the digital banking‖

203

Konferenca VIII Studentore

Ndikimi i gjinisë në qëllimin sipërmarrës

Ergisa Bejkollari, Ejona Gjeçi, Fjoralba Makaj, Suada Kumanova, Bora Hida

(Master Shkencor, Administrim Biznes, Tiranë)

Abstrakt
Edhe pse përqindja e femrave ndërmarrëse është rritur gjatë disa viteve të fundit, ajo
është shumë nën nivelin e meshkujve. Duke u mbështetur në teorinë e sjelljes së
planifikuar dhe rolin e teorisë së harmonisë, qëllimi i këtij punimi është që të
përcaktojë një model në të cilin marrëdhënia ndërmjet gjinisë dhe qëllimit sipërmarrës
(IE) është ndërmjetësuar nga tre konstruktet themelore motivuese (qëndrimi ndaj
fillimit të një biznesi, normat subjektive dhe kontrolli i perceptuar i sjelljes (PBC).
Studimi analizon lidhjen ndërmjet gjinisë dhe qëllimit sipërmarrës dhe rezultatet
tregojnë një marrëdhënie të dobët e cila tregon se numri më i madhi ndërmarrësve
meshkuj nuk mund të shpjegohet vetëm nga ndryshimet në motivim. Për të studiuar
lidhjen mes qëllimit sipërmarrës dhe gjinisë kemi hartuar një pyetësor drejtuar 80
studentëve.

Fjalët kyçe: Qëllimi sipërmarrës, Gjinia, Teoria e sjelljes së planifikuar, Orientimi
sipërmarrës

HYRJE

Në dy dekadat e fundit ka pasur rritje të ndërgjegjësimit për rëndësinë e sipërmarrjes
dhe krijimin e ndërmarrjeve të reja, pasi konsiderohen si përcaktues kyç të rritjes
ekonomike dhe prosperitetit (Drucker and Noel 1986). Megjithatë, për të inkurajuar
sipërmarrjen, duhet të kuptohen faktorët që shtyjnë një individ të bëhet sipërmarrës
(Drucker and Noel 1986).
Sistemi i besimit gjinor mban një vlerësim hierarkik në të cilin karakteristikat
mashkullore janë të privilegjuara ndaj atyre femërore (Marloë and Patton 2005). Edhe
pse numri dhe rëndësia e sipërmarrësve femra është rritur në mënyrë të vazhdueshme
gjatë viteve të fundit, pjesa më e madhe e sipërmarrësve janë ende meshkuj (Hisrich
and Brush 1984, Scherer and Ross 1990, Mattis 2004, Verheul, Uhlaner et al. 2005,
Zhao, Seibert et al. 2005). Shumë kërkime që investigojnë diferencat gjinore në
proceset sipërmarrëse nënvizojnë interes në rritje në rolin e gjinisë tek sipërmarrja
(Bird and Brush 2002, Langoëitz and Minniti 2007, Verheul, Carree et al. 2009).
Disa studiues kanë gjetur diferenca gjinore në qëllimin sipërmarrës, disa të tjerë kanë
dështuar në gjetjen e këtyre diferencave (Kolvereid 1996, Buttner and Moore 1997,
Gupta, Turban et al. 2009).

Ëelter (2011) theksoi rëndësinë e kontekstit për sipërmarrje për të kuptuar kur, si dhe
pse njerëzit bëhen sipërmarrës. Në veçanti, kontekstet sociale janë të rëndësishme

204

Konferenca VIII Studentore

duke qenë se ata ndihmojnë për të shpjeguar sjelljet specifike gjinore në sipërmarrje
duke përcaktuar rolet gjinore(Ëelter 2011).

Studime të tjera kanë hetuar lidhjen ndërmjet gjinisë dhe konstruktit lidhur me sjelljen
sipërmarrëse si vetë-efikasiteti (Boyd and Vozikis 1994).

Disa nga studimet kanë gjetur dallimet gjinore në qëllimin sipërmarrës (Zellëeger
1997, Kourilsky and Ëalstad 1998, Zhao, Seibert et al. 2005). Për shembull, Fagenson
dhe Marcus (1991) konfirmuan se sipërmarrësit janë kryesisht të lidhur me aktivitete
mashkullore. Perveç kësaj femrat kanë pak mundësi për tu bërë të vetë-punësuara për
shkak të barrierave të perceptuara specifike-gjinore (Verheul, Thurik et al. 2012).
Studime të tjera, në të kundërt, kanë theksuar që ngjashmëritë gjinore janë më të larta
se diferencat (Buttner and Moore 1997, Gupta, Turban et al. 2009, Díaz-García and
Jiménez-Moreno 2010).

Në vitet e fundit, hulumtuesit kanë qenë të prirur të përdorin teorinë e sjelljes së
planifikuar të Ajzen (1991) si një kornizë për parashikimin e qëllimit sipërmarrës
(Ajzen 1991, Buttner and Moore 1997, Krueger, Reilly et al. 2000, Díaz-García and
Jiménez-Moreno 2010, Kautonen, Van Gelderen et al. 2013). Teoria propozon që
qëllimi është përcaktuesi më i rëndësishëm i sjelljes së një individi dhe është nga ana
tjetër, i përcaktuar nga tre konstrukte motivuese: qëndrimi ndaj sjelljes, norma
subjektive dhe kontrolli i perceptuar i sjelljes (PBC). Aplikuar në sipërmarrje,
qëndrimi ndaj sjelljes reflekton nëse një individ e konsideron fillimin e një biznesi si
pozitiv ose negativ, normat subjektive tregojnë shkallën e perceptuar te pritjeve
sociale të lidhura me të tjerët dhe PBC përshkruan vështirësitë në sasi të vështirësive
të perceptuara në fillimin e një biznesi.

Ne kemi si qëllim të përcaktojmë nëse ndikimi i një sërë faktorësh mbi sjelljen
sipërmarrëse ndryshon në varësi të gjinisë, për të kuptuar sesi ndryshon qëllimi
sipërmarrës mes meshkujve dhe femrave. Ne sugjerojmë që gjinia mund të çojë në
ndryshime të qëllimeve paraardhëse sipërmarrëse dhe në këtë mënyrë ndikon mbi
qëllimin në mënyrë të tërthortë. Gjinia mund të kenë efekte të ndërveprimit në
marrëdhëniet ndërmjet këtyre variablave dhe qëllimit sipërmarrës. Propozohet që në
rastin e femrave perceptimet për veten dhe mjedisin e tyre të luajnë një rol më të
madh në qëllimin e tyre sipërmarrës.

Mostra për këtë studim përbëhet nga studentët, pasi ata gjithnjë shohin themelimin e
një kompanie si një alternativë tërheqëse për të zhvilluar punësimin (Lüthje and
Franke 2003, Guerrero, Rialp et al. 2008). Për më tepër, besohet se zgjidhjet afatgjata
për të reduktuar diferencat gjinore në ndërmarrësi duhet të fillojnë në sistemin arsimor
dhe për këtë është e rëndësishme gjetja e aspekteve që lidhen me gjininë që duhet të
trajtohen me kujdes në programet edukative dhe formuese.

205

Konferenca VIII Studentore

Janë hulumtuar pyetjet: (1) A i perceptojnë meshkujt dhe femrat atributet që lidhen
me sipërmarrjen e suksesshme në mënyrë të ndryshme? (2) Çfarë roli kanë normat
subjektive, kontrolli i perceptuar isjelljes dhe qëndrimet në shpjegimin e hendekut
gjinor sipërmarrës? (3) A e moderon gjinia efektin e këtyre variablave në qëllimin
sipërmarrës?

Studimi ynë ka dy qëllime. Së pari, ai shqyrton marrëdhëniet mes gjinisë dhe qëllimit
sipërmarrës duke përdorur një meta-analizë, e cila agregon dhe përmbledh kërkimet
ekzistuese. Ajo ndihmon për të zbuluar marrëdhëniet mes variablave në mënyrë
sasiore dhe sistematike (Hunter, Schmidt et al. 1990).

Së dyti, ky studim analizon proceset motivuese që lidhin gjininë me qëllimin
sipërmarrës. Jemi bazuar në teorinë e sjelljes së planifikuar të Ajzen (1991), e cila
merr tre konstruktet motivuese që ndikojnë në formimin e qëllimit sipërmarrës dhe
heton shkallën në të cilën këto tri konstrukte shpjegojnë dallimet e mundshme gjinore
në qëllimin sipërmarrës (Ajzen 1991). Për të supozuar marrëdhënien mes gjinisë dhe
këtyre tre konstrukteve, bazohemi në rolin e teorisë sociale dhe teorinë roli-harmonia
(Eagly and Ëood 1991, Eagly and Karau 2002).

Gjinia H1 Qëndrimi ndaj Qëllimi
H2 fillimit të sipërmarrës (IE)
biznesit
H3
Normat
subjektive

Kontrolli i
perceptuar i
sjelljes (PBC)

Modeli teorik dhe hipotezat
Bazuar në teorinë rol-harmoni të Eagly dhe Karau (2002), ne presim dallime gjinore
në qëndrimin, normat subjektive dhe kontrollin e perceptuar të sjelljes (Eagly and
Karau 2002). Sipërmarrja është e lidhur me karakteristika të tilla si agresiviteti,
orientimi arritjes, dominimi, pavarësia, sfidat dhe marrja e rrezikut të lartë, të cilat
janë të lidhura më fort me meshkujt sesa femrat (Buttner and Moore 1997, Steëart Jr
and Roth 2001, Eagly and Karau 2002). Për shembull, femrat kanë tendencën për të
shmangur rrezikun apo të përfshihen më pak në situata me sukses të paqartë (Sexton
and Boëman-Upton 1990, Poëell and Ansic 1997, Byrnes, Miller et al. 1999, Orobia,
Sserëanga et al. 2011). Van Gelderen et al. (2008) kanë gjetur se meshkujt vlerësojnë

206

Konferenca VIII Studentore

sfidat dhe autonominë më shumë se femrat, ndërsa femrat vlerësojnë sigurinë
financiare dhe ngarkesën e punës (Hessels, Van Gelderen et al. 2008). Kështu
meshkujt shfaqin karakteristika sipërmarrëse në një shkallë më të lartë, ne sugjerojmë
që femrat parashikojnë një mospërshtatje midis tipareve dhe sjelljeve të tyre dhe atyre
që kërkohen për tu bërë një sipërmarrës i suksesshëm. Si pasojë, sipërmarrja mund të
konsiderohet si më pak tërheqëse për femrat në krahasim me meshkujt:

H1.Femrat shfaqin një qëndrim më të ulët në drejtim të fillimit të një biznesi
krahasuar me meshkujt.

Ne më tej presim një normë mesatare subjektive më të ulët për gratë. Në përputhje me
teorinë e roleve sociale (Eagly dhe Ëood, 1991), rolet gjinore bëjnë që meshkujt dhe
femrat të zgjedhin opsione të ndryshme karriere (Eagly and Ëood 1991). Fillimi i një
biznesi është i lidhur kulturalisht me karakteristikat mashkullore (Ahl 2006, Gupta,
Turban et al. 2009). Këto stereotipe gjinore çojnë në rolet familjare dhe profesionale
dhe krijojnë një mjedis shoqëror ku meshkujt janë ato që janë parë si sipërmarrës
(Eagly and Ëood 1991, Baron 2001). Kështu, sipërmarrja për femrat konsiderohet si
më pak e dëshirueshme dhe i mungon mbështetja normative shoqërore (Baughn, Chua
et al. 2006). Për këtë arsye, gratë shfaqin një normë më të ulët subjektive sesa
meshkujt:

H2. Gratë shfaqin një normë mesatare më të ulët subjektive për të filluar një biznes
krahasuar me meshkujt.

Së fundmi, ne presim një kontroll të perceptuar sjelljeje (PBC) mesatar më të ulët për
femrat. PBC pasqyron aftësitë e perceptuara për të demonstruar një sjellje përkatëse
(Ajzen 1991). Në përputhje me teorinë rol-harmoni, meshkujt dhe femrat zgjedhin
punët me ato karakteristika që përputhen me karakteristikat e tyre individuale (Eagly
and Karau 2002). Megjithatë, femrat perceptojnë një mospërputhje mes
karakteristikave të tyre dhe karakteristikave të nevojshme për të qenë sipërmarrës të
suksesshëm. Si pasojë, ne sugjerojmë se femrat posedojnë një nivel më të ulët
vetëbesimi dhe perceptojnë një numër më të madh të pengesave në fillimin e një
biznesi. Për shembull, Ëilson et al. (2007) kanë treguar se meshkujt tregojnë një
shkallë më të lartë të vetë-efikasitetit, e cila është e ngjashme me PBC (Ajzen, 2002),
për të filluar një biznes, ndërsa femrave shpesh u mungon vetë-siguria në aftësitë e
tyre për të filluar një biznes (Ajzen 1991, Ëilson, Kickul et al. 2007). Cliff (1998) dhe
Cooper et al. (1994) treguan se femrat përballen me pengesa shtesë për t‘u bërë
sipërmarrëse të suksesshme (Cooper, Gimeno-Gascon et al. 1994, Cliff 1998). Për më
tepër, kontrolli i perceptuar varet nga njohuritë rreth situatave të ndryshme. Në
kontrast me meshkujt, femrat tregojnë sjellje të ndryshme në varësi të faktit nëse ata
dinë pak a shumë në lidhje me detyrat e tyre të ardhshme dhe vlerësojnë mangësitë e
aftësive më mirë se meshkujt (Bandura 1997, Bandura, Barbaranelli et al. 2001). Për
këtë arsye, ne presim një nivel më të ulët të kontrollit të perceptuar të sjelljes për
femrat sesa për meshkujt:

H3. Femrat tregojnë një mesatare më të ulët të kontrollit të perceptuar të sjelljes në
drejtim të fillimit të një biznesi se meshkujt.

207

Konferenca VIII Studentore

Metodologjia

Në studimin tonë analitik janë marrë si model studentët e masterit shkencor të
administrim biznesit dhe atij publik. Një përzgjedhje e tillë është mjaft adapte dhe
lehtësuese për studimin e qëllimit sipërmarrës (Krueger, Reilly et al. 2000) (; Karimi
et al., forthcoming, b; Krueger et al., 2000;). Ky grup studentash janë zgjedhur duke u
bazuar në supozimin se gjasat për të filluar një biznes janë më të mëdha (Hornaday
and Vesper, 1982), ata mund të kenë një vizion të qartë të planeve të tyre të ardhshme
dhe vendimeve për karrierën (Krueger et al., 2000) dhe arsyeja kryesore është se të
gjithë studentët ishin të angazhuar në realizimin e një studimi sasior në lidhje më
qëllimin sipërmarrës.
Pyetesori është plotësuar online në një limit kohor të përcaktuar. Përgjigjet për
pyetësorin janë marrë nga të gjithë studentët. Nga përgjigjet e marra, rezulton që të
anketuarit janë kryesisht të moshës 22 vjecare me një përqindje prej 29.1%. Në termat
e gjinisë mund të themi se 65.8% e individëve ishin femra ndërsa 21.5% meshkuj. Në
termat e vendlindjes dominon Tirana me një përqindje prej 24.1 % duke u ndjekur më
pas nga Fieri me 6.5% ndërsa studentet e tjerë që rezultojn të vijnë nga qytete të tjera
të shqipërisë kanë një përqindje më të ulët. Përsa i përket vendbanimit, studentët janë
kryesisht rezident në Tiranë me 58.2%. Ka disa arsye për zgjedhjen e studentëve si
mostër studimi. Së pari, Sexton dhe Boëman (1986) vërejnë se sipërmarrja e
studentëve nuk ndryshon në mënyrë të konsiderueshme nga pronarët e bizneseve në
variabla si, nivelin e energjisë, ndikimi interpersonal, aftësitë sociale dhe pranimit të
riskut. Së dyti, ata janë një shembull i përshtatshëm i cili siguron kontrollin e tyre në
përfundimin e pyetësorëve. Ata janë gjithashtu një segment dinamik i popullsisë në
epokën dixhitale dhe përfaqësojnë një burim kryesor të talenteve sipërmarrëse
(Veciana et al. 2005). Pyetësori është hartuar për të matur qëllimin e fillimit të një
biznesi, qëndrimet ndaj biznesit të ri, normat subjektive dhe vetë-efikasitetin si dhe
disa variabla të kontrollit. Për vlerësimin e pyetësorit është përdorur shkalla likert nga
1-5.
Meqenëse modeli që studion ky artikull merr në konsideratë lidhjen e gjinisë me
qëndrimin mbi fillimin e një biznesi, normat subjective dhe kontrollin e perceptuar të
sjelljes në lidhje me qëllimin sipërmarrës, fillimisht është testuar besueshmëria e
këtyre koncepteve sipas databazës së të dhënave në dispozicion.

Tab. 1 Modeli Alpha për variablat

Cronbach's Alpha N of Items

Qëndrimi mbi fillimin e një .871 9
biznesi
10
Norma subjektive .760 12
22
Kontrolli i perceptuar i sjelljes .931

Qëllimi sipërmarrës .822

208

Konferenca VIII Studentore

Për të parë nëse krijohen latent të qëndrimit mbi fillimin e një biznesi, normave
subjective, kontrollit të perceptuar të sjelljes së bashku me qëllimin sipërmarrës, është
bërë analiza e testit të besueshmërisë Cronbach‘s α. Nga ky test rezulton një vlerë
relativisht e lartë e α për të gjitha konceptet, ndaj mund të themi që ka një
konsistencë në përfaqësimin e konceptit nëpërmjet pyetjeve të marra në pyetësorin e
zhvilluar.
Alpha 0.871 për qëndrimin mbi fillimin e biznesit, 0.760 për normat subjective, 0.931
për kontrollin e perceptuar të sjelljes dhe 0.822, tregojnë një nivel të lartë
besueshmërie, pra pyetjet e ndërtuara po e masin si duhet variablin. Më tej është kryer
analiza e faktorit, duke indentifikuar në këtë mënyrë variablat latente dhe duke e
thjeshtëzuar të dhënat për t‘i bërë ato lehtësisht mët ë krahasueshme.
Testi i korrelacionit të gjinisë me tre variablat e marra në këtë model ka rezultuar
përgjithësisht jo i fortë. Korrelacioni i Pearsonit mes gjinisë dhe kontrollit të
perceptuar të sjelljes rezulton të jetë pozitiv, me një vlerë r=.138, e cila dëshmon për
një lidhje të dobët mes tyre. Sig (2-tailed) na tregon që për vlera p ≤ 0.05 korrelacioni
është statistikisht i rëndësishëm dhe respektivisht p=0.277 tregon jo-rëndësinë
statistikore duke hedhur poshtë hipotezën nul (H3). Megjithatë ajo do të pranohet.

Gjinia: REGR factor
score 1 for
Gjinia: Pearson Correlation 1 analysis 1
.138
Sig. (2-tailed) .277
64
N 69 1

REGR factor score 1 for Pearson Correlation .138 64
analysis 1 Sig. (2-tailed) .277

N 64
Tab. 2 Korrelacioni gjini - kontroll i perceptuar i sjelljes

Ndërkohë lidhja mes gjinisë dhe normave subjektive rezulton një lidhje negative dhe
mesatarisht e fortë, r = -.315. Fakti që ajo rezulton me një p=.011 e bën atë
statistikisht të rëndësishme, pra hipoteza nul qëndron (H2).

REGR factor

score 1 for

Gjinia: analysis 1
1
Gjinia: Pearson Correlation -.315*
Sig. (2-tailed)
.011

209

Konferenca VIII Studentore

N 69 64
-.315* 1
REGR factor score 1 for Pearson Correlation .011
analysis 1 Sig. (2-tailed) 64 64

N

Tab. 3 Korrelacioni gjini - norma subjektive

Për sa i përket korrelacionit mes gjinisë dhe qëndrimit mbi fillimin e një biznesi edhe
në këtë rast kjo lidhje rezulton e ulët, negative dhe e parëndësishme statistikisht, pra
hipoteza nuk bie (H1).

Gjinia: REGR factor score 1
for analysis 1

Gjinia: Pearson Correlation 1 -.033

Sig. (2-tailed) .816

N 69 51

REGR factor score 1 for analysis 1 Pearson Correlation -.033 1

Sig. (2-tailed) .816

N 51 51

Tab. 4 Korrelacioni gjini - qëndrimi mbi fillimin e biznesit

Ndërkohë që krijimi i një regresioni linear ku si variabël i varur është marrë qëllimi
sipërmarrës dhe gjinia, qëndrimi, kontroli i perceptuar i sjelljes dhe normat subjektive
janë variabla të pavarur. Këtu rezulton se me përjashtim të normave subjektive të
gjithë faktorët e tjerë kanë një efekt rritës në qëllimin sipërmarrës. Nga ky model
rezulton se peshën më të madhe si ndikues në qëllimin sipërmarrës e kanë gjinia dhe
qëndrimi mbi fillimin e biznesit, por fakti që ky model nga një R square =.365, apo
edhe një R square adjusted = .309 tregojnë se afërsisht vetëm 30% e këtij modeli është
shpjeguar nga variablat e përzgjedhur. Që na lë të kuptojnë se nevojite studime të tjera
të cilat të mos të jenë të limituara në kampionin e përzgjedhur për studim apo edhe më
të pasura në numër faktor të cilët kanë qëndrueshmëri të fortë statistikore.

Unstandardized Coefficients Standardized
Coefficients
Model B Std. Error Beta t Sig.
1 (Constant) -.223 .824
-.084 .374 -.065 -.480 .634
Norma Subjektive
-.062 .130

210

Konferenca VIII Studentore

Kontrolli i perceptuar i .677 .502
.091 .135 .097

sjelljes

Qëndrimi mbi fillimin e 3.757 .000
.536 .143 .561 .623 .536

biznesit

Gjinia: .178 .286 .080

Tab. 5 Regresion 1

Change Statistics

R Adjusted R Std. Error of R Square F Sig. F Durbin-

Model R Square Square the Estimate Change Change df1 df2 Change Ëatson

1 .604a .365 .309 .79498514 .365 6.597 4 46 .000 1.710

Tab. 6 Përmbledhje e modelit të regresionit

BIBLIOGRAFIA / REFERENCAT

 Ahl, H. (2006). "Ëhy research on ëomen entrepreneurs needs neë directions."
Entrepreneurship theory and practice 30(5): 595-621.

 Ajzen, I. (1991). "The theory of planned behavior." Organizational behavior
and human decision processes 50(2): 179-211.

 Bandura, A. (1997). Self-efficacy: The exercise of control, Macmillan.

 Bandura, A., et al. (2001). "Self‐ efficacy beliefs as shapers of children's
aspirations and career trajectories." Child development 72(1): 187-206.

 Baron, D. P. (2001). "Private politics, corporate social responsibility, and
integrated strategy." Journal of Economics & Management Strategy 10(1): 7-
45.

 Baughn, C. C., et al. (2006). "The normative context for ëomen's participation
in entrepreneruship: A multicountry study." Entrepreneurship theory and
practice 30(5): 687-708.

 Bird, B. and C. Brush (2002). "A gendered perspective on organizational
creation." Entrepreneurship theory and practice 26(3): 41-66.

 Boyd, N. G. and G. S. Vozikis (1994). "The influence of self-efficacy on the
development of entrepreneurial intentions and actions." Entrepreneurship
theory and practice 18: 63-63.

 Buttner, E. H. and D. P. Moore (1997). "Ëomen's organizational exodus to
entrepreneurship: self-reported motivations and correlates ëith suçess." Journal
of small business management 35(1): 34.

211

Konferenca VIII Studentore

 Díaz-García, M. C. and J. Jiménez-Moreno (2010). "Entrepreneurial intention:
the role of gender." International Entrepreneurship and Management Journal
6(3): 261-283.

 Drucker, P. F. and J. L. Noel (1986). "Innovation and Entrepreneurship:
practices and principles." The Journal of Continuing Higher Education 34(1):
22-23.

 Eagly, A. H. and Ë. Ëood (1991). "Explaining sex differences in social
behavior: A meta-analytic perspective." Personality and social psychology
bulletin 17(3): 306-315.

 Guerrero, M., et al. (2008). "The impact of desirability and feasibility on
entrepreneurial intentions: A structural equation model." International
Entrepreneurship and Management Journal 4(1): 35-50.

 Gupta, V. K., et al. (2009). "The role of gender stereotypes in perceptions of
entrepreneurs and intentions to become an entrepreneur." Entrepreneurship
theory and practice 33(2): 397-417.

 Hessels, J., et al. (2008). "Entrepreneurial aspirations, motivations, and their
drivers." Small Business Economics 31(3): 323-339.

 Hisrich, R. and C. Brush (1984). "The ëoman entrepreneur: Management skills
and business problems."

 Hunter, J. E., et al. (1990). "Individual differences in output variability as a
function of job complexity." Journal of applied psychology 75(1): 28.

 Kautonen, T., et al. (2013). "Predicting entrepreneurial behaviour: a test of the
theory of planned behaviour." Applied Economics 45(6): 697-707.

 Kolvereid, L. (1996). "Prediction of employment status choice intentions."
Entrepreneurship: Theory and Practice 21(1): 47-58.

 Kourilsky, M. L. and Ë. B. Ëalstad (1998). "Entrepreneurship and female
youth: Knoëledge, attitudes, gender differences, and educational practices."
Journal of Business Venturing 13(1): 77-88.

 Krueger, N. F., et al. (2000). "Competing models of entrepreneurial
intentions." Journal of Business Venturing 15(5): 411-432.

 Langoëitz, N. and M. Minniti (2007). "The entrepreneurial propensity of
ëomen." Entrepreneurship theory and practice 31(3): 341-364.

 Lüthje, C. and N. Franke (2003). "The ‗making‘of an entrepreneur: testing a
model of entrepreneurial intent among engineering students at MIT." R&d
Management 33(2): 135-147.

 Marloë, S. and D. Patton (2005). "All credit to men? Entrepreneurship,
finance, and gender." Entrepreneurship theory and practice 29(6): 717-735.

212

Konferenca VIII Studentore

 Mattis, M. C. (2004). "Ëomen entrepreneurs: out from under the glass ceiling."
Ëomen in Management Revieë 19(3): 154-163.

 Orobia, L., et al. (2011). "Risk taking and start-up capital: Exploring gender
differences in uganda, through an interna tional comparison." Journal of
Economics and Behavioral Studies 3(2): 83-93.

 Poëell, M. and D. Ansic (1997). "Gender differences in risk behaviour in
financial decision-making: An experimental analysis." Journal of Economic
Psychology 18(6): 605-628.

 Scherer, F. M. and D. Ross (1990). "Industrial market structure and economic
performance."

 Sexton, D. L. and N. Boëman-Upton (1990). "Female and male entrepreneurs:
Psychological characteristics and their role in gender-related discrimination."
Journal of Business Venturing 5(1): 29-36.

 Steëart Jr, Ë. H. and P. L. Roth (2001). "Risk propensity differences betëeen
entrepreneurs and managers: a meta-analytic revieë." Journal of applied
psychology 86(1): 145.

 Verheul, I., et al. (2009). "Allocation and productivity of time in neë ventures
of female and male entrepreneurs." Small Business Economics 33(3): 273-
291.

 Verheul, I., et al. (2012). "Explaining preferences and actual involvement in
self-employment: Gender and the entrepreneurial personality." Journal of
Economic Psychology 33(2): 325-341.

 Verheul, I., et al. (2005). "Business açomplishments, gender and
entrepreneurial self-image." Journal of Business Venturing 20(4): 483-518.

 Welter, F. (2011). "Contextualizing entrepreneurship—conceptual challenges
and ëays forëard." Entrepreneurship theory and practice 35(1): 165-184.

 Wilson, F., et al. (2007). "Gender, entrepreneurial self‐ efficacy, and
entrepreneurial career intentions: implications for entrepreneurship education."
Entrepreneurship theory and practice 31(3): 387-406.

 Zellweger, P. (1997). Method and apparatus for information management
using an open hierarchical data structure, Google Patents.

Orientimi Sipërmarrës, rasti i studentëve të fakultetit të
ekonomisë

Ornela Lina, Sara Matohitaj, Elsida Zotaj, Elsona Muja

213

Konferenca VIII Studentore

(Administrim Biznesi, Fakulteti i Ekonomisë, UT)

Abstrakt
Politikat qeveritare në vendet në zhvillim orientohen drejt ofrimit të trajnimeve dhe
edukimit me qëllim nxitjen e orientimit sipërmarrës të individëve. Studimet më të
fundit kanë treguar se proaktiviteti dhe kreativiteti ndikon në orientimin sipërmarrës
dhe se përpjekjet janë orientuar drejt përmirësimit të këtyre faktorëve me qëllim nxitje
të rritjes ekonomike. Për këtë arsye i duhet dhënë vëmendja e duhur studimit të efektit
të këtyre faktorëve me qëllim përmirësimin e vazhdueshëm të ekonomisë. Ky studim
vlerëson 5 faktorë (kreativitet, proaktivitet, qendrim personal, norma subjektive,
kontrollii perceptuar i sjelljes). Studimi bazohet në modelin e sjelljes së planifikuar të
Ajzen-it. Nga gjetjet e punimit rezulton se qëndrimi personal, edukimi sipërmarrës
dhe normat subjektive kanë një ndikim statistikisht të rëndësishëm në qëllimin
sipërmarrës.

Fjalët kyçe: Proaktiviteti, Kreativiteti, Edukimi Sipërmarrës, Qëllimi Sipërmarrës,
Qendrimi Personal.

HYRJE

Shumë autorë kanë perceptime dhe përkufizimetë ndryshme për sipërmarrjen, por në
përgjithësi sipërmarrja është parë si një proces apo aktivitet që konverton një ide në
një produkt apo një shërbim të vlerës së shtuar.Sipas Shane termi sipermarrje është
përcaktuar të jetë një zbulim, zhvillim apo shfrytëzim i një mundësie.Sipërmarrjaështë
përcaktuar si një gjendje e mendjes për të drejtuar veprimet e individëve në zhvillimin
e një biznesi tëri, sipas Bird (1988) dhe Hattabi (2014). Nga The Economic Point
sipërmarrja është konsidereta që ka personi për tëpërdorur elemente të prodhimit të
punës, dijes dhe për të menaxhuar aktivitetet e prodhimit. Një sipërmarrës është i
ndryshëm nga një punonjës i thjeshtë për shkak se punonjësi ofron elemente të
prodhimit, ndërsa një sipërmarrës kombinon elementet e prodhimit të procesit për të
prodhuar dicka (Chen, Chang, Chou, Chen, & Shen, 2015). Sipërmarrja konsiderohet
si një nga faktorët më të rëndësishëm që kontribuojnë për zhvillimin ekonomik dhe ka
përfitime të shumta për shoqërinë (Moriano et al., 2012).
Sipas Meredith, Nelson dhe Qafa sipërmarrësit janë parë si njerëz të cilët janë në
gjendje të bëjnë dallimin në mundësitë e biznesit, të aftë për të gjetur dhe për të
mbledhur burimet e nevojshme për të përfituar prej tyre dhe për të ndërmarrë veprime
që garantojnë sukses. Arsyet për të kryer një sjellje mund të ndikohen nga shumë
faktorë të tillë si: mosha, gjinia, origjina, feja, niveli i studimeve, përvojën e punës,
etj. (Reynolds et al 1994; Storey 1994).Ndërmarrësia është një disiplinë, dhe kështu
mund të mësohet, pasi është duke u bërë lojtari kryesor në rritjen e sasisë dhe cilësisë
në të gjithë globin ( (Drucker, Henry, Kurtako, & Krueger, 1985; 2005; 2005; 2007).
Programet e sipermarrjes janë duke iu referuar arsimit për qëndrimet sipërmarrëse dhe
aftësitë. Qëllimet e ndërmarrësisë janë dëshirat për të pasur biznesin tuaj.
Kjo është arsyeja pse roli i programeve të ndërmarrësisë janë konsideruar të jetë një
nga instrumentet kryesore për rritjen e qëndrimeve sipërmarrëse e njerëzve (Linan &
Rueda-Cantuche, 2011). Iniciativat arsimore konsiderohen të jenë çelësi për rritjen e

214

Konferenca VIII Studentore

numrit të potencialit, duke bërë më shumë njerëz të interesuar në këtë opsion të
karrierës, dhe sipërmarrësit e rinj po bëhen gjithnjë më shumë në numër, duke u
përpjekur të marrin sipërmarrje të reja. Një nga mjetet që përdoret për rritjen e numrit
të sipërmarrësve potencial janë edhe programe edukative për sipërmarrjen, të cilat
janë të lidhura fort me aftësinë për të ngulitur një gamë të gjerë të aftësive dhe cilësive
të nevojshme nga një sipërmarrës Hattab (2014).
Programet e sipërmarrjes mund të ketë një ndikim të rëndësishëm në tendencën e
shumë studentëve që zgjedhin të fillojë diçka të re dhe kanë interes në rritje për
sipërmarrjen si zgjedhjen e tyre të karrierës.Këta studentë supozohet të gjejnë
mundësitë e tyre në varësi të informacionit që ata tashmë kanë.Ky informacion shumë
herë nuk është marrë nga programet sipërmarrëse në universitete.
Studentët mësojnë se si sipërmarrësit duhet të veprojnë për të sjellë idetë e biznesit sa
më mirë dhe më shpejt se të tjerët në treg. Si pasojë, ata nuk e kuptojnë vlerën më të
lartë se të tjerët që kanë të njëjtën mundësi (Walter & Walter, 2013).Sipërmarrja
transferon edukimin dhe aftësitë individuale të gjykimit më të mirë, duke çuar në
rritjen e potencialeve fitimprurëse nga përdorimi i një mundësi të dhënë.Ky lloj i
arsimit ka për qëllim të sigurojë bazat në fusha të tilla si planifikimi i biznesit, blerjen
e burimeve, strategjitë e hyrjes së tregut dhe menaxhimin e një sipërmarrje të re.
Ajo ka treguar në mënyrë të përsëritur se sipërmarrja është një proces dhe qëllimi
sipërmarrës do të jetë hapi i parë në procesin e gjatë të krijimit sipërmarrje (Linan F.
C., 2009). Një nga qëllimet e edukimit të sipërmarrjes është të inkurajojë nxënësit për
të ndjekur një karrierë sipërmarrëse (Van Auken, Fry, & Silva, 2006).
Ka një literaturë gjithnjë në rritje,që argumentojnë se qëllimet kanë një rol aktiv në
vendimin e hapjes së një firme të re. Rëndësia e njohjes së variablave në kuptimin e
vendimeve personale është nënvizuar nga Baron (2004), Shaver dhe Scott (1991), si
dhe nga studiues të tjerë.Sipas këndvështrimit të tyre, fokusi konjitiv siguron
informacion shtesë në procesin kompleks të sipërmarrjes." Duke shtuar qasjen e
sukseshme konjitive në fusha të tjera ( psikologji, edukim), jepet mundësia të
parashikohet dhe të nxirren rezultate pozitive edhe në fushën e sipërmarrjes" (Baron,
p. 237). Vendimi për tu bërë sipërmarrës mund të konsiderohet bindshëm si vullnetar
dhe i ndergjegjshëm (Krueger, 2000). Prandaj duket e arsyeshme të studiohet sesi ky
vendim është marrë. Sipërrmarrja mund të shifet si proces që ndodh përgjatë kohës
(Gartner, Shaver, Katz, Gateëood, 2009; Kyro & Carrier, 2005).
Sipas këtij qëllimi, qëllimet sipërmarrëse mund të jenë hapi i parë në evolimin dhe
ndonjëherë në procesin e gjatë të sipërmarrjes (Lee, 2004). Qëllimi për të nisur nga e
para, mund të jetë një pararendës i rëndësishëm në perfomancën e sjelljeve
sipërrmarrëse ( Fayelle, 2006; Kolveried, 1996). Qëllimi mund të përkufizohet si
parashikuesi më i mirë i sjelljes (Ajzen, 1991, 2001; Fishbein & Ajzen, 1975).
Për rrjedhojëqëllimi për të ndërrmarë sjellje sipërmarrëse mund të ndikohet nga disa
faktorë si nevojat, vlerat, dëshirat, besimet (Bird 1988, Le&Ëong 2004). Sipas TPB
qëllimet sipërmarrëse ndikojnë përpjekjet që një person do të bëjë për të arritur
qëllimet sipërmmarrëse. Për rrjedhojë, ajo prek tre faktorët motivues, ose veprimet
pasardhëse duke influencuar sjelljen (Ajzen, 1991; Linan, 2004):
Qëndrimi kundrejt start up-eve (qëndrimi personal) i referohet masës të cilët individët
kanë një vlerësim pozitiv ose negativ rreth të qënurit sipërmarrës (Ajzen 2001, Autio
et,al 2001, Kolvereid, 1996). Ajo përfshin jo vetëm emocionin por edhe konsideratën
vlerësuese.

Normat subjektive mat presionin social të perceptuar që duhet ose nuk duhet mbajtur
për sjelljet sipërmarrëse. Në vecanti i referohet perceptimit që 'personat referues' do ta

215

Konferenca VIII Studentore

aprovojnë ose jo vendimin për tu bërë një sipërmarrës (Ajzen, Nature and operation of
attitudes, 2001).
Kontrolli i perceptuar i sjelljes përkufizohet si lehtësia ose vështirësia e perceptuar për
tu bërë një sipërmarrës.Prandaj mund të quhet si një koncept i ngjashëm me
vetëefikasitetin (Bandura 1997), dhe si fizibilitet i perceptuar (Shaper & Sokol,
1982).Që të tre konceptet i referohen ndjenjës së kapacitetit lidhur me përmbushjen e
sjelljeve firm-krijuese.Megjithatë, kohët e fundit është theksuar diferenca ndërmjet
kontrollit të perceptuar të sjelljes dhe vetefikasitetit (Ajzen, 2002).Kontrolli i
perceptuar i sjelljes nuk përfshin vetëm ndjesinë që je i aftë për ta bërë, por gjithashtu
perceptimin mbi pasjen nën kontroll të situatës.Kontributi relativ i këtyre tre faktorëve
të motivimit, në shpjegimin e qëllimeve sipërrmarrëse nuk janë paraprakisht të
stabilizuara. Konfigurimi specifik i lidhjeve ndërmjet këtyre faktorëve duhet të
vendoset në mënyrë empirike për cdo sjellje specifike ( Ajzen, 1991, 2002).
Një faktor tjetër që sipas autorëve të ndryshme lidhet me qëllimin sipërmarrës është
edhe inteligjenca emocionale.Ndonëse është e vështirë të gjendet një përkufizim për
inteligjencën që mund të pranohet nga të gjithë, në një nivel teorik inteligjenca
emocionale mund të përkufizohet si shtrirja e cila një person kupton, proceson dhe
vepron mbi një informacion me natyrë emocionale intra-personale dhe inter-personale
(Salovey P. & Mayer, 1990). Kryesisht në nivel operacional ka debate të
vazhdueshme që kanë cuar në dy perspektiva tëndryshme : aftësia dhe trajtimi i
inteligjencës personale. Ndonëse në shumicën e herëve këta dy faktorë shifen si
konkurrentë të njëri tjetrit në fakt aftësia dhe trajtimi i inteligjencës emocionale mund
të jenë plotësuese të njëra tjetrës. Për sa i përket lidhjeve me inteligjencën
emocionale, proaktiviteti dhe proaktiviteti kanë mardhënie të njohura me qëllimet
sipërmarrëse.

Modeli teorik
Qëllimi për tu bërë sipërmarrës mund të ndikohet nga shumë faktorë. Duke u
mbështetur te modeli I sjelljes së planifikuar të Ajzenit ne kemi krijuam modelin e
paraqitur në fig.1 por duke u fokusuar më tepër ne gjetjet e fundit në këtë fushë.

216

Konferenca VIII Studentore

Figura 1: Modeli I ndjekur në studim
Sipas Linan 2009 edukimi sipërmarrës ka ndikim në qëllimin sipërmarrës. R e
modelit që ai paraqiti ishte rreth 0.703986, një indicator shumë I besueshëm për
modelin që ai ngriti si dhe një bazë e mirë për ngritjen e modelit tonë duke menduar
se mund te shfaqet dhe në studimin tone kjo lidhje. Një interes të vecantë ne i
kushtuam disa koncepteve të tjera që janë përdorur shumë pak
praktikisht.Proaktivitetit dhe kreativitetit. Dy koncete të përdorura gjerësisht në matje
në treguesit e punës por jo të hasur shpesh në edukim. Zampetakis 2009 provoi një
lidhje statistikisht tërëndësishme të inteligjencës emocionale me kreativitetin,
produktivitetin, qendrimin personal dhe qëllimin sipërmarrës. Megjithse ne studimin e
tij ai nuk arriti në përfundime të rëndësishëme lidhur me ndikimin që gjinia ka në
qëllimin sipërmarrës ne menduam ta përfshinim atë në model duke patur një
mbështetje tëgjerë në literaturë nga autorë të tjerë që kanë studiuar lidhjen e këtij
koncepti me qëllimin sipërmarrës.
Hipotezat e ngritura në studimin tonë janë të paraqitura në tabelën e mëposhtme.
H1 Qëndrimi personal është I lidhur pozitivisht me qëllimin sipërmarrës
H2 Normat subjective janë të lidhura pozitivisht me qëllimin sipërmarrës
H3 Kontrolli I perceptuar I sjelljes është I lidhur pozitivisht me qëllimin personal
H4 Kreativiteti është I lidhur pozitivisht me qëndrimin personal
H5 Proaktiviteti është I lidhur pozitivisht me qëndrimin personal
H6 Inteligjenca emocionale është e lidhur pozitivisht me kreativitetin
H7 Inteligjenca emocionale është e lidhur pozitivisht me proaktivitetin
H8 Edukimi sipërmarrës është I lidhur pozitivisht me qëllimin sipërmarrës
H9 Gjinia është e lidhur pozitivisht me qëllimin sipërmarrës

217

Konferenca VIII Studentore

Metodologjia

Për vlerësimin e modelit të ngritur përdorëm një grup pyetsorësh me një shkallë

Likert nga 1-5.Për matjen e kreativitetit është përdorur pyetsori I Zhou
&George‘s(2001) me një shkallë besueshmërie Cronbach‘s alpha .931. Për

Inteligjencën emocionale është përdorur trait emotional intelligence-short form me

besueshmëri .746. Për proaktivitetin-Claes, Beheydt & Lemmens (2005) me
cronbach‘s alpha .766.Për qellimin sipërmarrës cronbach‘s alpha është .879 për

qëndrimin personal besueshmëria rezultoi .918 dhe për normat subjective
besueshmëria e shkallës rezultoi .732. Këto rezultate të cronbach‘s alpha ≥0.7 na

lejojnë të besojmë se pyetjet e përdorura në pyetsorin tonë kanë një qëndrueshmëri të

brendshme të besueshme.

Pyetje Autori Mesatarja Varianca Cronbach‘s
alpha

IE 30 3.123 1.102 .746
Kreativiteti 12 72552 .931
Zhou& 4581
Proaktiviteti 5 0.01 .766
George‘s(2001)
QS 4 .044 .879
QP 5 Claes, Beheydt 4.093 .033 .918
NS 3 & Lemmens .073 .732
(2005)

Linan 2010 3.520

Linan 2009 4.081

Linan 2009 4.094

Ky pyetsor ju shpërnda online studentëve të vitit të parë master në deget Administrim
biznes dhe administrim public. Numri I të pyeturëve ishte rreth 60 studentë.

Modeli empirik

Duke qenë se të dhënat tona ishin në formëshkalle(5-point Likert) në mënyrë që të

testonim nëse ekzistonte apo jo lidhja midis variablave të marrë në kërkim fillimisht
bëmë standartizimin e të dhënave nëpërmjet ―analizës faktoriale‖. Gjatë kryerjes së

kësaj analize hasëm në probleme lidhur me numrin e faktorëve në pyetjet e

inteligjencës emocionale cka coi ne eleminimin e saj nga analiza. Ndërsa për sa i

përket kreativitetit për të siguruar një konsistencë më të mirë të pyetjeve hoqëm 4
prej tyre pa e prishur nivelin e cronbach‘s alpha. Për analizën korrelative dhe të

regresionit përdorëm programin statistikor spss.Në mënyrë të përmbledhur po japim

korrelimet dhe koeficientët përkatës të regresionit.

Change Statistics

Varia Varia Adju Std R F Df Df Sig. F Durbin-

bli bel I sted error of squar cha 1 2 chang Watson

pavar varur the e nge e

ur estimate chang

e

218

Konferenca VIII Studentore

Proa Qend. .015 1.035920 .002 .116 1 58 .735 1.964
kti- person 57 60 .345 2.088
viteti al .904 1 62 .117 2.399
1.012858 .015 62 .005 2.146
Kreat Qend. .002 45 2.526 1
ivi- person .8.56 1 62 .000 2.220
teti al .9881071 .039 5
8
KPS Qellim .024 .9448682 .121 32.23 1
i sip.
.8176519 .342
Norm Qellim .107 3
a i sip.
subje
ktiv

Qend Qellim .331
rimi i sip.
perso
nal

Ne tabelen e mesiperme paraqiten rezultatet e analizes regressive nga e cila mund te
dallojme variablat statistikisht te rendesishem. Me nivel rendesie 10% qendrimi
personal, edukimi sipermarres dhe normat subjective kane nje lidhje me qellimin
sipermarres.Kete mund ta verejme nga koeficienti sig. I cili eshte me I ulet se
koeficienti yne I gabimit si dhe nepermjet krahasimit te vlerave te testit durbin-watson
me vlerat kritike. Per keto variabla koeficientet e korrelacionit tregojne qe: midis
qendrimit personal dhe qellimit sipermarres ekziston nje lidhje e forte positive
(koeficienti I korrelacionit=0.585), midis edukimit sipermarres dhe qellimit
sipermarres ekziston nje lidhje e dobet positive(koeficienti I korrelacionit=0.383)
ndersa midis normave subjective kjo lidhje paraqitet positive por e dobet(koeficienti i
korrelacionit=0.348).

Unstandardized Standardized
coefficients Coefficients

Variabel I Variabel I B Std error Beta t Sig

varur pavarur

(Konstantja)

Qendrimi proaktiviteti .046 .135 ,045 .341 .735
personal

Qendrimi kreativiteti .123 .130 .122 .951 .345
personal

KPS .198 .124 .198 1.509 .117

Qellimi Normat .348 .119 .340 2.927 .005

sipermarres subjective

Qellimi Qendrimi .585 .103 .585 5.677 .000

sipermarres personal

219

Konferenca VIII Studentore

Përfundime:

Nga analiza statistikore arritem të provonim se:

• Ekziston nje lidhje e forte pozitive midis qendrimit personal dhe qellimit
sipemarres. Në modelin tone pjesa më e madhe e variances së qëllimit
sipërmarrës shpjegohej nga varianca e qëndrimit personal.

• Ekziston një lidhje e dobët positive midis edukimit sipërmarrës dhe qëllimit
sipërmarrës. Por një pjesë e vogël e variances së qëllimit shpjegohet nga
edukimi.

• Ekziston një lidhje e dobët positive midis normave subjective dhe qëllimit
sipërmarrës. Por një pjesë e vogël e variances së qëllimit shpjegohet nga
normat subjektive.

Limit time:

Kufizimi i parë i këtij punimi qëndron në faktin se ka shumë literatura apo studime të
ndryshme nga autorë të ndryshëm të cilët ndoshta do të ndikonin apo kundërshtonin
rezultatet tona pasi ne jemi fokusuar vetëm në një numër të kufizuar autorësh.

Një tjetër limitim i këtij studimi është edhe përgjithësimi.Numri i pyetësorëve të
mbledhur është relativisht i pakët për ta bërë këtë një studim të vlefshëm për tu marrë
parasysh nga autorë apo studiues të tjerë.

Arsye tjetër që përbën një limitim për këtë studim është se personat që i janë ushtruar
pyetësorit ishin në dijeni se cfarë përmbante pyetësori si dhe ishin njohës të mirë të
fushës, pra kanë ndikuar rezultatin total.Në studimet e ardhshme duhet studiuar sesi këto
limitime të pakësohen.

Referenca
-Ajzen, I. (2002). Perceived bahavioral control, self-efficacy, locus of control and the
theory of planed behavior. Journal Of Applied Social Psychology,32(4) , 665-683.
-Ajzen, I. (2001). Nature and operation of attitudes. Annual Review of psychology 52 ,
27-58.
-Baron, R. A. (2004). The cognitive prespective : Avaluable tool for answering
etrepreneurship basics. Journal of business venturing19(2) , 237.
-Baron, R. A. (2004). The Cognitive prespective: Avaluable tool for answering
entreprenuership's basic "Why questions". Journal of Business Venturing,19 (2) , 221-
239.
-Drucker, Henry, Kurtako, & Krueger. (1985; 2005; 2005; 2007).
-Krueger, n. F. (2000). competing models of entrepreneurial intentions. Journal of
Business Venturing15(5-6) , 411-432.
-Lee, S. H. (2004). An exploratoratory study of technopreneurial intentions : A career
anchor prescpetive. Journal of Business venturing 19 (1) , 7-28.
-Linan, F. C. (2009). Divelopment and cross-cultural applications of a specific
instrument to measure entrepreneurial intentions . Entrepreneurship: Theory and
practice 33(3) , 593-617.
-Linan, F. R.-C., & Rueda-Cantuche, J. M. (2011). Factors affecting entrepreneurial
intetions levels: A role for education. International Entrepreneurship and
Menagement Journal7 (2) , 195-218.

220

Konferenca VIII Studentore

-Shaver, K. G. (1991). Person, Process, Choice: The psychology of new venture
creation. Entrepreneurship Theory and practice 16(2) , 23-45.
-Van Auken, H. S., Fry, F. L., & Silva, J. (2006). Role model influences on
entrepreneurial intentions: A comparison between US and Mexico. Enternational
Entrepreneurship and -Menagement Journal2(3) , 325-336.
-Walter, S. G., &Walter, A. (2013). University Departments and self-employment
intentions of business students: Across-level analysis. Enterpreneurship: Theory and
Practice 37(2) , 175-200.
-Leonidas A. Zampetakis Konstantinos Kafetios Nancy Bouranta Todd Dewet
Vasiliss S. Moustakis(2009). On the relationship between emotional inteligjence and
entrepreurial attitudes and intentions.International Jouranl of Behavior & Research,
595-618

221

Konferenca VIII Studentore

Kriza financiare 2007 –2009

Irena Cyrbja, Fatjona Sula, Sonila Puja
(Shkenca ekonomike, Bachelor, Viti III, Fakulteti i Biznesit, UAMD)

Abstrakti
Teza trajton krizën ekonomike globale të viteve 2007-2009 dhe origjjinën nga vijnë
këto kriza. Për të kryer një punim sa më empirik do na duhet të shqyrtojmë atë që
është më e rëndësishme e quajtur ndryshe ―flluska‖ e çmimeve në modele të
ndryshme, me faktorë mikroekonomik duke përdorur sigurisht periudhën kohore që
theksuam më lart. Do të trajtojmë problemet të cilat na cojnë në trazirat financiare,
gjithashtu mund të themi që do të kuptojme me mire shkaqet dhe pasojat e këtyre
flluskave financiare, dhe si do të jetë rrjedha e zhvillimit ekonomik në vend. Do të
bazohemi në ―shpërthimet e kredive‖ për të parë politikat qeveritare dhe barrierat me
të cilat janë përballur.

Fjalët kyçe: Krizë financiare, Shkaqe, Pasoja, Flluskë financiare, Politikat
qeveritare, Shpërthimet e Kredive.

HYRJE

Cfar[ është kriza finaciare?

Kriza financiare është një situatë në të cilën vlera e institucioneve financiare ose
pasurive bie shumë shpejt. Kriza financiare është e lidhur shpesh me panik ose një
situate në bankat, në të cilën investitorët shesin pasuritë ose të tërheqin paratë nga
llogaritë e kursimeve duke pritur që vlera e këtyre pasurive do të bjerë nëse ato do te
vazhdojnë te qëndrojnë në atë institucion financiar.

Një nga përkufizimet më të mira për krizën finaciare ëhtë dhënë nga Goldsmith në
1982 I cili I përcakton si:Një përkeqësim I mprehtë,I shpejtë,ultraciklik,I të gjithë apo
pjesës më të madhe të një grupi treguesish financiare_normat afatshkurtra të interesit
cmimeve të aktiveve,mungesë solvabiliteti dhe dështim I institucioneve financiare.
Një përcaktim më I afërt në kohë është dhënë nga Frederic Mishkin I cili I përcaktoi
këto kriza nën këndvështrimin e problemeve me asimetrinë e informacionit:Një krizë
financiare është një crregullim në tregjet financiare në të cilët problemet me adresë
selesction dhe moral hazard bëhen të paafta që të kanalizojnë me eficensë fondet te
ata që kanë oportunitete investimi me produktive.

Historiku i krizës

Kriza financiare e 2007-2008, e njohur edhe si kriza financiare globale dhe kriza
financiare e vitit 2008, është konsideruar nga shumë ekonomistë që kanë qenë krizat
më të rënda financiare që nga Depresioni i Madh i viteve 1930. Filloi në vitin 2007
me një krizë në tregun e hipotekave subprime në SHBA dhe u zhvillua në një krizë
bankare ndërkombëtare me rënien e bankës investuese Lehman Brothers më 15

222

Konferenca VIII Studentore

shtator 2008. Marrja e tepërt e riskut nga bankat siç është Lehman Brothers ndihmoi
në rritjen e ndikimit financiar global.Masat e shpëtimit të institucioneve financiare
dhe politika të tjera monetare dhe fiskale paliative u përdorën për të parandaluar një
kolaps të mundshëm të sistemit financiar botëror. Kriza u pasua gjithsesi nga një rënie
ekonomike globale, Recesioni i Madh. Kriza evropiane e borxheve, një krizë në
sistemin bankar të vendeve evropiane që përdorin euron, u pasuan më vonë.
Akti Dodd-Frank u miratua në SHBA pas krizës për të "nxitur stabilitetin financiar të
Shteteve të Bashkuara". Standardet e kapitalit dhe të likuiditetit të Basel III u
miratuan nga vendet anembanë botës.
Recesioni i SHBA-së që filloi në dhjetor 2007 përfundoi në qershor 2009, sipas
Byrosë Kombëtare të Kërkimeve Ekonomike të SHBA-ve (NBER) dhe kriza
financiare duket se ka përfunduar në të njëjtën kohë. Në prill 2009, revista TIME
shpalli "Më shpejt se ai filloi, kriza bankare mbaroi" Komisioni i Hetimeve të Krizës
Financiare të Shteteve të Bashkuara daton krizën deri në vitin 2008. Presidenti Barak
Obama deklaroi më 27 janar 2010, "tregjet tani janë të stabilizuara dhe ne kemi
rimarrë pjesën më të madhe të parave që kemi shpenzuar në bankat".
New York Times identifikon marsin 2009 si "mbiren e krizës" dhe vuri në dukje në
vitin 2011 se "Shumica e tregjeve të aksioneve në të gjithë botën janë të paktën 75 për
qind më të larta se sa ishin atëherë. Rezervat financiare, që çuan në uljen e tregjeve,
Ato. " Megjithatë, mungesa e ndryshimeve thelbësore në tregjet bankare dhe
financiare, shqetëson shumë pjesëmarrës të tregut, përfshirë Fondin Monetar
Ndërkombëtar.

Shkaqet dhe pasojat e krizës financiare

Shkaqet
Në mënyrë më të përmbledhur le t`i paraqesim shkaktarët kryesor te krizës aktuale:

a) Spekulimi në tregjet financiare dhe rritja e çmimeve në mënyre artificiale
b) Kreditë hipotekare ―sub-prime‖si detonator i krizës
c) Përdorimi i gjerë i inovacioneve financiare ka bërë që të ëksplodojë kriza
d) Rregullimi dhe mbikëqyrja jo adekuate e tregjeve komplekse financiare
e) Globalizimi dhe (ndër)varësia ekonomike (dhe/ose politike)

Kriza u materializua si një krizë e mirëfilltë financiare, por shumë shpejt efektet e saj
u shtrinë në ekonominë reale. Në fakt kjo përbën dhe një nga karakteristikat e veçanta
të kësaj krize, e cila dallohet nga krizat e mëparshme për shpejtësinë e transmetimit të
saj në sektorë të ekonomisë. Kolapsi i tregut të kredive hipotekore solli zhvlerësimin e
vazhdueshëm në bursë të aksioneve të institucioneve financiare. Zhvlerësimi i
vazhdueshëm i mjeteve financiare në bursa, përkeqësimi i bilancit të firmave kryesore
financiare dhe rënia e përshpejtuar e çmimeve të banesave, ndikuan në mënyrë direkte
në ecurinë e ekonomisë reale. Si pasojë e krizës financiare që nisi në SHBA, prej vitit
2007 ekonomia botërore përjetoi një periudhë me ritëm më të ulët rritjeje. Fillimisht
ekonomia amerikane dhe ajo e disa vendeve të industrializuara, shfaqën shenja
ngadalësimi, ndërkohë që ekonomitë e vendeve në zhvillim luajtën rolin kryesor në
rritjen ekonomike botërore. Përkeqësimi i gjendjes financiare në tregjet perëndimore,
kryesisht ato amerikane rriti risqet për ecurinë ekonomike botërore.
Rritja e shpejtë e çmimit të energjisë dhe të ushqimeve, shkaktuar nga rënia e ofertës
dhe e kërkesës relativisht të lartë shkaktuan presione inflacioniste. Me thellimin e
krizës financiare në gjysmën e dytë të vitit 2008, çmimet kryesisht ndoqën një prirje
rënëse. Tkurrja e aktivitetit ekonomik botëror u thellua në vitin 2009 si rrjedhojë e

223

Konferenca VIII Studentore

rënies ekonomike të vendeve të zhvilluara dhe ngadalësimit të ndjeshëm ekonomik të
vendeve në zhvillim. Kriza u përhap përmes ndërlidhjeve të tregut financiar në të
gjithë Evropën dhe ndikoi shpejt në ekonominë reale, duke qenë se kreditimi dhe
investimi u bë gjithmonë e më i vështirë. Ndikimi i krizës në rritjen ekonomike dhe
punësimin ka qenë tepër i ashpër (Torres (2010) ; van der Hoeven (2010)).
Përveç vendeve të zhvilluara me të ardhura të larta, kriza ka pasur edhe ndikime
negative në vendet në zhvillim. Rënia e tregtisë dhe çmimeve të produkteve globale
dëmtuan eksportin. Tregtia u përkeqësua nga një kolaps i kërkesës së importit në
vendet e mëdha të zhvilluara dhe shumë më pak financimin e tregtisë.
Flukset tregtare Ndikimi i Krizës Ekonomike Financiare në Financat Publike në
Europë dhe Shqipëri ranë me 30 deri 50 % në shumicën e ekonomive në fund të 2008
dhe në fillim të vitit 2009, ku ekonomitë e Azisë Lindore përjetuan rënien më
drastike. Kriza financiare po ashtu befas ndryshoi prirjen rritëse të çmimeve të naftës
dhe produkteve të tjera që prej vitit 2002. Çmimet e naftës ranë më shumë se 70% nga
nivelet e tyre të pikut në vitin 2008. Në të njëjtën periudhë, çmimet e metaleve pësuan
rënie drastike. Çmimet e produkteve bujqësore gjithashtu ranë ndjeshëm.
Si rezultat, shumë vende në zhvillim pësuan luhatje të forta në fushën e tregtisë. Në
veçanti, eksportuesit e naftës dhe mineraleve pësuan goditje të forta të çmimeve të
eksportit me rënien e kërkesës globale për shkak të recesionit. Në çdo vend të caktuar,
kriza goditi veçanërisht shtresat më të rrezikuara, të rinjtë, të moshuarit, gratë dhe të
sëmurët. Një krizë e rëndë financiare mund të transformohet në një krizë sociale në
qoftë se nuk menaxhohet në mënyrën e duhur. Kriza aktuale tërhoqi gjithashtu
vëmendjen për rritjen e pabarazisë.

Pasoja
Banka Botërore raportoi në shkurt 2009 se bota arabe ishte shumë më pak e prekur
nga kriza e kredive. Me vendet e mira të bilancit të pagesave që vijnë në krizë ose me
burime alternative të financimit për deficitet e tyre të mëdha të llogarisë korrente, të
tilla si remitancat, investimet e huaja direkte (FDI) ose ndihmat e huaja, vendet arabe
ishin në gjendje të shmangnin daljen në treg në Në fund të vitit 2008. Ky grup është
në pozitën më të mirë për të absorbuar goditjet ekonomike. Ata hynë në krizë në
pozita jashtëzakonisht të forta. Kjo u jep atyre një jastëk të rëndësishëm kundër rënies
globale. Efekti më i madh i krizës ekonomike globale do të vijë në formën e çmimeve
më të ulëta të naftës, e cila mbetet përcaktimi më i rëndësishëm i performancës
ekonomike. Rënia e çmimeve të naftës në mënyrë të qëndrueshme do t'i detyronte ata
të tërhiqnin rezerva dhe të ulnin investimet. Çmime të ndjeshme më të ulëta të naftës
mund të shkaktojnë një ndryshim të ecurisë ekonomike siç është rasti në goditjet e
shkuara të naftës. Ndikimi fillestar do të shihet në financat publike dhe punësimin për
punëtorët e huaj. Disa vende në zhvillim që kishin parë rritje të fuqishme ekonomike
panë ngadalësime të ndjeshme. Për shembull, parashikimet e rritjes në Kamboxhia
tregojnë një rënie prej më shumë se 10% në vitin 2007 në afërsi të zero në vitin 2009
dhe Kenia mund të arrijë vetëm 3-4% rritje në 2009, nga 7% në vitin 2007.

Fllucka financiare

Termi "flluskë", në lidhje me krizën financiare, filloi në flluskën e detit të Detit të
Jugut 1711-1720 dhe fillimisht u referohej vetë kompanive dhe stokut të tyre të fryrë,
në vend se vetë krizës. Kjo ishte një nga krizat më të hershme financiare moderne;
Episode të tjera u referoheshin si "manias", si në maninë tulipane holandeze. Metafora
tregoi se çmimet e aksioneve ishin të fryra dhe të brishta - të zgjeruar në bazë të

224

Konferenca VIII Studentore

asgjëje përveç ajrit, dhe të pambrojtur ndaj një shpërthimi të papritur, siç ndodhi në të
vërtetë.
Një flluskë ekonomike ose flluskë e aseteve (nganjëherë e quajtur edhe si një flluskë
spekulative, një flluskë e tregut, një flluskë çmimi, një flluskë financiare, një manie
spekulative ose një tullumbace) është tregtia e një aktivi në një çmim apo çmim që
tejkalon fuqishëm Vlera e brendshme e asetit .Ajo gjithashtu mund të përshkruhet si
një situatë në të cilën çmimet e aseteve duket të jenë të bazuara në pikëpamje të
paarsyeshme ose të paqëndrueshme për të ardhmen. Flluska e aseteve datojnë që nga
vitet 1600 dhe tani konsiderohen gjerësisht si një tipar i përsëritur i historisë moderne
ekonomike. Historikisht, Tulipomania e Hollivudit të Artë (në mes të viteve 1630)
shpesh konsiderohet flluskë e parë ekonomike e regjistruar (ose flluskë financiare,
flluskë spekulative).Për shkak se shpesh është e vështirë të vëzhgohet vlera e
brendshme në tregjet reale, flluska shpesh identifikohen përfundimisht vetëm në
retrospektivë, sapo ka ndodhur një rënie e papritur e çmimeve. Një rënie e tillë njihet
si një përplasje ose një shpërthim flluske. Si bumi ashtu edhe fazat e shpërthimit të
flluskës janë shembuj të një mekanizmi pozitiv të reagimit, në dallim nga mekanizmi i
reagimit negativ që përcakton çmimin e ekuilibrit në rrethana normale të tregut.
Çmimet në një flluskë ekonomike mund të luhaten në mënyrë të çrregullt dhe të bëhen
të pamundura për të parashikuar vetëm nga oferta dhe kërkesa.
Ndërkohë që disa ekonomistë mohojnë se fllusat ndodhin, shkaku (arsyet) e flluskave
mbetet e diskutueshme nga ata që janë të bindur se çmimet e aseteve shpesh devijojnë
fort nga vlerat e brendëshme. Shumë shpjegime janë sugjeruar dhe kohët e fundit
kërkimet kanë treguar se flluska mund të shfaqet edhe pa pasiguri, spekulime, ose
racionalitet i kufizuar, në të cilin rast ato mund të quhen flluska jo-spekulative ose
ekuilibrat e sunspot. Në raste të tilla, flluska mund të argumentohet të jetë racionale,
ku investitorët në çdo pikë kompensohen plotësisht për mundësinë që flluskë mund të
bjerë nga kthimet më të larta. Këto qasje kërkojnë që koha e kolapsit të flluskës mund
të parashikohet vetëm në mënyrë probabilistike dhe procesi i flluskave shpesh
modelohet duke përdorur një model switching Markov. Shpjegime të ngjashme
sugjerojnë se flluska mund të shkaktohen në fund të fundit nga proceset e koordinimit
të çmimeve. Teoritë më të fundit të formimit të flluskës së pasurive sugjerojnë se këto
ngjarje janë të shtyrë nga sociologjia. Për shembull, shpjegimet janë përqendruar te
normat sociale në zhvillim dhe roli që tregojnë tregimet ose tregimet që ndodhen në
kulturë në këto ngjarje .

A mund te parashikohej kriza fianciare

Parashikimi i krizave vazhdon të tërheqë vëmendjen e analistëve dhe studiuesve.
parashikimi i krizave vazhdon të mbetet një sfidë, e cila vështirësohet nga fakti së
shpesh krizat fillojnë si pasojë e luhatjes së besimit nga nivelet e larta të detyrimeve
dhe huave në tregjet financiare. Për më tepër, natyra e krizave ndryshon me evoluimin
e strukturave ekonomike dhe financiare, duke i shndërruar modelet dhe sistemet e
sinjalizimit në mjete obsolete dhe të paafta për të qëndruar me hapin e risive
financiare. Ky seksion paraqet një përmbledhje të evoluimit të llojeve të ndryshme të
modeleve që tentojnë të parashikojnë krizat dhe analizon stadin aktual të modeleve
sinjalizuese.
Pra, për të dalë nga kriza ekonomike, duhet me çdo kusht të stimulohen investimet në
ata sektorë të ekonomisë që gjenerojnë punësim dhe prodhojnë për konsumin vendas,
falë tyre do të hapen vende të reja pune dhe do të ketë rritje rroge, të cilat të dyja
bashkë do të mbështesin konsumin në veçanti e kërkesën agregate në tërësi. Nevojitet

225

Konferenca VIII Studentore

një intensifikim dhe një stimulim i sektorëve prioritarë të ekonomisë, siç mund të jetë
bujqësia për të rritur produktivitetin, prodhimin e më vonë edhe punësimin.
Nxjerrja e vendit nga kriza ekonomike dhe mundësia për të pasur një zhvillim
ekonomik të qëndrueshëm është sa shumë e thjeshtë për ta thënë aq dhe e vështirë për
ta realizuar. Rolin primar e zënë investimet në sistemin ekonomik, të cilat garantojnë
një rritje të eficiensës ekonomike dhe produktivitetit në punë (pra rritja e rrogave dhe
cilësia e jetesës) dhe mbi të gjitha krijojnë kushtet e nevojshme për ndryshimin e
strukturës ekonomike, duke realizuar një vizion strategjik të ri që u jep jetë sektorëve
prodhues me një përdorim më të gjerë të teknologjisë.
Gjithashtu, rritja e prodhimit dhe e produktivitetit në punë do të konvergjojë në një
ndikim më të madh në rritjen e buxheteve familjare të qytetarëve dhe për rrjedhojë, në
një rritje të ndjeshme të nivelit të jetesës të konsumatorëve shqiptarë, pse jo dhe të
uljes së varfërisë në zona të ndryshme të vendit. Për më tepër, rritja e prodhimit dhe e
produktivitetit do të shkaktonte ulje të importeve dhe njëkohësisht një ulje të çmimeve
në treg, kjo do të shoqërohej me një rritje të konkurrueshmërisë së produkteve ―Made
in Albania‖, pra me një përmirësim të balancës tregtare.
Për të konkluduar, mund të them se dalja nga kriza do të arrihet vetëm me rritjen dhe
orientimin e investimeve nga ana e shtetit në ata sektor të ekonomisë që gjenerojnë
punësim e më vonë duke ju lutur konsumatorëve të konsumojnë, konsumojnë dhe
vetëm të konsumojnë.

KONKLUZIONE

1. Një krizë financiare është një: ―situatë në të cilën oferta për parà tejkalohet nga
kërkesa për para.

2. Kriza financiare e vitit 2008, është konsideruar nga shumë ekonomistë që kanë
qenë krizat më të rënda financiare që nga Depresioni i Madh i viteve 1930.

3. Kriza 2007-2010 është një krizë që u shkaktua në një masë të madhe nga babëzia e
institucioneve financiare: banka e kompani investimesh të cilat morën përsipër risqe
të mëdha dhe nuk u treguan transparente në aktivitetin e tyre, si edhe nga huamarrës të
etur të cilët nuk u treguan të përgjegjshëm në shlyerjen e kredive.

4. Tipi kryesor I nje krize eshte flluska financiare, e cila nuk eshte gje tjeter vecse
tregtia e një aktivi në një çmim apo çmim që tejkalon fuqishëm Vlera e brendshme e
asetit. Ajo gjithashtu mund të përshkruhet si një situatë në të cilën çmimet e aseteve
duket të jenë të bazuara në pikëpamje të paarsyeshme ose të paqëndrueshme për të
ardhmen.

5. Dalja nga kriza do të arrihet vetëm me rritjen dhe orientimin e investimeve nga ana
e shtetit në ata sektor të ekonomisë që gjenerojnë punësim.

6. Natyra e krizave ndryshon me evoluimin e strukturave ekonomike dhe financiare,

BIBLIOGRAFIA

 Mustafa, ―Menaxhmenti financiar‖, shtëpia botuese ―KGT‖,2008 Prishtinë,

faqe 20.

226

Konferenca VIII Studentore

 Prof.Dr.G.Luboteni, ―Financat e korporatave‖, 2007 Prishtinë, faqe 11.
 R.Dornbush & S.Fisher, ―Makroekonomia‖, sh.botuese, ―Dituria 2000‖, 2003

Tiranë, faqe 417.
 A.Mançellari, S.Hadëri,Dh.Kule,S.Qirici, ―Hyrje në Ekonomi‖,sh.botuese

―Pegi‖,2007 Tiranë, faqe 315.

227

Konferenca VIII Studentore

Parashikimi i krizave financiare

Erald Fushtani, Engjellushe Shaba
(Shkenca ekonomike, Bachelor, Viti III, Fakulteti i Biznesit, UAMD)

Abstrakt

Ky punim ka si qëllim të vlerësojë ndikimin e treguesve makroekonomikë dhe
specifike bankarë në një periudhë krize financiare dhe mënyrat e mundshme se si ta
menaxhojnë një situatë të tillë. Së pari, faktorët kryesorë që shpjegojnë krizën
financiare. Së dyti, cilat janë modelet e para mbi burimet e krizave financiare.
Punimi fokusohet mbi gjeneratat e hershme të cilat mendonin parashikimin e krizave
mbi bazën e zhbalancimeve ekonomike dhe paraqet disa tregues kryesorë të cilët
mund të shkaktojnë një krize si: kriza monetare duke përfshirë dhe kursin e
këmbimit, kriza bankare, rënia e eksporteve, recesioni, rënie në prodhim, rritje në
normën reale të interesit etj. Së treti, ndikimi i faktorëve globalë në shkaktimin e një
krize duke ndikuar në përkeqësimin e kushteve të tregtisë, goditje në normat reale të
interesit botëror dhe cmimet e mallrave, pasi tregtia ndërkombëtare mund të jetë një
―sëmundje ngjitëse‖ lidhur me shkaqet e fillimit të një krize. Së katërti, cilat janë
studimet e fundit lidhur mbi krizat bankare dhe sistemin financiar? Rezultatet e këtij
studimi do i vijnë në ndihmë studiuesve të këtyre dukurive në mënyrë që të përfitojnë
nga avantazhet që këto faktorë sjellin, apo të menaxhojnë risqet që mund të
shkaktohen prej tyre, në mënyrë që të përmirësojnë performancën financiare të tyre.
Studimi nxjerr konkluzionin se krizat bankare janë te paraprira nga një rritje e
mprehtë e cmimevedhe rritja e cmimit të banesave. Të dhënat u grumbulluan
nëpërmjet studimeve. Megjithatë, krizat financiare do të vijojnë të shfaqen edhe në të
ardhmen, të ndikuara nga efikasiteti i funksionimit të tregjeve financiare të cilat janë
në zhvillim të vazhdueshëm, si edhe nga zbatimi i rregullave përkatëse.

Fjalët kyçe: Parashikim, Krizë financiare, Rrezik sistematik, Politikë
makroekonomike, Cmimet, Tregje financiare

HYRJE

Kriza globale financiare 2007-09 ka qenë një kujtesë e dhimbshme për natyrën e
shumëfishtë të krizave. Ajo goditi vendet e vogla dhe të mëdha, si dhe të varfërit dhe
të pasurit. Siç përshkruhet në mënyrë të përshtatshme nga Reinhart dhe Rogoff
(2009), "krizat financiare janë një kërcënim për mundësi të barabarta." Ato mund të
kenë origjinën e brendshme ose të jashtme dhe rrjedhin nga sektorët privatë apo
publikë. Ato vijnë në forma dhe madhësi të ndryshme, evoluojnë me kalimin e kohës
në forma të ndryshme dhe mund të përhapen me shpejtësi në të gjithë kufijtë. Ato
shpesh kërkojnë përgjigje të menjëhershme dhe gjithëpërfshirëse të politikave,
kërkojnë ndryshime të mëdha në sektorin financiar dhe në politikat fiskale dhe mund

228

Konferenca VIII Studentore

të kërkojnë koordinim global të politikave.Siç ka treguar gjallërisht episodi më i
fundit, implikimet e trazirave financiare mund të jenë substanciale dhe ndikojnë
shumë në zhvillimin e politikave ekonomike dhe financiare. Një analizë e thellë e
pasojave dhe përgjigjeve më të mira ndaj krizave është bërë pjesë integrale e debateve
aktuale të politikave, pasi efektet e vazhdueshme të krizës së fundit ende ndjehen në
mbarë botën.

Krizat janë, në një nivel të caktuar, manifestime ekstreme të ndërveprimeve midis
sektorit financiar dhe ekonomisë reale. Si i tillë, të kuptuarit e krizave financiare
kërkon një kuptim të lidhjeve makrofinanciare, një sfidë vërtet komplekse në vetvete.
Qëllimi i këtij dokumenti është më modest: paraqet një studim të fokusuar duke marrë
parasysh tre pyetje specifike. Cilat janë faktorët kryesorë që shpjegojnë krizat
financiare? Si mund të parandalojmë krizat financiare? Si mund të minimizojmë
kostot e një krize financiare? Punimi gjithashtu pasqyron shkurtimisht literaturën mbi
parashikimin e krizave dhe evoluimin e modeleve të paralajmërimit të hershëm.

Seksioni përmbledh metodat kryesore të përdorura për parashikimin e krizave. Ka
qenë një sfidë për të parashikuar kohën e krizave. Tregjet financiare me levë të lartë
mund t'i nënshtrohen lehtësisht krizave të besimit, duke e bërë të arsyeshme arsyen
kryesore pse koha e saktë e krizave është shumë e vështirë të parashikohet. Për më
tepër, natyra e krizave ndryshon me kalimin e kohës, ndërsa strukturat ekonomike dhe
financiare evoluojnë. Jo çuditërisht, mjetet paralajmëruese të hershme mund të bëhen
shpejt të vjetëruara ose joadekuate.

Pjesa e fundit përfundon me një përmbledhje dhe sugjerime për hulumtime të
ardhshme. Së pari përmbledh mësimet e mëdha nga ky shqyrtim i literaturës. Më pas
ai shqyrton çështjet më të rëndësishme për hulumtim në dritën e këtyre mësimeve.
Njëra është se hulumtimi i ardhshëm duhet të përshtatet për të eliminuar sindromën
«kjo kohë është e ndryshme». Megjithatë, kjo është një detyrë shumë e gjerë që
kërkon të adresojë dy pyetje kryesore: Si të parandaloni krizat financiare? Dhe, si t'i
zbusim kostot e tyre kur ato të zhvillohen? Përveç kësaj, duhet të bëhen përpjekje më
intensive për të grumbulluar të dhëna të nevojshme dhe për të zhvilluar metodologji të
reja në mënyrë që të udhëheqin studimet empirike dhe teorike.

Parashikimi i krizave financiare

Ka qenë prej kohësh një sfidë për të parashikuar kohën e krizës. Sigurisht që ka një
përfitim të madh në njohjen nëse po ndodh një krizë: mund të ndihmojë në vendosjen
e masave që synojnë parandalimin e një krize në vendin e parë ose duke kufizuar
dëmet nëse ndodh. Si e tillë, ka shumë për t'u fituar nga zbulimi më i mirë i arsyeve të
një krize. Megjithatë, megjithë përpjekjet e shumta, asnjë grup i vetëm treguesish nuk
ka provuar të shpjegojë llojet e ndryshme të krizave. Periudhat e trazirave shpesh
shfaqen në mënyra endogjene, me mundësi të ekuilibrive të shumëfishta por jo shumë
të njëtrajtshme. Ndonëse është më e lehtë të dokumentohen dobësitë, si rritja e
çmimeve të aseteve, mbetet e vështirë të parashikohet me saktësi koha kur do të

229

Konferenca VIII Studentore

ndodh një krizë. Ky seksion paraqet një përmbledhje të shkurtër të evolucionit të
literaturës empirike mbi parashikimin e krizave.

Modelet e paralajmërimit të hershëm kanë evoluar me kalimin e kohës, me gjeneratën
e parë të modeleve që fokusohen në pabarazitë apo ndryshe zhbalancimet
makroekonomike. Në modelet e hershme të parashikimit të krizës, kryesisht për krizat
bankare dhe monetare, fokusi ishte kryesisht në pabarazitë makroekonomike dhe
financiare dhe shpesh në kontekstin e tregjeve në zhvillim. Kaminsky dhe Reinhart
(1999) tregojnë se normat e rritjes në para apo të holla, kredi dhe disa variabla të tjerë
që tejkalojnë pragjet e caktuara kanë bërë më shumë gjasa të kthehet në një krizë
bankare. Në një shqyrtim gjithëpërfshirës, Goldstein, Kaminsky dhe Reinhart (2000)
raportojnë se një gamë e gjerë e treguesve mujorë ndihmojnë në parashikimin e
krizave në valutë, duke përfshirë vlerësimin e kursit real të këmbimit (në krahasim me
trendin), një krizë bankare, një rënie në eksportet, një raport i lartë i parasë së gjerë
ndaj rezervave ndërkombëtare dhe një recesion. Midis treguesve vjetorë, dy më të
mirat ishin si treguesit e llogarisë rrjedhëse, domethënë, një defiçit të madh në
llogarinë korente në raport me PBB-në dhe investimet. Për krizat bankare, treguesit
më të mirë (në renditje zbritëse) mujore ishin: vlerësimi i kursit real të këmbimit (në
krahasim me trendin), rënia e çmimeve të kapitalit, rritja e shumës së parasë, rënie e
prodhimit real, rënia e eksporteve dhe rritja e normës reale të interesit. Midis tetë
treguesve vjetorë të testuar, më të mirët ishin një raport i lartë i flukseve afatshkurtëra
të kapitalit ndaj PBB-së dhe një defiçit të madh në llogarinë korente në krahasim me
investimet.

Në gjeneratën e ardhshme të modeleve, ende të orientuara drejt krizave të jashtme,
variabla e bilancit u bë edhe më e theksuar. Treguesit përkatës janë të përfshirë në
borxhe të konsiderueshme afatshkurtra (Berg et al. 2004). Raporti i parasë së gjerë
ndaj rezervave ndërkombëtare në vitin para krizës u gjet të jetë më i lartë (dhe rritja e
PBB-së më e ngadalshme) për krizat në tregjet në zhvillim. Megjithatë, në këto
modele, deficiti fiskal, borxhi publik, inflacioni dhe rritja reale e parasë gjithsej u
gjetën të mos ishin vazhdimisht të ndryshme ndërmjet krizave dhe vendeve jo-krizë
përpara krizave të mëdha. Gjithashtu, përhapjet e normave të interesit ose vlerësimet e
kreditit sovran nuk janë përgjithësisht të larta në listën e treguesve të paralajmërimit të
hershëm të krizave bankare valutore dhe sistematike. Përkundrazi, krizat ishin më
shumë të paraprira nga vlerësimi i shpejtë i kursit të këmbimit, deficitet e llogarisë
korente, zgjerimi i kredisë së brendshme dhe rritja e çmimeve të aksioneve.

Më vonë modelet treguan se një kombinim i variablave mund të ndihmojë në
identifikimin e situatave të stresit financiar dhe dobësive të tij. Frankel dhe Saravelos
(2012) kryenë një meta-analizë bazuar në rishikimet e modeleve të parashikimit të
krizave dhe botuan shtatë gazeta që nga viti 2002. Norma e rritjes së kredisë,
rezervave valutore, ritmi real i këmbimit, rritja e BVP-së dhe llogaria rrjedhëse ndaj
PBB-së janë treguesit më të shpeshtë te cilët janë në 83 letrat e shqyrtuara. Krizat në
mënyrë tipike paraprihen nga deficite disi më të mëdha të llogarisë korrente në

230

Konferenca VIII Studentore

krahasim me mesataret historike, megjithëse tendencat e kreditit më shumë se
çekuilibrimet e jashtme duken të jenë parashikuesi më i mire.

Faktorët globalë mund të luajnë rol të rëndësishëm në nxitjen e krizave sovrane,
valutës, bilancit të pagesave dhe ndalimeve të papritura. Një numër faktorësh global
raportohen shpesh për të shkaktuar krizë, duke përfshirë përkeqësimin e kushteve të
tregtisë dhe goditjet ndaj normave të interesit botëror dhe çmimeve të mallrave. Për
shembull, rritja e shpejtë e normave të interesit të SHBA në atë kohë është
identifikuar si një shkas për krizat e borxhit sovran të Amerikës Latine të viteve 1980.
Më në përgjithësi, kriza shpesh paraprihet nga rritja e normës së interesit në
ekonomitë e zhvilluara dhe nga ndryshimet e papritura në mall, veçanërisht nafta,
çmimet. Por normat e ulëta të interesit mund të kenë rëndësi gjithashtu. Për shembull,
Jordà, Schularick dhe Taylor (2011) raportojnë se krizat financiare globale shpesh
ndodhin në një mjedis me norma interesi të ulëta. Studime të tjera argumentojnë se
pabarazitë globale të viteve 2000 dhe kriza e fundit janë të lidhura ngushtë (Obstfeld
dhe Rogoff, 2009; Obstfeld, 2012). Tregtia ndërkombëtare dhe lidhjet e tjera të
vërteta mund të jenë kanale transmetimi, dhe ngjitja në tregjet financiare lidhet me
krizat (Forbes, 2012). Studimet nxjerrin në pah rolin e një huadhënësi të përbashkët
në veçanti në përhapjen e krizës financiare të Azisë Lindore (Kaminsky dhe Reinhart,
2001). Këta faktorë globalë mund të jenë vetë rezultatet, si në krizën më të fundit, kur
normat e interesit dhe çmimet e mallrave përjetuan rregullime të mprehta pas fillimit
të krizës.

Gjithsesi, rritja e shpejtë e kredisë dhe çmimeve të aktiveve duket të jetë më e
besueshme në lidhje me rritjen e stresit financiar dhe dobësive. Borio dhe Loëe (2002)
dokumentuan se çmimet e aseteve, të kredisë dhe investimeve, një masë e bazuar në
çmimet e kredive dhe aseteve është më e dobishme: pothuajse 80 përqind e krizave
mund të parashikohet mbi bazën e një bumi krediti në një periudhë një- vjeçare,
ndërkohë që sinjalet e rreme pozitive lëshohen vetëm rreth 18 për qind të kohës. Duke
u bazuar në këtë, Cardarelli, Elekdag dhe Lall (2009) konstatojnë se krizat bankare
zakonisht paraprihen nga rritje të theksuara të kredisë dhe çmimeve të banesave.
Shumë të tjerë kanë gjetur element bashkëkohor përsa i përket rritjeve jashtëzakonisht
të shpejta të çmimeve të kredive dhe aseteve, bumeve të mëdha në investimet
rezidenciale, si dhe përkeqësimin e bilanceve të llogarisë korrente, për të kontribuar
në gjasat e përplasjes së kredive dhe të rrymave të çmimit të aseteve.

Studimet e fundit konfirmojnë se rritja e kredisë është më e rëndësishmja, por ende e
papërfunduar ose e përsosur si teori. Shumë nga treguesit, siç janë rritja e mprehtë e
çmimeve të aseteve, një përkeqësim i qëndrueshëm i bilancit tregtar dhe një rritje e
ndjeshme e levës bankare, humbin domethënien parashikuese si kusht për praninë e
një bumi krediti. Megjithatë, ka gabime të tipit I dhe tipit II. Siç tregonë Dell'Ariccia
et al (2012), jo të gjitha bumet janë të lidhura me krizat: vetëm rreth një e treta e
rasteve të bumit përfundojnë në krizat financiare. Të tjerët nuk çojnë në krizë, por
janë pasuar nga periudha të zgjatura të rritjes ekonomike. Dhe shumë bume
ekonomike rezultojnë në thellimin e përhershëm financiar dhe mund të sjellin rritjen

231

Konferenca VIII Studentore

ekonomike afatgjatë. Ndërsa jo të gjitha bumjet përfundojnë në një krizë, probabiliteti
i një krize rritet me një bum. Për më tepër, aq më i madh është madhësia e një episodi
bum, aq më shumë ka gjasa që të rezultojë në një krizë.

Në terma praktikë, modelet e paralajmërimit të hershëm zakonisht përdorin një sërë
treguesish sasiorë kryesorë të dobësive, me një fokus të theksuar në aspekte
ndërkombëtare. Meqenëse tregjet financiare ndërkombëtare mund të luajnë role të
shumëfishta në transmetimin dhe shkaktimin, ose të paktën duke shkaktuar lloje të
ndryshme krize, siç ndodhi kohët e fundit, përdoren zakonisht disa masa të lidhjeve
ndërkombëtare. Veçanërisht, masat e sistemit bankar, siç janë ekspozimet ndaj
rreziqeve të financimit ndërkombëtar dhe raporti i detyrimeve jo-thelbësore ndaj atyre
thelbësore, janë gjetur për të ndihmuar në sinjalizimin e dobësive. Meqenëse tregjet
ndërkombëtare mund të ndihmojnë gjithashtu në ndarjen e rrezikut dhe mund të
zvogëlojnë paqëndrueshmërinë, dhe provat empirike janë të përziera, marrëdhënia e
përgjithshme e integrimit financiar ndërkombëtar dhe krizave është, megjithatë,
shumë i debatuar.

SI TE PARANDALONI KRIZAT FINANCIARE?

Në dritën e mësimeve nga kriza më e fundit, shumë pajtohen se flluska e çmimeve të
aseteve dhe bumit të kredisë mund të sjellin kosto të konsiderueshme, nëse ato ulen
me shpejtësi. Në mënyrë të veçantë, shumë prej tyre tani bien dakord për një numër
çështjesh në lidhje me flluska të çmimeve të aseteve dhe bumeve të kreditit. Së pari,
rritja e shpejtë e çmimeve të aseteve dhe e kreditit mund të çojë në trazira financiare
dhe kriza me efekte të rëndësishme negative makroekonomike. Së dyti, është e
rëndësishme të monitorohen dobësitë që rrjedhin nga rritjet e tilla të mprehta dhe të
përcaktojnë nëse ato mund të pasohen nga rënie të mëdha dhe të shpejta. Së treti,
bumet kreditore dhe flluskat pasuese mund të jenë më të dëmshme nëse flluskat lindin
për shkak të "shtrembërimeve". Së katërti, edhe nëse jo për shkak të shtrembërimeve,
prova e irracionalitetit mund të interpretohet si një shenjë e joefikasitetit dhe një
burim potencial i humbjes së mirëqenies. Si e tillë, flluska dhe bumet kreditore mund
të kërkojnë ndërhyrje.

Sfida për hartuesit e politikave dhe kërkuesit është e dyfishtë: kur duhet të ndërhyhet
dhe si të ndërhyhet. Së pari, ata duhet të përcaktojnë kur (dhe deri në ç'masë) rritjet e
çmimeve të aseteve dhe kredisë paraqesin devijime të konsiderueshme nga ato që
mund të shpjegohen nga bazat. Së dyti, nëse sjellja e tregjeve të kredive dhe aseteve
paraqet shenja të rrezikut, ata duhet të përcaktojnë se cilat do të jenë përgjigjet
optimale të politikave për të minimizuar rreziqet dhe për të zbutur efektet e
padëshiruara kur rreziqet materializohen.

Ka pasur një debat aktiv nëse dhe si duhet të reagojë politika monetare ndaj lëvizjeve
në çmimet e aseteve dhe kredisë. Konsensusi para krizës ishte se formulimi i politikës
monetare duhej vetëm të merrte në konsideratë çmimet e aseteve në masën që ato
ishin relevante për parashikimin e opinionit ekonomik dhe të inflacionit, por jo
ndryshe. Megjithatë, kriza ka bërë të qartë (përsëri) se stabiliteti financiar dhe

232

Konferenca VIII Studentore

aktiviteti ekonomik mund të preken nga lëvizjet e çmimeve të aseteve dhe një
këndvështrim ka dalë se politika monetare duhet të marrë në konsideratë në një farë
mase zhvillimet në çmimet e aktiveve. Si të funksionalizohet kjo, mbetet ende në
diskutim. Ndërsa rasti për ndërhyrjen e politikave konsiderohet më i fuqishëm kur
sistemi bankar është i përfshirë drejtpërdrejt në financimin e flluskës, ndërsa flluska të
tjera të çmimeve të aseteve mund të lirohen më me justifikim, rregullimi i saktë i
politikës monetare mbetet i paqartë.

Mbesin mësime të rëndësishme për të mësuar në lidhje me hartimin e rregulloreve
mikro-prudenciale dhe strukturave institucionale për parandalimin e krizave. Kriza e
fundit ka ekspozuar edhe një herë disa të meta në kuadrin rregullator dhe institucional
të mikroprudencës. Natyra globale e krizës ka treguar gjithashtu se tregjet e integruara
financiarisht kanë përfitime, por gjithashtu paraqesin rreziqe, me arkitekturën
financiare ndërkombëtare ende larg nga përputhja e kërkesave të politikave të
sistemeve financiare të integruara ngushtë. Ndonëse elementet e kornizave ekzistuese
sigurojnë themele, kriza ka detyruar një rishikim të politikave rregullatore, me shumë
pyetje të hapura. Ndërkohë që rregullat që bëjnë thirrje për banka të mirëkapitalizuara
dhe likuide që janë transparente dhe i përmbahen standardeve të kontabilitetit të
qëndrueshëm, ende nevojitet qartësia se si të merren me institucionet financiare të
mëdha dhe komplekse që veprojnë në shumë kufij. Përveç kësaj, mbetet e paqartë se
cilat lloje ndryshimesh në mjediset institucionale - p.sh. ndryshimet në standardet e
kontabilitetit për vlerësimin e tregjeve në treg, përshtatjet e rregullave të kompensimit
të punonjësve, lëvizjet e disa derivateve tregtare në shkëmbimet formale, përdorimin
më të madh të kundërsektorit qendror. Partitë - ndihmojnë më së miri për të reduktuar
luhatjen e tregjeve financiare dhe për ndërtimin e rreziqeve sistemike. Kriza gjithashtu
ka treguar se politikat fiskale, të dyja mikro - si zbritja e pagesave të interesit - dhe
makro - si në sasinë e burimeve në dispozicion për t'u përballur me krizat financiare -
mund të luajnë një rol në krijimin e dobësive, por që përshtatjet janë të nevojshme nuk
janë gjithmonë të qarta.

Përderisa ekziston një thirrje për përdorimin e politikave makroprudenciale, hartimi i
politikave të tilla dhe ndërveprimet e tyre me politikat e tjera, veçanërisht politikën
monetare, mbeten të paqarta. Duke kufizuar sjelljet e pjesëmarrësve në tregjet
financiare, politikat makroprudenciale mund të zvogëlojnë ndikimin e eksternaliteteve
dhe dështimeve në treg, të cilat çojnë në dobësi sistematike. Në këtë mënyrë, ato
mund të zvogëlojnë rreziqet e krizave financiare dhe të ndihmojnë në përmirësimin e
stabilitetit makroekonomik. Por dizajni i saktë i këtyre politikave ende duhet të
formulohet. Megjithëse është e qartë se nevojiten mjete të shumta, komplikimet janë
të bollshme. Për shembull, shtrembërimet e ndryshme financiare mund të çojnë në
lloje të ndryshme rreziqesh, të cilat nga ana tjetër nënkuptojnë përdorimin e shumë
objektivave të ndërmjetëm. Për më tepër, shtrembërimet përkatëse mund të
ndryshojnë me kalimin e kohës dhe ndryshojnë nga rrethanat e vendit. Leva e tepërt
midis korporatave mund të japë rrugën, për shembull, për levave të tepërta në sektorin
e amvisërisë. Faktorët, të tillë si zhvillimi i sektorit financiar dhe regjimi i kursit të
këmbimit, mund të ndikojnë shumë në llojet e rreziqeve me të cilat përballen

233

Konferenca VIII Studentore

ekonomitë. Pjesa më e madhe është ende e panjohur për këta faktorë dhe implikime
për formulimin e politikave makroprudenciale. Me krijimin e kornizave të reja
makroprudenciale, politikëbërësit po ashtu po e kthejnë vëmendjen e tyre në
dinamikën komplekse midis politikave makroprudenciale dhe monetare. Këto varen
shumë nga "efektet anësore" që një politikë ka në të tjerat, por modelet konceptuale
dhe provat empirike për këto çështje janë ende në fazat e hershme.

Shqyrtimi këtu qartë tregon se kërkimi i mëtejshëm analitik dhe puna empirike për
këto çështje janë të nevojshme. Modelet makroekonomike duhet të reflektojnë më
mirë rolet e ndërmjetësve financiarë. Modelet e tanishme shpesh janë të kufizuara në
mënyrën që ata kapin fërkimet financiare. Në kushtet e stresit financiar, ata shpesh
supozojnë se instrumentet në dispozicion mund të kompensojnë plotësisht goditjet
financiare dhe abstrakte nga efektet, të tilla si ato të politikës monetare mbi stabilitetin
financiar. Nevojitet një modelim më realist i kanaleve që shkaktojnë paqëndrueshmëri
financiare dhe transmetimi aktual i politikave dhe instrumenteve. Në veçanti, ana e
furnizimit të financave nuk kuptohet mirë dhe modelet me kalibrime realiste që
pasqyrojnë periudhat e trazirave financiare ende mungojnë (Brunnermeier dhe
Sanikov, 2012). Rolet e likuiditetit dhe levave në këto periudha ende duhet të
shqyrtohen duke përdorur modele më të përshtatshme për të adresuar çështjet
përkatëse të politikave. Më shumë njohuri, përfshirë edhe studimet empirike, janë të
nevojshme për të ndihmuar në kalibrimin e këtyre modeleve dhe për të lejuar
formulimin e recetave të politikave që mund të përshtaten në rrethanat e ndryshme të
vendit. Vetëm me përparimin në modelimin e krizave financiare, mund të shpresojmë
që jo vetëm të shmangim disa nga këto episode dhe të përgatitemi me politika më të
mira kur ato të ndodhin, por edhe për të minimizuar ndikimet e tyre.

Nga një perspektivë e zbatuar, mbetet një nevojë për modele më të mira të
paralajmërimit të hershëm. Një çështje e diskutuar gjerësisht në forumet e politikave
dhe marrja e vëmendjes substanciale nga organizatat ndërkombëtare është nevoja për
të përmirësuar parashikimin e fillimit të krizave (FMN, 2010). Siç tregon rishikimi
këtu, fuqia parashikuese e modeleve në dispozicion mbetet e kufizuar. Të dhënat
historike tregojnë se bustet e çmimeve të aseteve kanë qenë veçanërisht të vështira për
t'u parashikuar. Edhe treguesi më i mirë dështoi të ngrinte një alarm një ose tre vjet
përpara rreth gjysmës së të gjitha busteve që nga viti 1985. Ky ishte rasti përsëri për
krizën e fundit. Edhe pse një numër dokumentash të kohëve të fundit që analizojnë
aftësinë e modeleve të ndryshme në parashikimin e krizës më të fundit vijnë edhe në
përfundime negative, të tjerët kanë gjetur disa modele parashikuese. Pa marrë
parasysh, ekziston mundësia për të përmirësuar këto modele.

Ndërsa rreziqet e njohura po adresohen, mund të shfaqen rreziqe të reja. Aftësia e
kufizuar e modeleve të parashikimit të krizave lind pjesërisht për shkak se vendet
bëjnë hapa për të reduktuar dobësitë. Në përgjigje të rritjes së globalizimit financiar
dhe rreziqeve të papritura, shumë tregje në zhvillim kanë rritur rezervat e tyre
ndërkombëtare që nga fundi i viteve 1990, gjë që mund të ketë ndihmuar disa vende të
shmangin ndikimin e krizës së fundit (De Gregorio, 2013, Kose dhe Prasad, 2010).

234

Konferenca VIII Studentore

Ngjashëm, përmirësimet në mjediset institucionale të cilat shumë vende kanë
vendosur gjatë dekadave të fundit ka të ngjarë të ndihmojnë në reduktimin e disa
dobësive. Në të njëjtën kohë, megjithatë, janë shfaqur rreziqe të reja. Në krizën më të
fundit, shpërthimi i instrumenteve financiare komplekse dhe paqartësia më e madhe e
bilancit dhe mbështetja në financimin me shumicë në tregjet globale të integruara
financiare çuan në rreziqe më të mëdha të një krize.

Si te minimizojmë kostot e krizave financiare?

Ka qenë një sfidë për të shpjeguar kostot thelbësore (reale) që lidhen me krizat. Siç
është dokumentuar, ka teori të ndryshme lidhur me kanalet me të cilat lloje të
ndryshme të krizave ndikojnë në ekonominë reale. Ekzistojnë gjithashtu shumë
përshkrime të modeleve empirike rreth krizave. Megjithatë, pse kriza shkakton kosto
të mëdha mbetet një enigmë. Shumë nga kanalet që çojnë në lidhjet makro-financiare
gjatë kohëve të zakonshme gjithashtu "shkaktojnë" efektet e kundërta të krizave, por
është gjithashtu e qartë se ekzistojnë edhe dinamika të tjera në punë. Politika e
politikës fiskale dhe dinamika e borxhit publik mund të ndikohet për dekada,
pjesërisht pasi qeveritë shpesh përfundojnë drejtpërdrejt duke mbështetur sistemet
financiare (duke injektuar likuiditet ose rikapitalizim) ose vuajnë nga politikat
ekspansioniste për të zbutur kostot e krizës.

Në pjesën më të madhe, sfida kryesore është të shpjegojë sjelljen e mprehtë, jo lineare
të tregjeve financiare në përgjigje të goditjeve "të vogla". Pse krizat përfshijnë
shkallën e grumbullimit të likuiditetit që çon në mungesa të përgjithshme të
likuiditetit dhe prishin transmetimin e politikës monetare mbetet një mister. Edhe pse
grindjet e kreditit pjesërisht i atribuohen mungesës së kapitalit në institucionet
financiare, këto nuk duket se i shpjegojnë plotësisht fenomenet me huadhënësit që
bëhen tepër të prirur ndaj rrezikut pas një krize. Kjo mungesë njohurish e forcave që
formojnë dinamikën para dhe gjatë periudhave të stresit financiar në masë të madhe e
komplikon hartimin e përgjigjeve të duhura të politikave.

Është gjithashtu e rëndësishme të shqyrtohet se përse efektet financiare nëpër entitete
(institucione, tregje, vende, etj.) janë shumë më të fuqishme sesa sugjeron shumica e
bazave (me fjalë të tjera, pse ka kaq shumë ngjitje?). Kriza financiare shpesh gjeneron
efekte në të gjitha tregjet dhe ka pasoja botërore. Episodi më i fundit është një rast në
pikëpamje si arritja e saj globale dhe thellësia janë pa precedentë në periudhën pas
Luftës së Dytë Botërore. Kjo thekson vlerën e një zotërimi më të mirë të
mekanizmave transmetues përmes të cilave episodet e tilla kalojnë në vende të tjera.
Përveç tregtisë dhe lidhjeve bankare ndërkufitare, hulumtimi duhet të marrë në
konsideratë rolet e luajtur nga kanalet e reja financiare, si përçues letrash komerciale
dhe bankare hije, dhe kanale të reja tregtare, të tilla si rrjete tregtare vertikale, në
transmetimin e krizave përtej kufijve . Duke pasur parasysh ndikimin e tyre të
kundërt, natyra e saktë e këtyre shtesave ka rëndësi për hartimin e duhur të reagimeve
të zbutjes së krizave dhe menaxhimit të krizave. Për shembull, duke pasur parasysh
implikimet e tyre ndërkufitare, burimet e bashkimit (rajonal ose global) për të siguruar
likuiditet të bollshëm në mënyrë proaktive, p.sh., bëhen më të rëndësishme pasi mund

235

Konferenca VIII Studentore

të shmangin rrjedhjet e likuiditetit duke shkelur krizat e aftësisë paguese të
vetëpunësuar dhe të ndihmojnë në prishjen e zinxhirëve të kontaminimit.

Edhe pse shumë fakte të stilizuara tashmë janë në dispozicion, puna për implikimet e
ndërveprimeve mes krizave të ndryshme dhe defaults të borxhit sovran është ende i
kufizuar. Dokumenti i rishikimit dokumenton se lloje të ndryshme të krizave mund të
mbivendosen në një episod të vetëm, por hulumtimi mbi implikimet e këtyre krizave
të mbivendosura ka mbetur prapa. Edhe pse mungesa e borxhit të brendshëm priret të
jetë më pak e shpeshtë se ajo e borxhit të jashtëm, ajo ende ndodh mjaft shpesh, duke
sugjeruar që supozimi i zakonshëm i borxhit të qeverisë pa rrezik duhet të rishikohet.
Për më tepër, duket se ekzistojnë interplays mes defaults borxhit vendas dhe të huaj.
Ndërsa borxhi i brendshëm priret të përbëjë një pjesë të madhe të stokut total të
borxheve si në vendet e përparuara ashtu dhe në tregjet në zhvillim, shumë vende në
zhvillim e lënë mënjanë borxhin e tyre të jashtëm në pragjet në dukje të ulëta të
niveleve të borxhit. Kjo sugjeron se për një nivel të caktuar të borxhit të
paqëndrueshëm, kostoja e mospagimit të borxhit të jashtëm duket më e vogël se ajo e
borxhit të brendshëm. Më në përgjithësi, ka të ngjarë që shkëmbimet të varen nga
rrethanat e vendit, ndoshta sepse rreziku i inflacionit të lartë ndryshon. Me rritjen e
rezervave të borxhit publik në shumë vende të përparuara, më shumë punë për këtë do
të ishte shumë e dobishme.

Ende ka shumë pyetje në lidhje me reagimet më të mira të politikave ndaj krizave
financiare. Kriza globale dhe recesionet e lidhura kanë treguar kufijtë e masave të
politikës në trajtimin e krizave financiare. Kjo ka çuar në një diskutim të gjerë rreth
aftësisë së politikave të sektorit makroekonomik dhe financiar për të zbutur kostot që
rrjedhin nga episode të tilla. Disa studime tregojnë se politikat kundërciklike mund të
lehtësojnë koston dhe të zvogëlojnë kohëzgjatjen e recesioneve. Të tjerë
argumentojnë se këto politika mund të përkeqësojnë rezultatet e recesionit. Dhe disa
të tjerë gjejnë efekte të kufizuara që lidhen me politikat ekspansioniste.Diskutimi mbi
fuqinë e politikave tregon qartë një terren pjellor për hulumtimet e ardhshme.

Ndërsa ka mësime të vlefshme për zgjidhjen e krizave, vendet janë ende larg
adoptimit të praktikave "më të mira" për t'iu përgjigjur trazirave financiare. Tani është
e qartë se ndihma e bankave të hapura pa ristrukturim dhe rikapitalizim të duhur nuk
është një mënyrë efikase për t'u marrë me një sistem bankar të dobët. Mbështetja e
tepruar e likuiditetit dhe garancitë e detyrimeve të bankës nuk mund të zëvendësojnë
ristrukturimin e duhur dhe rikapitalizimin ose si shumica e krizave bankare përfshijnë
probleme të aftësisë paguese dhe jo vetëm mungesa në likuiditet. Në rastin e krizave
bankare, ristrukturimi më i mirë është zbatuar, rezultatet më të mira janë. Një strategji
e tillë heq pasigurinë e mbetur që shkakton kontraktime parandaluese në konsumin
dhe investimet, gjë që nga ana tjetër përkeqëson më shumë recesionet. Megjithatë,
pavarësisht nga ky kuptim, shumë vende nuk i miratojnë këto reagime të politikave,
duke përfshirë edhe disa krizave aktuale (Claessens et al. 2013), duke sugjeruar se ka
faktorë më të thellë që hulumtimi nuk mund të zbulojë apo adresojë. Për më tepër,

236

Konferenca VIII Studentore

çështjet lidhur me ristrukturimin e borxhit të ekonomive familjare dhe të borxhit
sovran kërkojnë qasje më të sofistikuara teorike dhe empirike.

Cilat jane nevojat kryesore per te dhenat dhe metodat shtese?

Është e nevojshme të hartohen seritë e reja të të dhënave dhe të hartohen metodologji
të reja për të kuptuar më mirë episodet e krizës. Shqyrtimi liston disa studime të
kohëve të fundit që bashkojnë seritë e reja të të dhënave për krizat financiare.
Përkundër këtyre, ekziston qartë një rast për më shumë kërkime për të mbledhur të
dhëna shtesë ndër-vendore për aspektet që lidhen me krizat financiare. Të dhëna më të
mira për borxhet e brendshme dhe çmimet e shtëpive nevojiten urgjentisht për të
kuptuar më mirë dinamikën e borxhit të brendshëm dhe luhatjet në tregjet e vendeve
nË zhvillim. Ekziston gjithashtu nevoja për të dhëna më të mira (ndërkombëtare) për
mbikëqyrjen dhe ushtrimet e paralajmërimit të hershëm. Për një kuptim më të thellë të
krizave dhe çështjeve të politikave që i rrethojnë këto episode, një nevojë tjetër është
të hartohen metoda të reja për të klasifikuar krizat në një mënyrë më të fuqishme. Për
më tepër, do të ishte e rëndësishme të shqyrtoheshin periudhat e ndërprerjeve
financiare, të cilat nuk janë domosdoshmërisht kriza. Megjithëse fat i mirë ose masat
e duhura të politikave mund të kenë parandaluar një krizë financiare pas këtyre
episodeve të përçarjes, ka mësime që duhen mësuar, pasi ato janë llojet e periudhave
që mund të ofrojnë studime të rasteve të kundërfakturave për të analizuar rezultatet
makroekonomike dhe implikimet e përgjigjeve të politikave.

PËRFUNDIME

Ky punim paraqet një studim mbi krizat financiare për t'iu përgjigjur tri pyetjeve
specifike. Së pari, cilat janë faktorët kryesorë që shpjegojnë krizat financiare?
Megjithëse literatura ka sqaruar disa nga faktorët kryesorë që ngasin krizat, mbetet një
sfidë për të përcaktuar përfundimisht shkaqet e tyre. Gjatë viteve janë zhvilluar shumë
teori lidhur me shkaqet themelore të krizave. Duke pasur parasysh rolet e tyre
qendrore, dokumenti përmbledh shkurtimisht literaturën teorike dhe empirike duke
analizuar zhvillimet në tregjet e kredive dhe aseteve rreth krizave financiare.

Punimi ofron një përmbledhje të literaturës mbi implikimet makroekonomike dhe
financiare të krizave.

Dokumenti gjithashtu shqyrton shkurtimisht literaturën mbi parashikimin e krizave.
Ndërsa ka shumë përfitime për të ditur nëse dhe pse po ndodh një krizë, ka qenë një
sfidë për të parashikuar krizat. Është e lehtë të dokumentohen dobësitë, të tilla si rritja
e çmimeve të aseteve dhe levave të larta, por mbetet e vështirë të parashikohet me
saktësi koha e krizës. Asnjë grup i vetëm treguesish nuk ka provuar të parashikojë
llojet e ndryshme të krizave. Dokumenti shqyrton se si ka evoluar literatura empirike
mbi parashikimin e krizave dhe analizon gjendjen e saj aktuale.

237

Konferenca VIII Studentore

REFERENCAT
 Blanchard, O. J., and M. W. Watson, 1982, ―Bubbles, Rational Expectations and
Speculative Markets,‖ in Crisis in Economic and Financial Structure: Bubbles,
Bursts, and Shocks, P. Ëachtel, ed. Lexington Books: Lexington.
 Cardarelli, R., S. Elekdag, and Subir Lall, 2009, Financial Stress, Doënturns, and
Recoveries, IMF Ëorking Paper No. 09/100, forthcoming Journal of Financial
Stability.
 Claessens, S., ―Balance of Payments Crises in an Optimal Portfolio Model,‖
European Economic Revieë, 1991, 35, pp. 81-101.
 Crespo-Cuaresma, J., and T. Slacik, 2009, ―On the Determinants of Currency Crisis:
The Role of Model Uncertainty,‖ Journal of Macroeconomics, Vol. 31, pp. 621–32.
 Dell'Ariccia, G., E. Detragiache, Enrica, and R. Rajan, 2008, ―The Real Effect of
Banking Crises,‖ Journal of Financial Intermediation, Vol. 17, pp. 89-112.
 Dell‘Ariccia, G., D. Igan, L. Laeven, and H. Tong, 2013, ―Policies for Macrofinancial
Stability: Dealing ëith Credit Booms and Busts,‖ in S. Claessens, M. A. Kose, L.
Laeven, and F. Valencia, eds., Financial Crises, Consequences, and Policy
Responses, forthcoming.
 Goldstein, M., C. Reinhart, and G. Kaminsky, 2000, Assessing financial
vulnerability, an Early Ëarning System for Emerging Markets, Peterson Institute for
International Economics Press, No. 100.

238

Konferenca VIII Studentore

Stabiliteti Ekonomik, Sfida Primare Shqipërisë drejt BE-së

Klaudia Aliaj
(Shkenca ekonomike, Bachelor, Viti II, Fakulteti i Biznesit, UAMD)

Abstrakt
Duket se sfidat me të cilat është përballur Shqipëria në rrugën e Integrimitnë
strukturat e BE-së kanë qenë të shumta dhe ende vazhdojnë të jenë të tilla me gjithë
progresin e bërë ku mund të përmendim disa nga kriteret që na janë paracaktuar:
Respektimin e parimeve demokratike; Liritë dhe të drejtat e njeriut; Ndërtimin,
respektimin dhe forcimin e shtetit të së drejtës; Mbrojtjen e minoriteteve; Zhvillimin e
ekonomisë së tregut; Bashkëpunimin rajonal etj.
Ky punim sjell zhvillimin e ekonomisë së tregut dhe paraqet efektet qe përmban
proçesi integrimit europian si në nivelin mikro-ekonomik ashtu edhe në atë makro-
ekonomik, si në periudhën afatshkurtër, ashtu edhe në atë afatgjatë. Politikat monetare
dhe fiskale që duhet të ndjek Shqipëria për të arritur progres me ritme të shpejta drejt
integrimit në BE.
Në këtë punim një vëmendje të veçantë do ti kushtohet ndryshimit nga një ―ekonomi e
mbrojtur‖ në një ekonomi të hapur dhe konkurruese ku Shqipëria ka ndërmarrë një
sërë reformash për transformimin e sistemit të centralizuar të ekonomisë dhe politikës
se ndjekur për shumë vite në një ekonomi të decentralizuar të tregut me një shoqëri që
ofron mundësi të barabarta për të gjithë në mënyrë të tillë që ky ndryshim të mos çojë
në ulje të të ardhurave dhe vendeve te punës pra të kemi stabilitet ekonomik.

Fjalët kyçe: Ekonomia e hapur, Faktorët mikroekonomikë, Faktorët
makroekonomikë, Politika monetare, Politika fiskale

HYRJE

Kanë kaluar më shumë se dy dekada nga ndryshimet sistemike që përgatitën
lënien pas të ekonomisë së centralizuar, dhe sidomos duke gjykuar nga niveli i
sotëm i zhvillimit ekonomik dhe social të vendit, mund të thuhet pa mëdyshje se
ashtu si në shumë vende të tjera të Europës Qendrore dhe Lindore, përvoja e
Shqipërisë me tranzicionin ka qenë vërtet e dhimbshme. Siç dihet, menjëherë
mbas rënies së komunizmit, ekonomia shqiptare kaloi në një gjendje kolapsi, në
vend u shfaqën probleme të mprehta sociale, ndërsa emigracioni u shndërrua në
një dukuri masive.Pavarësisht reformave strukturore të rëndësishme të viteve të
para të tranzicionit, stabilizimit makro-ekonomik të arritur mbas krizës së vitit
1997, rritjes ekonomike të qëndrueshme për gati një dekadë dhe performancës
fiskale të pëlqyeshme të viteve të fundit, ekonomia shqiptare mbeti një ekonomi
kryesisht e bazuar në sektorin bujqësor dhe shërbime, ndonëse edhe bujqësia ishte
dhe është mjaft e fragmentuar, jokonkurruese dhe vetëm një pjesë e vogël e saj

239

Konferenca VIII Studentore

është e aftë të ofrojë mallra për treg. Ndërkaq vitet e fundit, për shkak edhe të
implikimeve të krizës ekonomike globale, faktorët e rritjes së produktivitetit në
ekonominë shqiptare kanë shfaqur prirjen e ngadalësimit, gjë që mesa duket
përbën një kushtëzim të rëndësishëm në procesin integrues të Shqipërisë në
Bashkimin Europian.

Ekonomia, këndvështrim nga e kaluara

Ekonomia shqiptare ka pasur një nivel rritje dhe rënie, në kah të njëjtë me modelet
dhe profilet politike të vendit. Sipas raporteve vjetore të Bankës së Shqipërisë
bazuar mbi të dhënat e tridhjetë viteve të fundit rreth ekonomisëbazuar në faktorët
ndikues ekonomikë dhe politikë që kanë ndikuar në zhvillimin ekonomik të cilët
nuk duhet të ngatërrohen me faktorët që pengojnë zhvillimin ekonomik.Mund të
thuhet që në fillim dhe vlen për gjithë analizën më poshtë se faktorët pengues kanë
qenë që nga fillimi i viteve ‗90 dhe vijojnë të jenë ende të tillë.Nisur nga analiza e
kombinuar dhe krahasuese e të dhënave të ecurisë së ekonomisë, si dhe nivelit të
ndikimit të faktorëve në ekonominë e tridhjetë viteve të fundit 1980-2011. Nëse
mund ta ndajmë në tri pjesë rezulton se për pjesën e parë të periudhës (1980-1990)
përbëhej nga shfrytëzimi dhe përpunimi i burimeve natyrore minerare, kryesisht
për eksport në masën deri 20% të PBB-së, si dhe zhvillimi i kulturave bujqësore
për konsum të brendshëm dhe eksport, në masën deri 55% të PBB-së. Edhe
qeverisja, nëpërmjet institucioneve, ushtronte një autoritet të fortë dhe stabilitet
politik për zhvillimin ekonomik dhe social. Natyrisht, që ndikimi i vetëm këtyre
faktorëve nuk mund të jepte efekt për rritjen ekonomike, e cila ra mesatarisht deri
4 pikë për qind në raport me mesataren e zhvillimit ekonomik në dekadën
paraardhëse. Mungesa e lirisë së pronës de facto, sipas modelit të tufëzave dhe
arëzave, ishte fundi i një modeli që nuk kishte qëllim rritjen, por të kundërtën.
Dallon viti 1989 (rritje 9.8%), i cili ishte viti që pasoi debatin e një viti më parë
për ndryshimin e regjimit politik.

Gjysma e dytë e periudhës (1991-2000) është dominuar nga një përdorim i të
gjithë faktorëve, por të pakoordinuar në kohë dhe hapësirë me njëri-tjetrin.
Mungesa e kapitalit vijonte të ishte arsyeja kryesore e varfërisë së vendit.Është
periudha kur burimet natyrore minerare nuk patën më investime e teknologji të re,
në bujqësi nuk vijuan më investimet edhe për aq kohë sa të zëvendësohej roli i saj
lider në ekonomi.Nuk u arrit dot inkurajimi i individëve dhe investitorëve për të
investuar para për të maksimalizuar fitimet e tyre në ekonominë e re dhe të
gjallëronin ekonominë për të hapur perspektiva afatgjata të zhvillimit bazuar mbi
pronën private. Por, orientimi mjaft i gabuar ekonomik nga lidershipi politik dhe
ekonomik i kohës u pasqyrua qartë në lejimin e lulëzimit të skemave piramidale.
Kjo tregoi papjekurinë e lidershipit për të udhëhequr vendin drejt zhvillimit
ekonomik. Investimet në industri, që do të modelonin sadopak ekonominë ishin të
orientuara nga politika e momentit, pa vizionin që kërkon një ekonomi e hapur.
Shoqëruese e situatës ekonomike dhe sociale ishte edhe mungesa e një orientimi të
rritjes së kapaciteteve njerëzore për t‘u aftësuar drejt një industrie të caktuar.

240

Konferenca VIII Studentore

Për pjesën e tretë të periudhës ka pasur një rritje të interesit për burimet natyrore,
por patronazhi politik në rritje ndaj burimeve ekonomike, në funksion të interesit
privat të lidershipitnuk krijoi asnjë mundësi për organizimin dhe fuqizimin e
investimeve për industrinë nxjerrëse dhe agroindustrinë. Edhe pse faktorët kanë
pasur një implikim të tyre në mënyrë të shkëputur ku statistika të BE-së, si dhe të
institucioneve shqiptare tregojnë për investime që kanë arritur deri në nivelin e 9%
të PBB-së, ekonomia nuk ka marrë atë energji për të pasur zhvillimin ekonomik të
qëndrueshëm të bazuar mbi koordinimin e të katër faktorëve. Kështu, nëse do të
ishte ndryshe atëherë, ekonomia do të kishte një tendencë rritje të vijueshme. Por,
në fakt ndodhi rënia e rritjes për të paktën në katër vitet e fundit. Rritja më e
madhe është në vitin 2008 (rritje 7.5%) dhe menjëherë në vitin pasardhës rritja u
ngadalësua dhe ishte më pak se gjysma (rritje 3.3%), pa ndryshuar as faktorët e
jashtëm, por edhe ata të brendshëm. E vetmja që nuk ndodhi më ishte efekti i
menjëhershëm në ekonomi nga moskordinimi i faktorëve. Në industri dhe
segmente të qeverisjes fondet dhe idetë u keqpërdorën në favor të interesave
private të një elite ekonomike fiktive.32

32https://www.bankofalbania.org/

241

Konferenca VIII Studentore Zhvillimi ekonomik për tre
dekadat e fundit të
1980 deri në 1990,
rritja mesatare ekonomisë shqiptare ka një
ritëm mesatar rritje në
ekonomike ka qenë nivelin 2.5%.
në nivelin 0.9%.
Viti me rritjen Viti me rënien
ekonomike më të ekonomike më të
madhe është 1989 në madhe është 1990, në

nivelin 9.8%. nivelin -10%.

Për vitet 1991 deri Viti me rritjen Viti me rënien
në 2000, rritja ekonomike më të ekonomike më të
madhe është 2001, në madhe është 1991
mesatare ekonomike në nivelin -28%.
ka qenë në nivelin nivelin 7.9%.

1.3%.

Për vitet 2001 deri në Viti me rritjen Viti me ngadalësimin
2011, rritja mesatare ekonomike më të më të madh të rritjes
ekonomike ka qenë madhe është 1999 në ekonomike është 2011-
a, në nivelin 3.1%.
në nivelin 5.3%. nivelin 13.5%.

Stabiliteti ekonomik dhe rritja ekonomike

Siç u përmend edhe më lartë pas rënies se komunizmit vendi karakterizohej nga
destabilitet i lartë ekonomik dhe duhej marre reforma të ndryshme për të
stabilizuar gjendjen ekonomike të vendit dhe dy kushtet që na janë caktuar për
integrimin e mëtejshëm në BE janërritja ekonomike dhe stabiliteti ekonomik i
vendit nedimë se për të pasur një vend ekonomikisht të zhvilluar duhet që të kemi
stabilizim ekonomik, por çfarë nënkuptojnë këto dy terma dhe pse janë kaq të
rëndësishme për ne që na pengojnë ne integrimin e mëtejshëm në BE?33

 Stabiliteti ekonomik
Ky term përdoret për të përshkruar sistemin financiar të një kombi që shfaq
vetëm luhatje të vogla në rritjen e prodhimit dhe shfaq një normë vazhdimisht
të ulët të inflacionit. Stabiliteti ekonomik shihet zakonisht si një shtet i
dëshirueshëm për një vend të zhvilluar që shpesh inkurajohet nga politikat dhe
veprimet e bankës qendrore, një ekonomi me recesione të mëdha, një cikël të
theksuar biznesi, inflacion shumë të lartë ose të ndryshueshëm, kriza të
shpeshta financiare do të konsiderohen si karakteristika për një vend të
paqëndrueshëm ekonomikisht.34

 Rritja Ekonomike
Rritja ekonomike do të thotë një rritje në GBP-në reale dhe kjo rritje
nënkupton një rritje të vlerës së prodhimit kombëtar, shpenzimeve

33Revistat shkencore economicus 2008
34http://www.businessdictionary.com/definition/economic-stability.html

242

Konferenca VIII Studentore

kombëtare.Rritja ekonomike është një objektiv i rëndësishëm makroekonomik,
sepse ajo mundëson rritjen e standardeve të jetesës dhe ndihmon në krijimin e
vendeve të reja të punës dhe kuur flasim për rritje ekonomike pyetja qe na vjen
në mendje është se kush ndikon në rritjen ekonomik?35
a. Shtimi i kapitalit. Do të thotë se sa më shumë para të shkojnë në ekonomi aq
më të larta janë mundësitë për rritje ekonomike duke qenë se një pjesë e
madhe e ekonomisë tonë mbështetet në sektorin privat është më në interes që
burimi të ketë prirje drejt privatit e jo shtetit.
b. Rritja e produktivitet. Nënkupton se sa më produktive të jenë industritë e një
vendi aq mëe lartë është konkurenca dhe kjo do të thotë për konsumatorin
cilësi e lartë produkti dhe me kosto të përballueshme, pra i vendos konkurentët
në pozita që të menaxhojnë për të qenë më të mirët por edhe të kënaqin
konsumatorin
c. Pasuritë natyrore. Duke qenë se ne jemi një vend që kemi një pozitë të
favorshme gjeografikeme pasuri të shumta natyrore dhe aktivizimi me
eficencë i këtyre sjell interes nga të huajt të cilët duan të investojnë në këtë
treg dhe kjo nënkupton rritje të ekonomisë vendase. Por nuk mund të flasim
për rritje ekonomike pa stabilitet ekonomik kryesisht atë makroekonomik duke
marrë parasysh faktin se ky stabilitet është një tërësi treguesish kërkon shumë
kohë dhe mund për tu rivendosur në ekonominë tonë, gjithashtu një faktor
kreysor në rritjen ekonomike është klima e biznesit përmirësimi i saj
Por krahas faktorëve që ndikojnë në rritjen ekonomike duhen marrëparasysh
edhe faktorët që pengojnë vendin tonë përrritjen ekonomike
a. Mungesa e stabilitetit politik dhe institucione të pasigurta dhe joelastike në
zbatim të sistemit ligjor, korrupsion i përhapur politik, menaxhim i dobët
makroekonomik, liri ekonomike e kufizuar dhe hapje e kufizuar ndaj tregjeve.
Ulja e tarifave doganore janë një kusht i domosdoshëm në favor të rritjes
ekonomike, nëpërmjet efektit në funksion të zgjerimit të tregjeve dhe rritjes së
depërtimit të produkteve midis vendeve.
b. Nivel i ulët i aftësive të fuqisë punëtore, mungesë e njohurive ndaj
teknologjisë së kohës, mungesë kulture politike, treg i kufizuar i punës.
c. Teknologji e vjetër dhe investime të pakta për zhvillimin e saj, orientim i
ekonomisë që përjashton teknologjinë, investime jo në favor të zhvillimit
afatgjatë, infrastrukturë e dobët.

Integrimi europian dhe kriza aktuale

Studiues të ndryshëm, shqiptare dhe të huaj kanë ofruar modele të posaçme
matjeje të efekteve ekonomike të procesit të integrimit europian. Fillimisht këto
efekte ndahen në efekte të drejtpërdrejta dhe në efekte të tërthorta. Është e
kuptueshme që efektet e grupit të pare mund të maten më me lehtësi mbasi kemi
të bëjmë përcaktime sasiore, ndërsa të dytat – efektet e tërthorta, konsiderohen ato
efekte që lidhen me impaktin e këtij procesi në sektorët e ndryshëm të ekonomisë
kombëtare shqiptare, efektet në shpërndarjen e burimeve si dhe efektet në
rishpërndarjen e të ardhurave dhe pasurisë.

Ndër efektet e drejtpërdrejta të integrimit, disa autorë rendisin:

35http://www.economicshelp.org/macroeconomics/economic-growth/

243

Konferenca VIII Studentore

a) efektet në diversifikimin e tregtisë, dmth ndryshimin e drejtimit te tregtisë së
jashtme nga një vend partner në drejtim të një vendi tjetër; b) efektet në bilancin e
pagesave;c) efektin në të ardhurat qeveritare; d) efektet në mirëqenien e
konsumatoreve, etj.
Natyrisht që drejtimet e këtyre efekteve janë të ndryshme, komplekse dhe që
dëshmojnë rritjen e ndërvarësisë së ekonomisë së vendit kundrejt tregjeve të
vendeve europiane, veçanërisht në rastet kur vendi është importues neto dhe me
një ekonomi të dobët dhe anemike në këndvështrimin e konkurrencës.Ndërsa nder
efektet e tërthorta vlen të dallohen efektet sektoriale dmth ndikimi në prodhimin,
punësimin, tregtinë, etj. Të tilla janë edhe efektet në shpërndarjen e burimeve dhe
rishpërndarjen e të ardhurave; efektet në lidhjet tregtare; efektet në përmirësimin e
pozicionit konkurrues të vendit në arenën ndërkombëtare; zvogëlimi i kostos se
tregtisë, etj. Ndërkaq, përvoja botërore dhe ajo shqiptare provojnë se integrimi
europian krijon mundësitë për rritjen e prodhimit vendas, për një frymëmarrje me
të gjerë të biznesit privat dhe të investimeve të huaja për shkak se integrimi
europian zvogëlon riskun politik të vendit. Madje ky proces ndikon edhe në
renditjen e vendit nga agjencitë e specializuara, gjë e cila nga ana e saj shërben si
njëlloj garancie plotësuese për investitorët dhe institucionet financiare
ndërkombëtare që planifikojnë të shtrijnë veprimtarinë e tyre në ekonominë
shqiptare.

Ekonomia shqiptare ka përfituar nga fondet e BE-së në disa drejtime kryesore
kuptohet që këto fonde kanë kontribuar në shtimin e investimeve publike, të
ardhurave të fermerëve, etj, dhe në mënyrë të sintetizuar kanë kontribuar në rritjen
e GDP-se se vendit. Efekte të tjera të tërthorta të integrimit europian shtrihen mbi
shpërndarjen e burimeve në funksion të përgatitjes se vendit për një hapje të plotë
ndaj konkurrencës perëndimore, efektet në tregtinë e jashtme, et.Vlen të theksohet
se këto efekte nuk janë vetëm pozitive dhe se asnjë vend nuk futet në këtë proces
pa marrë parasysh edhe kostot përkatëse. Kosto to tilla, për fat të keq të pamatura
dhe deri-diku edhe të panjohura në mjedisin shqiptar janë efektet negative mbi
prodhimin, rritja e kostos buxhetore për përballimin e shpenzimeve te papunësisë;
kostoja e ristrukturimit institucional në funksion të procesit të integrimit europian
të vendit, etj.Në rastin e Shqipërisë, ndër përfitimet e tërthorta duhen llogaritur
edhe përfitimet politike që lidhen me rritjen e sigurisë kombëtare dhe në nivel
rajonal, përdorimi nga qeveritë shqiptare i avantazheve gjeo-strategjike që burojnë
nga integrimi europian, efektet pozitive mbi situatën makro-ekonomike, etj.
Tashmë nuk ka mëdyshje se ekonomia shqiptare është goditur nga kriza
ekonomike botërore dhe kjo transmetohet përmes kanaleve të ndryshme si rënia e
prurjeve monetare të emigracionit, zvogëlimin e investimeve të huaja të
drejtpërdrejta, zvogëlimi i kreditimit të ekonomisë dhe biznesit, zvogëlimi i
kërkesës agregate të brendshme, e mbi të gjitha në ngadalësimin e ritmeve të
rritjes ekonomike. Ky i fundit është një fenomen i përbashkët për shumicën e
vendeve të rajonit tonë.Në retorikën politike dhe debatin ndërmjet ekspertëve
është shtruar cështja se si ka ndikuar ecuria e deritanishme e reformave integruese
në përballimin e efekteve të kësaj krize si dhe ceshtja tjetër se si kjo krizë po e
ndikon vetë procesin e integrimit europian të Shqipërisë. Studime të ndryshme
provojnë se vendet me ekonomi më elastike për shkak të përparimit të shpejtë me
reformat e tranzicionit janë në gjendje për t‘u përshtatur më mirë kundrejt
ndikimit të goditjeve të jashtme qw nwnkupton se ato vende që kanë shënuar
progres më të madh në reformat institucionale dhe kanë zhvilluar mekanizma më

244

Konferenca VIII Studentore

të mire të tregut mund të konsiderohen më të afta se të tjerët për t‘u përshtatur me
ndikimin e goditjeve të jashtme sic është edhe kriza aktuale. Për sa i takon
ndikimit të krizës aktuale në ecurinë e metejshme të integrimit europian të
Shqipërisë, mendoj se nuk duhet të kemi iluzione se kjo krizë efektet e së cilës
pritet të shtrihen të paktën për një dekadë nuk mund të mos vonojë vetë procesin e
integrimit madje edhe të shtojë kushtëzimet e BE-së ndaj vendeve si yni, por
mendoj se kjo do të nxisë njëkohësisht edhe proceset e bashkëpunimit ekonomik
rajonal duke e parë këtë të fundit si një mundësi për t‘u afruar më shpejt me BE-
në, tashmë në nje dimension rajonal dhe jo thjesht kombëtar apo në kuadrin e
secilit vend të vecantë.

KONKLUZIONE

1. Vendi ynë ka një të kaluar ekonomike efektet e sëcilës i shohim edhe në
ditët e sotme dhe përgjatë dekadave të ndryshme është përballur me sfida
të ndryshme në fushën e ekonomisë.Pame sesi gjatë viteve të ndryshme
vendi është përballur më rritje dhe ulje ekonomike

2. Stabiliteti ekonomik dhe rritja ekonomike si kushtet primare te caktuara
nga BE për integrimin e mëtejshmën në arenën Europiane, sa e
rëndësishme është rritja ekonomike dhe disa nga faktorët që na pengojnë
në rritjen ekonomike janë: Mungesa e stabilitetit politik, treg i kufizuar i
punës, teknologji e vjetër.

3. Në këtë proces nevojitet jo vetëm ruajtja e stabilitetit makro-ekonomik të
vendit, por edhe një trajtim pragmatik dhe i balancuar që merr njëkohësisht
në konsideratë si përfitimet, apo mundësitë që krijon procesi i integrimit
europian, por edhe rreziqet e këtij procesi.

4. vendi ynë ka ndërmarrë një sërë reformash për të përmirësuar gjendjen në
vend si dhe për të plotësuar kriteret për të qenë pjesë edhe ne në
Bashkimin Europian, sigurisht do na duhet shumë kohë për ti plotësuar të
gjitha kushtet, por me shumë punë çdo gjë arrihet .

BIBLIOGRAFIA

1. Ardian Civici, Revistë Shkencore e Fakultetit Ekonomik Economicus,
UET/press, 2008

2. Ardian Civici, Revistë Shkencore e Fakultetit Ekonomik Economicus,
UET/press, 2015

3. http://ëëë.ekonomia.gov.al/
4. https://ëëë.bankofalbania.org/

SHTOJCA

245

Konferenca VIII Studentore

Faktorët makroekonomikë për periudhen 2012-2015. Në këtë tabelë paraqiten
ndryshimet përgjatë këtij 3-vjeçari dhe shihet se si ka ndryshuar çdo faktor36

Popullsia 2012 2013 2014 2015
2.9 2.9 2.9 2.9
(milion) 4,232 4,342 4,584 3,966
3,335 3,341 3,456 3,574
GDB për frymë 12.3 12.6 13.3 11.5
9.7 9.7 10.0 10.3
(USD) 1.4 1.0 1.8 2.6

GDB për frymë 0.1 1.4 2.7 -0.2
-7.9 -2.1 -3.9 11.3
(EUR) 14.1 17.1 18.0 17.7
-3.4 -4.9 -5.2 -4.0
GDB (USD 64.2 68.0 71.8 76.7
2.0 1.9 1.6 1.9
miliard)
4.00 3.00 2.25 1.75
GDB (EUR 106.2 102.2 115.7 126.1
-10.2 -10.6 -12.9 -10.7
miliard)

Rritja

ekonomike

(GDB,

ndryshimi

vjetor në%)

Konsumi

(variacion

vjetor në%)

Investimet

(variacion

vjetor në%)

Shkalla e

papunësisë

Bilanci fiskal

(% e GDB)

Borxhi publik

(% e GDB-së)

Norma e

inflacionit

(CPI,

ndryshimi

vjetor në%)

Norma e

Interesit të

Politikës (%)

Kursi i

këmbimit

(kundrejt USD)

Llogaria

36http://www.focus-economics.com/countries/albania
246

Konferenca VIII Studentore

rrjedhëse (% e

GDB-së)

Bilanci i -1.0 -1.3 - -

llogarisë -2.1
1.7
rrjedhëse (EUR 3.9
-4.9
bn) -1.4
-
Bilanci i -2.3 -1.9 -2.1

Tregtisë

(miliardë euro)

Eksportet 1.5 1.7 1.8

(miliardë euro)

Importet 3.8 3.7 3.9

(miliardë euro)

Eksportet 10.8 13.2 4.4

(variacion

vjetor në%)

Importet -0.5 -4.1 7.3

(variacion

vjetor në%)

Rezerva 2.0 2.0 -

ndërkombëtare

(EUR)

247

Konferenca VIII Studentore

Tipet e krizave financiare

Kristina Caushllari, Mark Gjini, Albi Caka, Elvis Mullahi

(Shkenca ekonomike, Bachelor, Viti III, Fakulteti i Biznesit, UAMD)

Abstrakt
Kriza është një situatë ku ekonomia përballet me një rënie të papritur si rezultat i një
krize financiare. Një ekonomi e till përjeton një rënie të papritur në GDP, mungesë
likuiditi dhe destabilitet të cmimeve si rezultat i inflacionit apo deflacionit. Krizat
financiare mund tëmarrin forma dhe lloje të ndryshme ku dy prej tyre jan më të
diskutuara. Reinhart dhe Rogoff (2009a) flasin për dy tipe të krizave si: klasifikimi i
tyre duke përdorur përkufizimet sasiore të cilat vareshin më së shumti në sasi dhe
nëanalizat gjykuese. Grupi i parë përfshin monedhën dhe ndalimin e krizave ndërsa
grupi i dytë përmban borxhin dhe krizat bankare. Ndërkohe që krizat financiare mund
të jenë të llojëve dhe formave të ndryshme, literatura ka qenë në gjendje të arrijnë
përcaktimin konkret të shumë llojeve të krizave.
Një krizë monetare përfshin një sulm spekulativ në monedhe duke rezultuar nënjë
zhvleresim ose duke detyruar autoritetet për të mbrojtur monedhën , duke zgjeruar
sasi të mëdha të rezervave ndërkombëtare, duke rritur normat e interesit si dhe duke
vendosur kontrollin e kapitalit. Njëllogari kapitali ose bilanci i pagesave mund të
përkufizohet si njërënie e madhe e flukseve hyrëse të kapitalit ndërkombëtar ose
njëndryshim në rrjedhjen agregate të një vendi. Kriza të tjera janë të lidhura me
dinamiken e borxhit negativ ose me sistemin bankar trazior. Një krize borxhi i
jashtëm ndodh edhe kur një vend nuk dëshiron të paguaj borxhin e saj të marrë duke
marrë kështu formën e një borxhi sovran ose privat.
Një krizë e brendshme e borxhit publik ndodh atëhere kur një vend nuk i merr
parasysh detyrimet e veta të brendshme fiskale në terma reale, duke mos paguar
nëkohë, duke krijuar inflacion, duke prishur monedhën e tij e duke punësuar disa
forma të ndrydhjes financiare. Në një krizë bankare sistematike, aktuale ose
potenciale të mundshme ku dështimet mund ta nxisin bankën të pezulloj
konvertibilitete t[ detyrimeve të saj ose të detyroj qeverin të ndërhyje për ta
parandaluar këtë ose duke zgjeruar likuiditetet dhe asistencen e kapitalit në një shkallë
të madhe. Duke qenë se nuk janë variabla shum[ të lehta të matshme ata përdorin më
shumë metodat cilësore. Një numër i krizave bankare janë të lidhura me espisode të
papritura dhe kriza të monedhes. Kështu një vështrim i shpejtë mbi disa nga goditjet
më të rëndësishme që ka pësuar ekonomia botërore ndër vite vë në dukje tiparet e tyre
dhe mundësit[ për një reflektim më efektiv ndaj tyre nëtë ardhmen.

Fjalët kyçe: Krizat e monedhës, Krizat e borxhit të brendshëm dhe të jashtëm, Krizat
bankare,‘Bank - Runs‘.

HYRJE

Teoritë mbi krizat e monedhës shpesh janë cilësuar me të artikuluara se llojet e tjera,
ato kanë evoluar pjesërisht me kalimin e kohës. Në vencanti evoluimi ka kaluar nga
shkaqet themelore të krizave të monedhës duke theksuar rolin e variablave financiare,
sidomos ndryshimet në bilanc në nxitjen e krizave të monedhës. Janë pë rdorur tre

248

Konferenca VIII Studentore

gjenerata të modeleve të ndryshme për të shpjeguar krizat e monedhës që ndodhen
katër dekadat e fundit.

Gjenerata e parë u motivua nga rënia e cmimit të arit e cila ishte një spirancë
nominale e rëndësishme para ndryshmit të kursit të këmbimit në vitin 1970, ku u
aplikua në zhvleresimin e monedhës në Amerikën Latine dhe në vendet në zhvillim.
Investitorët kanë parashikuar që një qeveri ka deficite të tepruara të financuara nga
kredia e bankës qëndrore. Ato vazhdojnë të mbajnë monedhën për aq kohë sa presin
që regjimi i normës së ndryshimit të mbetet I paprekur. Ky drejtim e con banken
qëndrore që të humbasë aktivet e saj likuide si dhe të cojë në ndryshimin e kursit të
këmbimit. Si pasoje e kësaj të fundit bie vlera e monedhës.

Gjenerata e dytë e modelëve thekson ekuilibrin e shumfishtë . Këto modele tregojnë
në se një qeveri është e gatshme të ruaj kursin e këmbimit ose të cojë atë në
disekuilibër. Modeli i gjeneratës së dytë janë pjesë risht të motivuar nga episode të
tilla si kriza e mekanizmit të kursit të këmbimit në Europe , ku vende si Britania e
Bashkuar iu në nshtruan një presion në vitin 1992 dhe pë rfunduan në zhvleresim.

Gjenerata e trete e tretë e modelëve të krizes hulumton se sipërkeqësimi i shpejtë I
bilanceve të lidhura me luhatjet në cmimin e aseteve duke përfshire kurset e k mbimit
mund të cojë në krizat e monedhës. Këto modele janë të motivuara kryesisht nga
krizat aziatike. Në rastin e vendë ve të Azisë pabarazitë makroekonomike ishin më të
vogla përpara krizës. Pozitat fiskale shpesh ishin të lidhura me sektoret financiare dhe
të korporatave ishin të mëdha. Modelët trëgojnë se si mospërputhjet e bilanceve në
këto sektore mund të shkaktojn kriza të monedhës.

Ndalesat e papritura

Modelet me ndalim të papritur bëjnë një lidhje me përçarjen në ofrimin e financimeve
të jashtme. Këto modele ngjasojnë me krizat e gjeneratës së fundit në valuta të
fokusuara gjithashtu në mospërputhjet në bilance- veçorisht në valutë por gjithashtu
në maturime-në sektorin financiar dhe të korporatave.
Këto priten gjithsesi ti japin peshë rolit të faktorve ndërkombtarë në shkaktimin e
"ndalimimeve të papritura" në rrjedhat e kapitaleve. Këto modele mund të llogariten
për anullimin e llogarive dhe zhvlersimin e normave reale të shkëmbimit e vërejtur në
mënyrë tipike në përgjatë krizave të vendë ve në zhvillim. Këto modele shpjegojnë
më pak rënien e madhe në produktivitet.
Ndërkohë në shumicën e modeleve, një ndalim i papritur me kosto të monedhës
gjeneron një rritje të prodhimit, në vend të rënies. Kjo ndodh nëpërmjet një rritje të
papritur të eksporteve neto që rezultojnë nga zhvlerësimi i monedhës. Kjo ka çuar në
argumente të ndryshme duke shpjeguar pse ndërprerjet e papritura në rrjedhat e
kapitalit lidhen me humbjet e mëdha të prodhimit, siç është shpesh rasti. Modelet
zakonisht përfshijnë kanalet Fisherian dhe mekanizmat e përshpejtimit financiar, ose
fërkimet në tregjet e punës, për të gjeneruar një rënie të prodhimit gjatë një ndalimi të
papritur, pa humbur aftësinë për të llogaritur lëvizjet e variablave të tjera.
Ashtu si mekanizmi i përshpejtuesit financiar të vendit, vështirësitë financiare dhe
falimentimet shkaktojnë eksternalitete negative, pasi bankat bëhen më të kujdesshme
dhe ulin kreditimin e ri, duke shkaktuar rënie të mëtejshme të kredisë dhe duke
kontribuar kështu në një recesion .

249