Монгол судлалын чуулган №37

151МОНГОЛ СУДЛАЛЫН ЧУУЛГАН, 2024 №37хүүхэн Гүндэгмаа”, Д.Нацагдорж “Учиртай гурван толгой”-гоо бичиж туурвисан.“1926-1928 онуудад хүрээний ший монгол театрт нөлөөлсөн тухай асуудалнь ганц хятад шийтэй ч холбоотой бус ерөөсөө дорно дахины театрын нөлөөнийтухай асуудал юм.” (Хөвсгөл, 2018, х.16)Монголчууд эртнээс дуу, хуурын арвин баялаг уламжлалтай бөгөөд ер ньмонгол хэл өөрөө утга уянга төгс, урт урт авиа голлосон, аядуу зөөлөн, хүнийсэрэл мэдрэмжийн утсыг хөндөж чадах онцлогтойн улмаас монголд жүжгүүд ньдуулалт жүжгийн хэлбэрээр хөгжиж байсан тухай судлаачид тэмдэглэсэн байдаг.1990 оны ардчилсан хувьсгалын үр нөлөөгөөр Монголын уран зохиолыншинэ үе эхэлсэн. Урлагийн олон салбарт тэр дундаа Монголынжүжгийн зохиолынтүүхэнд дэлхий дахины жүжгийн зохиолын олон төрөл, ололт туршлага анх удаанээлттэй нэвтэрч, цаашид хөгжих үндэс суурь тавигдсан билээ. Ийнхүү нийгмийншинэ орчин нөхцөл бүрдэж, уран бүтээлийн чөлөөт шинэчлэлтийн төлөө жүжгийнзохиолчид бүтээлээ туурвиж эхэлжээ. Тэдний дундаас Д.Урианхайн бүтээлүүдсэтгэлгээний хэв маягийн хувьд өвөрмөц, төрөл зүйлийн хувьд харьцангуйбаялаг байгаа юм.Д.Урианхайн жүжгийн зохиолын тойм:Хүснэгт 1№ Бүтээлийн нэр Тайлбар Бичсэн он Бичсэн газарД.Урианхай “Жүжгүүд”-I. (2005). Шинэ шүүмж1 Тэд бидэнтэй, бидтэдэнтэй ганц алхахад луулзанаТаван хүнийсэтгэл зүйн драм1996 он2001 онГандангийн хүрХүн чулууны хөндийШаддүвлин2 Хоёроос хасах нэгтэнцэх нь тэг/2-1=0/буюу харанхуйдхарагдахуйТаван бүлэгтабсурдфилософийнжүжиг1996.02.27-1996.05.23Гандангийн хүр3 Эндүүрэл хаан4 Төрөхөөс өмнө үхэхээсхойноСэтгэлзүйн драм 2001.12.25.-2002.6.02Хүн чулууны хөндий5 Ауровинда агь Сэтгэлзүйн драмдуурь6 Хүн бүгд –Би... Зургаан бүлэгтсэтгэл зүйнэмгэнэлт жүжиг1991-9-18 /Лхагва/7 Цонхоор харсан хүн Ганц хүнийпарадокс жүжиг2002 оны 3-6дугаар сарХүн чулууны хөндийД.Урианхай “Тайз дэлгэцийн контемпорари бүтээлүүд” (2016). Хянасан.Г.Ариунчимэг8 Чингис хаан Релятив түүхэнсэтгэмжит эмгэнэлзохиол2014 оны8 дугаарсараас 12дугаар сарын31-ний сайнөдөрШаддүвлин – Хүнчулууны хөндий-Идэргол- УКН 2-р эмнэлэгХүн чулууны хөндий9 Тугалын зүүд...оршихуйн давтамж2014 оны тав,зургаа дугаарсарХүн чулууны хөндий-“Шинэ Ази” оффис-Хүнчулууны хөндий

152МОНГОЛ СУДЛАЛЫН ЧУУЛГАН, 2024 №3710 Хөөрхий дөө, чи хэнийнохой вэ?Сэтгэл зүйн драм,анимейшн2015.09.14-212015.12.252016.01.05Хүн чулууны хөндийХүн чулууны хөндийХүн чулууны хөндий11 “Хайрын тариа” буюуучрахуй, хагацахуйнсанаандгүй тохиолдлууд• “Бүжигтэй үхэл” буюушөнө дүлээр эзгүй хээртаарсан эр, эм хоёр...,• “Хайрын тариа” буюухэнийг ч хайрлаагүйнэг хүн, бас, хэнд чхайрлуулаагүй нэг хүн.Холбоо жүжигХоёр хүний абсурджүжиг2008 оныарванхоёрдугаарсар2009 оныдөрөв,тавдугаар сарАлтан Тэвшийн хөндийХүн чулууны хонхор12 Ханануудын амьдрал 2015.9,10.9 Хүн чулууны хөндий13 Хайрцган дахь хүн Драм - эсээ 2012.10-12сарХүн чулууны хөндий14 Голын тэртээх бутныжимсТайз дэлгэцийнэкспромтууд15 Хөшиг Хүүхэлдэйнкиноны цомнол1997 оны 6сарын 9-192013 оны 6сарын 30-7сарын 03Хүн чулууны хонхорГандангийн хүрХүн чулууны хөндий-“Шинэ Ази” оффис16 Хувирал Хүүхэлдэйнгротеск киноныцомнол1997.08.07-1997.08.302013.06.17-26Д.Нацагдоржийн музейХүн чулууны хонхор“Шинэ Ази” оффис-Хүнчулууны хөндий17 TO BE OR NOT TO BE Балетын соломодерн цомнол2010.02.06-182013.07.7-07.11Хүн чулууны хонхорСоёлын төв-Хүнчулууны хонхорХүн чулууны хөндий-“Шинэ Ази” оффисШаддүвлин18 Ж.Верди “Реквием”дуулал залбирлын орчуулга2012.04.21-23 Хүн чулууны хөндийД.Урианхайн жүжгүүд нь бичлэгийн хувьд сонгодог бичгийн хэл найруулгаарарвин байдаг. Аливаа сэтгэгч хүн тухайн амьдарч буй нийгмийнхээ алдааоноог дэнслэн, санаа бодлоо чилээж байдаг ёсоор Д.Урианхай ч өөрийнбүтээлүүдээрээ өнөөгийн нийгмийн зөрчил, түүний учир зүй, шийдлийг жүжгийнурлагийн хууль зарчмын дагуу уран сайхны зохих төвшинд үзүүлсэн нь цөөнгүйбайна.Ёр билгийн сэдэлттэй “Ауровинда агь” сэтгэлзүйн жүжиг нь ”Төрөхөөс өмнө,үхэхээс хойно” жүжгийнхээ сонгомол хувилбар гэж үзэж болохоор бөгөөд эхийнзүүд ёр биелэх нь төрийн унал доройтол, төрийн үнэгүйдэл, эзгүйдлийг харуулжбайна. Ийм байдалд хүрэх эхлэлийг Ауровинда агийн эцэг хаан тавьсан гэдэгнь “загас толгойноосоо эхэлж өтдөг”-ийн адил төр сайн, муу байх нь баатарцэргүүдээс гадна мартсаныг сануулж, унтсаныг сэрээж чадах мэргэн сайнтүшмэд чухал болохыг үзүүлэв. Өөрөөр хэлбэл асуудлыг монгол ухаанааршийдэхийг байнга сануулсаар... Гамлет “хорлогч дайсан хажууд чинь байна,

153МОНГОЛ СУДЛАЛЫН ЧУУЛГАН, 2024 №37өшөөгөө ав” гэж хэлдэг бол Урианхай “өшөөгөө ав” гэж хэлээгүй юм. Энэ болдорно дахины уламжлал юм. Энэ нь мөн Урианхайн “ахимса”2 ч мөн. Тэр хүч үлхэрэглэх үзэлтэн юм. Тийнхүү эцсийн дүнд “ёрт” эх үхэх бөгөөд энэ нь ээжгүйхаан байж болох ч Төргүй хаан (улс) байж болохгүй гэсэн санааг жүжигт өгүүлнэ.Төр гэдэг нь дарангуйлан захирагч механизм бус ээлтэй шударга тогтолцоогхэлнэ гэсэн санаа түүний бүтээлүүдэд ямагт цухалзаж байна.Зохиолч Д.Урианхай нь 1990-ээд оноос хойш жүжгийн зохиол олныг бүтээнтуурвисан байна. Түүний жүжгийн зохиолууд нь нэгэнт уншигчид, судлаачдынхүртээл болсон билээ.Тэрбээр нэгэнтээ “Улсын академик театр” “Анхны даваа буюу гэр бүлийнхөрөг” гэдэг жүжгийг минь ирэх онд тавьж магадгүй. Найруулагч Б.Мөнхдоржөнгөрсөн хавар уншаад “сэтгэлгээний орон зайтай жүжиг байна. Нададтаалагдсан. Би тавилтын арга барилын талаас нь нэлээд нухацтай бодож, эрэлхийнэ! гэж дуугарсан. Энэ үгэнд нь би баярлаж, жаалхан хүүхэд шиг л хөөрсөнамьтан буцсан. Сая, хэдхэн хоногийн өмнө театрын дарга Зориг уншихааравсан. Сэтгэгдлийг нь хараахан сонсч завдаагүй явна. Таалагддаг болов уу,ямар үг унагадаг бол? гэхээс жаахан банди шиг л гэлмэн явна” (Баттөр, 2006,х.131) гэсэн нь бий. Хүн л юм болохоор түүнд уран бүтээлчийн жаргал зовлоних байдаг бололтой. Түүний жүжгүүд сэтгэлгээний хүрээнд “экзистенциалист”гэсэн тодотголтой эрэл олз дүүрэн, орон зай, цаг хугацаанаас үл хамаарантуурвигдсаар байна.Д.Урианхай нь Монголын орчин үеийн уран зохиол, тэр дундаа жүжгийнзохиолын төрлийг сэтгэлгээний онцлогтой бүтээлүүдээрээ баяжуулж байна.Ингээд зогсохгүй түүний философилог, шашинлаг онцлог нь зохиол бүтээлдээхурц илэрдгийг анхааралгүй өнгөрч болохгүй билээ. Энэ онцлогоороо тэрбээрманай шинэхэн үеийн уран зохиолчид дотроос хамгийн их философич үзэлхандлагатай, шашны гэгээрэл бясалгал, хүмүүнлэг энэрэнгүйн ойлголт, туршлагаихтэй уран бүтээлч юм.Д.Урианхай нь Монголын уран зохиолын шинэчлэгчдийн дотроос эх хэлнийонцлог, хэм хэмжээг үл алдагдуулан, уламжлалыг шинэчлэлтэй амжилттайхослуулж чадсан, монгол модернист уран зохиолыг жинхэнэ утгаар нь бүтээлцэн,авч яваа төлөөлөгчийн нэг мөн хэмээн үзэж байна.Зохиогч “эл жүжгүүдийг үзэхээр ирсэн таван хүнээс хоёр нь л жүжгийнтөгсгөлд танхимд суугаад үлдэж байвал миний цээжинд өдөр, шөнөтэйгөөбагтах нь тэр ээ!... гэж хэлсэн юм. (Урианхай, 2016, х.135) Энэ бол түүний тайздэлгэцийн контемпорари бүтээлүүддээ зориулж хэлсэн үг гэлтэй. Энэ нь тэгээд“контемпорари”-доо байна уу, философидоо байна уу гэдэг нь сонирхолтойбөгөөд адармаатай. Контемпорари урлагийн сүүлийн үеийн хандлагаас харвалтухайн уран бүтээлийн хэрэглэгчид болох үзэгч, сонсогч нь өөр өөрсдийн өнцгөөсойлгож, тайлах эрхийг нь тийм сонголтыг өөрт нь үлдээдэг тун “ардчилсан”,өөрөөр хэлбэл хэрэглэгчээ дээдэлсэн, оюун сэтгэлгээ мэдрэмжийг нь дээдэлсэн,тэднийг соён гэгээрүүлэх, хөтлөн чиглүүлэх зорилгогүй тийм сэтгэлгээ оюуны2 Ахимса- хүч үл хэрэглэх хэмээх утгатай самгарьд үг. Энэтхэгт Махатма Ганди гүн ухааны энэхүүүзлийг баримталж байжээ.

154МОНГОЛ СУДЛАЛЫН ЧУУЛГАН, 2024 №37цар хүрээ рүү чиглэсэн өнгө аяс давамгайлж байна уу гэлтэй болсныг ч мартажболохгүй. Хоёр хүний сэтгэл зүйн абсурд-реалист драм тодотголтой “Хайрын тариа”буюу хэнийг ч хайрлаагүй нэг хүн, бас хэнд ч хайрлуулаагүй нэг хүн...” (2012)зохиолд нэг ангийн хоёр буюу эртний танил эр, эм хоёрын дүр гарна. Тэд эртнийдотно холбоотой байсан ч бие биенээсээ холдоод уджээ. Тэгээд санамсаргүйтохиолдлоор уулзана, уулзаад биенээ таниагүй учир буудалд орж, тэгээд саябиесээ таньж буйгаар жүжиг эхэлж улмаар өрнөнө. Энэ бол өнөөгийн манайнийгмийн дүр төрх болсон үзэгдэл боловч энд түүнээс чанагш сэтгэлзүйн драмнуугдаж байгаа юм. Жишээ нь тэр хоёр биесээ танин ярьж эхлэх үед өрөөнийгэрэл унтарч (“тог тасарч”) харанхуй болно.Энэ харанхуй бол нийгмийн, хүмүүсийн гүн дэх сүүдэр юм. Сүүдэр төдийгүйтас харанхуй нь юм. Тэр хоёр анх гадаа уулзахад мөн л харанхуй байсан, эргэнтойрон, гудамж, булан бүгд харанхуй. Тэгээд харанхуйд хань бараа, хөтөч хайнбие биедээ тусалсан. Тэд гэрэл хүсэн буудалд орсон боловч тэнд мөн харанхуйболсон. Харанхуйгаар зохиолч хүний ужиг цөв, үнэнгүй хуурамч хорвоогтөлөөлүүлж байна. Хамгийн хачирхалтай боловч гашуун үнэн бол тэр харанхуйгхэн нэгэн санаатайгаар, зорилготойгоор бий болгож байдгийг:Өрөөний чийдэн унтарчихлаа...Хоёр танил хэдэн хором дуугүй сууцгаалаа...Эрэгтэй: яачихав аа?Эмэгтэй: удахгүй асна!.. зориуд ингэдэг юм.Эрэгтэй: зохион байгуулалттайгаар уу?Эмэгтэй: мэдээж!..” гэснээр харуулав. Эмэгтэй цааш нь “-эхнэр чинь яасан юм? гэх зүй ёсны асуулт асуухад эрэгтэй нь \"-Эхнэргүй, нэг ч гэрлээгүй” гэж хариулах ба “-Яасан сонин юм! Дурлаж байгаагүй юу?” “- Үгүй!..”“- Тэгвэл хайрлаж?”“ - Үгүй!..“- Хэнийг ч үү?!..“ – Хэнийг ч!”“ – Хэнийг ч хайрлахгүйгээр яаж амьдарч чаддаг байнаа?! Болдог гэж үү?“- Болоод л байна, хө! Гэх буюуЭрэгтэй нь:“- Ямар ажил хийж байна?”“- Нөхрийнхөө “хэрэгцээ”-г бус бусдын “хэрэгцээ”-г хангаж төлбөр авахгүйгээр амьдрах боломжгүй цалинтай ажил. “- Нөхөр чинь яасан? “- би, бас чам шиг, ерөөсөө хүнтэй суугаагүй!..“- Яагаад?”“- Хэнд ч би таалагдаагүй!..хэн ч намайг хайрлаагүй. Хэнд ч би амьдралдаа хайрлуулаагүй. Тэгэхдээ, хайрлах, хайрлуулах гэдэгт би өөрийнхөө ойлголтоор

155МОНГОЛ СУДЛАЛЫН ЧУУЛГАН, 2024 №37ханддагаараа хэлж байна шүү дээ... (Урианхай, 2016, х.145)Энэ бидний нийгмийн ужиг асуудал бөгөөд гэрэл харанхуйлал тайз чимэглэлбол жүжгийн зохиолыг амилуулдаг хэрэгсэл бөгөөд контемпорари жүжигтүзэгчид өөр өөрсдийн дураар (өөрөөр хэлбэл оюун мэдрэмжийн эрх чөлөөгөөэдлэн) тухайн үзэгдэл, дэглэлтийг таашаан үнэлж, цэгнэж, сэтгэл оюуны цэнгэлэдэлдэг онцлогтой ч энд дүрүүдийн харилцан яриа, өгүүлэмж нь агуулгаатодотгож буйгаараа реалист драм болж байгаа юм.Жүжгийн дүрүүд болох эрэгтэй, эмэгтэй хоёрын учрал тохиол, учирлал яриань хайрын тухай, хайр гэж юу юм бэ, ямар хэрэгтэй зүйл юм бэ гэдэг сэдвийгхүүрнэх бөгөөд хамгийн гачлантай нь тэр хоёр бага залуудаа уулзаж явсан хоёрбайдаг.Тэгээд яагаад тэр хоёр ханилан сууж, хослон жаргасангүй вэ, энд хүнийхувь тавилан яригддаггүй харин хүний мөн чанар буюу хүсэл тачаал, хүнийамьтанлаг шинжийг өгүүлдэг юм.Эмэгтэй:“- Нэг ч охиныг, нэг ч бүсгүйг хайрлаагүй гэ үү?.. юүгээр амьдрах нь тэрэв?“- Амьдрахын тулд заавал хэн нэг охиныг, хэн нэг хүүхнийг хайрлах хэрэгтэй гэж үү?“- Нэг ч хүнийг хайрлаагүй хүн яагаад ч сайхан амьдарч чадахгүй. Яг над шиг...Ийнхүү тэдний яриа ажил мэргэжлийнхээ тухай өрнөх бөгөөд эмэгтэй ньанагаах төгссөн хүний хувьд эм тариа ярих зуур хөнгөвчлөх тарианы тухайярьдаг. Энэ яриа удалгүй тэдний дунд биелж, уусан архиндаа мансууран унтажбайгаа эрэгтэйгээ “хөнгөвчлөх тариа”-гаар тарьж буйгаар жүжиг төгсдөг. Энэбол ухаангүй эрэгчин, унхиагүй эмэгчин өөрөөр хэлбэл хайргүй хатуу хэцүүамьдралын золиос болсон ужиг өвчтөн, ахиж сэргэх босох тэнхэлгүй болсонтийм өвчтөнд тарьж буй “хайрын тариа” буюу зовлонгоос нь гэтэлгэж байгаасанаа юм.Өөр нэг контемпорари зохиол болох “Тугалын зүүд...Оршихуйндавтамж”(2014) артхаус эсээ кино мөн л хайрыг, төгс хайрын тухай юм. Мөн лсүнс сүлд, шашны философилог өгүүлэмж давамгайлна. Хоосон чанар, хойтнас, зовлон хийгээд жаргалын тухай Буддагийн бясалгал энд өгүүлэгдэнэ. Энэзохиол эсээ боловч артхаус хэмээх тодотголдоо бүрэн нийцсэн зураглалтай юм.Тэнд өгүүлэмж нь тод зураглал, өнгөт эффектээр бүтсэн байна. “Нарныгэгээ зугуу зугуухан нэмэгдсээр, зугуу зугуухнаа зай эзлэн түрсээр зугуузугуухан томорсоор тодорлоо... Нар бүтнээрээ аслаа... Наран дотроос нэгэннялх тугалын...үгс сонсогдлоо... Сүнс тугалын өчиглөлийн цуурай замхрахтайзалган “Уяхан замбуу тивийн наран” аялгуу намуухнаа эгшиглэлээ... Дүүрэнтом шар Нар.., аагим халуун, агуу том хурц шар Нар!.. Шарлан улаарч буй ганцсаглагар мод...мод навчсаа гөвж, навчис ганц хоёроороо мөчрөөсөө гунигтайяатасран, унах газраа эрэн агаарт саатах мэт удаанаар салхинд хийсэн эргэлдсээрзугуу зугуухан газардана...хуй салхи дэгдэж, модны нүцгэн мөчрүүд хугараналдан саваллаа..., үүрээ сандаачуулсан шоргоолж мэт үймэн сүлжилдэх машинтэргүүд...яаруу сандруу хүмүүс үзэгдэх...” (Урианхай, 2016, х.78) нь тэнгэргазрын амьдрал нэвчилдэн холилдох мэт хүн хийгээд амьтад байгаль ч угтаа

156МОНГОЛ СУДЛАЛЫН ЧУУЛГАН, 2024 №37үүсэл гарал, төгсгөл нэгтэй мэт тийнхүү ертөнц нэгдэл хийгээд эсрэгцэл дундааоршдог мэт бодолд буух эсвэл “...Хашаа дүүрэн халуун шар нарны илч аагин,түм буман монгол уулын хөрсөн гүн дэх алтыг хайлуулан ганц энэ хашаандцутган бялхаасан мэт, нарны халуун шар туяа шаргалтан нэлийнэ. Нарныуусанги, хайланги халуун шар тунамал хашаа дүүрэн тунарсныг үзэхүй, нарганц энэ хашаанд тэнгэрээс унаад уугин шатаж байх мэт харагдана... (Урианхай,2016, х.79) хэсгийг уншихад монголын намар цаг ч юмуу нэг халуун дулаан баснууцлаг мэдрэмж мэдрэгдэж ч болох юм.Ингээд мөнөөх нарнаас, уяхан замбуутивийн нарнаас, тэр дулаан шаргалорчноос тасран буусан тугал, яг үнэндээ бол Сүнс-Тугал бодот ертөнцөд өтөгбууцтаймалын саравчиндзүүдэлжбайх нь сонин бөгөөдэнэ болэкзистенциалистшинжтэй юм. Эндээс бүх юм эхэлдэг, өөрөөр хэлбэл энэ ба өөр оршихуй гэжнэгэн зэрэг байдаг гэх энэ ойлголт нь өөрөө психологиос давсан бодит бусынчанад дахь бодит хэмжээс гэлтэй.Энэ хэмжээст үнэн ба худал, үхэл ба мөнхрөл, хагацал учрал тэр бүхэн утгаучиргүй болдог гэмээн тугал зүүдэндээ уулзсан үл таних хүнээс “Чи үхэр, тугалааяасан юм? Над шиг тугал чамд байхгүй юмуу? Чи намайг унаад явчихвал минийЭзэн яах юм, хөөрхий. Тугалгүй болчихно шүү дээ. Чи тээд хаачих юм?” гэхэд Үлтаних хүн “Би их хол явах юм..урагшаа, дээшээ” гэх мэтчилэн ярих бөгөөд цаашнь үргэлжлүүлэхдээ:“Бүх амьтад чиний ээж, би ч чиний ээж” гэхэд тугал гайхаж “Чи миний ээж биш, миний ээж хээр бэлчээрт яваа” гэж хэлдэг, нөгөө хүн харин “Чи харахгүй..мэдэхгүй.. хамгийн гол нь итгэж чадахгүй байна”, “Мөөм чинь хаана байна” гэхэд “Одоо харагдахгүй, хөхөөр чинь л харагдана”, “Чи их худлаа ярих юм”, “Итгэсэнд үнэн, эс итгэсэнд худал. Үнэнийг худал гэх цагт үнэн бас худал, худлыг үнэн гэх цагт худал бас үнэн.”“Миний ээж дөрвөн хөлтэй шүү дээ. Чинийх хоёрхон байна”“Чи хоёрыг нь хараад, хоёрыг нь харахгүй байгаа”“Миний нүд сайн хардаг, юу ч байсан сайн хардаг”“Урдаа байгааг л!...“Ардаа байгааг ч хардаг!“Зөвхөн ил байгааг л!...Тугал /ундууцангуй/чи юу яриад толгой эргүүлээд байгаа юм бэ? Яах гээдбайгаа юм, унтуулахгүй! Миний нойр хүрээд, зөндөө удаан унтмаар байна!(Урианхай, 2016, х.80) гэхмэтчилэн тугалын зүүдэн дэх харилцан яриа үргэлжлэхбөгөөд гол санаа бол хүн ба адгуусны ойлголцол яриагаар оршихуйн үнэнийгүзүүлсэнд оршино. Дэвшилтэт үзэл бодолтой лам нар тухайн үедээ хүн ба адгуусамьтан харилцан ярих хэлбэрээр нийгэм хийгээд санваартны дундах бурангуймуу бүхнийг шүүмжлэн бичдэг байсан тэр уламжлал ямар нэг хэмжээгээр эндтусаж байна. Үзэсгэлэнт, тааламжит газар нутагт авчирна гэж амласан үл таниххүн тугалыг унан тэр газраа зорин ирэх боловч тэнд өнөөх амласан диваажиннь байсангүй, харин эсрэгээр сүйрч сүйтгэгдсэн эзгүй орхигдсон газар угтдаг.

157МОНГОЛ СУДЛАЛЫН ЧУУЛГАН, 2024 №37Энэ бол мэдээж сүнслэг, оюун санааны ертөнц, тэнд байдаг гоо сайхныг хүнийертөнцөөс хайх хэрэггүй гэсэн эсвэл харьцуулах боломжгүй гэх шашин ёссуртахуун даяанч үзлийн уламжлалт ойлголт энд хөндөгдөж байгаа юм.Шашны сургаалд өнө мөнхийн диваажинг номлодог. Харамсалтай нь хүнийертөнцөд энэ нь боломжгүй бөгөөд шашин номлол үүнийг энэ ертөнцөөс хайжцөхөрдөг нь энд мөн өгүүлэгдэж байна. Ийнхүү тугал зүүдэндээ гуниглан явсаартөрсөн бууцандаа эргэн ирж байгаа үеийн зураглал нь мөн “Аг чиг анир гүмийнсүүдэр, дарамтанд дарагдсан гунигтай бараан уудам тал хөндий тоос тоорог“залгин” үхдэл хүүрүүдийн задгай хүйтэн “түр оромж”-“морг” мэт анир хургаандүнсийнэ...” (Урианхай, 2016, х.82) гэсэн бөгөөд энэ бол Бурханы оршихуй буюудиваажинтай эсрэгцсэн хүний үнэн байдал юм.“Аагисан буцламгай шар нарны нөл, илч шаргалтан бялдсан, зүг зовхисбүр рүү түм буман түймрийн оч, дөл тургин шидлэх мэт уугин халуу шатаасанулайдмал төмөр торон хашаа нь тослоо” гэж үзэгдлийн эхэнд гарсан тод дүрслэлахин харагдах нь бодит хийгээд хийсвэр ертөнц ухаан ба санааны ахуй ахиннэгдэж байгаа гэлтэй. Тэрхэн зуурын хөхөө хөхөж буй зүүдний хэсэг бол хайр,зөөлөн дулаан, хүнийг (энэ тохиолдолд адгуус амьтныг) нялхруулж номхруулдагтэр шидэт ундаа эхийн сүүгээр мөнөөх диваажин, энхжингийн оршихуйг зураглажбайна. Тэгээд үргэлжлэх нь үүнээс эрс өөр хатуу ширүүн, шулуун шударга махцусан амьдын оршихуй өөрийн хуулиар өрнөх бөгөөд тугалыг эзэн хүн нь орлогоашгийн төлөө өөрийн гараар алж байгаа нь зүгээр л амьдрахуйн жам, хэвийнөрнөх зүй тогтоол болно. Хэдий тийм боловч хэлгүй бодолгүй адгуус амьтанболовч түүний хувьд мөн л амь, нас гэж байх учир тухайн үед өрнөж буй үйлявц үзэгдэл байдлыг зохиогч энэлэлт хэлбэрээр тусган бичжээ. Тэр нь ийнхүүдүрслэгдсэн юм “Сүхээ далайлаа... хоромхоноо нэг лүс, лүг хийх битүү, бөглүү,нууцлаг балар цуурай нь пүнзний хананд дорхноо замхран шингэлээ... тугалядрангуй, дуудангуй, гомдонгуй, ханьсангуй” гэх хүч сулруулсан тэмдэг нэр үгсхэрэглэсэн байгаа нь тугалын сэтгэл зүйг илэрхийлж байна.Үүнээс хойш ахин сүнс сүлдний өнөөх үл ухагдам оршихуй үргэлжилнэ. Ягэндээс тугал тугал биш сүнс болж, өөрөөр хэлбэл үхлийн дараа бүх оршихуй нэгболдог ч байж магад гэсэн шашны ойлголт эндээс уншигдана. Энэ аяллын замдүл таних хүний оронд сонин хүн гарч ирнэ. Тэд мөн оршихуйн тухай, үнэнийтухай ярилцсаар... тэдний ярианы гол сэдэв бол шашны философи бөгөөдтүүний гол цөм нь энэ амьдралын утга учир, үүнээс өөр амьдрал гэж байна уугэх мэт асуултад гарц хайж байгаа юм. Үзэгдэл үргэлжилсээр үнэн ба худал гэжюу болохыг хайсаар кино төгсөнө...оршихуйн давтамж энэ буюу. ДҮГНЭЛТМонголын орчин үеийн уран зохиолын томоохон төлөөлөгчДамдинсүрэнгийнУрианхайн уран бүтээлийн суурь болсон буюу уран бүтээлээр дамжин илрэнгарсан гүн ухааны сэтгэлгээний үзэл баримтлал, туурвил зүйн онцлог, шинэлэгталыг тодруулан, монголын орчин үеийн уран зохиолд оруулсан хувь нэмрийгдүгнэх зорилгоор түүний жүжгийн зохиолыг задлан шинжилж, нэгтгэн дүгнэх

158МОНГОЛ СУДЛАЛЫН ЧУУЛГАН, 2024 №37аргаар судлаад дараах дүгнэлтэд хүрэв. Үүнд: Д.Урианхайн уран бүтээл ньмонголын нийгмийн хөгжил, өөрчлөлттэй холбоо хамааралтай хувьсан, хөгжижирсэн байна. Социализмын он жилүүдэд бичсэн зохиол бүтээлд нь социалистбүтээн байгуулалт, техник технологийн хөгжил, шинэ соёлын бадрангуйөнгө аяс зонхилж байв. Марксист философийн хүрээний нийгэмд боловсорчтөлөвлөгөөний эдийн засагч мэргэжил эзэмшсэн хүний хувьд дээрх онол зохиолбүтээлд нь тусгалаа олжээ.Д.Урианхайн 1990-ээд оноос хойших уран бүтээл нь чөлөөт сэтгэлгээнийөнгө аястай болсон бөгөөд гүн ухааны сэтгэлгээний хүрээнд нийгэм ахуйнасуудлуудад өөрийн гэсэн үнэлэлт дүгнэлт өгсөн байна. Мөн хугацаандзохиолчийн уран бүтээлд реалист бус хандлага зонхилж буй нь тухайн нийгмийнсэтгэлгээний ба ахуйн өөрчлөлттэй шууд холбоотой билээ.Д.Урианхайн уран бүтээлээр илрэн гарсан үзэл санааны суурь нь эх орончүзэл бөгөөд энэ нь хүн ба байгалийн жам ёсыг дээдлэх үзлээр илрэн гарах ньцөөнгүй байна. Д.Урианхай ньмонголын орчин үеийн жүжгийн зохиолд чиглэлийн туршилтыгхийсэн, тэр дундаа реалист бус аргын хүрээнд туурвил зүйн тодорхой өөрчлөлтхийсэн байна. Д.Урианхайн уран бүтээл нь аргын хувьд монголын орчин үеийнуран зохиолын төлөвшил, хөгжлийн түүхийг харуулж байгаа бол сэтгэлгээнийхүрээнд ХХ зууны монголын нийгмийн байгуулал, түүний үзэл санааны илрэл,мөн өрнийн оюун санааны нөлөөлөл болоод зохиолчийн өөрийн гэсэн чөлөөтсэтгэлгээний өнгө аястай нийлмэл шинжтэй байгаа юм. Зохиолч Д.Урианхайнтуурвил бүтээлийн бичлэгийн онцлог нь бодрол бясалгал, хүн нийгмийн амьдралоршихуйг ажиглан бодож тунгаасан шинжтэй юм.Зохиолч Д.Урианхай нь эдийн засаг-нийгмийн тогтолцоо, хөгжлийн тухайтадөөрийн үзэл баримтлалыг дэвшүүлэн боловсруулсан бөгөөд энэ нь нүүдэлчинмонголчуудын гүн ухааныг уламжлан өвлөсөн орчин цагийн бодгалийнсэтгэлгээний үр дүн мөн бөгөөд чухамхүү үүнд л Д.Урианхайн бичвэр дэх үзэлсанааны шинэлэг тал, онцлог оршиж байна.Ашигласан бүтээлийн жагсаалтБайгалсайхан, С. (1995). Уран зохиол шинжлэлийн удиртгал. Улаанбаатар:ШУА.Байгалсайхан, С. (1998). Уран дүрийн онолын лекцүүд. Улаанбаатар:Байгалсайхан, С., Баттөр, Ш., Мөнх-Оргил, А., Цэдэв, Д. (2018). Монголыншинэ үеийн уран зохиолын судлал шүүмжлэлийн түүхэн найруулал. IIботь. Улаанбаатар: Жиком пресс.Баттөр, Ш. (2010). Монголын модернист уран зохиол. Улаанбаатар:Сэлэнгэпресс.Баттөр, Ш., Чулуунбат, С. (2011). Жүжгийн туурвил зүй Д.Урианхай.Улаанбаатар:Баттөр, Ш. (2017). 1990-ээд он: Монголын уран зохиолын шинэ хандлага.Улаанбаатар: Жиком Пресс.

159МОНГОЛ СУДЛАЛЫН ЧУУЛГАН, 2024 №37Гаадамба, Ш. (1989). Утга зохиолын онолын үндэс. Улаанбаатар: УХГ.Галбаатар, Д., Галбаяр, Г. (2009). Уран зохиол шинжлэлийн удиртгал,ерөнхий онол. Улаанбаатар: Бит пресс.Галбаяр, Г. (2002). Уран зохиол шинжлэлийн лекц. Улаанбаатар:Галбаяр, Г. (2004). XX зууны Монголын уран зохиолын хөгжлийн үе шатууд.Дулам, С.,Хасбаатар, Ц.(1980).Утга зохиолын онолын үүд.Улаанбаатар:УХГ.Хөвсгөл, С. (1995). Монголын жүжгийн зохиолын төрөл зүйлийн асуудлууд.Хөвсгөл, С. (2018). Утга зохиолын судлал шинжлэл. Улаанбаатар:Хөвсгөл, С. (2019). Утга туурвилын ертөнцөөр. Улаанбаатар:Фрейд, З. (2011). –Психоанализ, -Зүүд, -ICH und ES. Орч. Баяртогтох, М.Урианхай, Д. (2005). Жүжгүүд-1. Шинэ шүүмж. Улаанбаатар:Урианхай, Д. (2014). Тайз дэлгэцийн контемпорари бүтээлүүд. Улаанбаатар:Тоонотпринт.Урианхай, Д. (2016). Тайз дэлгэцийн контемпорари бүтээлүүд. Улаанбаатар:Тоонотпринт.Урианхай, Д. (2018). Зохиолын эмхэтгэл. Гутгаар боть /Жүжиг-I/. Улаанбаатар:Тоонотпринт.Урианхай, Д. (2018). Зохиолын эмхэтгэл. Дөтгөөр боть /Жүжиг-II/.Улаанбаатар: Тоонотпринт.Энхбаяр, С., Батсуурь, Г. (2018). Утга зохиол шинжлэлийн удиртгал.Энхбаяр, С. (2021). Утга зохиолын ерөнхий онол туурвил зүй.AbstractD. Uriankhai is considered a person who made a real contribution to the construction and development of Mongolian modernist literature. The main theme anddirection of the plays revolves around the internal conflicts of modern civilization,hostility between people, internal conflicts and degeneration of individuals, and themysterious and alien nature of the search for the highest and perfect happiness ofmankind.D. Uriankhai's plays are theater and screen literature, psychological dramas,psychological tragedies, absurd dramas, paradoxes, dramatic essays, tragedies ofrelative historical imagination. These genres are a relatively new phenomenon andcan be associated with various movements and approaches such as absurdism,modernism, existentialism, surrealism, irrealism, irrationalism, mysticism, and philosophy.

160МОНГОЛ СУДЛАЛЫН ЧУУЛГАН, 2024 №37“УЛААН АСРЫН ЗҮҮД” ЗОХИОЛЫН МЕТАФОР ОРЧУУЛГАД ХИЙСЭН АНАЛИЗХ.Нандин-Эрдэнэ1Хүлээн авсан: 2024.11.15 Засварласан: 2024.12.05 Хэвлэлтэд авсан: 2024.12.10Хураангуй: Монголчууд эртнээс нааш орчуулгын баялаг арга туршлага, онол зарчмыгболовсруулан хэрэглэсээр ирсэн баялаг түүхтэй билээ. Тэдгээрийн томоохонбаталгааны нэг нь Хасбуугийн орчуулсан “Шинэ орчуулсан «Улаан асрын зүүд»”зохиол юм. Бид “Улаан асрын зүүд” зохиолын метафор ба Хасбуугийн “Шинээрорчуулсан «Улаан асрын зүүд»” бүтээлийн судалгааг тодруулсны үндсэндээр тус зохиол дахь метафор өгүүлбэр болон хэлц үгийн орчуулгыг ажигландүгнэхийг зорьсон юм. Ажиглалтын үр дүнд Хасбуугийн “Шинэ орчуулсанУлаан асрын зүүд” бүтээл нь шууд орчуулах аргаар далд зүйрлэл болон соёлахуйн онцлогтой үг, өгүүлбэрийг уран яруу, утга төгөлдөр, уншихад ойлгомжтойорчуулах боломжтойг батлахын хувьд уламжлалт орчуулгын онол зарчим нь цагүеэс үл хамаарах оновчтой арга мөн болно гэсэн дүгнэлтэд хүрэв.Түлхүүр үг: Хасбуу, “Шинэ орчуулсан Улаан асрын зүүд”, метафор өгүүлбэр,хэлц үг, шууд орчуулгаI. Онолын судалгааМетафор нь уламжлалт найруулгын нэг хэлбэр бөгөөд дүрслэн бодохтойнягт хамааралтайн байдгийн хувьд бүрэн дүүрэн, бодит шинжийг бүтээх хүчинзүйл болоод зогсохгүй уншигчийн төсөөллийг нэмэгдүүлж, сонсох, харах зэрэгмэдрэмжийг бүтээж өгдөг. Хэл, соёлын онцлогийг агуулсан гүн утга бүхийзүйрлэл нь орчуулагчдын чадварыг сорих сорилт болдог.Метафор бол барууны уран зохиолын онолын гол асуудлын нэг төдийгүйуран зохиолын үндсэн ухагдахууны нэгд тооцогддог. 20-р зууны эхэн үеэс өмнөхуламжлалт метафорын судалгаанууд нь метафорын хэлбэр болон бүтцийгтүлхүү судалдаг байсан бол хожим түүнийг төрөл бүрийн салбар шинжлэхухааны үндсэн дээр олон талаас нь судлах болсон.Америкийн шүүмжлэгч, яруу найрагч, “Шинэ шүүмжлэл” онолчдын нэгУильям Курц Вимсатт (1907-1975) уран зохиолын метафор бүтцийн агуулгаддараах дөрвөн хүчин зүйл багтана гэж үзэж байв. 1-рт Метафорын хамгийнэнгийн ухагдахуун нь зүйрлэл болон бодит зүйл хоёрын адил ба ялгаатай талюм. Метафорын хоёр тал хол байх тусам түүний илэрхийлэх чадвар төдийхэмжээний их байна. Жишээлбэл: “Нохой араатан шиг хуцна.” гэвэл энэхүүзүйрлэл нь оновчгүй болно. Учир нь нохой амьтны төрөлд багтах учир зүйрлэлнь бодит байдалтай хэт ойр байна гэсэн үг. Харин “Хүн нохой шиг хуцна” гэвэл1 Монгол Улс. Улаанбаатар, Монгол Улсын Их Сургууль. Шинжлэх Ухааны Сургууль. Ази судлалынтэнхим.

161МОНГОЛ СУДЛАЛЫН ЧУУЛГАН, 2024 №37сая оновчтой болно. 2-рт Метафор нь бодит зүйлийн хийсвэрлэл юм. Энгийнзүйрлэл (“Миний амраг бол улаан сарнай”) шинжлэх ухааны, онцгой, шинэлэг,тодорхой хийсвэрлэлийг бий болгодог. Учир нь метафорын ард зүйрлэл, бодитзүйлийн хоёрын ижил шинж чанар нуугдаж байдаг тул илүү ерөнхий байдлыгүүсгэж өгдөг. Энэхүү ерөнхийллийг оновчтой тодорхойлох боломжгүй учраасметафорын үндсэн дээр ойлгож мэдэх боломжтой. Зүйрлэлээс бий болсонерөнхийллийг дүрслэх боломжгүй харин түүгээр дамжуулж ойлгож мэдэрдэг.3-рт Метафорын тухай тайлбарлахад нарийн төвөгтэй байх агаад ерөнхийд ньдүгнэхэд учир дутагдалтай. Түүнийг В нь А-г хэрхэн тайлбарлан таниулж байгаавэ гэдэг талаас нь биш харин тэдгээрийг хамтад нь зэрэгцүүлэн хамтад ньтайлбарлахын ач холбогдлыг олж харах ёстой. Гэвч заавал ижил төстэй бишхарин, эсрэг тэсрэг шинжтэй байх боломжтой. (wenku, 2022) Вимсатын энэхүүүзэл нь метафор заавал ижил төстэй зүйлд тулгуурладаг гэсэн уламжлалтонолоос нэг алхам урагшилж, эсрэгээр зүйлсийг зүйрлэх боломжтой гэсэнсаналыг дэвшүүлжээ. 4-рт Метафорыг хэлний орчноос ангид үзэж болохгүй. (朱全 国 ., 2009) Өөрөөр хэлбэл эх бичвэрээс метафорыг сугалж авлаа гэхэд тэрнь амтгүй болж, хэлний өвөрмөц чанараа алдана. Дээрх тайлбар нь метафорынухагдахуун, агуулга, хэлбэр зэргийг тодорхойлсноороо ач холбогдолтой болсонюм.Лакофф, Жонсон (1980) нарын дэвшүүлсэн концептуаль метафорын онолметафорыг хэлний чимэглэх бус бодитойгоос хийсвэр, танин мэдэхүйгээс үйлтаних руу чиглэх танин мэдэхүйн үзэгдэл юм гэсэн санааг дэвшүүлж байв. Энэүзэгдэл нь метафорын орчуулгын үед ихээхэн илэрдэг.Кристина Скафер (2003) метафорын орчуулгатай холбоотойгоор энэсэдвийн хүрээнд хэд хэдэн орчуулгын арга барил байдаг гэж үзсэн байна. Тэрээрорлуулан орчуулах (нэг метафорыг нөгөө метафороор орлуулан орчуулах),метафорыг өөр үгээр тайлбарлан буулгах, эсвэл, бүр орчуулахгүй орхих ёстойгэх мэтээр үзжээ. (Энхзул., 2021)II. “Улаан асрын зүүд” зохиолын метафор ба Хасбуугийн “Шинээр орчуулсан «Улаан асрын зүүд»” бүтээлийн судалгаа2.1 “Улаан асрын зүүд” зохиолын метафор Цао Шюэчиний “Улаан асрын зүүд”-ийг Чин улсын феодалын нийгмийннэвтэрхий толь (鲁迅, 1923) юм. Тус романы тухай тоймловол эмгэнэлт зохиолынтөрөлд багтаж, хайр сэтгэлийн эрх чөлөөг эрэлхийлсэн, эмэгтэйчүүдийн байрсуурийг хүндэтгэн үзэж, тухайн цагийн амьдралыг бодитойгоор дүрсэлж,феодалын дэглэмийн сүйрлийг харуулаад зогсохгүй, феодалын нийгмийг олонталаар эсэргүүцсэн дэвшилтэт үзэл санааг илтгэсэн зохиол юм. Түүнчлэндүр дүрслэлийн илэрхийллийг реалист аргаар шийдэж, далд хэлбэр бүхийзохиомжтой, соёл уламжлал, зан заншлын олон талыг бүтээлчээр тусгасанзохиол юм.Тус зохиолыг мефафорыг үндсэнд нь энгийн ба далд гэж хоёр ангилахболомжтой. Энгийн зүйрлэл нь зохиолд гарч буй дүрслэлээр илэрнэ. Жишээ нь:

162МОНГОЛ СУДЛАЛЫН ЧУУЛГАН, 2024 №37Муужгайны хар сүүл, богино ташуур шиг хоёр тийшээ займчина. (小黑猫长长的尾巴像小鞭子似的，左右摇摆) гэх мэт.Зохиолч гол дүрүүдийг далд хэлбэрээр зүйрлэсэн байдаг. Тухайлбал:Лин Дайюйг сарнай цэцэгтэй, Бао Чайг удвал цэцэгтэй адилтган өгүүлдэг. Тусроманы зохиомж далд утга санааг агуулж бүтээгдсэн болохыг судлаачид хүлээнзөвшөөрдөг. Тухайлбал: Жы Яньжай “далд гүн илэрхийлэл, шулуун хэр нь тахир,учир шалтгааны шүтэлцээтэй, өвсөн дэх могойн саарал судал” (红楼梦研究, 2009) адил гэж дүгнэсэн байдаг. Хожмын эрдэмтэд “өвсөн дэх могойн сааралсудал” гэдэг аргыг тус зохиолын өгүүлэмжийг илэрхийлэх гол арга гэж үзсэнбайна. Энэ тухай Лю Шинь ү (刘心武) “Өндөр өвсөнд шургалан аялах могойзарим тохиолдолд эвхрэлдэн цагариглана. Энэ үед могойн бие нэг ил гарч, басүе үе далд ордог. Тэгээд ч түүний явсан хойно мөлхсөн мөр нь үлдэж хоцордогшүү дээ.” гэж тухайн үгийг тайлбарласан бол Жоу Хучан “зохиолын эхлэлдбага сага дохио үлдээж, тэр нь өрнөл болоод төгсгөлийн үйл явдлын хувиралөөрчлөл, хөгжлийн шалтгаан болдог.” гэж дэлгэрэнгүй тайлбарлажээ. Монголтуургатны их гүүш Хасбуу “Утга уянгын маш уран нь сэдвийн үзэж тогтоогоод,цөм бичиж гаргахгүй, эрхбиш холоос эргэж тойруулан мушгин матируулсаарэцэст товхитол сэдвийг онохуйд буй” (Хасбуу х. Х., 2013, хууд. 189) гэж тусзохиолын 15-р бүлгийн цохолбортоо өгүүлсэн нь тус романы зохиомжийн гүндалд байдлыг тодорхойлжээ.2.2 Хасбуугийн “Шинээр орчуулсан «Улаан асрын зүүд»” бүтээлийн судалгаа“Өглөг баясгалантын гэрийн эзэн бичигт ховдог хөвгүүн” Хасбуу “Улаанасрын зүүд” романыг утга төгөлдөр, уран яруу, уншихад ойлгомжтойгоор монголбичгээр хөрвүүлж, улмаар цохолборлон бинтлэх бүхий л аргыг бүтээлчээрхэрэглэсэн нь Монгол, Хятадын уран зохиолын харилцааны түүхэнд томоохонүүрэг гүйцэтгэжээ. Дуун хөрвүүлэгч Хасбуу уг бүтээлийг орчуулахдаа ЦаоШюэчиний билиг авьяасыг хүндлэн биширч байснаас гадна түүний дэвшилтэтүзэл санааг дэмжин, сайшааж байснаа “Шинээр орчуулсан Улаан асрын зүүд”номын 40-р бүлгийн цохолборт өгүүлсэн байдаг. (Хасбуу, 2013, хууд. 526)2016 онд Өвөр монголын судлаач Эрхэмбаярын “Хасбуугийн “Шинэорчуулсан «Улаан асрын зүүд»”-ний судалгааны тойм” өгүүлэлд уг зохиолыгшүүмж, туурвил зүй, зохиогдсон цаг хугацаа болон Хасбуугийн намтар зэрэголон талаас судалсаар ирснийг жишээ баримтыг хамт тайлбарлан өгүүлжээ.Тухайлбал 1972 оноос эхлэн Өвөр монголын эрдэмтэн Б.Гэрэлт, Баянхишиг нартус зохиолыг хэвлүүлэх, он цагийг нь тодорхойлох зэрэг судалгааг хийж иржээ.(额尔很巴雅尔, 2016) 1979 онд Өвөр монголын эрдэмтэн И Линьжэнь (亦邻真)“Шинээр орчуулсан «Улаан асрын зүүд»-ний цохолбор” (新译红楼梦回批) -ыгхятад хэлээр хэвлүүлж өмнөтгөл хэсэгт уг номын тухайн дэлгэрэнгүй тайлбарбичжээ. Баянхишиг, Залгаа зэрэг эрдэмтэн Хасбуугийн намтрын талаархөгүүллийг хэвлүүлэв.Эрдэмтэн Д.Болормаа “Монгол уран зохиол дахь цохолборлон бинтлэхарга” номд тус зохиолын цохолборлон бинтлэх аргын судалгааг дэлгэрэнгүй

163МОНГОЛ СУДЛАЛЫН ЧУУЛГАН, 2024 №37хийсэн юм. Өдгөө уг бүтээлийг цохолборлон бинтлэх аргын судалгаа, урансайхны шүүмж судлал зэрэг чиглэлийн судалгаа зонхилж байдаг. 2023 ондсудлаач Ц.Ичинхорлоо уг номын бүтцийн харьцуулалт, орчуулгын уран сайхныажиглалт болон харь үгийн судалгаанд дүн шинжилгээ хийсэн нь монгол улсдахь уг бүтээлийн талаарх судалгааг өргөжүүлэхэд тодорхой хэмжээний ачхолбогдолтой болжээ.Монгол Улсын Үндэсний номын сан 1927 онд анх баригдаж байхад тухайнүед “Баримт бичиг, материалын судалгааны хүрээлэн” нэртэй байжээ. “Баримтбичгийн судалгааны хүрээлэн” байгуулагдахад “Богд хааны музей” болон хувийнсан хөмрөгөөс 8000 гаруй гар бичмэл, номыг Үндэсний номын санд цуглуулсныдотор “Хунлоумэн бичиг” гар бичмэлийг цуглуулсан гэдэг. (Ичинхорлоо, 2023)1956 онд Бүх хятадын цөөн тоот үндэстний хэл бичгийн хээрийн судалгааныбаг дахь Монгол хэлний бүлгийн судлаачид Зостын чуулганаас “Шинэ орчуулсан«Улаан асрын зүүд»”-ний гар бичмэлийг олж авч байжээ. Улмаар 1957 онд Өвөрмонголын Их сургууль байгуулагдахад тус сургуулийн номын санд хандивлажээ.Өдгөө тус номын гар бичмэл нь Өвөр монголд таван ширхэг, Монгол улсынҮндэсний Төв номын санд нэг хувь тус тус хадгалагдаж байна.2009 онд эрдэмтэн С.Хөвсгөл “Улаан асрын зүүд” бүтээлийг монгол бичгээскирилл бичигт хөрвүүлснийг энэ удаагийн судалгааны эх хэрэглэгдэхүүн болгожашиглав.III. “Улаан асрын зүүд” зохиолын метафорын орчуулга Метафор бол нэг зүйлийг нөгөө зүйлтэй далд хэлбэрээр зүйрлэж буйнайруулгын нэг хэлбэр юм. Зүйрлэл нь оновчтой байх тусам илэрхийлэл ньтовч, ойлгомжтой, уран дүрслэлтэй байж чаддаг. Тиймээс далд зүйрлэл буюуметафор нь сэтгэл судлал, хэл шинжлэл, соёл зэрэг танихуйн шинжлэх ухаандбагтдаг. Далд зүйрлэл бүхий өгүүлбэр болон хэлц үг зэрэгт тухайн хэлний соёлоршдог тул тэдгээрийг орчуулахад тодорхой ур чадвар шаарддаг.Бид 2014 онд Хятадын Урлаг судлалын Хүрээлэн ба Улаан асрын зүүдсудлалын хүрээлэн хамтран хэвлэсэн “Улаан асрын зүүд” зохиолоос эхний хоёрбүлэгт багтсан метафор бүхий өгүүлбэрийг түүвэрлэн авч 2009 онд эрдэмтэнС.Хөвсгөлийн кирилл бичигт хөрвүүлсэн “Улаан асрын зүүд” номын орчуулгадажиглалт хийсэн юм. Ингэхдээ зүйрлэлийн эх үүсвэр нь тодорхой болонзүйрлэлийн эх үүсвэр нь далд хэлбэртэй өгүүлбэрүүдийг сонгон авсны дээрхэлц үгийн жишээг мөн оруулсан болно.- Зүйрлэлийн эх үүсвэр нь тодорхой өгүүлбэрЗүйрлэлийн эх үүсвэр нь тодорхой (source) гэдэг нь адилтгал болж буйтухайн эд зүйл ба юмс үзэгдэл нүдэнд харагдахуйц бодитой зүйл болохыг хэлнэ.Жишээлбэл: Завь шиг хэлбэртэй навч. Уг өгүүлбэрийн адилтгал болж буй завьнь нүдэнд харагдахуйц бодитой зүйл тул зүйрлэлийн эх үүсвэр нь тодорхойгэсэн үг юм.1. 一块鲜明莹洁的美玉，且又缩成扇坠大小的可佩可拿

164МОНГОЛ СУДЛАЛЫН ЧУУЛГАН, 2024 №37Тэр чулууны гэгээн ариун, хөлөрсөн гэрэлтэй бөгөөд бас дэвүүрийн сацагмэт атирсныг үзээд 缩成扇坠- дэвүүрийн сацаг мэт атирсныг (“扇坠” ханзны утга нь “дэвүүрийнсацаг”)Уг өгүүлбэрт өнгийн хас чулууны төрх байдлыг дэвүүрийн сацагтай (унжлага)зүйрлэн адилтгажээ. Өөрөөр хэлбэл зүйрлэлийн эх үүсвэр нь тодорхой (扇坠дэвүүрийн сацаг) байна. Энэ тохиолдолд уг зүйрлэлийг ханзны утгаар нь шуудорчуулжээ.2. 膝下无儿，只有一女 Өвдөг дор хөвгүүн үгүй, ганц нэгэн охин буй.膝下无儿-өвдөг дор хөвгүүнгүй. (“膝下” ханзны утга нь “өвдөг дор”)Уг өгүүлбэрт хөвгүүний нялх балчир байдлыг өвдөгнөөс доогуур дайныхэмээн дүрслэн зүйрлэснийг шууд орчуулжээ. Өөрөөр хэлбэл зүйрлэлийн эхүүсвэр нь тодорхой байна. (膝下 өвдөг дор)3. 只见烈日炎炎，芭蕉冉冉。 Хичээн үзвээс наран гаслам халуунд хавтгай гадил хараахан унжжээ.Хятад хэлний “烈日炎炎” буюу “шатам халуун” гэсэн хэлц үгийг “наран гасламхалуун” гэж үгийн утгыг өөрчлөлгүй шууд орчуулжээ. Өөрөөр хэлбэл зүйрлэлийнэх үүсвэр нь тодорхой байна.4. 更兼剑眉星眼，直鼻权腮这丫鬟忙转身回避Илдэн хөмсөг, одон нүд, шулуун хамар, талбиу зүстэйг үзээд, яаран биеэргэн зайлав.剑眉-илдэн хөмсөг (剑眉 илд, хөмсөг гэсэн ханз)星眼-одон нүд (星眼 од, нүд гэсэн ханз)权腮-талбиу зүстэй (权腮 сүр хүч, хацар гэсэн ханз)Уг өгүүлбэрт нуман хэлбэртэй хөмсгийг илдтэй, асах мэт гялалзсан нүдийгодтой зүйрлэснийг шууд тухайн ханзны утгаар нь орчуулжээ. Харин “权” буюу“сүр хүч” гэсэн үгийг “талбиу”, “腮” буюу “хацар” гэсэн ханзыг “зүс” гэж дүйцүүлэнорчуулсан байна. Энэ өгүүлбэрийн “剑眉” “илдэн хөмсөг”, “星眼” “одон нүд” зэрэгзүйрлэлийн эх үүсвэр нь тодорхой байна.Зүйрлэлийн эх үүсвэр нь тодорхой өгүүлбэрийг тухайн эх үүсвэрийн утгаарнь шууд орчуулсан ч уран яруу, ойлгомжтой чанараа гээгээгүйн дээр уламжлалтсоёл, ахуйн онцлог нь илэрч байна.- Зүйрлэлийн эх үүсвэр нь далд өгүүлбэрЗүйрлэлийн эх үүсвэр нь далд гэдэг нь адилтгал болж буй тухайн эд зүйл,ба юмс үзэгдэл нүдэнд харагдахуйц бодитой бус хийсвэр зүйл болохыг хэлнэ.Жишээлбэл: “Улаан асрын зүүд” зохиолын баатруудын нэр нь тухайн дүрийнхээзан чанар онцлогийг илэрхийлсэн байдаг.5. 到那时不要忘我二人，便可跳出火坑矣。Тэр цагт хүрсэн хойно, чи бид хоёулыг эс умартваас даруй галын нүхнээсгарч чадах буюу.跳出火坑-галын нүхнээс гарч чадах буюу(“火坑” ханзны утга нь “галын нүх” гэсэн утгатай)Уг өгүүлбэрт багтсан “火坑” буюу “галын нүх” гэсэн ханзны өөр нэг утга нь

165МОНГОЛ СУДЛАЛЫН ЧУУЛГАН, 2024 №37“зовлонгоор дүүрэн хүний орчлон” гэсэн бурхны шашны хэллэг юм. Зохиолдэнэхүү үгийн зүйрлэлийг утгачлалгүй шууд орчуулсан байна. Галтай нүхэндамьдрах аргагүйг уншигч хэдийн таньж мэдэх тул “галын нүх” гэсэн шуудорчуулга нь уран яруу, ойлгомжтой чанараа алдаагүй байна.6. 只因尚未酬报灌溉之德，故其五内便郁结着一段缠绵不尽之意。Гагцхүү рашаан цутгасан эрдэмд хариулаагүй тул, таван цулд нь хүрч нэгэнхэсэг ороолдон зууралдсан санааг агуулжээ.五内缠绵-таван цул ороолдон зууралдсанУг өгүүлбэрт “五内缠绵” буюу “таван цул ороолдон зууралдсан” гэдэг нь“шаналан зовох” гэсэн утгыг илэрхийлжээ. Тус зохиолд “сэтгэл зүрх” нь гэсэнутгыг “таван цул” гэж зүйрлэн өгүүлсэн жишээ нэг бус удаа гардаг. Энэхүүзүйрлэлийг монгол хэлнээ шууд утгаар нь “таван цул” гэж орчуулжээ. “Зүдрэлшаналал”-ыг “таван цул”-ын тахиралдсан хөдөлгөөнөөр илэрхийлснийг уншигчтөвөггүй ойлгох тул уг орчуулга нь уран яруу, ойлгомжтой чанараа гээгээгүйбайна.7. 且沽清正之名，而暗结虎狼之属。Гадаад ариун төв нэрийг авч, дотроо барс чонын сэтгэлийг агуулжээ.虎狼之属-барс чонын сэтгэлийг агуулжээ.Уг өгүүлбэрт “хорон муу санаа”-г “барс чонын сэтгэл”-тэй далд хэлбэрээрзүйрлэн адилтгажээ. Уг зүйрлэлийг тухайн ханзны утгаар нь шууд орчуулсанбайна. Монгол хэлэнд ч мөн “Чоно борооноор” гэх мэт зүйрлэл байдаг тулуншигчдын хувьд уг орчуулга нь ойлгомжтой төдийгүй уран дүрслэлтэй болжээ.8. 只因现今大小姐是正月初一日所生，故名元春。Гагц энэ их охин нь цагаан сарын шинийн нэгэнд төрсөн тул тийнхүү нэрийгЮань Чунь хэмээн нэрийджээ. 正月初 цагаан сарын шинийн нэгэн元春-Юань ЧуньУг өгүүлбэрт Юань Чунь гэдэг нэр нь “正月初” буюу “билгийн тооллын хаврынтэргүүн сарын шинийн нэгэн” гэсэн утгыг бэлгэдсэн тухай өгүүлж байна. Харин“正月初” буюу “билгийн тооллын хаврын тэргүүн сарын шинийн нэгэн” гэсэнутгатай ханзыг “цагаан сарын шинийн нэгэн” гэж дүйцүүлэн орчуулжээ.Зүйрлэлийн эх үүсвэр нь далд хэлбэртэй дээрх жишээ өгүүлбэрийг монголхэлнээ орчуулахдаа дүйцүүлэх, утгачлах зэрэг аргаар бус ханз тус бүрийнутгаар нь шууд орчуулжээ. Ийнхүү ханзны утгыг гээлгүй орчуулсан ч уран яруу,уншихад тодорхой болсон байв.- Хэлц үг үгийн жишээХятад хэлний хэлц үг нь сургамжтай үйл явдал, үлгэр домгоос улбаатайбайх нь элбэг. Жишээлбэл: “马虎” буюу үгчилбэл “Морин бар” гэсэн хэлц үг ньнэгэн сургамжит үлгэрээс үүссэн ба хайхрамжгүй байдлыг хор уршгийн талаарөгүүлдэг тул харь хэлээр орчуулахдаа “хайхрамжгүй” гэж орчуулагддаг. Энэ мэтшууд орчуулахад хүндрэлтэй хэлц үгийг тус номд хэрхэн орчуулсныг ажиглав.1. 饫甘餍肥 амттайхныг идэж тарганыг амсажҮгчилбэл: 饫 (идэх), 甘 (амттан), 餍 (идэх), 肥 (тарган)“Идээ ундаа, элбэг дэлбэг” гэсэн утгатай “饫甘餍肥” хэлц үгийг “амттайхныг

166МОНГОЛ СУДЛАЛЫН ЧУУЛГАН, 2024 №37идэж, тарганыг амсаж” гэж шууд орчуулсан байна.2. 茅椽蓬牖улалжин гэр, өвсөн сүрүҮгчилбэл: 茅 (улалж), 椽 (сууц), 蓬 (өвс), 牖 (сүрү?)Уг хэлц үгэнд орсон “牖” гэсэн ханз нь “нээлхий” гэсэн утгатай үг бөгөөдмонгол хэлэнд “сүрү” гэж орчуулжээ. Хятад хэлний хэлц үгийн толинд энэхүүүгийг “тарчиг ядуу” гэж тайлбарласан байна. Монгол хэлээр “улалжин гэр, өвсөнсүрү” гэж ханз бүрийн утгаар нь шууд орчуулсан байна. Энэ нь тухайн хэлц үгийгутгыг бүрэн илтгээд зогсохгүй уран сайхны дүрслэлтэй болжээ.3. 诗礼簪缨之族 шүлэг ёслол залаа хатгууртны төрөлҮгчилбэл: 诗 (шүлэг), 礼 (ёслол), 簪 (залаа), 缨 (хатгуурт) 之族 (төрөл)“Өндөр дээд, угсаа гаралтай” гэсэн утга бүхий “诗礼簪缨之族” гэдэг хэлцүгийг “шүлэг ёслол залаа хатгууртны төрөл” гэж утгачлалгүй шууд орчуулсанбайна. Энэ нь тухайн хэлц үгийг утгыг бүрэн илтгээд зогсохгүй уран сайхныдүрслэлтэй болжээ.4. 麻屐鹑衣 олсон гутал өрөгч дээл麻 (олс), 屐 (гутал), 鹑 ( өрөгч), 衣 ( хувцас)Уг хэлц үгэнд орсон 鹑 , гэсэн ханз нь “ноорхой” гэсэн утгатай үг бөгөөдмонгол хэлэнд “өрөгч” гэж орчуулжээ. Хятад хэлний хэлц үгийн толинд энэхүүүгийг “ноорхой, ядуу” гэж тайлбарласан байна. Монгол хэлээр “олсон гутал өрөгчдээл” гэж ханз бүрийн утгаар нь шууд орчуулсан байна. Энэ нь тухайн хэлц үгийгутгыг бүрэн илтгээд зогсохгүй уран сайхны дүрслэлтэй болжээ.5. 百足之虫死而不僵 Зуун хөлт хорхой хэдий үхэвч атирахгүйҮгчилбэл: 百足之 ( зуун хөлт), 虫 ( хорхой), 死 ( үхэх) , 而 (боловч ), 不僵 (атирахгүй)“Могой гурав тасарсан ч гүрвэлийн чинээ” гэсэн утга бүхий “百足之虫死而不僵” гэдэг хэлц үгийг “Зуун хөлт хорхой хэдий үхэвч атирахгүй” гэж утгачлалгүйшууд орчуулсан байна. Энэ нь тухайн хэлц үгийг утгыг бүрэн илтгээд зогсохгүйуран сайхны дүрслэлтэй болжээ.6. 自己担风袖月，游览天下胜迹。Өөрөө салхийг дамжлан, сарыг ханцуйлж, дэлхий дахины гайхамшигт орныгтойрон зугаа хиймүй. 担风袖月- салхийг дамжлан, сарыг ханцуйлж (担 дамжлах, 风-салхи, 袖ханцуйлах,月 сар)Хятад хэлнээ “担风袖月” буюу “салхийг дамжлан, сарыг ханцуйлах” гэсэнэнэхүү хэлц үг нь “бодож санах юмгүй” гэсэн утгыг илэрхийлсэн хэлц үг юм. Угхэлц үгийг утгалалгүй ханзны утгаар нь шууд орчуулсан байна. Энэ нь тухайнхэлц үгийг утгыг бүрэн илтгээд зогсохгүй уран сайхны дүрслэлтэй болжээ.ДүгнэлтХасбуугийн монгол хэлнээ орчуулсан “Улаан асрын зүүд” зохиолын эхнийхоёр бүлэгт багтсан метафор өгүүлбэрийн төрлүүдээс зүйрлэлийн эх үүсвэрнь тодорхой өгүүлбэр, зүйрлэлийн эх үүсвэр нь далд өгүүлбэр мөн хэлц үгийнжишээ зэргээс дараах дүгнэлт хийж болохоор байна.- Метафор бүхий өгүүлбэрийг орчуулахдаа ханз тус бүрээр нь шууд

167МОНГОЛ СУДЛАЛЫН ЧУУЛГАН, 2024 №37орчуулсан.- Хэлний байрлалыг сольсон боловч утгыг алдагдуулаагүй.- Зохиогчийг далд утгыг ил болгож нэмээгүй.- Зарим газар утга тодруулах үг нэмсэн.- Зохиогчийн санааг үл алдагдуулсан. (Эгшиг, 2021)- Ханз бүрийг шууд орчуулснаар соёл, ахуйн онцлог нь хадгалагданүлдсэн.Эцэст нь Хасбуугийн “Шинэ орчуулсан Улаан асрын зүүд” бүтээл нь шуудорчуулах аргаар далд зүйрлэл болон соёл ахуйн онцлогтой үг, өгүүлбэрийг ураняруу, утга төгөлдөр, уншихад ойлгомжтой орчуулах боломжтойг батлахын хувьдуламжлалт орчуулгын онол зарчим нь цаг үеэс үл хамаарах оновчтой аргаболохыг илтгэж байна.Ашигласан бүтээлийн жагсаалтХасбуу., хөрвүүлсэн Хөвсгөл, С . (2013). Улаан асрын зүүд. Улаанбаатар.Ичинхорлоо, Ц. (2023). “Шинэ орчуулсан Улаан асрын зүүд”-ийн орчуулгынуран чадварт хийсэн ажиглалт. Орчуулга зүй, 106.Эгшиг, Ш. (2021). journal.num.edu.mn. Retrieved from journal.num.edu.mn:Золзаяа, Ч., Энхзул, Б. (2021). Техник технологийн дискурс дэх метафорынсудалгаа. Орчуулга зүй朱全 国 ., 王. (2009). 文学 隐喻研究述评. 宝鸡文理学院学报红楼梦研究. (2009). 红楼梦研究. 广州额尔很巴雅尔. (2016). 哈斯宝«新译红楼梦»研究述评. 民族大学研究鲁迅. (1923). 中国小说史略. 北京https://journal.num.edu.mn/TranslationStudies/article/download/1071/978/3587wenku. (2022). Retrieved from wenku: https://max.book118.comAbstractA metaphor is a form of composition that implicitly compares one thing to another. The more rational the analogy, the more concise, understandable and graphicthe expression can be. Therefore, implicit metaphors or metaphors belong to cognitive sciences such as psychology, linguistics, and culture. Metaphorical sentencesand idioms require certain skills to translate because of the culture of the language.Mongolians have a long history of developing and applying rich translation practicesand theories. One of their major confirmations is Khasbu's “Newly translated «TheDream of the Red Chamber»”. Currently, academics are still studying the introduction and interpretation method of the novel \"Newly translated «The Dream of the RedChamber»\" and the translation of the poem. This time, we observe and summarizethe translation of metaphorical sentences and idioms in Khasbu's \"Newly translated«The Dream of the Red Chamber»\".

168МОНГОЛ СУДЛАЛЫН ЧУУЛГАН, 2024 №37“GENERAL LITERARY THEORY AND AESTHETICS” COURSE CURRICULUM.С.ЭнхбаярOne. Course descriptionCourse name: General Literary theory and AestheticsCourse code: H. TE429Term: OptionalCourse detail and forms: 1:2:0:0:(3) (seminar and assignments)Teacher: Enkhbayar S.Prerequisite (s): Н. IT304 Introduction to Literary AnalysisTWO. Course outcomesCourse Learning Outcomes (CLO):The purpose of the \"General Literary Theory and Aesthetics\" course is to educate the \"Teacher, Mongolian Language-Literary Education\" program students tolearn to articulate, analyze and evaluate literature, which is the art of words, at theabstract, meta-level of theory. The \" General Literary Theory and Aesthetics \" coursewill help Mongolian language and Literature teachers, professional educators andresearchers to perceive the new phenomena of modern art and literature, to explainand analyze them from the point of view of teaching methods and to make scientifically based and theoretically oriented evaluations. Furthermore, it is significant toprovide a theoretical meta-level orientation and a creative foundation for theory andmethodology for independent learning and continuous self-development in the fieldof word art and artistic thinking. [PLO 2.1.2, 2.23, 2.32, 2.33]1. Knowledge3.1 Modernism and subgenres [PLO 1.52]3.2 Understand the dialectical unity of content form, embodied form and embodied content [PLO 1.46]3.3 The dialectical unity problem of the tradition and innovation in literature andthe mutual influence of aesthetics concept [PLO 1.47]3.4 Classification of Literary theory, the theoretical understanding of classes andsubclasses [PLO 1.49]3.5 Theoretical concept of aesthetics method [PLO 1.50]3.6 Artistic trends, their social, historical, philosophical, cultural and aestheticbackgrounds [PLO 1.51]3.7 Introduce the main concepts and terms of literature, which is the art of words[PLO 1.38 ]

169МОНГОЛ СУДЛАЛЫН ЧУУЛГАН, 2024 №372. Skills1.1 Analyze writings and art of words independently and acquire the ability toarticulate and explain the place and time of events. [PLO 2.23]1.2 Identify and make professional, theoretical and historical evaluations of literary works PLO [2.2]1.3 Master the ability to determine the literature period and the connection between historical events [PLO 2.32]1.4 Determine the mainstream and trend of the work [PLO 2.33]1.5 Acquire the theoretical and methodological analysis of partial knowledge ofa specific work [PL O 2.35]1.6 Obtain the descriptive skills of discovering, explaining and introducing the hidden meaning/ implication and philosophical concepts in the work [PLO 2.42]1.7 Get the innovativeness to distinguish between reality and imagination in thework [PLO 2.41]3. Approaches2.1 Strengthen interethnic relations, comprehend and understand the lives, customs, opinions, and worldviews of other nations [PLO 3.18]2.2 Qualify students and young people for citizenship, socialization and the demands of knowledge-based life in a globalized world [PLO 3.19 ]2.3 Develop the concept of living in a multicultural environment and respectother cultures during globalization [PLO 3.21]2.4 Evaluate, compare and assess precisely the author and the social and historical environment of artistic writings [PLO 3.26]2.5 Form one's worldview through artistic writings [PLO 3.29]Course planning:Core content of the course Knowledge and skills through the courseLiterature and literary studies, its essence, literaryhistory and genresCLO (1.35, 1.36, 1.37, 2.22, 2.23)Thematic lesson planning:№ Topic Seminar1. Literature and literary studies and its essence 42. Two main studies of literary theory, their differences and approaches 43. The plural literature theory, its two main directions, differences, values andapproaches (rationalism and irrationalism)44. History of literary criticism theory: academic method, Marxist or sociologicalmethod, formalist method45. Roles and nominations of art and literature: hedonic and communicativeroles46. Artistic methods and trends: realism and abstraction (modernism and postmodernism)47. Realist school and Unrealist school in literature 4

170МОНГОЛ СУДЛАЛЫН ЧУУЛГАН, 2024 №378 Concept of literary genre 4TOTAL 32Course methods:Course programs shall be in a form that creates knowledge derived from knowledge delivery methods based on educational technology innovation. New organizational forms to achieve quality and goals in a unified teaching and learning environment will be used by the content. Place the student at the center of educationalreforms and transformations in education methods and hand down the skills andcompetency to apply the knowledge into practice and adhere to methods that areconsistent with professional features.Grading method: adhere to the MNUE student evaluation procedure.Evaluation:№ Evaluation forms Percent Content1. Attendance andparticipation10% Attendance at seminars, practice sessions and assignment will be assessed. (seminar attendance 30%,practice attendance 30%, participation in assignment40%)2. Assignments 40% Assignments will be assessed based on the readingof original works, writing a speech on a specific topic,creating a collection of works and conducting microresearch. Each student should write a speech at leastonce, discuss it with the class and master the abilityto lead a debate.3. Progress, Midterm and end-ofterm assessmentsand exams50% 30% - write an essay based on the source materialread independently, organize class discussions, theoretical discussions and free debates.20% - each student will be given one creative taskand the performance results will be evaluated at theend of the term4 Total evaluation 100%TWO: CURRICULUMSEMINAR No. 1 Literature and literary analysis, its essence 4 hoursPurpose: The \" General Literary Theory and Aesthetics\" course will help Mongolian language and Literature teachers and professional educators to perceive thenew phenomena of modern art and literature, to explain and analyze them from theperspective of pedagogy, to make scientifically based and theoretically oriented evaluations and will be the foundation, main orientation and source.Outcomes: To obtain the ability to articulate, analyze and evaluate literature asan art of words at the abstract level or meta-level of theory. CLO (1.7, 1.2, 1.3, 1.4,2.1, 2.2)Summary: Researchers believe that it is extremely difficult and almost impossible to give a singular and ideal definition of art and literature. It depends on itsfundamental nature, which is immanent (inner) in nature or its only \"self-existing\"

171МОНГОЛ СУДЛАЛЫН ЧУУЛГАН, 2024 №37(\"вещь в себе\") quality, unique value system and non-linear fractal structure. Kant I.Argued and gave a formulation for this extraordinary (local), mysterious, inner natureas being \"in itself\" (\"вещь в себе\"). In other words, \"composition is a system of orderscontaining abstract concepts with an intersubjective nature.\" (R. Walleck O. Warren)Course materials and sources:• Энхбаяр.С (2011)“Утга зохиолын онол”Улаанбаатар. х.19-21/Enkhbayar.S(2011) \"Literary Theory\" Ulaanbaatar p. 19 - 21• Welleck. R. Warren.O (2015) \" Theory of Literary \" Ulaanbaatar p. 131-133• Галбаатар.Д(2013) “Утга зохиол”(онол, түүх, шүүмжсудлал)Улаанбаатарх. 11 – 17 / Galbaatar. D. \"Literature\" /theory, history, criticism/ Ulaanbaatar,2013 p. 11-17• Энхбаяр.С (2019) “Утга зохиолын ерөнхий онол, гоозүй” Улаанбаатар/ Enkhbayar.S (2019) \"General Theory of Literature and Aesthetics\" UlaanbaatarMethodology:• Revision• Discussion and debate• Talk/ conversationSEMINAR No. 2 Two main studies of literary theory, their differences and approaches 4 hoursPurpose/ outcome: Obtain general knowledge about two main studies of literary theory. In addition, get introduced to creative thinking and specific examples of itsdifferences, manifestations and approaches. Learn to comprehend and realize thatthere are two main studies of theory with differences in terms of concepts and methods in any field of knowledge or science. CLO (2.2, 2.4, 2.5, 3.1, 3.4, 3.5)Summary: First of all, clearly comprehend and correctly realize that there aretwo main studies of theory in any field of knowledge with significant differences asfollows:1. Theoretical education- methodological study2. The meta-level of theoryThe theoretical education-methodological study introduces general concepts,definitions and terms of an empirical nature, such as themes, meanings, characters,roles, inventions, structures, events, classifications, traditions, reforms, trends, etc.However, the meta-level theory is an extremely abstract and higher-level study thatstrives to have a \"sophi\" (knowledge) character that is central to the creation of atheoretical mind by reflecting the scope of that science in the greatest possible way.Methodology:• Revision• Discussion and debate• Talk/ conversationCourse materials and sources:• Энхбаяр.С (2011) “Утга зохиолын онол” Улаанбаатар х.14 – 18/

172МОНГОЛ СУДЛАЛЫН ЧУУЛГАН, 2024 №37Enkhbayar.S (2011) \"Literary Theory\" Ulaanbaatar p. 14 – 18• Welleck. R. Warren.O (2015) \" Theory of Literary \" Ulaanbaatar p. 17-19• Галбаатар.Д (2013) “Утга зохиол” (онол, түүх, шүүмж судлал) Улаанбаатарх. 386 х. 392 / Galbaatar. D. (2013) \"Literature\" /theory, history, criticism/ Ulaanbaatar, p. 386 and p. 392• Энхбаяр.С (2019) “Утга зохиолын ерөнхий онол, гоозүй” Улаанбаатар /Enkhbayar.S (2019) \"General Theory of Literature and Aesthetics\" UlaanbaatarSEMINAR №3 The plural literature theory, its two main directions, differences, values and approaches (rationalism and irrationalism) 4 hoursPurpose/ outcome: In this course, students will obtain general theoreticalknowledge about the origin, development, features and concepts of literature. CLO (1.1, 1.5, 1.6, 2.1, 2.2 , 2.3, 2.4, 2.5, 2.6, 3.1, 3.2)Summary: The theoretical criticism of literature has developed in two main areas with fundamentally different, opposed and distinctive concepts since its existence.Rationalist or (positivist, scientist) school of literary theoryIrrationalist or (anti-positivist anti-scientist) school of literary theoryThe first school believes that art and literature are the result of human consciousness and a kind of creative work. Nevertheless, the second direction believes that artand literature are not a reflection of consciousness, but rather the result of intuitive(instinctual) forms such as intuition, mood, arousal, talent, subconsciousness, behavior, temperament, preferences and pleasures. Hence, the first direction is called theintellectual direction (rational) and the second direction is called the non-conscious(irrational) direction.Methodology:• Revision• Discussion and debate• Talk/ conversationCourse materials and sources:• Энхбаяр.С (2011) “Утга зохиолын онол” Улаанбаатар / Enkhbayar.S (2011)\"Literary Theory\" Ulaanbaatar• Welleck. R. Warren.O (2015) \" Theory of Literary \" Ulaanbaatar• Галбаатар.Д(2013) “Утгазохиол”(онол, түүх,шүүмжсудлал)Улаанбаатар/Galbaatar. D. (2013) \"Literature\" /theory, history, criticism/ Ulaanbaata• Энхбаяр.С (2019) “Утга зохиолын ерөнхий онол, гоозүй” Улаанбаатар/Enkhbayar.S (2019) \"General Theory of Literature and Aesthetics\" UlaanbaatarSEMINAR №4 History of literary criticism theory: academic method, Marxist or sociological method, formalist method 4 hoursPurpose/ outcome: Obtain in-depth theoretical knowledge about the three areas of literary theory criticism and acquire the ability to make theoretical and historicalevaluations of literary works. CLO (2.2 , 2.3, 2.4, 2.5, 2.6, 3.1, 3.2, 3.3, 3.4, 3.5)

173МОНГОЛ СУДЛАЛЫН ЧУУЛГАН, 2024 №37Summary: It is difficult to count and explain in detail the multitude of conceptsthat have arisen in the history of literary theory, which will require the entire researchteam or professional institute’s years of effort. The history of literary theory can beviewed from the perspective of the present time and may be divided into the followingthree main directions as the most general schematic model.1. Academic direction of literary theory (content = form)2. Social direction of literary theory (content ≥ form)3. Formalistic direction of literary theory (content ≤ form)The academic direction of literary theory mainly pursues the classical aestheticconcept of harmony or beauty, which is especially criticized by modern formalist theorists.Methodology:• Revision• Discussion and debate• Talk/ conversationCourse materials and sources:• Энхбаяр.С (2011) “Утга зохиолын онол” Улаанбаатар х. 29 – 43/Enkhbayar.S (2011) \"Literary Theory\" Ulaanbaatar p. 29 – 43• Welleck. R. Warren.O (2015) \" Theory of Literary \" Ulaanbaatar p. 131-135• Галбаатар.Д(2013) “Утга зохиол”(онол, түүх, шүүмжсудлал)Улаанбаатарх. 212 х. 380 х.389 х.416 х.449 / Galbaatar. D. (2013) \"Literature\" /theory,history, criticism/ Ulaanbaatar, p.212, p. 380, p.389, p.416 and p. 449• Энхбаяр.С (2019) “Утга зохиолын ерөнхий онол, гоозүй” Улаанбаатар/Enkhbayar.S (2019) \"General Theory of Literature and Aesthetics\" UlaanbaatarSEMINAR №5 Roles and nominations of art and literature: hedonic and communicative roles 4 hoursPurpose/ outcome: Identify and understand the main concepts and terms of literature, which is the art of words, and obtain theoretical knowledge about the role ofart and literature and literary terms. CLO (1.5, 1.6, 1.1, 1.8 , 2.1, 2.2)Summary: Modern textbooks of philosophy, aesthetics, and literary theory usetwo terms, the function of literature and the designation of literature, differently.The theoretical education-methodical level (учебно – методологический уровентеории), which provides general knowledge of literary theory, represents the generalmeaning of function (функция художественной литературы), importance, utility andpurpose. On the other hand, at the meta-level (meta-level theory), which is the mostgeneral and abstract highest level of theory, countless meanings are represented,such as designation, direction, attribution to artistic text, social and philosophical,psychological effects, the existence of any work of art, etc. the term (назначениехудожественной литературы) is commonly used in philosophy, aesthetics and general theoretical literature.Methodology:• Revision

174МОНГОЛ СУДЛАЛЫН ЧУУЛГАН, 2024 №37• Discussion and debate• Talk/ conversationCourse materials and sources:• Энхбаяр.С (2011) “Утга зохиолын онол” Улаанбаатар х. 79 – 89/Enkhbayar.S (2011) \"Literary Theory\" Ulaanbaatar p. 79-89• Энхбаяр.С (2019) “Утга зохиолын ерөнхий онол, гоозүй” Улаанбаатар/Enkhbayar.S (2019) \"General Theory of Literature and Aesthetics\" Ulaanbaatar• Welleck. R. Warren.O (2015) \" Theory of Literary \" Ulaanbaatar p.137 - 159• Галбаатар.Д(2013) “Утга зохиол”(онол, түүх, шүүмжсудлал)Улаанбаатарх. 383 х. 390 х. 405/ Galbaatar. D. (2013) \"Literature\" /theory, history, criticism/ Ulaanbaatar, p. 383, p.390 and p. 405SEMINAR №6 Artistic methods and trends: realism and abstraction (modernism and postmodernism) 4 HOURSPurpose/ outcome: Gain in-depth theoretical knowledge of literary trends,articulate and evaluate any literary work and learn to differentiate between trends/schools. CLO (1.5, 1.6, 1.1, 1.8 , 2.1, 2.7, 3.1, 3.2, 3.3, 3.4)Summary: Postmodernism is perspective of a very unique and peculiar wayof looking at the world, comprehending and understanding the world and realizingit from an artistic point of view. Postmodernism is a philosophical direction that wasformed in the art of the second half of the 20th century, and it was formed in the late50s and then progressed rapidly in the 70s and 90s.Researchers and theoreticians believe that postmodernism is not only a literaryphenomenon (a singular phenomenon) and an independent concept of aesthetics,but also it is a very unique higher style of thinking, one of the ways to describe andexplain the modern world. Therefore, they are focusing on full discovery of its aesthetic value, potential and peculiar features.Kafka F. “Metamorphosis” exemplary assignment:« As GREGOR SAMSA awoke one morning from uneasy dreams he found himself transformed in his bed into a gigantic insect....» This first sentence contains allthe details, plot points and future plot of the novel, as well as the content, issuesraised, artistic direction, writing style and literary features. There are hardly any otherparticular strange events after this strange transformation.Methodology:• Revision• Discussion and debate• Talk/ conversationActivity: Step 1: Read the original text given in the seminarStep 2: Students will prepare to discuss the ideas and content of the novelStep 3: The teacher will evaluate the original material prepared in the seminarStep 4: Students will study the evaluations given by the research critics and pre-

175МОНГОЛ СУДЛАЛЫН ЧУУЛГАН, 2024 №37pare for the discussion according to the seminar topic,Course materials and sources:• Энхбаяр.С (2011) “Утга зохиолын онол” Улаанбаатар. х.45-59. х.161- 163/Enkhbayar.S (2011) \"Literary Theory\" Ulaanbaatar p. 45 – 59 and p. 161-163• Энхбаяр.С (2019) “Утга зохиолын ерөнхий онол, гоозүй” Улаанбаатар/Enkhbayar.S (2019) \"General Theory of Literature and Aesthetics\" Ulaanbaatar• Welleck. R. Warren.O (2015) \" Theory of Literary \" Ulaanbaatar p. 11-19• Галбаатар.Д(2013) “Утга зохиол”(онол, түүх, шүүмжсудлал)Улаанбаатарх. 400 х. 495/ Galbaatar. D. (2013) \"Literature\" /theory, history, criticism/ Ulaanbaatar, p. 400 and p. 495• Kafka.F (2015) \"Metamorphosis\" translated by Ayurzana.G Ulaanbaatar• Ayurzana. G. (2013) \"85 masterpieces of World Literature\" Ulaanbaatar p.111 - 113SEMINAR №7 Realist school and Unrealist school in literature 4 hoursPurpose/ outcome: Obtain broad theoretical knowledge about realist schoolsand non-realistic schools and acquire the habit of learning to evaluate works. CLO(1.1, 1.8 , 2.1, 2.2, 2.5, 2.6, 2.7, 3.4, 3.5)Summary: Realist school. The term realism determines the reflection of the accuracy of real life on the one hand and a certain independent direction of literature onthe other hand. The main principle of the realist school is to realistically describe thecharacters and phenomena in their logical connection and development and to revealthe main features of the event and turn it into an embodiment of truth.Unrealistic school/ directionsThe major separations and contradictions in the world political life of the 20thcentury had an impact on the art industry as well. On the other hand, traditional realistmethods have become inconsistent and incompatible in depicting new phenomenain all spheres of modern social, political, economic, cultural and spiritual life in artand literature. As a result, the artistic creativity of the new generation has reached astate where it cannot meet the needs of modern nonmaterial life, which has createdthe necessary social, historical, and spiritual life requirements to create new ways ofcreating art and artistic works and new ways of thinking.Methodology:• Revision• Discussion and debate• Talk/ conversationCourse materials and sources:• Энхбаяр.С (2011) “Утга зохиолын онол” Улаанбаатар. х.45-59. х.161 х.177/ Enkhbayar.S (2011) \"Literary Theory\" Ulaanbaatar p. 45-59, p.161 p.177• Welleck. R. Warren.O (2015) \" Theory of Literary \" Ulaanbaatar p. 215 - 231• Галбаатар.Д(2013) “Утга зохиол”(онол, түүх, шүүмжсудлал)Улаанбаатарх. 301 х. 289 х. 310 х. 447 х. 504/ Galbaatar. D. (2013) \"Literature\" /

176МОНГОЛ СУДЛАЛЫН ЧУУЛГАН, 2024 №37theory, history, criticism/ Ulaanbaatar, p. 301, p. 289, p. 310, p. 447 and p.504• Энхбаяр.С (2019) “Утга зохиолын ерөнхий онол, гоозүй” Улаанбаатар/Enkhbayar.S (2019) \"General Theory of Literature and Aesthetics\" UlaanbaatarSEMINAR №8 Concept of literary genre 4 hoursPurpose/ outcome: Obtain a broad theoretical knowledge of literary genres andacquire the ability to distinguish any literary work by genre. CLO (1.5, 1.6, 1.1, 1.8 ,2.1, 2.5, 2.6, , 3.2, 3.3, 3.4, 3.5)Summary: In terms of the historical forms in which the writings existed, themasses that appeared during the development of human literature are divided intothree categories: epic, lyrical, and dramatic.First: The epic writing category:The epic writing category is all the writings in which the narrator describes theevents of his own and other people's events as a narration or storytelling form. It ischaracteristic that any event or movement that is written in poetry and any continuousform is written as if it were being narrated. Hence, epics are also called prose/ fiction.Epic texts are often large.Second: The lyrical writing category:The lyrical writing category is all the writings in which the thoughts and feelingsborn from natural, social and spiritual life phenomena are written by the author himself as if he were talking. Lyrical works are usually short and in verse form. However,it can also take the form of a large-scale, continuous verbal narrative. For instance: D.Natsagdorj's \" Хөдөө талын үзэсгэлэн/ Beautiful Countryside\" is a lyrical work, but itis written in the form of continuous words and is a narrative work.Methodology:• Revision• Discussion and debate• Talk/ conversationCourse materials and sources::• Энхбаяр.С (2011) “Утга зохиолын онол” Улаанбаатар х.142-153 х.155-59/Enkhbayar.S (2011) \"Literary Theory\" Ulaanbaatar p. 142-153, p. 155-159• Welleck. R. Warren.O (2015) \" Theory of Literary \" Ulaanbaatar p. 89 - 99• Галбаатар.Д(2013) “Утга зохиол”(онол, түүх, шүүмжсудлал)Улаанбаатарх. 357 х. 396 х. 191 х. 426 х. 428/ Galbaatar. D. (2013) \"Literature\" /theory, history, criticism/ Ulaanbaatar, p. 357, p. 396, p. 191, p 426 and p. 428• Энхбаяр.С (2019) “Утга зохиолын ерөнхий онол, гоозүй” Улаанбаатар/ Enkhbayar.S (2019) \"General Theory of Literature and Aesthetics\" UlaanbaatarAssignment Grading Method:Evaluating a presentation:№ Indicators Score

177МОНГОЛ СУДЛАЛЫН ЧУУЛГАН, 2024 №371 Innovative, remarkable and creative ideas proposal 30%2 Use of theoretical sources 40 %3 Presentation/ Public speaking skills 30 %Evaluating creational works:1. Number of the original works read independently, report of theoretical andmethodological analysis has been registered during the term2. Conducting and participating in creative debates and theoretical discoursesbased on specific concepts of literary theory3. The creational work includes speeches, essays and literary analysis articles.Assignment -1Topic: The meta-level of literary theory, its characteristics, approach and the irrationalist direction of theory- Essay: choose a topic, prepare a speech and conduct a debate on it. Musthave a critic.- Duration: 6 weeks- Deadline: November 5- Methodology: individual study and discussion with a critic- Purpose: to read relevant literature work, make independent judgments,learn to write a speech, conduct a theoretical discourse and obtain the abilityto conduct a debate.- Process: make choices, read, take notes, prepare questions to express thecontent, work on the bibliography, prepare a speech/ presentation, discuss/debate- Criteria:- Read the work completely and understand it correctly, 10 %- Study the relevant research works: 30 %- Propose a new idea: 20 %- Complete assignment with quality: 10%- Prepare the presentation precisely and accurately without mistakes: 10 %- Have the ability to present correctly, answer questions, debate with critics andhave confidence: 20 %- Total score: 100 % or 100 pointsAssignment – 2Topic: Artistic methods, modernism and postmodernism schools, ideas, theirsocio-historical, philosophical-aesthetic backgrounds- features of the structure and idea of the novel J. Joyce \"Ulysses\".- The meaning, characters, language composition and artistic features of thenovel \"Moscow - Petushki\" by V. Erofeev. A surreal performance- meaning of the novels, features of thinking, criticism of the society of the timeG. G. Marques \"One Hundred Years of Solitude\", \"Love and Death\", \"No One

178МОНГОЛ СУДЛАЛЫН ЧУУЛГАН, 2024 №37Writes to the Colonel\", \"My Melancholy Whores\"- Joseph Brodsky’s “The New Jules Verne” novel’s characteristics of writing,\"cyber-world\" world in composition, \"3D\" format recording, \"N+T continuum\"- A. Rybakov's trilogy novels \"Children of the Arbat\", \"Fear\" and \"Ashes\", themeaning of the novels, the issues raised, criticism of the totalitarian regimeand Stalinism and is an epic novel (fiction- epic)Format: Write and defend an abstract and conduct a discussion. Must have acriticDuration: 6 weeksDeadline: December 9Course materials:• Энхбаяр.С (2011) “Утга зохиолын онол” Улаанбаатар. х.161-177. х.45-49/Enkhbayar.S (2011) \"Literary Theory\" Ulaanbaatar p. 161-177 p. 45-49• Welleck. R. Warren.O (2015) \" Theory of Literary \" /second publication/ Ulaanbaatar p. 41, p. 95-97• Галбаатар.Д(2013) “Утга зохиол”(онол, түүх, шүүмжсудлал)Улаанбаатарх. 216 х. 289/ Galbaatar. D. (2013) \"Literature\" /theory, history, criticism/ Ulaanbaatar, p. 216 and p. 289• Enkhbayar.S (2019) \"General Theory of Literature and Aesthetics\" UlaanbaatarAdditional materials:• Энхбаяр.С (2000) “Утга зохиолын онол туурвилзүй” Улаанбаатар/ Enkhbayar S. (2000) \"General literary theory and features\" Ulaanbaatar• Энхбаяр.С ( 2005)“Утга зохиол – уран сайхны шүүмжсудлалын өгүүллүүд”Улаанбаатар/ Enkhbayar. S. (2005) \"Literature - articles on artistic criticism\"Ulaanbaatar• Энхбаяр.С (2017) “Гадаадын утга зохиолын шүүмж, судлалын өгүүллүүд” (орчуулга) Улаанбаатар /Enkhbayar. S. (2017) \"Criticism and Research Articles of Foreign Literature\" (translation) Ulaanbaatar• Энхбаяр.С. (2013) “Утга зохиолын тухай яриа” Улаанбаатар (хамтынбүтээл)/ Enkhbayar S. (2013) \"Talk about literature\" Ulaanbaatar /joint work/• Энхбаяр.С. (2017) “Утга зохиолын тухай яриа - 2” Улаанбаатар (хамтынбүтээл)/ EnkhbayarS. (2017) \"Talk about literature-2\" Ulaanbaatar /joint work/• Билигсайхан.Ч. (2015) “Ухаарахуй” (шинэ утга зохиолын онол)Улаанбаатар/ Biligsaikhan. Ch. (2015) \"Insight\" / new literary theory / Ulaanbaatar• Хализев.В.Е (М.1999). (М. 2000) (M.2004) “Теория литературы” Москва/Khalizev. F. E. (M. 1999). (M. 2000) (M. 2004) \"Literary Theory\" Moscow• Сергей Зенкин (М.2018) “Теория литературы”/ Zenkin.S, (2018) \"LiteraryTheory\" MoscowCurriculum prepared by: S. EnkhbayarDate of update: 2024.03.

179МОНГОЛ СУДЛАЛЫН ЧУУЛГАН, 2024 №37ФРАНС АВГУСТ ЛАРСОНЫ МОНГОЛ СУДЛАЛД ОРУУЛСАН ХУВЬ НЭМЭРД.Энхжаргал1Хүлээн авсан: 2024.11.15 Засварласан: 2024.12.05 Хэвлэлтэд авсан: 2024.12.10ХураангуйЭнэхүүөгүүлэлдШведийниргэнФрансАвгустЛарсон (FransAugustLarson)-ынамтар, бүтээл, тэмдэглэлд монголчуудын түүх хэрхэн туссан, тэдгээр нь Монголсудлалд ямар хувь нэмэртэй болохыг авч үзэв. Ларсоны бичиж үлдээсэн мэдээбаримтууддаа ХIX зууны сүүл, XХ зууны эхэн үеийн Монголын нийгэм, улс төр,ахуй амьдралын түүхийг өөрийн үзсэн харсан хүрээнд тодорхой өгүүлсэн байдаг.Монгол болон Хятадад амьдралынхаа 50 шахам жилийг өнгөрүүлсэн, “Монголгүн” хэмээгддэг Ларсон нь угтаа шашны номлогч, худалдаачин хүн бөгөөд тэрээрцэл залуу насандаа дорныг зорьж, монгол, хятад хэл сурсан, жирийн иргэдээсэхлээд Богд хааныг хүртэл олон арван монголчуудтай нөхөрлөж, тухайн цаг үедажиллаж, амьдарсан нэгэн билээ. Түүний бичиж үлдээсэн ном, тэмдэглэлийггэр бүлийнхэн нь хожим Конгрессын номын санд хадгалуулснаар судалгааныэргэлтэд орох боломж бүрдсэн бөгөөд тэдгээр нь XIX зууны сүүл, XX зууны эхэнүеийн Монголын түүх, хэл, соёл, улс төр, эдийн засаг, нийгмийн амьдрал, гадаадхарилцаа зэрэг олон талын асуудлыг ойлгох, судлан тодруулах, зарим зүйлийгнөхвөрлөн баяжуулахад чухал хэрэгтэй сурвалж хэрэглэгдэхүүн болж чадахуйцбодит мэдээллүүдийг агуулж байгаараа үнэ цэнтэй юм.Түлхүүр үг: Шашны номлогч, худалдаачин, ардын дипломат, зөвлөх,зуучлагч, монгол гүн.Удиртгал.Өнгөрсөн үеийн түүхэн бодит үнэнийг танин мэдэхэд хувь хүний туулсанамьдралын түүх чухал үүрэгтэй. Тэр тусмаа өөрийн үзэж өнгөрүүлсэн бүхнийгбичиж үлдээсэн эрхмүүдийн намтар, тэмдэглэл нь ээдрээт цаг үеийн бүрхэг,бүүдгэр явдлуудыг тодруулахад хамгаас чухал. Түүний нэг жишээ нь Шведийниргэн Франс Август Ларсоны бичиж үлдээсэн намтар, тэмдэглэл билээ.Монголчууд Манжийн эрхшээлд байх цаг үед Монгол нутагт хөл тавьсан1 Монгол Улс. Улаанбаатар. Могол Улсын Их Сургууль. Түүхийн тэнхим.СЭТГҮҮЛ ЗҮЙ, СОЁЛ СУДЛАЛ2024/2 Дэвтэр 1-4

180МОНГОЛ СУДЛАЛЫН ЧУУЛГАН, 2024 №37тэрбээр Монгол түмэн тусгаар тогтнолоо сэргээсэн, алдсан, тэмцсэн, ялсанхийгээд “хувьсгалт” өөрчлөлт өрнүүлсэн онцгой цаг үеийг нүдээр харж, заримүйл явдалд биечлэн оролцсон түүхийн содон гэрч юм. Тиймээс XIX зууны сүүлч,XX зууны эхэн үеийн Монголд өрнөсөн үйл явдлуудыг тодотгоход Ларсоныбичиж үлдээсэн бүхэн нэн ач холбогдол бүхий сурвалж болно хэмээн үзэжбайна. Ф.А.Ларсоны бичсэн ном бүтээл, цуглуулсан материал хэрэглэгдэхүүнөдгөө Америкийн Конгресийн номын сангийн “Frans August Larson Family Papers” хөмрөгт ID № MSS86420 бүртгэлийн дугаартай хадгалагдаж буй бөгөөд19 хайрцаг, 6700 зүйлийн, англи, монгол, швед хэл дээр бичсэн баримт бичиг,322.95 МВ хэмжээтэй 21 дижитал файл багтдаг аж (Library of Congress). Тэрхүүхөмрөгт Ларсон болон түүний гэр бүл, үр хүүхдүүдийн тухай болон Монгол,Хятад, Америк, Канадад амьдарч байх үеийн амьдрал, үйл ажиллагааг ньилтгэн харуулах бичвэр, зураг сэлт байх агаад он цагийн хувьд 1864-2021 оныгхамарна. Мөн тэрээр Монголд өнгөрүүлсэн он жилүүдийнхээ тухай “Монгол орон,монголчуудын дунд өнгөрүүлсэн амьдрал” хэмээх номоо 1929 онд хэвлүүлсэннь хожим монгол хэлээр орчуулагдан “Монгол гүн Ларсон” нэрээр хэвлэгдсэн.Түүний бүтээлүүд нь Монгол оронд өнгөрүүлсэн он жилүүд улиран алсраагүйцаг үед бичигдсэнээрээ үнэ цэнтэй юм. Монгол Улсын Үндэсний архивын санхөмрөгийн Х-М-145, Д-1, ХН-1660, Х-А-4, Д-1, ХН-642, Х-А-4, Д-1, ХН-745, Х-А11, Д-2, ХН-428 зэрэг дансанд Ларсонд холбогдох мэдээ баримтууд мөн буй.Энэхүү өгүүлэлдээ тэр бүхнийг хэрэглэгдэхүүн болгон ашиглаж, түүний Монголсудлалд оруулсан хувь нэмрийг тодруулахыг хичээв.* * *Франс Август Ларсон нь 1870 онд Швед улсад төрж, 1957 онд АНУ-днасан эцэслэжээ. Түүний эцэг, эх нь ядуу тариачид байсан агаад Ларсоныбага ахуйд нь өөд болсон тул айлд зарцлагдан, адуу мал арчилж өссөн байна.Тэрээр өсвөр насандаа дарханы газар ажиллаж байгаад 1889 оноос Стокхолмдхүргэн ахынхаа барилгын ажилд тусалж, мужаанаар ажиллах болжээ. Энэүеэс эгчийнхээ нөлөөгөөр шашин номлогчийн үйл хэрэгт шимтэж, Эскилстунахотын шашны сургуульд суралцсан нь түүний цаашдын зам мөрийг залсанбайна. Тэрээр Англид 6 сар шашин номлогчоор суралцаад Монгол, Хятадад үйлажиллагаа явуулдаг Америкийн Христийн нийгэмлэгт ажиллаж ахуйд дорнынертөнцөд ажиллаж, амьдрах үүд хаалга нь нээгдсэн юм. Ларсон 1893 ондХятадад ирэхдээ идэр залуу 23 настай байв. Ларсоны дурсан тэмдэглэснээртэрхүү нийгэмлэгийг “АНУ дахь Скандинавын орнуудын иргэд байгуулсан бөгөөдэрэгтэй, эмэгтэй нийлсэн 26 залуу цугтаа явсан” ажээ (Ларсон, 2010, х. 13).Ларсон Тяньжин, Шанхай, Бээжингээр дамжин Бугат хотод ирж монголхэл сурч, хэсэг хугацаанд Өвөр Монголд амьдарч байгаад Их Хүрээг зорьсонбайна. Тэр үеийн сэтгэгдлээ Ларсон “багаасаа адуутай ноцолдож өссөн учирБугат хотын гудамжаар давхилдах морьтнуудтай зуузай холбон давхиж,тэдэнтэй хамт амьдрахын хүслэн болж байлаа” (Ларсон, 2010, х. 13) хэмээнилэрхийлсэн байдаг. Их Хүрээнд ирээд жил орчим монгол хэл гүнзгийрүүлэнсуралцахын зэрэгцээ номлогчийн ажлаа хийжээ. Тэр үед “Өргөөд монгол хэлтэй,

181МОНГОЛ СУДЛАЛЫН ЧУУЛГАН, 2024 №37туслалцаа авч болох Өрнөдийн иргэн байгаа тухай мэдээ тархаж, Ларсон XIXзууны сүүлчээс эхлэн орчуулагчийн журмаар Хүрээнд ирэх гадаадын бараг бүхиргэдэд үйлчлэх” (Болд. 2021, х. 176) болсон байна. Хаалганд амьдарч ахуйдааАмерикийн шашны номлогч бүсгүй Мари Рожерстэй гэрлэж, 6 хүүхэдтэй өнөрайл болсон байна. Хожим эхнэрийнхээ хамт Монгол-Орос-Герман хэлний толийгАнгли хэл рүү буулгасан юм.Тэрээр 1902 онд Шанхай дахь Английн консул У.Кэмпбелл (C.W.Campbell)-ийн экспедицэд газарчлан дорнод Монголоор аялахдаа Кэмпбеллд үнэлэгдэж,Чин гүрэн дэх Британи болон гадаадын библийн нийгэмлэгийн төлөөлөгч болж,Ар, Өвөр Монголд 10 гаруй жил ажиллажээ. Сүүлдээ номлогчийн ажлаасаахөндийрөн худалдаа наймааны хэрэгт илүүтэй шамдан Хүрээнд салбартайАмерикийн “Андерсен Мейер” пүүст алба хашихын зэрэгцээ 1922 онд “Ларсонэнд Ко” пүүс байгуулж, Сэцэн хан аймгаас хурдан морьд худалдан авч, Шанхайднаймаалах болсон байна. Олз ашиг сайтай энэ наймаа нь түүнд Монгол ахуйсоёлд гүн нэвтрэх боломж олгосон байна. Ларсон 1939 он хүртэл 46 жил Монголболон Хятадад ажиллаж амьдрахдаа шашин, улс төр, худалдаа арилжааныталбарт хүч сорьж, хангалттай туршлага хуримтлуулсан юм. Эдүгээ Ларсоныүлдээсэн өв, архивын материалуудыг судлаачид зүй ёсоор үнэлж байна. Үүнийнэг илэрхийлэл нь АНУ-ын Оклахамагийн Их Сургуулийн профессор ФиллипМарзлуфын (Phillip Marzluf) “Travel Writing in Mongolia and Northern China” (1860-2020) бүтээл болно. Тэрээр, Ларсоныг “шашны номлогч, бизнесмен, барууныаялагчдын зуучлагч, Бүгд Найрамдах Хятад Улсын Засгийн газрын зөвлөх”хэмээн тодорхойлж, түүний үлдээсэн баримт бичвэрүүд нь “ХХ зууны эхэн үеийнМонголыг судалж, төсөөлөн харах гол түлхүүр” (Phillip Marzluf, 2003, р. 38) болжбайна хэмээн дүгнэжээ.Франс Август Ларсоны бичсэн тэмдэглэл, дурсамжийг судалж үзэхэдМонголд холбогдох агуулгыг дараах байдлаар багцалж болохоор байна. Үүнд:• Монгол нутаг• Монгол хүн• Монголын улс төрийн амьдрал• Монголчуудын соёл • Монголчуудын шашин шүтлэг• Монголчуудын аж байдалд холбогдох мэдээ, мэдээллүүд багтана. Монгол нутгийн тухайд: Ларсон Монгол орон, түүний онгон байгальдүнэхээр сэтгэл татагдсан нэгэн байв. Тиймээс Монгол орныг тал бүрээс ньхарж, магтан шагшиж бичихдээ, “Жилийн бүхий л улиралд Монгол орон даяарнүд гялбам нартай байдаг. Өвлийн нар нь хүртэл Швейцарынх шиг бага зэрэгдулаацуулна...Хаашаа л харна, зах хязгааргүй уудам тал үргэлжилнэ. Агаарнь тунгалаг, цэвэр, хуурай... Өвөлдөө хахир хүйтэн бөгөөд харин зундаа газардэлхий өнгийн цэцгээр бүрхэгдэн, шувуудын жиргээ нь чихнээ чимэгтэй. Энэхүүдолгиотсон орон ногоон өвсөөр хучигдан, хаа сайгүй хөх нуур харагдана. Баруунхойд зүгт нь цасан дуулгатай уулс сүндэрлэнэ...”, “Говь, нутаг дэвсгэрийнх ньдөрөвний нэг хувийг эзэлдэг...Хятадууд говийг “ху хай буюу хуурай далай” гэнэ.Жилийн дөрвөн улиралд устай байдаг гол гэж энд үгүй. Монголын төв хэсэг, говь,

182МОНГОЛ СУДЛАЛЫН ЧУУЛГАН, 2024 №37өмнө зүгт бараг мод байхгүй, үргэлж салхи үлээнэ. Гэхдээ нэг сонин үзэгдэлгэвэл 20-30 фут гүн ухахад л тунгалаг, хүйтэн устай золгоно. Заримдаа бүр 2ярд ухахад элсэн дороос ус гарч ирж байсан. Энэ бол энэ тэгш өндөрлөгийнхөрсөн дор их хэмжээний ус байдгийн илэрхийлэл билээ. Хятадын их хэрэм,говь хоёрын хооронд нэгэн бүс нутаг орших бөгөөд энэ нутгийг хятадууд “өндөрөвсний нутаг” гэдэг. ...жилжингээ сайхан өвстэй байдаг” (Ларсон, 2010, х. 193-195) гэх зэргээр Монгол орон, байгалийн онцлогийг зураглан бичиж үлдээжээ.Монгол хүний тухайд: Монгол хүн, монголчуудын тухай ч тэр тал бүрээс ньхарж өөрийн үнэлэлт дүгнэлтийг хийсэн байдаг. Тухайлбал, монголчууд эх орончүзэл сэтгэлгээтэй ард түмэн болохыг тодорхойлж, “Монголчууд миний үзэжхарсан ямар ч улсаас илүү эх орондоо хайртай улс. Тэд эх орноо хамгаалахадбайнгын бэлэн байдалтай байна” (Ларсон, 2010, х. 46) хэмээжээ. Монголчуудыннийтлэг дүр төрхийг “Монгол түмэн бол баяр баясгалантай, аз жаргалтай ардтүмэн. Энх цагт тайван амгалан, аюултай цагт уужуу бодлоготой ханддаг улс.Тэд хөх тэнгэрийн доор эгэл жирийн амьдарч, эрүүл, энгийн хоол иднэ. Монголхүн бусад орны тухай яриулах дуртай хэдий ч тэднийг дуурайх нь үгүй билээ.Би тэдний шударга, энгийн, итгэл үнэмшлийг үнэхээр гайхан бахдаж явлаа”гэсэн байдаг. Монголчуудын налгар уужуу зан чанар, түүний учир холбогдлыг“Монгол хүн хэзээ ч шургаж унатлаа ажиллахгүй, тэгэх хэрэгцээ шаардлага чбайхгүй. Энэ оронд яарч сандрах юм үгүй. ...Уур уцаар хүргэсэн юм гэж энд даанч үгүй билээ” (Ларсон, 2010, х. 76) гэж дүгнэсэн байна. Монгол эмэгтэйчүүдийг“Монгол бүсгүйчүүдийн олонх нь сайхан царайлаг. Монгол бүсгүйчүүд дорнодахины эмэгтэйчүүдийн адил хурдан өтлөх нь үгүй”, “Монгол оронд эхнэр ньбүхий л зүйлд нөхрийн адил тэгш эрх эдэлдэг бөлгөө”, “Өргөө хотынхон яг лОрдосын ноён шиг туйлын эелдэг, зочломтгой ханддаг байсан. Энд танилцсанхүмүүс бүгд насан туршийн найзууд болсон. Тэдний хүчээр Монгол орондхаашаа л бол хаашаа явах үүд хаалга нээгдсэн...Монголд хөл тавьснаасаахойш хэдэн жилийн дараа...Нийслэл Хүрээнээ дуудагдан очлоо. Монголынхаан надад гүн цол олгож, би гэдэг хүн ингээд Монгол ноёны агийн эрх ямбаэдлэх боллоо. Энэ их хайр хүндэтгэл миний гайхлыг тун их төрүүллээ” хэмээндурсан тэмдэглэжээ (Ларсон, 2010, х. 17). Тэрчлэн Монгол хүн ямар байдгийгтодорхойлохдоо, хэн боловч харийнханы өмнө ямагт толгой өндөр, зовхи ньөөдөө, омог бардам, өөртөө итгэлтэй, цог төгөлдөр байж чаддаг зан чанартайхэмээгээд, өөрт тохиолдсон бодит жишээгээр дүрслэн бичиж үлдээсэн байдаг.Үүнд, “Зуны нэгэн өглөө би замаар явж байгаад нөхөөстэй хувцастай, араг үүрч,савар барин аргал түүж яваа хижээл насны нэгэн авгайтай тааралдав... Сайханморь унан яваа надад хог шороотой араг үүрээд аргал түүж яваа энэ эмэгтэйөрөвдөлтэй харагдлаа. Нөгөө эмгэн намайг харснаа цэх шулуун зогсоод, яг л нэгхатан хүн шиг ихэмсгээр гэдийн байж надаас, Чи гадны хүн байна, хаанаас ирсэнбэ, хүү минь? Аян замдаа сайн явж ирэв үү? гэхэд нь би товчхон хариулбал,эмгэн их л өрөвдөнгүйгээр “Монгол хүн болж төрөөгүй нь юутай харамсалтайвэ, хөөрхий минь. Гэхдээ амьд мэнд яваад энэ газар ирсэн нь ашгүй дээ, хүүминь” гэв. Эмгэн шороо болсон хулсан савраараа аргал түүн, эгээ л нэг хааныочир алмаазан шигтгээтэй таяг тулсан мэт ихэмсгээр цааш алхлаа... Хээрийн

183МОНГОЛ СУДЛАЛЫН ЧУУЛГАН, 2024 №37зэрлэг лиш цэцгийн үнэр анхилсан талын дундуур тэр эмгэн аргал түүн, нөгөөл савраараа өвсөн толгой илбэн алхах ажээ...Монгол нутагт надтай тааралдсанхүн ард ямар их жаргалтай хүмүүс болох нь урьд урьдынхаас улам илүү сэтгэлдбууж ирсэн билээ” (Ларсон. 2010, х. 91) хэмээсэн байдаг.Монгол хүүхдүүдийн тухайд “10 настай монгол хүүхэд бүр эв дүйтэй, юмандухаалгаар хандахтайгаа болсон байдаг. Би бүр долоон настай хүүхэд хонинднь чоно ойртон ирэхэд айх юмгүй мод бариад зоригтой хашхиран ирсэн чоныгзугтаалган явуулж байгаатай тааралдаж байсан” (Ларсон, 2010, 89), “Монголхүүхэд гэдэг үе залгамжилсан бие бялдрын хатуужлийн бүтээл...Ямар ч хүнддарамтыг давж гарах мятаршгүй тэвчээртэй улс” (Ларсон, 2010, х. 46); “Монголхүүхэд эрэгтэй, эмэгтэй ялгаагүй 7 нас хүрэхээр нь эцэг, эх нь амьдралынх ньзаяаны ханийг хайж олох ажилд гарна. Голдуу ойр байгаа хийдийн нэг ламаархоёр хүүхдийн заяа төөргийг үзүүлж, зөвлөгөө авна. Тэгээд хоёр хүүхдийн эцэг,эх сүй тавих ёслол хийнэ” (Ларсон, 2010, х. 117) гэх зэргээр өгүүлсэн буй.Монголын улс төрийн амьдралын тухайд: Ларсоны бүтээлүүдэд Монголынулс төрийн түүх, нийгмийн амьдралд холбогдох олон сонирхолтой мэдээорсон нь зарим бүрхэг асуудлыг тодотгох, бататгах, баяжуулахад чухал ачхолбогдолтой юм. Тэрээр Монголд ажиллаж, амьдрах явцдаа Монголын жирийниргэдээс эхлээд М.Ханддорж, Б.Цэрэндорж, Жалханз хутагт С.Дамдинбазар,Богд хаан зэрэг ихэс дээдэстэй танилцан нөхөрлөж, тухайн үеийн Монголынулс төр, эдийн засаг, нийгмийн амьдралд идэвхтэй татагдан орсон байна.Ф.А.Ларсон монголчууд эрх чөлөө, тусгаар тогтнолоо сэргээн тунхагласан, VIIIБогд Жибзундамба хутагтыг хаан ширээнд өргөмжилсөн зэрэг түүхэнүйл явдлын гэрч болсон гадаадын цөөн хүмүүсийн нэг юм. Ларсон 1912-1914онд ДИУ-ын Ерөнхийлөгч Юань Шикайн Монголын асуудлаарх зөвлөх, 1937-1939 онд Чан Кайшигийн Хойд Хятад болон Монголын асуудал хариуцсанзөвлөхөөр ажиллаж байв. Ларсон тухайн үед ДИУ болон Монголын хоорондмэдээлэл дамжуулагч, хатган тагнагч байсан болохыг мэдсэн хэмээн өгүүлсэнөвгөн бичээч Г.Навааннамжилын тэмдэглэл ч бий (Навааннамжил, 2011, х. 206).Монгол Хятад хоёр орны улс төрийн дээд түвшинд алба хашиж байсан гуравдагчорны иргэний хувьд хар сэрд өртөх нь багагүй байсан бололтой. Хиагтын гурванулсын хэлэлцээр эхлэхийн өмнө Богдын Засгийн газар гадаадын улс гүрнүүдээрөөрийгөө хүлээн зөвшөөрүүлэхийг зорьсон захидал бичиж, ДИУ-ын Засгийнгазрын зөвлөх Ларсоноор дамжуулан Бээжинд суугаа гадаадын Элчин сайдыняамдад хүргүүлсэн байдаг. Монголын автономит эрхийг цуцлах шахалт хүчтэйтавигдаж ахуйд Богдын Засгийн газар Жалханз хутагт Дамдинбазар тэргүүтэйтөлөөлөгчдийг Бээжинд илгээж, автономит эрхийг хэвээр үлдээх асуудлаарДИУ-ын эрх баригчдад хандах, үүнийгээ АНУ-аар дэмжүүлэх, улмаар Америкийнивээл, хамгаалалтад орох хүсэлт тавихаар болсныг тэрээр тэмдэглэн үлдээжээ.Богд хаан тэр үед бэйс Лувсанжанцанг Ларсоны хамт Бээжин рүү илгээсэн аж(Andrews. 1921, p. 141).Тэрчлэн чин ван Ханддоржийн хөвүүн Бээжинд амиа алдсантай холбогдохмэдээг дурсан оруулж, “Ханд ноён нэгэн хүүтэй байв. Тэр хүүг нь би Өргөөхотод очих үеэс таних юм. Тэр бол миний сайн анд бөгөөд даруу томоотой эр.

184МОНГОЛ СУДЛАЛЫН ЧУУЛГАН, 2024 №37Байсхийгээд Хандай ноёныд ирдэг Далай лам энэ хүүд тун талтай байдаг байв.Далай лам эхлээд Шаньси мужид, дараа нь Бээжин рүү морилохдоо хүүг барааболгон авч явсан юм. Хэдийгээр хүү гэрээсээ холдох дургүй байсан ч гэсэнөөрийн шашны тэргүүний тааллыг хүлээж авахгүй байх нь эвгүй гэж бодоо бизээ. Би Далай ламаас зөвшөөрөл гуйж, хүүг нутагтаа буцахыг ятгасан боловч тэрбуцахаас эрс татгалзаж байв. Далай ламыг төрсөн нутаг Төвөддөө очтол тэрдэргэд нь байх гэнэ. Хэдэн сарын дараа намайг Бээжинд ирэхэд гүн маань тунцонхигор царайтай байв. Тэр муухай ханиалгахаас гадна тун тамирдуу бөгөөдтуржэцсэнгэжжигтэйхэнажээ...Намайгбуцаадхойшооявахадтэргаргажөгөхөөртөмөр замын өртөөн дээр ирсэн. Галт тэрэг хөдлөхөд би түүнийг үсрээд гараадир, хоёулаа Монгол руу явъя гэж аргадлаа, тэр тэгэхийг хүссэнгүй. ...Түүнээсхойш хэдэн 7 хоногийн дараа Бээжинд нас барсан байлаа” (Ларсон. 2010, х. 17)хэмээн өгүүлсэн нь бий. 1911 оны цагаагчин гахай жилийн хувьсгалын оргилүед түүнд тохиолдсон бас нэгэн жишээг дурдвал, “Амьд бурхан, Хандай ноёнхоёр хоёулаа надад хэл ирүүлэн шөнө ямар нэгэн дуу чимээ гарвал сандралгүйорондоо байхыг мэдэгдсэн билээ. Шөнө надад дуулдсан ч юмгүй, харин маргаашөглөө нь Манжийн цэрэг, Манж амбаны аль нь ч үгүй болсон тухай мэдээ гайхаштөрүүлдэг юм байна. ... Ямар ч цус урсгахгүйгээр ... энэ бүхэн болж өнгөрсөн”(Ларсон. 2010, х. 63) хэмээн тэр дурсан тэмдэглэжээ. Эндээс түүнд Монголыннөлөө бүхий улс төр, шашны зүтгэлтнүүд хэрхэн хандаж, халамж анхаарал тавьжбайсныг, хувьсгалын тэргүүлэх зүтгэлтнүүд түүхэн үйл явдалд хэрхэн оролцож,ямар эрсдэл гарч болохыг нарийн чанд тооцоолж байсныг харж болно. Ларсонтэмдэглэлдээ, “Хаан ширээндээ сууснаасаа хойш нэг жил болоод амьд бурханнамайг Монголын төлөөлөгч, Монголын асуудлыг эрхэлсэн тусгай зөвлөхөөртаван жилийн хугацаатайгаар Бээжинд, шинэ залуу Хятад Улсын ЕрөнхийлөгчЮань Шикай руу илгээв...Миний гадарлаж байсанчлан хятадууд миний хэлсэнбүхнийг нэрэн дээрээ хүлээн авч байвч, хэрэг дээрээ үл хэрэгсдэг байлаа...Явж,явж гурван улсын хэлэлцээр байгуулагдлаа. Энэ хэлэлцээр бол соёлтой, нууцхэлэлцээрээр холбогдсон хоёр гүрэн, бичгийн хэлэлцээр огт хийж дадаагүй нэгулс гурвын хооронд байгуулсан хэлэлцээр ямар янзтай болдгийн жишээ сургамжбилээ. Цөөн тооны Монгол ноёд л энэ хэлэлцээрийг уншиж дөнгөдөг байлаа. ...Хятадын нэг том түшмэл бие хамгаалагчтай ирж нэг том байшинд суув. Энэбайшинг монголчууд зочломтгой ёсоороо тавьж өгчээ. Монголчуудын хэн нь чэнэ зочны талаар эргэцүүлэн бодсонгүй. Магадгүй бие хамгаалах багийнх ньталаар бодсон байж болох юм. Их л бодож БНХУ-ын төлөөлөгч үнэхээр ядуу,тааруухан хувцаслах юм даа гэж бодсон байж болох юм” (Ларсон, 2010, х. 69-70) гэх зэргээр шинэ тулгар Монгол Улсын сэргэн мандлын эхний он жилүүдэдболсон түүхэн үйл явдлуудын талаар ч бичиж үлдээсэн байна. Тэрээр энэбүхний эцэст “Хоёр их гүрний хооронд хавчуулагдсан Монгол орон монголоорооүлдсэн. Монгол орон олон зууны турш оршсоор ирсэн, өнөөдөр ч гэсэн харахцарайнаасаа илүү хүчирхэг оршин буй билээ” (Ларсон, 2010, х. 72) хэмээндүгнэжээ.Монголын нэртэй улс төрийн зүтгэлтэн Б.Цэрэндорж түүний эрхэм хүндтэйанд нөхрийн нэг байжээ. Тэрээр “Миний танил ноёдын дотроос хамгийн том нь

185МОНГОЛ СУДЛАЛЫН ЧУУЛГАН, 2024 №37ноён Цэрэндорж билээ. ...Тэр эгэл жирийн бөгөөд ажилд махруу нэгэн. Засагтөр солигдох болгонд шинэ Засгийн газар үлдэж ажиллахыг гуйдаг, хүний хайрхүндэтгэл хүлээсэн нэгэн. ...Тэр тал бүрийн мэдлэгтэй, ямар ч сэдвээр сайханярина. Бусад улсын зан заншлыг ч гаргууд мэднэ. ...Хэдийгээр хэмжээгүй их эрхмэдэлтэй байсан ч гэсэн энэ 20 жилд бүхий л асуудлыг нухацтай шийддэг, тунэгэл боргил амьдардаг, энгийн даруу хувцасладаг...тэр эхнэр, хүү хоёртойгоогэрт амьдарна, түүнд ганц ч үйлчлэгч байсангүй. ...Тэр засгаас тун бага цалинавна. Хувийн өмч хөрөнгө гэхээр юм түүнд байсангүй. Тэднийх ерийн өөхөн дэнбарина. Хүүгээ гэрлэхэд хэдий даруухан хурим хийсэн ч хүрэлцэх мөнгөгүй байв....Тэр бол энэ дэлхийн тоотой хэдэн улс төрчдийн нэг билээ...Их юм хэрэглэжүрэлгэн загнахыг тэр үзэн яддаг...Ар Монгол олон жилийн турш засгийнхаатэргүүнд ийм нэгэн хүнтэй байгаадаа үнэхээр баярлах хэрэгтэй” (Ларсон, 2010,х. 36-37) хэмээсэн байдаг.Ларсон тухайн үеийн Монголын улс төрийн нөхцөл байдал, их гүрнүүдийнашиг сонирхол хийгээд геополитикийн орон зайг “Монгол нь Ази тивийн зүрхнээдэвссэн олбог юм. Орос, Хятадын аль аль нь түүнийг буфер байлгах хүсэлтэй.Монголын уудам нутгийг дамнуулан цэрэг зөөвөрлөхөд бэрхшээлтэй байдаг ньОрос, Хятадын хооронд болзошгүй дайныг сэрэмжилж иржээ. Орос, Хятадыналь аль нь Монголыг улс төр, материаллаг талаар өөртөө татахыг хичээдэг болМонгол хоёуланг нь сонирхдог. Орос, Хятад хоёулаа Монголын үхэр, хонинымахны хангалтаас хамааралтай, хоёул аж ахуй, цэргийн зорилгоор монгол адуугашиглах сонирхолтой. Монгол бол сийрэг суурьшсан хүн амтай, онгон байгальбүхий орон. Тус оронтой найрамдахаар хөрс суурь тавьж байгаа хүн ам нь хэтолширсон Японы аюулаас түгшсэн Орос, Хятад хоёр Японы эсрэг байдаг” (Larson, 1930, х. 201-202) гэх зэргээр тодорхойлжээ.Ларсоныг их хөлийн газар болох Хаалган хотод амьдарч байхад нь гадаадыниргэд олонтаа зочилдог байсан бөгөөд тэднийг Монголтой харилцахад нь Ларсонтусалдаг байсныг архивын сан хөмрөгт хадгалагдаж буй баримт баталдаг.Тухалбал “Монголд байгаа Лин Шансан гэгч Америкийн төлөөлөгчдийг уринавчирсан” (МУҮТА, хн-496) ажээ. Ларсоныг Лин Шансан хэмээн архивын заримбичигт дурддаг болохыг түүхч З.Лонжид тэмдэглэсэн байдаг. Тэрчлэн Ларсоныгэрээр зочилж байсан гадаадын иргэдээс Шведийн аялагч, нэрт судлаач СвенХэдин (Sven Hedin), хожим Америкийн ерөнхийлөгчөөр ажилласан ХэрбэртХүүвэр (Herbert Clark Hoover), Р.Ч.Эндрюс (Roy Chapman Andrews) нарыгЛарсон цохон дурдсан нь бий. Свен Хэдин өөрийн бүтээлдээ, Хаалганд байхдааШведийн шашин номлогч Ларсоны гэрт байсан тухайгаа дурсан тэмдэглэжээ(Hedin, 1926, p. 205).Америкийн алдартай судлаач Рой Чэпмэн Эндрюс болон түүний эхнэрЭвита нарыг Нийслэл Хүрээнд ирэхэд нь Чарльз Колтман гэгч Монголд машидхүндлэгдсэн, “монгол гүн” гэж алдаршсан Ларсонтай анх танилцуулсан аж (Gallenkamp, 2001, р. 80). Эндрюсийг Монгол нутагт ажиллаж байх үед ноён Ларсонорчуулагчаар ажиллаж, тус экспедицийн Монгол, Хятадтай холбоотой асуудалдчухал үүрэг гүйцэтгэсэн байна (Andrews, 1932, p. 61-62). Эндрюс 1924 онынамар Монголд гурав дахь удаагийн экспедицээ зохион байгуулахдаа Ларсоны

186МОНГОЛ СУДЛАЛЫН ЧУУЛГАН, 2024 №37тусламжаар Ерөнхий сайд Б.Цэрэндоржтой яриа хэлцээ хийж, зөвшөөрөл олжавчээ. (МУҮТА, хн. 364). Тэрээр, Монголын Сэцэн вангаас Эндрюс, Евита хоёртшандаст сайн хүлэг морь авч өгсний дээр өөрөө Эндрюст Хубилай гэдэг жорооморь бэлэглэсэн ажгуу (Gallenkamp, 2001, р. 80). Ларсон боломжийн хэрээрМонголын эрх баригчдад тусалж, гадаад харилцаатай холбоотой асуудлуудадөөрийн биеэр оролцож байсны дээр гадаадын элч төлөөлөгчдийг Монголынэрх баригчидтай холбох, зуучлах үүрэг гүйцэтгэж байсан учраас Монголынасуудлаар олонд танигдсан “ардын дипломат”, “тусгай зөвлөх” байсан хэмээнүзэж болно.Монголчуудын соёлын тухайд: Монголчуудын өв соёл, уламжлалыг тэрээргярхай ажиглаж, бахархан тэмдэглэсэн нь цөөнгүй. Тухайлбал, “Монголчуудболомж бүхнийг баяр болгон тэмдэглэнэ. Овоо тахих ёслол үйлдээд өглөө эртбаярлан цэнгэнэ. ...Лам нар ч гэсэн бусад хүмүүс шиг баярлалдан цэнгэнэ”(Ларсон, 2010, х. 130), “Монгол хүн юманд явахдаа заавал аягаа авч явна”(Ларсон, 2010, х. 78), “Бүхий л юм өөрийн гэсэн дүрэм горимтой. ...Бүсэлхийнээсдоош өмсдөг зүйлийг хөл талдаа, бүсэлхийнээс дээш өмсдөг зүйлийг толгойталдаа тавина” (Ларсон, 2010, х. 90), “Монголчууд өнгөний хоршлын мэдрэмжсайтай, гоё өнгө зохицуулж хувцаслана...Монголд моод солигдох гэж үгүй”(Ларсон, 2010, х. 77) гэх зэргээр сонирхолтойгоор өгүүлсэн байдаг.Монголчуудын шашин шүтлэгийн тухайд: Монголчуудын уламжлалт шашиншүтлэгт холбогдох мэдээ баримтуудыг түүний зохиол бүтээлүүдээс олж үзэжболно. Тухайлбал, “Овоо босгон юм өргөх нь бүр эртний байгаль дэлхийгээшүтэх бөө мөргөлөөс улбаатай ба Төвөдийн шашин ч дэлгэрэлтэд нөлөөлжээ....Газар лусыг аргадан тахих ёслолыг нэг айл юм уу, нэг дор нутаглах хэд хэдэнайл хамтаар хийнэ...Овоо тахих ёслол өглөө эрт, нар гарахаас нэг цагийн өмнөбүр харанхуйгаар эхэлнэ” (Ларсон, 2010, х, 128). “Жил бүрийн 12 дугаар сардмонголчууд тэнгэрийн бурхны баяр хийнэ” “Монголчууд өвөл, өдөр, шөнө тэнцэхөдөр галын бурхнаа тахина... Монгол хүн бүр эр, эм хамаагүй хэт цахиуртай.Энэ бол галын сав. Уранхай ноорхой хувцастай нэгэн ч гэсэн адаглаад нэгмөнгөн тоногтой хэт цахиур зүүж явдаг билээ...Монгол хүн хэзээ ч хөлөө галруу харуулахгүй, гал руу нулимахгүй. Гал гэдэг бол тэдэнд бурхан. Монголынөвөл айхавтар хүйтэн...Харин галын бурхан монголчуудыг хэзээ ч орхидоггүй...Монголчууд галаа сэтгэл зүрхнээсээ дээдэлж, идэж ууж буй хамаг өөдтэйбүхнээсээ галдаа өргөдөг билээ” (Ларсон, 2010, х. 132) гэжээ. Монголчуудын аж байдалд холбогдох мэдээ, мэдээллийн тухай сонирхолтоймэдээ түүний бүтээлээс мөн олж үзэж болно. Тэрээр монголчуудын амьдралындүр зургийг “Хамгийн ядуу айлын гэрээс ч инээх дуун гарч байдаг билээ”(Ларсон, 2010, х. 92) гэх цөөн үгээр тодорхойлсон байдаг. Монгол айлд эрхтэгш харилцаа үйлчилдэг болохыг хэдэнтээ бахдан тэмдэглэсэн байх бөгөөднэн ялангуяа Монгол эмэгтэйчүүдийг “Олонх нь гэртээ чөлөөтэй эрх эдэлнэ.Гэрийн эзэгтэйн зөвшөөрөлгүй гэрийн эзэн нэг ч мал худалдаж арилжих эрхгүй.Ийм айл голдуу л тохилог сайхан байдаг. Тэд юманд арвич гамтай...манайбарууны ёс суртахууны ойлголттой бол монгол бүсгүйчүүдийг харьцуулах юмбиш”, “Монголын эмэгтэйчүүд бол эрийн өмч бус, харин юу хүссэнээ хийдэг

187МОНГОЛ СУДЛАЛЫН ЧУУЛГАН, 2024 №37бие даасан хүмүүс билээ” хэмээсний дээр “Монгол хүүхэд жинхэнэ амьдралдунд өсөж торнин, хотын хүүхдэд хаалттай байдаг олон зүйлийг амьдралгэдэг номоос сурч авна” гэх зэргээр үнэлсэн нь бий (Ларсон, 2010, х. 87-88).Мөн “Монголчуудын амьдрал байгалиас бүрэн хамааралтай. Тэд гантай үедашиглахаар далан байгуулна гэж үгүй. Хэрвээ говийг усжуулах юм бол өгөөжбаян цэцэрлэг болохсон билээ” (Ларсон, 2010, х. 197), “Говь нутагт хүмүүсхоёр бөхт тэмээ үржүүлнэ”, “Монголд банк гэж байхгүй, адуу бол энэ орнымөнгө. ...Хэрвээ нэг монгол хааяа орос, хятадтай наймаа хийгээд гар дээрээмөнгө авбал шууд мал болгон хувиргана. Монголын газар нутаг алт, мөнгөнийарвин их нөөцтэй...боловч бөгж, зүүлт хийхэд хэдий хэр шаардагдана, төдийхэмжээгээр л олборлоно... Түүнийг мөнгө болгон гүйлгээнд оруулах санаатөрдөггүй ажээ. Харин адуу бол түүхэнд мэдэгдэх болсон цагаасаа л хөрөнгөбаялгийн хэмжүүр болж ирсэн байна. Адуу үнэ цэнээрээ ч, гоо зүйн хувьд чхэзээд тэргүүн байранд явж ирсэн хэрэг. Хурдан морины уралдаан бол бүхий лбаярын хөтөлбөрт ордог чухал зүйл. Адуутай цуг байх, морио унаад тал дундуурсалхи татуулан, дэл сүүлийг нь намируулан давхиж явах гэдэг Монгол хүнийхувьд хэзээ ч эцэж цуцаж байгаагүй дээд баяр баясгалан билээ...Нэг сайханбие галбиртай морь гэдэг монгол хүний хувьд яруу сайхан шүлэг л гэсэн үг”,“Монголчууд адууг дэндүү өндрөөр үнэлнэ. Адууны махыг идэхгүй мөн хүндачаа ачихгүй. Адууг жүчээнд хорих зэргээр эрх чөлөөг нь боогдуулна гэж үгүй,унахгүй үед сул тавина, тэд хээр талд дураараа давхиж явдаг” (Ларсон, 2010, х.135-136), “Монгол адууг хашиж эхлэхээр хөлийн гайхамшигт хурд нь алга болдогбололтой. Өвсний соргогт сул чөлөөтэй бэлчиж явах гэдэг тэдэнд их хурд, хүчөгдөг бөгөөд соёл иргэншлийн давуу талыг бүрэн нөхдөг ажээ” (Ларсон, 2010, х.153); “Цаг агаар монгол мал сүргээс зөвхөн онцгой тэвчээртэйг нь шүүн үлдээдэгбилээ” (Ларсон, 2010, х. 139) гэх зэргээр өгүүлсэн нь түүний монголчуудын үзэлсэтгэлгээ, амьдралын гүн ухааныг хэр таньж мэдэрснийг илтгэнэ.Монголчуудын гэр орон сууцны тухайд өгүүлэхдээ, тэд “баруун Европ шигхот барьдаггүй...Өргөө, Улиастай, Ховд зэрэг суурин газруудад олон тоонымонголчууд жилийн ихэнх хугацаанд гэр барин суудаг. Олон хүрээ хийдийн газаророс, хятад наймаачдын барьсан шавар байшингууд л бий” (Ларсон, 2010, х.137) гэжээ. Монголчуудын эдийн засгийн сэтгэлгээний онцлогийг харуулах нэгэнжишээг тэрээр дурдан тэмдэглэсэн байдаг. Тухайлбал, “Монголчууд машиныгюман чинээ бодохгүй. Би Монгол орноор мориор л аялдаг. Харин өнгөрсөн зунзүүн зүг яаралтай явах болоод Хаалган дахь гэрээсээ 7 суудалтай машинааргарч билээ. Надад зам зааж өгсөн айлынхан миний машиныг харж байснаа,“морь хэмээх гоо үзэсгэлэнт хүлгийн дэргэд таны энэ маажиндсан тэрэг чмуухай эд юм ...муухай үнэртэй эд байна. Үүний тургиж байгаа эхүүн үнэртэйагаар амьсгалж яваад өвчин олж мэднэ, унасны хэрэггүй” хэмээн сануулж байв.Тэгээд энэ миний өмч гэхэд мэл гайхаж, тийм ч дурламаар эд биш байна. Тэгээдч ашиггүй эд байна...Ийм зөөлөн юман дээр суугаад явах юм бол өөхлөөд өвчинолно шүү гэж сануулав. Өвөл болохоор тун хэцүү болно, хөлдөж үхэж ч магадгүйгэв. Тэр байтугай тэргээ тавиад, нэг сайн морь гуйж унаад явахыг зөвлөдөг юмбайна. Бүр нэг морь хүртэл үзүүлэв. Гэхдээ энэ өмхий тэргээ гэрийн гадаа орхиж

188МОНГОЛ СУДЛАЛЫН ЧУУЛГАН, 2024 №37болохгүй гэв” (Ларсон, 2010, х. 137) гэжээ.ХХ зууны эхэн үеийн Монголын хөдөө орон нутгийн өртөө улааны нэгонцлог тал болох уургын улааны талаар тэрээр тэмдэглэн үлдээсэн байдаг.Үүнд, “Монголчууд эрэгтэй, эмэгтэй аль нь боловч уургын улаа гэгчээр аялахнь бий...Намайг зочилж байсан нэг ноён надад элчийн бичиг өвөртлүүлээд, нэгсайн морь унуулаад, хоёр морьтноор үдүүлэн ордноосоо гаргаж өглөө. ...Бидуудам ногоон талаар морьдоо эцэж цуцтал цогиулна. Тэгээд морьдоо цуцахаарнөгөө бугуйлтай эр маань эхний тааралдсан адуун сүрэг руу бугуйлаа бариночно. Хариулж яваа хүн нь адуугаа хураан өгч, бид унаж явсан морьдоо адуунднь тавьж, гурван мориор сэлгэн эмээллээд цааш цогиулж өгнө дөө. ...Ахиадл морьд сульдана. Тэгээд ийш тийш харан, хаана адуу байгааг хайж эхэлнэ....Ийм маягаар бид хэдэн өдөр явлаа. Хожим адууны эзэд бидний араас очинөөр өөрсдийн морийг сольж авдаг гэсэн. Хэрэв бид замдаа өлсөж цангах юмбол айлд буун, уургач маань тэр ноёны анд хэмээн учраа тайлбарлана, тэгээдидэж уух юмаар дайлуулна...Хоёр хоног яваад уургач, бараа бологч 2 маань“бид их ядарч явна, харья” гэв. Ийм тохиолдолд ажлаа өөр хүнд ацаглаж болдогюм гэж тайлбарлав. Тэгээд тэд өөр хоёр хүн орондоо явуулж, нөгөө хоёр нь чүүргээ шударгаар биелүүлсэн юм. Ийм маягаар аялахад газар хурдан хороодогболохыг мэдэж авсан юм...Монгол бол цэвэр өөрийн өнгө төрхөөрөө байгаа,эрүүл сэтгэлгээтэй ард түмэн” (Ларсон, 2010, х. 24-25) хэмээн бичжээ.Дүгнэлт. Дээр өгүүлсэн бүхнээс үзвэл Франс Август Ларсон нь Монголд олонээдрээтэй түүхэн үйл явдлууд өрнөж ахуйд бидний дотор ажиллаж, амьдарчасан түүхэн хүн. Тэрээр Монголд ажиллаж, амьдрах үедээ тухайнцаг үеийннийгэм, улс төр, соёл, хүмүүсийн аж амьдралын дүр төрхийг сонирхон ажиглаж,соёлын ялгаа, өвөрмөц онцлогийггярхай таньсан туршлагатай судлаач. Ларсоныүйл хэргийг улс төрийн үүднээс үнэлж харахаас илүү түүний бичиж тэмдэглэжүлдээсэн өвд нь анхаарал хандуулбал тухайн үеийн Монгол орон, сэргэнмандсанМонгол улс, монгол хүн, тэдний аж амьдралын бодит дүр зургийг илэрхийлэхховор нандин тэмдэглэл бичиж үлдээснээрээ Монгол судлалд өөрийн хувьнэмэр оруулсан нэгэн болохыг хүлээн зөвшөөрөхөөс аргагүй тухайн цаг үеийнгэрч хэмээн үзэж болно. Франс Август Ларсоны бичиж үлдээсэн бичгийн өвүүдXIX зууны сүүл, XX зууны эхэн үеийн Монголын түүх, хэл, соёл, улс төр, эдийнзасаг, нийгмийн амьдрал, гадаад харилцаа зэрэг олон талын асуудлыг ойлгох,судлан тодруулах, зарим зүйлийг нөхвөрлөн баяжуулахад чухал ач холбогдолтоймэдээллүүдийг агуулж байгаагаараа Монгол судлалд үнэ цэнтэй юм.Ашигласан бүтээлийн жагсаалтМУҮТА (Монгол Улсын Үндэсний Архив). Хөмрөг-М-170, Данс-1, Хадгаламжийннэгж-496. - Монголд байгаа Лин шансан гэгч Америкийн төлөөлөгчийг уринавчирсан тухай нугалбар.МУҮТА. Х-М-145, Д-1, ХН-1660. - Орос, Япон, Америк зэрэг орны цэрэг ба энгийнхүмүүсийг харж хамгаалан өнгөрүүлэх хил хязгаар нэвтрэн ирсэн, буцсанөдөр, сарыг мэдэгдэж байх зэрэг асуудлын тухай нугалбар бичгүүд.МУҮТА. Х-М-1, Д-1, ХН-6795. - Хүрээний сайдыг Орос консул түшмэд , эрдэмтэнсудлаач нарын зэрэг хүмүүсийг харгалзан өнгөрүүлэх өртөө улаа хэрэглүүлэх

189МОНГОЛ СУДЛАЛЫН ЧУУЛГАН, 2024 №37зэрэг асуудлаар харилцсан нугалбар.МУҮТА. Х-А-4, Д-1, ХН-642. - Япон, Америк, Оросын жуулчин ба манай нутгаарөнгөрөх хүмүүс худалдаачин нарт тэмдэгт олгох талаар харилцсан бичиг.МУҮТА. Х-А-4, Д-1, ХН-665. - Америк, Япон улсын харъяат хүмүүсийн тээнавчирч худалдах бараа зүйлээс гааль хураах зэрэг харилцсан бичиг.МУҮТА. Х-А-4, Д-1, ХН-745. - Япон, Америк, Орос зэрэг гадаадын харъяат наржуулчнаар ирэх ба манай нутгаар дайран өнгөрөхөд гэрээ ёсоор хамгаалахүнэмлэх олгож байсан асуудлаар харилцсан бичиг.МУҮТА. Х-А-11, Д-1, ХН-428. – Америкийн жуулчин хүнийг найрсгаарөнгөрүүлэх,улсын сангийн тарианы ноднин жилийн хураалгах хувийгхүргүүлсэн тухай бичиг.МУҮТА, УТНОНБА. Х-4, Д-1, ХН-364. – Америк улсын Эндрьюс Монголд судалгаахийхтэй холбогдох баримт бичиг.Болд, Р. (2021). Монголын тусгаар тогтнол ба Америкийн Нэгдсэн Улс 1911-1987.Улаанбаатар: Нэпко publishing.МУЗГХЭГ. Галсангийн Навааннамжилын бүтээлийн дээжис. (2011). Улаанбаатар:Адмон.Larson, Frans August. (1930). Duke of Mongolia. Boston: Little, Brown, and Co.Owen Lattimore. (1962). Nomads and Commissars. New York:Phillip Marzluf. (2023). Travel Writing in Mongolia and Northern China,1860-2020.Amsterdam: Amsterdam University Press. Charles Gallenkamp. (2001). Dragon Hunter: Roy Chapman Andrews and the Central Asiatic Expeditions. New York: Viking.Франс Август Ларсон. (2010). Монгол гүн Ларсон. Герман хэлнээс орчуулсанА.Цэрэнчулуун. Улаанбаатар: “Нэпко” хэвлэлийн газар.Sven Hedin. (1926). My life as an explorer. London, New York, Toronto and Melbourne: Cassell and Company, Limited.Roy Chapman Andrews. (1921). Across Mongolian Plains. New YorкRoy Chapman Andrews. (1932). The New Conquest of Central Asia. New YorkLibrary of Congress. https://findingaids.loc.gov/exist_collections/ead3pdf/mss/2021/ms021009.pdfAbstractFrans August Larson, а Swedish citizen, spent almost 50 years of his life inMongolia and China. As a young man, he worked for an American missionary societyoperating in Mongolia and China, which gave him the opportunity to set foot on theAsia and spent half of his life among the people of the East. He first came to Chinain 1893 at the age of 23, passing through Tianjin, Shanghai, and Beijing, he reachedBaotou, Inner Mongolia, where he lived for a while learning Mongolian language. Heinteracted with dozens of Mongolians, from ordinary citizens to state ministers andBogd khans, and wrote notes and memoirs of his active participation in the political,economic, and social life of Mongolia at that time. His works tell interesting factsabout the multifaceted social life of that time and the historical development of manyfields. Therefore, in this report, we aim to clarify how Frans August Larson was related to Mongolian studies and what contribution he made.

190МОНГОЛ СУДЛАЛЫН ЧУУЛГАН, 2024 №37БУРХАНЫ ШАШНЫ УРЛАХУЙ УХААН БА ХӨГЖМИЙН ЭГШИГЛЭЭСП.Даваапил 1Хүлээн авсан: 2024.11.15 Засварласан: 2024.12.05 Хэвлэлтэд авсан: 2024.12.10Хураангуй: Буддыншашиндмэдэгдэхүүнийоронбүгдэдгүйцэдсуралцаххэрэгтэйхэмээнолонтоо өгүүлжээ. Тэрхүү мэдэгдэхүүний нэгэн ай нь урлахуй ухаан юм. Улмаарурлахуй ухаан дотроо үндсэн гурван зүйл бий бөгөөд үүний нэгэн өвөрмөц хэсэгнь “Хөгжим” түүнд хамаарах агуулга болно. Хөгжмийн агуулга дотроо ч нэгэнсодон судлагдахуун нь хөгжмийн эгшиглээс буюу эгшиг тэмдэглэгээ, аялгуунытэмдэглэгээ, хөгжмийн тэмдэглэгээ билээ. Энэхүү уламжлалт ноот тэмдэглэгээнь буддын шашны хурал уншлагын зан үйлийн судруудад тэмдэглэгдэн үлдсэнбайх бөгөөд уг зурлага тэмдэглэгээний дагуу хурал номын ая данг татаж байна.Гагцхүү тэдгээр зурлага тэмдэглэгээ нь ямар ая данг илэрхийлж байгаа, ямар хэлхоолойн урлалтай холбоотой болохыг бүрэн гүйцэд мэддэг хүмүүс ховор байна.Тиймээс эл өгүүлэлд тэдгээр зурлага, тэмдэглэгээ нь буддын шашны урлахуйухаан, тэр дундаа “Хөгжмийн шастир”-т буй ямар ойлголтуудтай холбоотойболохыг тодруулахыг зорьсон болно.Түлхүүр үг: Урлахуй ухаан, эгшиглээс, эгшиг тэмдэглэгээ, таван эгшиг,найман аялгуу, арван хоёр хөг, ян-ег, хөгжмийн шастирОршилБуддын шашны хурал номын ая дан, тэмдэг тэмдэглээ, зарим нэр томьёоныучир холбогдлыг манай ахмад эрдэмтэд “Мэргэд гарахын орон”, “Юань улсынсудар”, “Хааны бичсэн таван зүйлийн үсгээр хавсарсан Манж үгний тольбичиг”, “Гучин зургаат тайлбар толь”, “Хөгжмийн шастир”, “Хөгжмийн шастирынтайлбар” зэрэг сурвалжуудад тулгуурлан тайлан тайлбарлаж иржээ. Тодруулбал,Б.Ринчен, Б.Сумьяабаатар, Г.Бадрах, Ж.Бадраа, Л.Эрдэнэчимэг, Д.Даваасүрэн,Л.Оюунчимэг нарыг дурдаж болно. Эдгээр судлаачид монголын үндэснийхөгжмийн суурь ухагдахуунууд хийгээд буддын шашны судар шастируудад буйхөгжмийн ай савд хамаарах гол гол ойлголтуудыг судлан тайлбарласан байна.Эдгээр тайлбар, санал дүгнэлтүүдийг доор харгуулан үзэхийн хамт хөгжмийнэгшиглээс түүний уг сурвалжид хамаарах ойлголтуудыг тодорхойлохыг хичээсэнболно.Үндсэн хэсэгУрлахуй ухаан нь “Ухааны таван их орон”2-ы нэг бөгөөд таван их ухаандаа1 МУИС-ийн ШУС-ийн ХУС-ын Утга зохиол, урлаг судлалын тэнхимийн ахлах багш, доктор (Ph.D) 2 1. Дотоод ухаан /Тө: nang rig/, 2. Дуун ухаан /Тө: sdra rig/, 3. Шалгадаг ухаан /Тө: gtan tsig rig/, 4.Урлах ухаан /Тө: bso rig/, 5. Тэжээх ухаан /Тө: gso ba rig/ эдгээрийг таван их ухаан гэнэ.

191МОНГОЛ СУДЛАЛЫН ЧУУЛГАН, 2024 №37“Таван бага ухаан”3 нь мөн багтдаг байна. Өөрөөр хэлбэл зохист аялгуу, эвсүүлэннайруулах, илт өгүүлэх, дуурайл бүжиг дөрөв нь дуун ухаандаа, одон зурхайнь урлахуй ухаандаа багтдаг. Улмаар урлахуй ухааныг биеийн урлал, сэтгэлийнурлал, хэлний урлал хэмээн гурав ангилна. Бие, хэл, сэтгэлийн урлал нь тустусдаа эрхэм дээд, эгэл доод гэх хоёр зүйлд хуваагдана. Биеийн урлахын эрхэмдээд нь бие, зарлиг, сэтгэлийн шүтээнийг бүтээх буюу хөрөг дүрийг урлах мөн.Ерийн амьдрал ахуйд хийж бүтээж буй зүйлс буюу их далайд явах их сал онгоц,уснаа явагч өчүүхэн онгоц, гэр орон, ордон харш бүтээх, идээ ундаа засах,хувчид чимэг урлах, байлдааны далан хоргыг эвдэх чулуун заслын хүрдэн,туурга эвдэх гэрийн заслын хүрдэн, хуягийг эвдэх төмөр сумны заслын хүрдэн,өөрийн аймгийг сахих илдийн заслын хүрдэн, хааны байлдах тэрэгний хороогбүтээх тэргүүтэн дайн байлдааны үед хориглолт бэхлэлтийг эвдэх ус, гал, хийнэлдэв оньсон хөдөлгүүрийг зохион бүтээх нь биеийн урлалын эгэл нь мөн. Хэлний урлалын эрхэм дээд нь тарни урих, ном номлох, тэмцэх, туурвихтэргүүтэн хэлийг сурах эзэмшихийн ид чадал, номыг зохион бүтээхээс эхлээдуран цэцэн хэлээр утга гүнзгий санааггарган номлох тэмцэлдэхийн идийг үзүүлэхмөн. Хэлний урлалын эгэл нь ая эгшгийн зүйл, дуулан эгшиглэхийн зургаан янзбуюу цохих, нугалах, өргөх, тавих, бүдүүн, нарийн тэргүүнийг найруулах мөн.Сэтгэлийн урлалын эрхэм дээд нь сэтгэлийг бясалгах, тогтоох, билгүүний онолшинжилгээ, зохион бүтээх, нээж олох, шинжлэн судлах мөн. Газар дэлхийгээшинжих, эрдэнэ чулууны зүйлийг таних, найлзуур модон, хувчид, мод, морь,зааныг шинжих, эрэгтэй, эмэгтэй, эхнэр хүнийг шинжих, орон байшин орд өргөөгшинжих зэрэг элдэв бэлгэ зохиож өгүүлэх, хан төрийг тэтгэх, садан амрагийгасрах, дайсныг номхотгох, эдийг арвижуулах тэргүүтэн нь сэтгэлийн урлалынэгэл нь болно.Ингэхлээр бие, хэл сэтгэлээр үйлдэгддэггүй үйл гэж үгүй болно. Гэвчзарим хүмүүс урлахуй ухааныг чухал биш бөгөөд нэн шаардлагатай ухааныорны тоонд багтахгүй гэж үздэг байна. Үүнд хариу болгож Дагцан4 лозава5Шэйравринчэнжанцан “Ухааны таван орноос суурь нь юм уу, гол нь юм уу,бие нь болж буй нь урлахуй ухаан мөн. Урлахуй ухааныг идээ ундаа хайдагухааны орон юм хэмээн муулж үйлдэх нь байдаг ч сонсогдохуун, санагдахууныорон бүгдэд сэтгэлийн урлал агуулагдана. Сонсож, санаж үйлдэхийн оронд ньсэтгэлийн урлал эс хурсан ухааны орон байхгүй. Тиймээс урлахуй ухааны орнооухааны орон бүгд хурна” (Агваангунгаасодном 2014: 15) гэж өгүүлжээ.Улмаар хэлний урлалын нэгэн өвөрмөц шастир нь “Хөгжмийн шастир”бөгөөд “Хөгжмийн шастир” болон “Хөгжмийн шастирын тайлбар”-т хөгжмийг“Хамт төрсөн хөгжим, бусад шалтгаанаас гарсан хөгжим хэмээн хоёр ангилжээ.Урлахуй ухааны эдгээр судар шастир, эш онолын суурин дээр монголчуудынөөрсдийн дуу аялгууны онцлог шингэж монголын гэх онцлогтой эгшиглээсийгбий болгон хөгжүүлжээ. Чухамхүү энэхүү эгшиглээс буюу “Эгшиг тэмдэглэгээ(Ян-ег – тө: dbyangs yig)”, “Аялгууны тэмдэглэгээ (Дан-ег – тө: gdang yig)”,3 1. Одон зурхай /Т: skar rtzi/, 2. Дууриал бүжиг /Т: zlos gar/, 3. Зохист аялгуу /Т: snyan ngag/, 4. Илтөгүүлэх /Т: mngon brjod/, 5. Эвсүүлэн найруулах /Т: sdeb bpyor/ эдгээрийг таван бага ухаан гэнэ. 4 Төвөдийн нэгэн нутгийн нэр 5 Хэлмэрч

192МОНГОЛ СУДЛАЛЫН ЧУУЛГАН, 2024 №37“Хөгжмийн тэмдэглэгээ (Рол-ег: - тө: rol yig)”-ний тухай манай эрдэмтэд хэрхэнсудалж, тэмдэглэж байсныг доор сийрүүлье.1937 онд бичсэн ч 1960 онд хэвлэгдсэн Г.Бадрахын “Монголын хөгжмийнтүүхээс”6 номын оршилд Б.Ринчен “Улаанбаатар хот дахь нийтийн номын сандбуй нэгэн бичмэл дэвтрийг үзвээс монголчууд хөгжмийн аялгуу тэмдэглэх ёсыгурьд мэдэхгүй байсан хэмээн зарим монгол хөгжмийн найруулагч нарын үздэгнь гүехэн судлал, нимгэн мэдлэгтэй байгааг үзүүлэх аж. Тэр бичигт 19-р зуунынэлээд хэдэн дууг ятгаар хэрхэн чавхдахыг тусгай сонин тэмдгээр үзүүлсэн ньмонголчууд хөгжмийн ай тэмдэглэх үсэгтэй байсны гэрч даруй мөн. Хөгжимнайруулагч эрдэмтэн тийм зүйлийг нягтлан судалж бас өтгөсөөс тэрхүү XIX зуунымонгол дууны ганцын төдий ч аялгууг олбоос тэр хуучин дууны ая тэмдэглэсэнхөгжмийн үсгийн учир утгыг тайлбарлан мэдэж болмой” (Бадрах, 2008: 4) гэсэннь уламжлалт хөгжмийн эгшиг тэмдэглэгээг тайлан унших, судлан дэлгэрүүлэхявдал чухал болохыг тэмдэглэсэн хэрэг мөн. Г.Бадрах “Монголын хөгжмийнтүүхээс” номдоо “Урьдын үед хөгжмийг сурахуйяа цөм тогтоосон нот [ноот] буйтул сургагч ноотоор сургаж, сурагч ноотоор сурах бүлгээ. Ноотгүйгээр сурсныгнь хэдий сайн боловч эрхэмд үл тооцмуй. Тэр үеийн ноот болбоос өдгөөгийневропоос гарсан ноотноос өөр болох тул үүнийг товчхон дурдан мэдэхийгхүсэгчдэд бэлтгэсүгэй. Энэ болбоос дууны өндөр нам, тунгалаг булингарыгялгамуй”7 (2008: 45) гээд таван эгшгийн нэр болон арван хоёр хөгийн нэр8-ийгялган бичжээ.Хэдийгээр ноот тэмдэглэгээ, дүрс зурлага, тогтолцооны тухай өгүүлээгүй чдорно дахины улс түмнүүдэд нийтлэг тархсан таван эгшгийн тухай өгүүлсэн ньэгшгийн мөн чанар, эрэмбийг мэдэхэд чухал ач холбогдолтой бөгөөд цаашидлавшруулан судлах сэдлийг төрүүлж байна. Мөн “Үүнээс гадна бас дуу аялгуунынэр буй. Тэр болвоос Шан, Ши, Гүн, Ли, Лу, Эу, Эй хэмээмой. Энэ болбоосевропын ноотны До, Ре, Ми, Фа, Соль, Ля, Си хэмээхтэй адилхан болмой. Эртнийүед энэ ноотыг хэрэглэж явуулсаар ирсэн боловч чухамдаа европын ноотодхол хүрэхгүй. Гэвч ноотгүйгээр сурсанаас хол дээр байжээ. Дундад улсын энэноотноос гадна бас өөр зүйлийн тэмдэг ч монголд байсан бололтой” (2008: 46)гэсэн байна. Үүний эхнийх нь дорно дахины үндсэн долоон эгшиг, тэдгээрийннэр европын ноотны долоон эгшигтэй адил болохыг тэмдэглэжээ. Харин “өөрзүйлийн тэмдэг ч монголд байсан бололтой” гээд дэлгэрүүлээгүй орхисон ньэдүгээ бидний судлан буй бурханы шашны хөгжмийн эгшиглээс бололтой. Тэгвэл “Мэргэд гарахын орон”, “Юань улсын судар”, “Хааны бичсэн таванзүйлийн үсгээр хавсарсан Манж үгний толь бичиг”, “Гучин зургаат тайлбар толь”зэрэг зүйлээр хуваасан толиудад энэ тухай ямар мэдээ, сэлт буйг сийрүүлье.6 Уг номыг анх 1960 онд “Studia ethnograpica” хэмээх хэл шинжлэлийн цуврал бичигт хуучинмонгол бичгээр хэвлүүлснийг хөгжим судлаач Ш.Батбаяр 2008 онд кирилл бичигт буулган дахинхэвлэжээ. 7 Гүндуун болвоос туйлын нам, туйлын булингар болох бөгөөд Шандуун болвоос дэд нам, дэдбулингар, Хёдуун болбоос өндөр нам, Тунгалаг булингарын дундад баймой. Жидуун болвоосдэд өндөр, дэд тунгалаг болох бөгөөд Жиддун болвоос туйлын өндөр туйлын тунгалаг болмой.Эдгээрийг таван эгшиг гэнэ. 8 Зургаан арга хөгийн нэр болвоос: Дундад хөг, Их чуулалт хөг, Ариун угаал хөг, Зочилогч хөг,Гамшгийн үүсэл, Тасарсаны залгамж хөг хэмээмой. Зургаан билэг хөгийн нэр болвоос: Билэг хөг,Хавирах хөг, Дундад билэг хөг, Цугласан хөг, Төгсгөлийн хөг, Тохиолдуулах хөг хэмээжээ.

193МОНГОЛ СУДЛАЛЫН ЧУУЛГАН, 2024 №37“Мэргэд гарахын орон” нэрт толь бичигт “Хэлний урлахуйн эгэл нь аялах эгшиг,өндөр эгшиг, дуулах тэргүүтэнд урвуулах, нугалбар, өргөх, тавих, бүдүүн, нарийнлугаа зургаан төгөлдрөөр яруу, жавхлант, сүрхий тэргүүтэн болой” (Jangkiy-ayišidanbirolvi 1986: 1149-1150) хэмээсэн нь бидний судлан буй дүрст ноотыг хэлхоолойгоор гүйцэтгэхэд бий болох хөдөлгөөн, шинж байдлыг нь тэмдэглэсэнхэрэг. “Юань улсын судар”-т Юань улсын ордонд хэрэглэгдэж байсан найралхөгжим, түүний бүтэц бүрэлдэхүүн, үүсгэдэг аялгуу, тэдгээрийн тоглох цаг,газар орны тухай дэлгэрэнгүй өгүүлсэн ч хөгжмийн ноот тэмдэглэгээний тухайдурдаагүй байна. Харин “Хааны бичсэн таван зүйлийн үсгээр хавсарсан Манжүгний толь бичиг”, “Гучин зургаат тайлбар толь”-ийн хөгжмийн зүйлд таван эгшиг,найман аялгуу, арван хоёр хөг хэмээх ойлголтуудыг тэмдэглэжээ. Эдгээрийг тусбүрд нь сийрүүлж судлаачдын тайлбаруудтай харьцуулан үзье.Таван эгшиг: 1957 онд Бээжинд хэвлэсэн “Хааны бичсэн таван зүйлийнүсгээр хавсарсан Манж үгний толь бичиг” хэмээн зүйлээр хуваасан тольд таванэгшгийн нэрийг тэмдэглэжээ. Харин “Гучин зургаат тайлбар толь”-д эдгээрийгдэлгэрүүлэн тайлбарласан байна. Үүнийг төвөд, уйгуржин монгол, хятадаартэмдэглэснийг бусад тайлбар толиуд болон хөгжим судлаачдын сийрүүлсэнтэйхарьцуулан үзье. - тө: -sa’i-dbyangs; уйг.мон: - güng-degün; хят: -宫; кирилл: гүн-дуун;- тө: -lcag-dbyangs; уйг.мон: - šang-daγun; хят: -商; кирилл: шан-дуун;- тө: -shing-dbyangs; уйг.мон: - šiu-daγun; хят: -角; кирилл: шиу-дуун;- тө: -me-dbyangs; уйг.мон: -ji-daγun; хят: -徵; кирилл: жи-дуун; - тө: -chu-dbyangs; уйг.мон: -yuy-daγun; хят: -羽; кирилл: юү-дуун;Gucin jirgugatu tayilburi toli (Сумьяабаатар 1960: 5)-д:- güng-degün – široi maqabod-un egšig-i güng-degün kememüi.- šang-daγun – temür maqabod-un egšig-i šang-daγun kememüi.- kiyu-dugun – modun maqabod-un egšig-i kiyu-dugun kememüi.- ji-daγun – γal maqabod-un egšig-i ji-daγun kememüi.- yu- daγun – usun maqabod-un egšig-i yu- daγun kememüi.Г.Бадрах “Монголын хөгжмийн түүхээс” (2008: 45)-д:- Гүндуун;- Шандуун;- Хёдуун;- Жидуун;- Жүддуун;Хөгжмийн урлаг судлал (2009: 37)9-д:- Гүндагуун- эртний таван эгшигтийн нэгдүгээр хөг эгшгийн нэр;- Гидагуун –эртний дуу хөгжмийн таван эгшгийн гуравдугаар эгшгийннэр;- Жидагуун –дөрөвдүгээр хөг эгшгийн нэр;- Сандагуун –хоёрдугаар хөг эгшгийн нэр;- Юудагуун –тавдугаар хөг эгшгийн нэр;9 Монгол Улсын шинжлэх ухаан 108 боть. Цувралын 22 дугаар дэвтэр. Хөгжмийн урлаг судлал.Уб., 2009, 37-р тал.

194МОНГОЛ СУДЛАЛЫН ЧУУЛГАН, 2024 №37Л.Эрдэнэчимэг “Монгол гүр дууны гүн эгшиглэнгийн увдис” (2001. 47, 46)-д:- Гүндагуун- шороо (c) I;- Сандагуун –төмөр (d) II;- Гидагуун –мод (e) III;- Жидагуун –гал (g) V;- Юудагуун –ус (a) VIЛ.Оюунчимэг “Шударгын түүхэн уламжлал монгол дэгийн асуудал” (1995.35, 36)-д:- Гүндагун /81/ буюу туйлын нам, туйлын булингар I- Шандагун /108/ буюу дэд нам, дэд булингар III- Гидагун /64/ буюу өндөр нам, тунгалаг булингар V- Жидагун /72/ буюу дэд өндөр, дэд булингар II- Юдагун /96/ буюу туйлын өндөр, туйлын булингар IVСудлаач Л.Оюунчимэг таван эгшиг тус бүрийн ард тоо харгалзуулсан байхбөгөөд үүнийг “Гүндагун хувьсах ба жидагун болон хувьсваас алт, чулуу, ширхэг,хулс, хул, шороо, арьс, модоор залруулмуй. Аливаа арга эгшгийн захирах тоонь: Ес буюу есөн ес харилцан давхцах наян нэг бөгөөд Гүндагун болумуй. Гурванхувиас нэгэн хувийг илгээвээс тавин тавин дөрөв. Жидагун болумуй. Гурванхувь дур нэг хувийг нэмбээсс Шандагун болумуй. Гурван хувиас нэг хувийгилгээвээс дөчин найм бөгөөд Юдагун болумуй. Гурван хувь дур нэг хувийгнэмбээс жаран дөрөв бөгөөд Гидагун болмуй гээд хэрэв дундад хөг Гүндагунболох болбоос цугласан хөг Жидагун болумуй. Их чуулганд шандагун болумуй.Төгсгөлийн билиг эгшиг Юдагун болумуй. Ариун ухъяал гидагун болумуй.Тохиолдох хөг хувьсваас Гүндагун болумуй. Хөлөгдүүлэн зочлогч хувьсваас:үүнийг долоон аялгуу хэмээмэй. Арван хоёр эгшиг эргэж харилцан гүндагунболоод наян дөрвөн аялгуу болумуй. Аливаа их тайлга тахилга дур цөм хуультдээл нэгэн хүмүүн Харшийн тулгуурын баруунаа зогсож зүүнш хандмуй. Нэгэнхүмүүн өлгөсний хойно, нэвтэрхий дээлийн баруунаа зогсож, зүүнш хандажхөгжмийг хэмээмүй” гэж Юань улсын судрын 71-р дэвтрээс эшилж үүнээс үзэхэд“Хөгжмийн эгшгийг нийт арван хоёр гэсэн үндсэн утгаар авахдаа түүний зургаань арга эгшиг, зургаа нь билиг эгшиг хэмээн дуурьслыг хоёр үндсэн төрөлд хатуузөөлөн гэх харьцаанд авчээ. Ингэхдээ эгшиг бүрийн дуу авиаг дорно дахиныцаг тооны бичиг дэх арван хоёр амьтнаар төлөөлүүлэн тэгш ба сондгой тоондхоёр хэсэг болгожээ. Арга эгшиг нь хөгжмийн авианы хатуу сонсголонт чанарыг,билиг эгшиг нь түүний эсрэг зөөлөн сонсголонт чанартай ажээ. Орчин цагийнхөгжмийн онолын үүднээс авч үзвэл энэ нь мажор-минор /dur, moll/ гэх утгатайдүйцэх томьёолол юм (1995: 36-37) хэмээн тайлбарласан байна. Найман аялгуу: Gucin jirgugatu tayilburi toli (Сумьяабаатар 1960: 5)-д: naimanayalγu – altan-u kögürge, čilaγun-u tuγurγ-a, čibqadasu-tu törü-yin yatuγ-a, aqui yekeyatuγ-a, qulusun modun-u bišgigür, qulu-u baγlaγsan bišgigür, široi-u šibar bišgigür,arisun-u kenggerge, modun-u ekilegči, quriyaγči-yi naiman ayalγu kememüi. - altan-u kögürge [кирилл: алтан хөөрөг]- čilaγun-u tuγurγ-a [кирилл: чулууны туурга]- čibqadasu-tu törü-yin yatuγ-a [кирилл: чавхдаст төрийн их ятга]

195МОНГОЛ СУДЛАЛЫН ЧУУЛГАН, 2024 №37- aqui yeke yatuγ-a [кирилл: ахуй их ятга]- qulusun modun-u bišgigür [кирилл: хулсан модон бишгүүр]- qulu-u baγlaγsan bišgigür [кирилл: хулын багласан бишгүүр]- široi-u šibar bišgigür [кирилл: шорооны шавар бишгүүр]- arisun-u kenggerge [кирилл: арьсан хэнгэрэг]- modun-u ekilegči [кирилл: модон эхлэгч]- quriyaγči [кирилл: хураагч] гэх эдгээр 10 зүйлийг 8 аялгуу хэмээжээ.Эдгээрээс алтан хөөрөг нь төмөрлөгийн аялгууны аймагт, туурга нь чулууныаялгууны аймагт, төрийн их ятга, ахуй их ятга нь ширхгийн аялгууны аймагт,бишгүүр нь хулсны аялгууны аймагт, багласан бишгүүр нь хулын аялгууны аймагт,шавар бишгүүр нь шорооны аялгууны аймагт, хэнгэрэг нь ширний аялгууныаймагт, эхлэгч, хураагч нь модны аялгууны аймагт багтдаг болох нь Г.Бадрахын“Монголын хөгжмийн түүхээс” (2008) номд тодорхой байна. Б.Сумьяабаатар“Гучин зургаат тайлбар толь”-доо ширхгийн аялгууны аймгаас төрийн их ятга,ахуй их ятга хоёрыг, модны аялгууны аймгаас эхлэгч, хураагч хоёрыг тус тусжишээ болгон сонгосон тул дээр арван зүйл хөгжимдүүрийн нэр тэмдэглэжээ.Арван хоёр хөг: “Хааны бичсэн таван зүйлийн үсгээр хавсарсан Манж үгнийтоль бичиг” (1957: 5-6)-т арван хоёр хөгийн нэрийг төвөд, уйгуржин монгол,хятадаар хэрхэн тэмдэглэснийг үзүүлбэл: - тө: - pho-dbyangs; уйг.мон: -arγ-a egšig; хят: -律; кирилл.мон: - аргаэгшиг;- тө: - mo-dbyangs; уйг.мон: -bilig egšig; хят: -吕;кирилл.мон: - билигэгшиг;- тө: - dbus-‘gyur; уйг.мон: -dumdadu kög; хят: -黄钟;кирилл.мон: - дундадхөг; - тө: - mo-dbyangs che-ba; уйг.мон: - yeke bilig egšig; хят: -大吕; кирилл.мон: - их билиг эгшиг; - тө: - kun-bskyed; уйг.мон: - yeke čiγulγatu; хят: -太簇; кирилл.мон: - ихчуулгат;- тө: - kun-‘degs; уйг.мон: - qabirqu kög; хят: -夹钟; кирилл.мон: - хавираххөг;- тө: - gtsang-khrus; уйг.мон: - ariγun ukiyal; хят: -姑洗; кирилл.мон: -ариун ухиал;- тө: - mo-dbyangs dbus-ma; уйг.мон: - dumdadu bilig egšig; хят: -仲吕;кирилл.мон: - дундад билиг эгшиг; - тө: - mgron-bsu dbyangs; уйг.мон: - külügdegül-ün jočilaγči; хят: -蕤宾;кирилл.мон: - хүлүгдүүлийн зочлогч; - тө: - kun-‘dus dbyangs; уйг.мон: - čuγlaγsan kög; хят: -林钟; кирилл.мон:- цугласан хөг;- тө: - ‘grib-dbyangs; уйг.мон: - γamšiγ-un egüsgel; хят: -夷则; кирилл.мон: - гамшгийн үүсэл; - тө: - rdzogs-dbyangs; уйг.мон: - tegüsgel-ün bilig egšig; хят: -南吕; кирилл.мон: - төгсгөлийн билиг эгшиг; - тө: - chad-‘thud dbyangs; уйг.мон: - tasuraγsan-u jalγamji; хят: -无射;

196МОНГОЛ СУДЛАЛЫН ЧУУЛГАН, 2024 №37кирилл.мон: - тасарсны залгамж; - тө: - sbyor-dbyangs; уйг.мон: - tokiyalduγulqu kög; хят: -应钟; кирилл.мон:- тохиолдуулах хөг гэх 14 толгой үг тэмдэглэсэн байна.Үүнийг “Gucin jirgugatu tayilburi toli”-д хэрхэн тайлбарласныг сийрүүлбэл:- arγ-a egšig [кирилл: арга эгшиг] - аргын эгшгийн дохиог арга эгшигхэмээмүй;- bilig egšig [кирилл: билиг эгшиг] - билиг эгшгийн дохиог билиг эгшигхэмээмүй;- dumdadu kög [кирилл: дундад хөг] - арга эгшиг, арван нэгэн сард аргынуур газраас хөөрөх тул нэрлэжүхүй; - yeke bilig egšig [кирилл: их билиг эгшиг] - билиг эгшиг, арван хоёр сарднэгдүгээр билиг эгшиг тул их билиг эгшиг хэмээн нэрлэжүхүй; - yeke čiγulγatu [кирилл: их чуулгат] - арга эгшиг, цагаан сард түмэн бодиснам ургах тул нэрлэжүхүй;- qabirqu kög /кирилл: хавирах хөг: билиг эгшиг, хоёр сард түмэн бодисчуулалдсаар хөөрөх тул нэрлэжүхүй;- ariγun ukiyal /кирилл: ариун ухиал: арга эгшиг, гурван сард түмэн бодисугаасан мэт ургах тул нэрлэжүхүй;- dumdadu bilig egšig /кирилл: дундад билиг эгшиг: билиг эгшиг, дөрвөнсард залгаж билиг эгшиг тул дундад билиг эгшиг хэмээн нэрлэжүхүй; - külügdegül-ün jočilaγči /кирилл: хөлөгдүүлэн зочлогч: арга эгшиг, тавансард билгийн уур бүлгээн удирдан ургах тул нэрлэжүхүй;- čuγlaγsan kög /кирилл: цугласан хөг: билиг эгшиг, зургаан сард түмэнбодис хөөрч цуглах тул нэрлэжүхүй;- γamšiγ-un egüsgel /кирилл: гамшгийн үүсэл: арга эгшиг, долоодугаарсард билгийн уур түмэн бодисыг хорлож, үүсгэхийн тул нэрлэжүхүй;- tegüsgel-ün bilig egšig /кирилл: төгсгөлийн билиг эгшиг: билиг эгшиг,найман сарын ...билиг эгшиг тул төгсгөлийн билиг эгшиг хэмээннэрлэжүхүй;- tasuraγsan-u jalγamji /кирилл: тасарсны залгамж: арга эгшиг, есөн сардарга эгшгийн уур дараа дараагаар тасрах тул нэрлэжүхүй; - tokiyalduγulqu kög /кирилл: тохиолдуулах хөг: билиг эгшиг, арван хоёрсард билгийн уур аргын уурт тохиолдуулан хөөрөх тул нэрлэжүхүйхэмээжээ.“Гучин зургаат тайлбар толь”-д “Хааны бичсэн таван зүйлийн үсгээрхавсарсан Манж үгний толь бичиг”-т буй толгой үгсийг дэлгэрүүлэн тайлбарласанбайна. Энэ хоёр тольд буй хөгжмийн зүйлд хамаарах ойлголтууд ямар холбоохамааралтай болохыг дээр өгүүлсэн билээ. Дээрх сурвалжуудад хөгжмийгангилан ялгасныг орчин цагийн өрнийн хөгжмийн ангилалтай дүйлгэн үзвэлдараах байдалтай байна (Хүснэгт 1).

197МОНГОЛ СУДЛАЛЫН ЧУУЛГАН, 2024 №37Хүснэгт 1. Орчин цагийн хөгжмийн ангиллыг “Таван хэлний толь”, “Гучин зургаат тайлбар толь”, “Хөгжмийн шастир” болон түүний тайлбарт буй ангилалуудтай харьцуулсан нь Д/д Орчин цагийн өрнийнхөгжмийн ангилал“Таван хэлнийтоль”, “Гучинзургаат тайлбартоль”“Хөгжмийн шастир” болонтүүний тайлбар1. Дуулах хөгжим (вокальнаямузыка) – Дуулахад зориулсанхөгжмийн бүтээл. Ганцхэд хэдэн дуучин, найралдуучид дагнан дуулах бүтээл,тэдгээрийг төгөлдөр хуурболон бусад хөгжимдүүр,найрлаар хамсрах хамсрахзохиол. Дуулах хөгжмийнхамгийн том хэлбэр нь дуурь.Таван эгшиг - гүндуун, шан-дуун,шиу-дуун, жи-дуун,юү-дуун Хамт төрсөн хөгжим -Хүний хэвлий /цээж/,хоолой, тагнай, хэл, хамар,орой, шүд, уруул зэрэгэрхтний оролцоотой дуунынайман орноос гарч буйдуу, эгшиг. 2. Хөгжимдөх хөгжим(инструментальная музыка)– Хөгжимдүүрт зориулсан бүхтөрөл хэлбэрийн зохиолынбүгд нэрНайман аялгуу– төмөр, чулуу,ширхэг, хулс,хул, шороо, шир,модоор хийсэнхөгжимдүүрүүдийнбүгд нэр. Бусад шалтгаанаас гарсанхөгжим - Дэлдэх, цохих,үлээх зэргээр дуу чимээгаргах зориулалттайшавар, хулс, чулуутэргүүтнээр хийж,тусгайлан хөг оруулсан“бийбаа тэргүүтэн...”хөгжмийн зэмсгээс гарч буйдуу эгшиг.Зава Дамдин Лувсандаян “Их Монгол оронд Бурханы шашин дэлгэрсэнтүүх” буюу “Алтан дэвтэр”-тээ хаан төр үүсэж, Бурханы шашин дэлгэрсэн ёсыг“1. Өнө эрт цагаас Замбутивийн нэгэн гүрэн болон оршиж байсан ба хутагтынорноос Бурханы шашин анх дэлгэрсэн ёс, 2. Хүчний хүрдээр урвуулагч Чингисхаан Замбутивийн ихэнхийг эрхэндээ оруулсан хийгээд цаст Төвөд орноосБурханы шашин дунд дэлгэрсэн ёс, 3. Номын хаан Алтан бээр арван буяны батхууль цаазыг нээж, шар малгайт Бурханы шашин хожуу дэлгэрсэн ёс” (2014: 40)хэмээн гурав хуваажээ. Ер нь дээр хуваасанчлан гурав дахь дэлгэрэлтийн үеэснь хурал номыг ая дантай уншиж, эгшгийг нь тэмдэглэх болсон байна. Ялангуяаая аялгууг анх үүсгэж хэрэглэхэд анхдугаар богд өндөр гэгээн Занабазар чухалүүрэг гүйцэтгэсэн болохыг “Их хүрээний ая эгшгийн уг гарал” нэрт төвөд гарбичмэл болон түүний намтруудаас тодорхой харж болно.Дээрх баримтуудаас харахад Монголчууд бид XVI зуунаас хойш өнөөг хүртэлбуддын шашны хурал, номын зарим зан үйлийг ая дантай үйлдэж иржээ. Түүгээрч барахгүй ая эгшиг тэмдэглэдэг тэмдэглэгээг Энэтхэг, Төвөдөөс уламжлан авчулмаар өөрсдөө нутаг нутгийн дуу аялгуу, хийд хүрээ бүрийн онцлогт тохирууланшинээр дэглэн, баяжуулан хөгжүүлсэн байна. Энэхүү буддын шашны хуралномын зан үйлд өргөн хэрэглэгдэж ирсэн хамт төрсөн хөгжим (тө: lhan cig skyespa’i rol mo – ор: вокальная музыка10), болон бусад шалтгаанаас гарсан хөгжим 10 Сажа бандид Гунгаажалцаны (Sa pan kun dga’ rgyal mtsan, 1182-1251) зохиосон “rol mo’i bstanbcos zhes bya ba bzhugs so” буюу “Хөгжмийн шастир”-т хөгжмийн хамт төрсөн хөгжим, бусадшалтгаанаас гарсан хөгжим хэмээн хоёр ангилж байна. Үүний хамт төрсөн хөгжимтэй нь дүйх

198МОНГОЛ СУДЛАЛЫН ЧУУЛГАН, 2024 №37(тө: rkyen gzhan las byung ba’i rol mo – ор: инструментальная музыка11)-ийнтэмдэглэгээг монголын бурханы шашны хөгжмийн эгшиглээс хэмээн үзэж болно.Учир нь тэрхүү тэмдэглэгээг тухайн газар орон, хийд хүрээний хэл аялгуутайнийцүүлэн дэглэсэн, шинээр зохиосон баримтууд олон байгаад оршиж байгааюм. Тийм ч учраас Л.Хүрэлбаатар “Эдгээр ая дангийн зүйлс нь иргэний аманбилгийн уламжлалаас шашны зан үйлд, шашны зан үйлийн зүйлээс эргээдаман билгийн уламжлалд чөлөөтэй сэлгэн өвлөгджээ. Үүнээс үзэхэд монголчуудзөвхөн шашны хурал номын уншлага болон шашны зан үйлийн горим дэгийгөөрснөө зохион хэрэглэж байснаар барахгүй, ая дангийн энэ мэт олон дэгийгбас өөрсдийн ахуйгаас үүсгэн зохиосон нь чухамдаа монгол төрх төлөвтэйБурханы шашныг боловсруулан хөгжүүлж ирснийг харуулах нэгэн баримт мөн”(2002: 292) хэмээжээ. Нөгөө талаас Б.Сумъяа “Монголын нүүдэлчдийн соёл: оршихуй эс оршихуй”бүтээлдээ соёлыг гарваль зүйн үүднээс нь язгуурын, уламжлалт, олдмол, үүсмэлхэмээх дөрвөн махбодоос бүрдэнэ гэж үзээд үүний хоёр дахь нь буюу уламжлалтсоёл гэдэгт монголын онцлогтой буддын шашныг багтаасан байна. Тодруулбал,“Түүхэн хөгжлийн урт замд нэг ард түмэн нөгөөгийнхөө соёлыг хүлээн авсныилрэл болсон олдмол соёл нь нэг бол шинэ орчиндоо төдийлөн зохицон дасажчадалгүй яваандаа тухайн ард түмний утга соёлын хэрэглээнээс хасагдаж,эсвэл шинэ нөхцөлд ээнэгшин идээшиж, цаг хугацааны шалгуурыг тэсэн даажязгуурын бус боловч тухайн ард түмний соёлын бүтэц, бүрэлдэхүүнд чухал үүрэг,байр суурьтай уламжлалт соёл болдог байна. Жишээлэхэд, монголчуудын язгууршүтлэг нь бөө мөргөл мөн боловч нэлээд хожим хүлээн авсан буддын шашиннь эхлээд олдмол соёлын хэлбэртэй байснаа монголчуудын ахуй амьдралд гоцтохирон монголжиж, олон зууны турш оюун санааны амьдралын үндэс болсноорязгуурын бус боловч манай уламжлалт шашин болсон билээ” (Сумъяа 1998: 23)гэсэн нь тэрхүү шашны зан үйл, ая аялгууны тэмдэг тэмдэглэгээ төдийгүй горим,ёс жаяг, эд хэрэглэл, сүм хийд гэх мэтчилэн бүхэлдээ монголын уламжлалт соёл,өрнийн хөгжмийн ойлголт нь вокальнаямузыка буюу дуулах хөгжим юм. Дуулах хөгжимхэмээхийгН.Жанцанноров 1996 онд бичсэн “Хөгжмийн онолын нэр томьёоны хураангуй тайлбар толь”-ийнхоо 20-р талд “Дуулахад зориулагдсан хөгжмийн бүтээл. Ганц, хэд хэдэн дуучин, найралдуучид дагнан дуулах бүтээл, тэдгээрийг төгөлдөр хуур болон хөгжмийн бусад зэмсэг, найралхөгжмөөр хамсрах зохиол. Дуулах хөгжмийн хамгийн том хэлбэр нь дуурь” хэмээн тайлбарлажээ.Ганц, хэд хэдэн дуучин, найрал дуучид дагнан дуулах бүтээл гэдгийг шашны зан үйлийн хүрээндбуулган үзвэл унзад дангаараа унших хэсэг буюу эгц гаргах нь ганцаараа дуулах буюу гоцлолтойдүйнэ. Хэд хэдэн дуучин дуулах нь тодорхой арга засал, уншлага урилгын үед лам нар хэдхэдээрээ нийлэн цөөхүүл байдлаар уншлагаа уншихтай дүйнэ. Найрал дуучид дуулах хэмээхнь хуралд нийтээрээ унших хэсэгтэй дүйнэ. Тэдгээрийг төгөлдөр хуур болон хөгжмийн бусадзэмсэг, найрал хөгжмөөр хамсрах зохиол гэснийг уншлагын зан үйлд хонх дамар, цан, хэнгэрэг,бүрээ бишгүүртэй хамсран үйлддэгтэй мөн л дүйлгэн ойлгож болно. Улмаар дуурь нь дэсдараалалтай, үйл явдалтай, гоцлолтой, найралтай бүрэн цогц байдагтай адил буддын шашныуншлагын зан үйлүүд мөн л тодорхой дэс дараа, үйл үйлдэлтэй, эгц, нийтээр унших хэсэгтэйнэгэн цогц үйл юм. 11 Хөгжимдөх хөгжим буюу “инструментальная музыка” хэмээхийг Н.Жанцанноров 1996 ондбичсэн “Хөгжмийн онолын нэр томьёоны хураангуй тайлбар толь”-ийнхоо 36-р талд Хөгжмийнзэмсэгт дангаар зориулсан бүх төрөл, хэлбэрийн зохиолын бүгдийн нэр” хэмээн тайлбарлажээ.Буддын шашны уншлагын зүйлд ч цан, бишгүүр зэрэг хөгжимдүүрийн аялгуу, хэмнэлийг хэрхэнгүйцэтгэхийг тусгайлан тэмдэглэсэн тэмдэглэгээ бий. Мөн бид уг судлагдахууныг тайлбарлахдааонолын суурь болгон авч буй “Хөгжмийн шастир” болон түүний тайлбарт дуулах хөгжмийг түлхүүтайлбарласан байгаа юм.

199МОНГОЛ СУДЛАЛЫН ЧУУЛГАН, 2024 №37урлагийн үнэт өв гэж үзэх үндэс болж байгаа юм. Тиймээс монголын онцлогтой, монгол нутаг, монгол хүний хэл, дуу аялгуундтохируулан дэглэсэн буддын шашны ая аялгуу, түүний тэмдэг тэмдэглэгээгмонголын бурханы шашны хөгжмийн эгшиглээсийн нэгэн томоохон бүрэлдэхүүнгэж үзэж байна. Хэдийгээр монголын хөгжмийн түүх мянга мянган жилээртоологдох ч ая эгшгийг тусгай зурлага, дүрс, тэмдгээр тэмдэглэж үлдээсэнбаримтууд нь буддын шашны зан үйл, түүнийг хөтлөн явуулах, унших дуудахсудар, шастируудад тэмдэглэгдэн үлдсэнийг энд хэлэх нь зүйтэй. Иймээс буддыншашны зан үйлийн хүрээнд хэрэглэж, зохион дэглэж ирсэн хөгжмийн эгшиглээс,түүний үндэс суурийг тодруулахын тулд энэ ухагдахууны суурь дэвсгэр болсонурлахуй ухаанд багтах судар, шастирууд болон бусад эх сурвалжуудыг судлахшаардлагатай болж байна.Өөрөөр хэлбэл хамт төрсөн хөгжим болон бусад шалтгаанаас гарсанхөгжмийнтэмдэглэгээг хэрхэнойлговолзохих,яажтэмдэглэх,ямаруг сурвалжтайболохыг тодруулах хэрэгтэй болно. “Хөгжмийн шастирын тайлбар”12-т “Дагцанлозова Шэйравринчэнжанцанбалсамбуу “Ухааны орон бүхнийг мэдэх”, “Ухааныорон бүхнийг мэдэхийн тайлбар багахныг тодруулагч бүхнийг баясгагч”, ловонЗандрагоми “Эгшгийн шастир саруул оюунтны хоолойн чимэг”, “Хөгжмийншастир”, Жамъяанванбо “Хөгжмийн шастир нэгийг мэдээд бүхнийг гэтэлгэх”,“Догшин Гомбогүр”, Сало Тамжидчэнба “Пүрэвийн эгшиг тэмдэглэгээ бүхэндтодорхой дуу эгшиг”, тарнийг баригч, номун хан Агваангунгааринчэн “Очир,пүрэв, хэнгэргийн адистэд буулгахын дохио учруулга үзсэн хүн өөрөө гэтэлдэг”,“Номыг тэтгэгчийн аймгийн эгшиг, хөгжмийн тэмдэглэл”, бүтээлчин Сономванбу,бодисадвагийн нууцыг бясалгагч Дагва, Ригдэнжамъяан “Очир, пүрэвийн эгшигтэмдэглэгээ эсрэнгийн эгшгийн хүрхрэлт”, “Номыг тэтгэгчийн аймгийн эгшигтэмдэглэгээ эсрэнгийн эгшгийн хоёр их хэнгэрэг”,Дагвалодой “Догшин Гомбогүр”,“Очир, пүрэвийн балин, Гомбын балин, дүгжү нугуудын гарын авлага нарийхнаасч нягт үзүүлэн зохиосон эгшиг хөгжмийн бичиг”,мөн зохиогч нь үлмэдэгдэх “Очир,пүрэвийн магтах үйл, муулах үйлээс номыг тэтгэгчдийн гаанс, магтаал балин,дүгжү сэлтийн эгшиг, хөгжмийн агуулга нугуудыг үзүүлсэн хөгжмийн шастирнэгийг мэдээд бүхнийг гэтэлгэх” зэрэг ном, шастирыг ашигласнаа тэмдэглээд“Эдгээрээс гадна үүнд мэргэжсэн дээдсийн эрхэм зарлиг, цогт сажавын ёснысахиуснуудын гаанс, магтаалын чуулган, одоог хүртэл дэлгэрсээр байгаа эгшигхөгжмийн гарын авлага, эгшиг тэмдэглэгээ болон хөгжмийн хуучин тэмдэглэгээтэргүүтэн цорж Шэйравнан, санваарт хичээгч Мадизидра нарын зохиол олонтооүзэгдэвч өнөөгийн цагт чухал хэрэгтэйг авлаа” (Агваангунгаасодном 2014: 96)гэсэн байна. Энэ нь урлахуй ухаан, түүний нэгэн өвөрмөц зүйл болох хөгжмийнтухай бичсэн сурвалжууд юм. Эдгээр сурвалжуудыг зэрэгцүүлэн үзэж тус бүрдээямар учир холбогдолтойг “Хөгжмийн шастирын тайлбар”-т зохих газар нь эш12 Сажа урсгалын ширээт Аниашав (Sa skya A Myes zhab) буюу Агваангунгаасодномын (1597-1659)зохиосон “Rig pa’i gnas lnga las bzo rig pa’i rol mo’i bstan bcos kyi rnam par bshad pa ‘jam dbyangs bla ma dgyes-pa’i snyan pa’i sgra dbyangs blo gsal yid ‘phrog phrin las yongs khyab ces byaba bzhugs so” буюу “Ухааны таван орноос урлах ухааны өвөрмөцөт хөгжмийн шастирын тийнномлол-Манзушир багшийг баясгах яруу эгшиг дуун, саруул оюунтны сэтгэлийг булааж, үйлсийгогоотод түгээгч”.

200МОНГОЛ СУДЛАЛЫН ЧУУЛГАН, 2024 №37татан тэмдэглэсэн бий. Сажа бандид Гунгаажалцаны (1182-1251) зохиосон“Хөгжмийн шастир”13, Агваангунгаасодномын (1597-1659) зохиосон “Хөгжмийншастирын тайлбар”14 болон дээрх судар, шастирууд монголын бурханы шашныхөгжмийн эгшиглээсийг ойлгох, тайлбарлахад дөхөм болгож байна. ДүгнэлтЭдгээр урлахуй ухааны судар шастир, эш онолын суурин дээрмонголчуудын өөрсдийн дуу аялгууны онцлог шингэж монголын гэх онцлогтойтэмдэг, тэмдэглэгээг бий болгон хэрэглэж байсан байна. Чухам яагаад эдгээрсурвалжуудтай холбож үзэж байна гэхээр “Их хүрээний ая эгшгийн уг гарал”-дхөгжмийн тухай, хэрхэн яаж уншиж дуудах тухай дэлгэрэнгүй үзье гэвэл сажабандидынзохиосонхөгжмийншастирыг үзээрэйгэсэнмэдээндтулгуурланийнхүүмөшгин үзлээ. Мөн энэ гар бичмэлд буддын шашны хурал, номын уншлагын аяданг V далай ламын үед Өндөр гэгээн Занабазар Төвөдийн Мэдогтан хийдээсзалж ирсэн хэмээн тодорхой өгүүлжээ. Иймээс эдгээр судар шастируудадбайгаа ойлголтууд нь монголын бурханы шашны хөгжмийн эгшиглээсийг тайлантайлбарлахад гол эх сурвалжууд болж байгаа юм.Мөн бид эгшиг тэмдэглэгээг тайлан унших оролдлого хийж юунд үндэслэхвэ гэдгийг эрэн хайсны эцэст “Хөгжмийн шастир” болон түүний тайлбарт буйхамт төрсөн хөгжим, түүний дөрвөн зүйл аялгуутай холбон үзэх үндэслэл байнагэж үзлээ. Өөрөөр хэлбэл ая дантай зан үйлийн сударт буй зурлага тэмдэглэгээнь хамт төрсөн хөгжмийн дөрвөн зүйл аялгуу болох татах, нугалах, цохих, өргөхгэх хэл хоолойн урлалуудтай холбоотой гэж үзэж байна.Ашигласан бүтээлийн жагсаалтАгваангунгаасодном. Rig pa’I gnas lnga las bzo rig pa’I rol mo’I bstan bcos kyirnam par bshad pa ‘jam dbyangs bla ma dges-pa’I snyan pa’I sgra dbyangsblo gsal yid ‘phrog phrin las yongs khyab ces bya ba bzhugs so.Бадрах Г. (2008). Монголын хөгжмийн түүхээс. Улаанбаатар:Зава Дамдин Лувсандаян. (2014). “Их Монгол оронд Бурханы шашиндэлгэрсэн түүх” буюу “Алтан дэвтэр”. Орч: С.Гантөмөр. Улаанбаатар:Оюунчимэг Л. (1995). Шударгын түүхэн уламжлал монгол дэгийн асуудал.Докторын зэрэг горилсон диссертаци. Улаанбаатар:Сумъяа Б. (1998). Монголын нүүдэлчдийн соёл: Оршихуй эс оршихуй.Улаанбаатар: Сумьяабаатар Б. (1960). Gucin jirgugatu tayilburi toli. Улаанбаатар: Хөгжмийн урлаг судлал. (2009). Монгол улсын шинжлэх ухаан 108 боть. 22дугаар боть. Улаанбаатар:Хөгжмийн шастир саруул оюунтны сэтгэлийг булаагч үйлсийг огоотод түгээгч. 13 Sa pan kun dga’ rgyal mtsan gyis mdzad pa’i rol mo’i bstan bcos zhes bya ba bzhugs so/ Sa pan Kundga’ rgyal mtsan sogs kyis brtzams pa /Rol mo’i bstan bcos/. Pecin. 1998, 1-11-р тал. 14 Бид товчлон “Хөгжмийн шастирын тайлбар” гэж хэлэлцдэг уг зохиолын нэр нь “Rig pa’i gnas lngalas bzo rig pa’i rol mo’i bstan bcos kyi rnam par bshad pa ‘jam dbyangs bla ma dgyes-pa’i snyan pa’isgra dbyangs blo gsal yid ‘phrog phrin las yongs khyab ces bya ba bzhugs so” буюу “Ухааны таванорноос урлах ухааны өвөрмөцөт хөгжмийн шастирын тийн номлол-Манзушри багшийг баясгахяруу эгшиг дуун, саруул оюунтны сэтгэлийг булааж, үйлсийг огоотод түгээгч” юм.