E-PORTFOLIO LATIHAN MENGAJAR

NO. KOD / CODE NO. EE-021-2:2012-C04/P(2/4) Muka Surat / Page 17
Drpd / of : 23

Personnel Grounding / Wristband Checker

Rupa bentuk peralatan ini adalah untuk memeriksa kebolehkhidmatan jalur
pergelangan tangan dimana tali penyambungan disambung kepada operator. 2 LED
digabungkan bagi pemeriksaan cepat “PASS” atau “FAIL”. LCD display digunakan
dimana bacaan diambil dalam unit megaohms. Penggunaan peralatan ini adalah
secara automatik ON/OFF.

Static Safe Storage / Static Dissipative Document Holder And Ring Binders

Ia adalah fail kembar dimana pembalutnya dibuat daripada static dissipative
(menghapuskan) bagi menyimpan kertas kerja bagi melindungi daripada
elektrostatik. Kebiasaannya digunakan di pejabat.

ESD Mat Work Station

Satu tempat kerja yang terdedah kepada Anti Static. Memerlukan rekabentuk tikar
lantai yang berantistatik. Peralatan ini mengandungi floor mat, connecting lead,
strap, coiled lead dan interconnection with fixing holes serta earthing stud. Satu
pembumian disambung dengan perintang 1.1 Megaohm. Tujuannya adalah cas
yang pada badan manusia akan mengalir pada floor mat yang bertindak sebagai
pembumian dimana perintang sebagai kerintangan pada pengaliran yang
berlebihan.

NO. KOD / CODE NO. EE-021-2:2012-C04/P(2/4) Muka Surat / Page 18
Drpd / of : 23

Matting work station

Earth Stud Kit

Peralatan ini diperbuat daripada besi dan tahan dimana ia digunakan untuk
penyambungan pada floor mat sebagai pembumian dan disambung kepada body
bahan antistatic.

Antistatic Checker

Digunakan untuk line production bagi tujuan memastikan antistatic berfungsi
pengalirannya kepada pembumian. Menggunakan 2 LED berwarna hijau bagi
keadaan OK manakala merah bagi keadaan NG.

NO. KOD / CODE NO. EE-021-2:2012-C04/P(2/4) Muka Surat / Page 19
Drpd / of : 23

PERANTI BAGI KOMPONEN

Komponen merupakan bahan yang terpenting dalam sesuatu litar elektronik dimana
ianya terbahagi kepada 2 iaitu:

a. Komponen Pasif
b. Komponen Aktif

Komponen Pasif seperti resistor, capacitor dan sebagainya. Komponen Aktif
seperti diode, triode, transistor, sensor dan sebagainya. Oleh itu setiap industri telah
mengamalkan ESD bagi menjamin pengeluarannya berkualiti dan tahan lama.
Contohnya;-

a. Storage Cabinet
b. Modular Storage Cabinet
c. Trays
d. PCB Holder
e. Transparent
f. IC Storage Boxes
g. Storage Bins

Tong penyimpan diatas diperbuat daripada bahan pengalir dan berwarna hitam
terdapat juga warna merah, putih dan kuning. Digunakan di industri dimana tong
merah bagi kegunaan Variance part, tong putih bagi kegunaan Comkon part dan
tong kuning bagi Critical Part. Terdapat dalam pelbagai sais dimana sesuai untuk
menyimpan bahan seperti static sensitive components, modules dan boards.

h. Storage bags

Terdapat dalam pelbagai julat sais, diperbuat daripada plastik bahan apengalir
berwarna hitam yang boleh dilihat. Ianya penting untuk menyimpan PCB yang
bersifat static sensitive component atau pelbagai komponen.

NO. KOD / CODE NO. EE-021-2:2012-C04/P(2/4) Muka Surat / Page 20
Drpd / of : 23

i. Finger Cords

Diperbuat daripada bahan penebat berwarna oren , terdapat pelbagai sais mengikut
jari jemari. Digunakan untuk memegang komponen pada kerja pemasangan pada
PCB.

j. Antistatic Shoe
Berwarna putih, diperbuat daripada bahan pengalir dan juga bertindak sebagai
pembumian kepada pemakainya. Digunakan di industri bagi menggantikan floor mat.
Digunakan di bahagian mesin.

Kesimpulannya ESD merangkumi semua jenis-jenis keluaran antistatic dimana
peranan pembekal, pengilang dan pengguna adalah penting bagi menjamin kualiti
dan bersifat tahan lama. Selain itu bagi menghalang daripada kerosakan static.
2.3 Kaedah mengesan kerosakan (trobleshooting method)
2.3.1 Teknik mengesan cara fizikal
Mengesan cara fizikal melibatkan beberapa jenis deria yang kita gunakan, di antaranya ialah
deria pandang/lihat , dengar, hidu, dan rasa/sentuh.

NO. KOD / CODE NO. EE-021-2:2012-C04/P(2/4) Muka Surat / Page 21
Drpd / of : 23

a) Pandang

Apabila kawasan atau bahagian yang disyaki telah rosak diketahui, sebelum membuat ujian-
ujian lain, kita kesan dengan memerhatikan komponen atau papan litar tercetak sekitar
bahagian sama ada baik atau terbakar, longgar, patah dan sebagainya.
Contohnya : fius yang terputus boleh dilihat secara fizikal semasa sesuatu alat dihidupkan,
kita juga boleh memerhatikan jika ada kesan berasap, ‘sparkling’ atau terbakar.

b) Dengar dan Hidu

Kadang-kadang komponen yang terbakar atau ‘sparkling’ tidak dapat dilihat dengan mata
kasar, tetapi ia kedengaran atau terbau.
Contohnya pengubah voltan tinggi sering ada sparkling jika penebatnya retak tetapi tidak
boleh kelihatan hanya terdengar bunyi ‘hiss’ atau pengubah yang terlampau panas hanya
mengeluarkan bau hangit.

c) Rasa

Ini bukan bermakna kita harus kita harus merasakan gegaran atau operasi komponen, kita
boleh mengesan dengan rasa komponen yang lampau panas tetapi pengesanan dibuat
harus mengambil kira keselamatan.
Misalnya komponen yang hampir kepada voltan tinggi, voltan bekalan a.u, pemuat nilai
besar bercas dan sebagainya. Selain dari pandang, kita juga boleh menggunakan deria rasa
untuk mengetahui sama ada komponen yang terpatah, longgar pateri, tercabut, terputus dan
sebagainya.

NO. KOD / CODE NO. EE-021-2:2012-C04/P(2/4) Muka Surat / Page 22
Drpd / of : 23

2.3.2 Kaedah suntikan isyarat

Menggunakan penjana isyarat audio.
-Penjana isyarat audio dilaras kepada 1 KHz gelombang sinus dan isyarat disuntik
ke masukan setiap peringkat.Bunyi nada didengar pada pembesar suara.Jika tiada
bunyi nada pada
pembesar suara,maka peringkat tersebut
mengalami kerosakan. Rujuk Gambarajah 9
-Contoh: Apabila isyarat disuntik pada masukan

peringkat B,ada bunyi nada di pembesar suara.Akan
tetapi apabila isyarat disuntik pada masukan
peringkat A, tiada bunyi nada pada pembesar suara.
maka peringkat A mengalami kerosakan.

Bil Kaedah Langkah/kegunaan

3 Surihan isyarat -Menggunakan osiloskop

-Mengukur bentuk gelombang pada keluaran setiap

peringkat seperti yang ditunjukkan pada

Gambarajah10

-Contoh:Jika tiada isyarat pada keluaran peringkat

B, maka peringkat B mengalami kerosakan.

4 Ukuran voltan -Setelah peringkat yang rosak dikenal pasti, maka

voltan perlu diukur pada komponen utama seperti

di kaki transistor atau IC.

-Buat analisis perbandingan nilai voltan normal

dengan nilai voltan ketika rosak supaya dapat

mengenal pasti komponen yang rosak.

5 Ukuran rintangan -Mengukur rintangan perintang sama ada terbuka

atau berubah nilai.

-Perlu diambil perhatian bahawa semasa mengukur

rintangan,bekalan kuasa pada litar mesti

dimatikan.

-Kerosakan : terbuka =infiniti atau nilai terlalu tinggi

terpintas = 0 ohm

NO. KOD / CODE NO. EE-021-2:2012-C04/P(2/4) Muka Surat / Page 23
Drpd / of : 23

RUJUKAN

1. http://www.myelectrical4u.blogsport.com
2. Mohd Isa Bin Idris, Sabariah Binti Haji Bohanudin, Norjah Binti Janudin, Norani

Binti Hamzah, Salwani Binti Mohd Daud (2003). Pengajian Kejuruteraan Elektrik
dan Elektronik Tingkatan 4, Dewan Bahasa dan Pustaka Kuala Lumpur, ISBN
NO. 983-62-7430-8.
3. Boylestad, Robert L,Nashelsky, Louis . 1996. Electronic Devices and circuit
theory, Sixth Edition. Prentice Hall

BAHAGIAN PENDIDIKAN DAN LATIHAN TEKNIKAL VOKASIONAL
KEMENTERIAN PEDIDIKAN MALAYSIA
ARAS 5 DAN 6, BLOK E 14, PARCEL E,
PUSAT PENTADBIRAN KERAJAAN PERSEKUTUAN
62604 PUTRAJAYA

KERTAS PENERANGAN
(INFORMATION SHEET)

KOD DAN NAMA ETN 2013 – PENYELESAIAN MASALAH PERALATAN
PROGRAM / UJIAN / INSTRUMENT AND TEST EQUIPMENT
PROGRAM’S CODE & TROUBLESHOOTING
NAME
EE-021-2:2012 ELECTRONIC EQUIPMENT AND
TAHAP / LEVEL APPLIANCE INSTALLATION & TROUBLESHOOTING
L2
NO. DAN TAJUK UNIT
KOMPETENSI / EE-021-2:2012 C04
COMPETENCY UNIT NO. INSTRUMENT AND TEST EQUIPMENT
AND TITLE TROUBLESHOOTING

NO. DAN PENYATAAN 1. IDENTIFY THE INSTRUMENT AND TEST EQUIPMENT
AKTIVITI KERJA / WORK TROUBLESHOOTING
ACTIVITIES NO. AND
STATEMENT 2. PREPARE TROUBLESHOOTING REQUIREMENTS
3. PERFORM TROUBLESHOOTING ON EQUIPMENT
4. SET UP THE INSTRUMENT & TEST EQUIPMENT FOR

DUMMY PRODUCT

NO. KOD / CODE NO. EE-021-2:2012-C04/P(3/4) Muka Surat / Page : 1

ETN2013/K03/P3 Drpd / of : 45

NO. KOD / CODE NO. EE-021-2:2012-C04/P(3/4) Muka Surat / Page 2
Drpd / of : 45

3.0 MENJALANKAN PEMBAIKAN PADA PERALATAN

Untuk memulakan setiap aktiviti mengesan kerosakan, beberapa perkara perlulah
diketahui oleh seseorang juruteknik. Ini untuk memudahkan kerja mengesan
kerosakan dijalankan. Sebelum mengetahui teknik-teknik dalam mengesan
kerosakan seharusnya diketahui dahulu keperluan sesebuah sistem. Dalam mana-
mana sistem ia mempunyai hierarki yang tersendiri. Lebih-lebih lagi dalam sistem
elektronik. Ia amatlah perlu terutama kepada juruteknik atau pembantu jurutera
dalam mengesan dan membaikpulih sesebuah sistem elektronik.

Begitu juga dengan mengesan kerosakan pada alat-alat elektronik. Sebelum kita
memulakan kerja-kerja membaikpulih, beberapa soalan yang harus dijawab, iaitu:-

i. Apakah jenis alat yang akan dibaikpulih?
ii. Apakah kerosakan (simpton) pada alat tersebut?
iii. Adakah alat tersebut mempunyai litar skematik?
iv. Apakah teknik yang sesuai untuk digunakan?

3.1 SIMPTOM LUARAN PERALATAN UJIAN YANG ROSAK

3.1.1 Teknik Mengesan Dan Menganalisa Kerosakan

Cara mengesan alat elektronik biasanya berpandukan pada kegunaan alat tersebut.
Sebelum mencari kerosakan kita harus mengetahui fungsi asas sesuatu alat yang
akan dirawat. Dari sini, kita akan dapat menganalisa apakah kerosakan atau
simpton. Setiap teknik yang dilakukan ada hubungan antara satu sama lain atau
sebagai pilihan lain agar tidak membuang masa. Antara teknik-teknik yang
digunakan untuk mengesan kerosakan adalah seperti berikut:-

i. Mengesan simpton
ii. Teknik surihan (terjemah litar) dan suntikan isyarat
iii. Mengukur voltan
iv. Mengukur kerintangan kerintangan atau sambungan dalam litar
v. Mengesan dengan cara fizikal

NO. KOD / CODE NO. EE-021-2:2012-C04/P(3/4) Muka Surat / Page 3
Drpd / of : 45

3.1.2 Mengesan Simpton

Setiap alat yang rosak tentunya ada simpton yang boleh memberikan panduan
kepada kita menentukan kerosakan bahagian, penyambungan atau komponen.
Simpton merupakan suatu tanda luarbiasa yang terdapat pada objek yang hendak
dikesan kerosakkannya. Di sini seorang perawat harus mempunyai pengetahuan
tentang operasi dan fungsi sesuatu alat. Contohnya bagi seorang pengguna,
kerosakan alat terima radio hanya dapat dikesan jika bunyi tidak normal, atau tiada
bunyi langsung.

Bagi seorang mekanik apabila alat itu tiada bunyi, dia boleh mengagak di bahagian
mana yang rosak. Di bawah adalah satu contoh rajah menunjukkan simpton yang
diperolehi dan fungsi sesebuah alat.

Alat Simpton dari fungsi
1 TV Warna Gambar warna dan suara
2 Radio Suara stereo
3 Osiloskop Paparan
4 Penjana Audio Keluaran isyarat audio

3.1.3 Teknik Surihan dan Suntikan Isyarat

Setiap simpton kerosakan yang diketahui oleh sesuatu alat, kita boleh membuat
perangkaian di bahagian mana yang rosak. Sebagai contohnya alat terima radio
yang tiada suara atau bunyi tidak kedengaran di speaker tetapi penunjuk bekalan
ada.

Seterusnya,kita boleh mengagak bahagian mana yang rosak atau tempat di mana
kita perlu periksa dahulu. Disini kita boleh katakan bahawa speaker atau penguat
kuasa atau kawalan tone atau kawalan bahan (volume control) mengalami masalah.

Jika litar skematik tidak ada, pilihan lain adalah dengan menyurih litar di bahagian
tersebut. Litar skematik adalah sangat penting untuk menunjukkan nombor

NO. KOD / CODE NO. EE-021-2:2012-C04/P(3/4) Muka Surat / Page 4
Drpd / of : 45

komponen dan sambungannya. Ini akan mempercepatkan proses surihan litar atau
mengesan kerosakan pada komponen.

Setelah kita tahu bahagian mana dan jenis kerosakan litar, kita harus memikirkan
apakah teknik yang harus kita lakukan. Juruteknik yang berpengalaman biasanya
menggunakan teknik ringkas iaitu meneliti litar skematik dan terus kepada simpton.

a) Surihan litar tercetak (menterjemah)

Sebelum kita membincangkan tentang teknik mencari kerosakan, kita seharusnya
boleh membuat surihan papan litar tercetak. Ini adalah penting kerana walaupun kita
mempunyai litar skematik, kerja-kerja mencari komponen adalah berasaskan surihan
(terjemah) litar.

Beberapa peraturan harus ditentukan sebelum surihan litar dibuat:-

i. Tentukan punca masukan dan keluaran
ii. Tentukan punca bekalan dan bumi
iii. Tentukan nombor komponen

Surihan boleh dimulakan dari titik masukan. Jika sukar ditemui kerana lebih dari satu
masukan, kita boleh memulakan dari bahagian keluaran.

Contoh 1:
Contohnya pada litar di gambarajah 1, disurih menjadi litar skematik ada gambarajah
2.

NO. KOD / CODE NO. EE-021-2:2012-C04/P(3/4) Muka Surat / Page 5
Drpd / of : 45

Gambarajah 1: Papan Litar Sebenar

Gambarajah 2: Skematik litar
Kita boleh mencari wayar yang disambung ke gelung pesongan di yoke TV sebagai
rujukan keluaran, kemudian surih ke dalam sehingga bertemu dengan litar penguat.
Jika litar mudah seperti penguat audio, pra-penguat, litar tone dan sebagainya,
surihan keseluruhan perlu. Oleh itu surihan dari punca bekalan kuasa juga boleh
dilakukan.

Contoh 2:
Contoh litar penguat suapbalik pada gambarajah 3 disurih menjadi litar skematik
ada gambarajah 4. :

NO. KOD / CODE NO. EE-021-2:2012-C04/P(3/4) Muka Surat / Page 6
Drpd / of : 45

Gambarajah 3: Papan Litar Penguat Suapbalik

Gambarajah 4: Litar Skematik Penguat Suapbalik
Nombor komponen pada papan litar tercetak, juga boleh menunjukkan bahagian
mana tempat permulaan litar, contohnya C1 danR1 adalah komponen yang mula-
mula dalam litar.
Jika nombor besar, angka yang mula menunjukkan bahagian yang sama. Contohnya
C447 dan C440. Nombor yang mempunyai nombor siri 4 adalah dari bahagian yang
sama misalnya nombor siri 400 adalah bahagian pugak dalam litar TV.

NO. KOD / CODE NO. EE-021-2:2012-C04/P(3/4) Muka Surat / Page 7
b) Suntikan Isyarat Drpd / of : 45

Gambarajah 5: Litar Kawasan Penguat Audio

Apabila kita pastikan bahagian penguat kuasa keluaran rosak , kita tidak perlu lagi
membuat semakan di kawasan penerima RF dan IF. Teruskan dengan menyemak
kawasan penguat audio.

Untuk lebih dekat kepada tempat (bahagian) yang rosak, teknik surihan / suntikan
isyarat adalah cara yang tepat. Setengah juruteknik menggunakan jari atau pengalir
sebagai penjana gelombang dan disuntik di bahagian yang dijangka rosak.

Cara ini kurang baik kerana isyarat mempunyai hingar dan susah menentukan
keluaran tanpa erutan. Untuk melakukan teknik surihan dan suntikan kita harus
menyediakan alat-alat seperti osiloskop, penjana audio dan bekalan kuasa arus
terus (a.t) boleh ubah.

Berikut adalah langkah-langkah untuk melakukan teknik surihan
1. Tentukan bahagian-bahagian dalam kawasan penguat seperti dalam rajah di
bawah
2. Tentukan bekalan voltan pada nilai yang betul dan bekalkan kepada litar.
Perhatikan arus bekalan tidak menunjukkan arus lampau.
3. Tentukan keluaran penjana pada aras yang sesuai dan frekuensi 1kHz atau
400 Hz

Kemudian kita boleh mulakan dengan menyemak di bahagian keluaran iaitu bermula
dari speaker (jika ada) atau gunakan skop sebagai alat pengesan keluaran

NO. KOD / CODE NO. EE-021-2:2012-C04/P(3/4) Muka Surat / Page 8
Drpd / of : 45

Gambarajah 6: Gambarajah Blok Bahagian Penguat Kuasa Keluaran

Langkah-Langkah untuk melakukan teknik surihan pada bahagian penguat kuasa
keluaran

1. Semak kefungsian speaker – boleh dibuat dengan menggunakan meter ohm
atau penjana isyarat

Gambarajah 7:
Menentukan keadaan Speaker dengan menggunakan multimeter

2. Jika speaker berfungsi baik, suntikan boleh dimulakan dengan memasukkan
penguat kuasa (keluaran pemacu) seperti dalam gambarajah 6

3. Jika normal, alihkan prob penjana audio ke masukan pemacu iaitu sebelum
atau selepas C3. Perhatikan keluaran

4. Jika isyarat normal, kita boleh terus menyemak pada masukan litar tone. Litar
ini terdiri daripada litar penapis. Keluaran mungkin ada sedikit susutan jika
pelaras tone diubah. Jika litar ini rosak keluaran menjadi rendah atau tone
tidak boleh dilaras.

NO. KOD / CODE NO. EE-021-2:2012-C04/P(3/4) Muka Surat / Page 9
Drpd / of : 45

5. Jika litar ini normal. Suntikan isyarat ke masukan pra penguat boleh terus
dilakukan. Untuk mendapat keluaran tanpa erutan, level keluaran penjana
harus diturunkan kerana jika litar ini normal, isyarat keluaran jadi maksimum.
Titik uji boleh dikenakan selepas itu sebelum pemuat C5. Perhatian perlu
diambil bila menyelaras kawalan bahan kerana ia akan memberi kesan
kepada isyarat suntikan.

6. Kerja-kerja surihan isyarat ini sebenarnya cepat dan tidak perlu mengambil
masa yang lama kerana jika kita telah mengetahui atau kenalpasti kawasan-
kawasan penguat yang perlu diuji dalam litar cetak. Kita teruskan suntikan
berulang kali adalah lebih baik dan kita boleh membandingkan isyarat serta
menganalisa.

7. Langkah-langkah ini boleh kita ringkaskan melalui carta aliran seperti di
bawah

Gambarajah 8: Carta Aliran

NO. KOD / CODE NO. EE-021-2:2012-C04/P(3/4) Muka Surat / Page 10
Drpd / of : 45

3.1.4 Teknik Ukuran Voltan

Teknik mengukur voltan dibuat sesudah kita mengetahui bahagian kerosakan.
Teknik ini menggunakan multimeter sebagai alatan mengujian untuk melakukan
teknik tersebut. Voltan yang mula-mula sekali yang perlu diketahui ialah bekalan ke
bahagian tersebut.

Contohnya seperti dalam litar rajah 9, bekalan +12V seharusnya ada di sambungan
R1 dan R3. Jika rendah atau tiada , ini bermakna bekalan tidak normal Jika voltan
bekalan normal, langkah-langkah seterusnya bersekitar pada komponen aktif iaitu
transistor Q1.

Gambarajah 9: Contoh Litar

Untuk menganalisa voltan yang diukur, kita harus tahu voltan normal (tanpa
kerosakan) litar tersebut. Sebagai contoh, litar di atas , voltan normal di Pemungut C
(Vc) = 5.5V Tapak B ( VB) = 2.5V Pengeluar E (VE) = 1.7V Di sini kita boleh
menganalisa kerosakan sekitar komponen sekitar dan jenis kerosakan .Sila lihat
contoh di bawah:

Contoh 1
Jika voltan C = 0.1V, komponen mana dan apakah jenis kerosakannya? Jawapan :
R3 terbuka (tiada bekalan sampai ke pemungut)

Contoh 2
Jika voltan C = 11.8V, apakah kerosakan yang berlaku? Jawapan :
i. R1 terbuka atau
ii. CE Q1 terbuka atau
iii. R4 terbuka

NO. KOD / CODE NO. EE-021-2:2012-C04/P(3/4) Muka Surat / Page 11
Drpd / of : 45

Contoh 3
Jika voltan B 0.1V Jawapan :
i. BE Q1 pintas atau
ii. R1 terbuka

Contoh 4
Jika voltan E = 0V Jawapan :

i. C2 pintas atau
ii. E Q1 terbuka

Bagi bahagian litar sepadu sukatan voltan sangat penting jika bahagian ini dijangka
rosak kerana dalam litar sepadu tidak semestinya pintas atau terbuka. Sebelum
mengesyaki kerosakan litar sepadu, jika voltan pada kakinya didapati tidak normal,
kita harus menyemak komponen-komponen pasif disekitarnya.

3.1.5 Mengukur Kerintangan dalam litar

Cara ini dibuat untuk komponen yang boleh ditentukan kerintangannya seperti
rintangan, diod, transistor dan sebagainya. Beberapa ketentuan harus diperhatikan
apabila membuat pengukuran kerintangan dalam litar.

a) Rintangan

Apabila mengukur nilai rintangan dalam litar tentukan tiada rintangan rendah, aruhan
dan pengubah dalam sambungan yang berkaitan.

Untuk menentukan rintangan terbuka, pastikan nilainya yang tercatit bermakna
rintangan itu terbuka atau berubah nilai tinggi. Ukuran sekurang-kurangnya dibuat
dua kali iaitu dengan menukar-nukar polarity.

b) Diod

Seperti juga rintangan ketentuan komponen berintangan rendah harus diperhatikan,
kemudian ukur pincang depan dan balikan.Sekiranya didapati bacaan seperti diod
biasa (di luar litar), maka diod itu boleh dianggap berkeadaan baik.

NO. KOD / CODE NO. EE-021-2:2012-C04/P(3/4) Muka Surat / Page 12
Drpd / of : 45

c) Transistor

Ukuran kerintangan transistor dibuat seperti mengukur di luar litar. Kita harus
menentukan jenis transistor sama ada NPN atau PNP, tiada komponen rintangan
bersambung di antara kaki. Jika pengukuran didapati normal bermakna transistor
berkeadaan baik.

Dalam transistor kuasa , masukan di tapak disuap oleh pengubah pacu, seperti
keluaran ufuk (TV), litar bekalan kuasa jenis pensuisan (switching power supply).

3.1.6 Teknik mengesan cara fizikal

Mengesan cara fizikal melibatkan beberapa jenis deria yang kita gunakan, di
antaranya ialah deria pandang/lihat , dengar, hidu, dan rasa/sentuh.

a) Pandang

Apabila kawasan atau bahagian yang disyaki telah rosak diketahui, sebelum
membuat ujian-ujian lain, kita kesan dengan memerhatikan komponen atau papan
litar tercetak sekitar bahagian sama ada baik atau terbakar, longgar, patah dan
sebagainya.

Contohnya : fius yang terputus boleh dilihat secara fizikal semasa sesuatu alat
dihidupkan, kita juga boleh memerhatikan jika ada kesan berasap, ‘sparkling’ atau
terbakar.

b) Dengar dan Hidu
Kadang-kadang komponen yang terbakar atau ‘sparkling’ tidak dapat dilihat dengan
mata kasar, tetapi ia kedengaran atau terbau.
Contohnya pengubah voltan tinggi sering ada sparkling jika penebatnya retak tetapi
tidak boleh kelihatan hanya terdengar bunyi ‘hiss’ atau pengubah yang terlampau
panas hanya mengeluarkan bau hangit.

NO. KOD / CODE NO. EE-021-2:2012-C04/P(3/4) Muka Surat / Page 13
Drpd / of : 45

c) Rasa

Ini bukan bermakna kita harus kita harus merasakan gegaran atau operasi
komponen, kita boleh mengesan dengan rasa komponen yang lampau panas tetapi
pengesanan dibuat harus mengambil kira keselamatan. Misalnya komponen yang
hampir kepada voltan tinggi, voltan bekalan a.u, pemuat nilai besar bercas dan
sebagainya. Selain dari pandang, kita juga boleh menggunakan deria rasa untuk
mengetahui sama ada komponen yang terpatah, longgar pateri, tercabut, terputus
dan sebagainya.

Broken IC Chip Crack IC chip

Burnt transformer

3.2 ADUAN PELANGGAN

Khidmat Pelanggan ialah penyediaan perkhidmatan/ jualan kepada pelanggan-
pelanggan sebelum, semasa dan selepas pembelian.Khidmat Pelanggan yang baik
adalah dengan memberi perkhidmatan yang lebih baik daripada apa yang
diharapkan oleh pelanggan.

NO. KOD / CODE NO. EE-021-2:2012-C04/P(3/4) Muka Surat / Page 14
Drpd / of : 45

3.3 PERALATAN DAN UJIAN (Instrument and test)

Contoh peralatan ujian bagi mengesan komponen yang rosak:

• IC- menggunakan IC Checker bagi mengesan kerosakan pada IC
• Transformer/pengubah – menggunakan isolation tester (Megger tester)
• Buzzer (bunyi) – menggunakan audio generator, signal generator atau

multimeter

NO. KOD / CODE NO. EE-021-2:2012-C04/P(3/4) Muka Surat / Page 15
Drpd / of : 45

3.4 FORMAT LAPORAN Pusat
Kos
(Diisi oleh Pengadu)
Nama
Jawatan
Sekolah / Bahagian

Aduan / Laporan Kerosakan

Keperluan BIASA
SEGER
Tarikh A
Disahkan oleh :
Masa
Tarikh

ARAHAN KERJA SENGARAAN / PEMBAIKAN
(Diisi oleh Ketua Sekolah / Bahagian yang memberi arahan)

Daripada EN. BUKRI AMIN

Kepada Tarikh : Masa :

ARAHAN KERJA

NO. KOD / CODE NO. EE-021-2:2012-C04/P(3/4) Muka Surat / Page 16
Drpd / of : 45

LAPORAN KERJA SENGARAAN / PEMBAIKAN
(Diisi oleh pegawai / individu yang membuat kerja sengaraan / pembaikan)

Kepada …………………………………………………………………….
(Pegawai yang memberi arahan)

LAPORAN KERJA SENGARAAN / PEMBAIKAN

Disediakan oleh: Tandatangan
Tarikh :
Masa

LAMPIRAN 2
LAMPIRAN 3A

NO. KOD / CODE NO. EE-021-2:2012-C04/P(3/4) Muka Surat / Page 17
Drpd / of : 45

LAMPIRAN 3B

NO. KOD / CODE NO. EE-021-2:2012-C04/P(3/4) Muka Surat / Page 18
Drpd / of : 45

NO. KOD / CODE NO. EE-021-2:2012-C04/P(3/4) Muka Surat / Page 19
Drpd / of : 45

3.5 KEFUNGSIAN PERALATAN DAN ALAT UJI

Proses kerja pelaporan

Menjadi tanggungjawab juruteknik untuk melapor kepada pihak berkaitan secara
bertulis. Laporan lengkap dapat membantu penyemakan dan pemeriksaan
kerosakan sebagai rujukan di masa depan. Data lengkap dalam borang yang
mempunyai kategori kerosakan dan keputusan akan di ambil seperti berikut :.

a) Boleh di baiki terus;
b) Boleh dibaiki tetapi perlukan alat ganti;
c) Masih dalam tempoh jaminan;
d) Perlu dibaiki oleh Pembekal
e) Tidak ekonomikal untuk dibaiki

Keperluan penetapan masa untuk proses membaiki kerosakan adalah dalam
masa 3 hari bekerja. Pemakluman kepada Pelapor mengenai status
kerosakan/tindakan yang telah diambil. Dari proses penerimaan bagi pembaikan
peralatan yang telah dibuat dengan mendapatkan tandatangan penerimaan oleh
Pelapor dengan menggunakan Borang seperti Gambarajah 1.
Contoh borang permohonan baikpulih

NO. KOD / CODE NO. EE-021-2:2012-C04/P(3/4) Muka Surat / Page 20
Drpd / of : 45

ADUAN / LAPORAN KEROSAKAN MESIN, PERALATAN
(Diisi oleh Pengadu)

Nama Pusat
Jawatan Kos
Sekolah / Bahagian

Aduan / Laporan Kerosakan

Keperluan BIASA
SEGERA

Tarikh Masa
Tarikh
Disahkan oleh :

Gambarajah 1 - Borang Permohonan Baikpulih

Proses pemulangan peralatan yang telah dibaiki kepada Pelapor jika kerosakan
telah dibaiki. Rekod tindakan perlu diambil ke dalam borang pengesanan kerosakan
di mana ianya boleh di ganti terus jika alat ganti boleh didapati. Dapatkan alat ganti
dari Unit Perolehan alat ganti. Jika kerosakan peralatan memerlukan pihak luar
membaiki maka hubungi pembekal yang bertanggungjawab. Serahan peralatan
kepada pembekal yang bertanggungjawab dan dapatkan tandatangan Ketua Unit
dan pembekal untuk pengesahan penyerahan dan akuan terima peralatan selepas
pembaikan. Uji status pembaikan dan sekiranya peralatan tidak berfungsi dengan
baik/sempuna, sila arahkan pembekal untuk membuat penyenggaraan pembaikan
semula. Sekiranya peralatan berfungsi dengan baik, perakukan status pembaikan
dan simpan salinan akuan terima dari pembekal. Maklumkan kepada Pelapor
mengenai status kerosakan/tindakan yang telah diambil. Pengesahan pembaikan
yang telah dibuat dengan mendapatkan tandatangan penerimaan oleh Pelapor dan
serahkan peralatan yang telah dibaiki kepada Pelapor.

NO. KOD / CODE NO. EE-021-2:2012-C04/P(3/4) Muka Surat / Page 21
Drpd / of : 45

Contoh laporan kesan kerosakan (troubleshooting report)

GENERAL REPAIRS SDN BHD
Lot B6, Blok B, Kompleks Kilang SME Bank, No. 15,
Jalan Tahana, Kawasan Perindustrian Tampoi,
80350 Johor Bahru.

Date: 12 MAC 2011

LAPORAN KEROSAKAN:
_______________________________________________

Nama Peralatan: Voltan:
Jenama: Arus:
Spesifikasi: Kuasa:
Fasa:

Bil Langkah-langkah kerja Keputusan / Kesimpulan

SIMPTOM

NO. KOD / CODE NO. EE-021-2:2012-C04/P(3/4) Muka Surat / Page 22
Drpd / of : 45

Komponen rosak dan jenis Kesimpulan
kerosakan

Disediakan Oleh, Disahkan Oleh

______________________ ______________________
NAMA PENYEDIA LAPORAN NAMA PENGESAH
LAPORAN
Jawatan Jawatan

NO. KOD / CODE NO. EE-021-2:2012-C04/P(3/4) Muka Surat / Page 23
Drpd / of : 45

Contoh Borang Kerosakan Peralatan & Pengesahan Baikpulih

BAHAGIAN A : BUTIRAN BAIKPULIH PERALATAN

JABATAN : NO. RUJUKAN

LOKASI :

BUTIRAN KEROSAKAN PERALATAN Model :
Siri No. :
Nama Peralatan :

No PT :

Jenis Kerosakan : .

Tindakan Pegawai Yang Bertanggungjawab

Bil Status Peralatan Tandakan

(√ )

1 Masih dalam jaminan

2 Kerosakan yang boleh dibaiki terus

3 Kerosakan yang boleh dibaiki tetapi memerlukan perolehan alat ganti

4 Kerosakan yang perlu dibaiki oleh syarikat luar
(sila penuhkan BAHAGIAN B )

5 Kerosakan yang tidak ekonomik untuk dibaiki

Catatan butiran baikpulih :

Tandatangan

Ulasan Nama
baikpulih : Tarikh

Pengesahan baikpulih oleh Pegawai Tadbir

Ulasan & pengesahan proses baikpulih:

Dicadangkan dihantar kepada pihak syarikat untuk melihat kerosakkan
sebenar.

Tandatangan
Nama & cop

Tarikh

NO. KOD / CODE NO. EE-021-2:2012-C04/P(3/4) Muka Surat / Page 24
Drpd / of : 45

BAHAGIAN B : BUTIRAN BAIKPULIH OLEH SYARIKAT LUAR
TUJUAN DI BAWA KELUAR :

Nama Wakil Syarikat Nama Pegawai Yang Bertanggungjawab

Tarikh Tarikh
Dikeluarkan Dikeluarkan
Tandatangan, Cop Syarikat & No. tel Tandatangan,
Cop

PENERIMAAN PERALATAN SETELAH DIBAIKPULIH:
Wakil Syarikat Baikpulih

Nama & Cop. Nama & Cop.

Tarikh & Tarikh &
Tandatangan Tandatangan
Catatan butir baikpulih: Ulasan keadaan peralatan:

Gambarajah 3 – Borang Kerosakan Peralatan dan Pengesahan Baikpulih

NO. KOD / CODE NO. EE-021-2:2012-C04/P(3/4) Muka Surat / Page 25
Drpd / of : 45

3.6 MASALAH PENGASINGAN
Bekalan kuasa yang ideal ialah bateri, kerana kestabilan voltan yang di

hasilkannya. Tetapi hanya digunakan untuk kuasa yang kecil dan mudahalih. Untuk
bekalan yang tahan lama dan mudah, unit bekalan kuasa arus terus (a.t), bekalan
arus ulangalik(a.u) adalah pilihan yang wajar.

Fungsi utama bekalan kuasa a.t ialah membekalkan arus dan voltan a.t yang
tertentu, dengan aras riak yang kecil serta kestabilan pengatur.

Sesetengah bekalan kuasa a.t masa kini mempunyai penghad arus dan pengesan
voltan lampau iaitu yang melindungi beban melebihi nilai maksima.

Dalam hal ini, kita akan membincangkan tentang dua cara bekalan kuasa a.t di
perolehi dari bekalan a.u iaitu :

i. Bekalan kuasa a.t linear
ii. Bekalan kuasa a.t mod pensuisan

3.6.1 Kerosakan Pada Unit Bekalan Kuasa

Kerosakan peringkat awal masukan bekalan kuasa mudah di kesan, kerana ia terdiri
dari palam, kabel, suis, fius dan pemuat faktor kuasa.
Kerosakan yang mungkin di dapati disini ialah palam yang longgar, sentuhan
terganggu (intermittent), suis longgar-tidak sentuh (terbuka) dan fius putus. Jika fius
di dapati putus (terbuka), kerosakan yang mungkin berlaku adalah litar bahagian
hadapan terpintas. Contohnya pengubah, penerus, penapis atau pengatur.

Asas bekalan kuasa A.T linear terdiri dari bahagian-bahagian seperti berikut :

i. Pelindung
ii. Pengubah kuasa
iii. Penerus ( terusuai )
iv. Penapis
v. Pengatur

NO. KOD / CODE NO. EE-021-2:2012-C04/P(3/4) Muka Surat / Page 26
Drpd / of : 45

Lihat Rajah 1 turutan sambungan blok litar bekalan kuasa.

Rajah 8.1 : Blok unit Bekalan Kuasa.

Pelindung

Rajah 8.2 : Litar Pelindung

Rajah 2 diatas menunjukkan litar pelindung piawai iaitu digunakan dalam bekalan
kuasa mod-pensuisan. Bagi pelindung bekalan kuasa linear biasanya terdiri dari
suis, fius dan pemuat sahaja. Bagaimana pun dalam bahagian ini, kita bincangkan
fungsi dan operasi keseluruhan litar ini.
Suis berfungsi sebagai pemutus litar manual. Masukan bekalan a.u boleh dikawal
oleh pengguna agar bekalan kuasa tidak terus berkerja.Fius berfungsi sebagai
pelindung beban lampau iaitu memutuskan litar apabila arus keluaran melebihi had
ampiar tertentu.
Pemuat berfungsi dalam dua keadaan iaitu sebagai pelindung voltan fana
(transient) dan penstabil faktor kuasa. Ia juga menyerap hingar yang dibawa
bersama oleh bekalan utama.
*V ialah verister atau varactor, guna untuk menghad puncak voltan masukan utama
dimana, kadang-kadang terdapat bekalan yang berubah menjadi lebih tinggi dari
normal. Jika terjadi demikian,verister akan menghadkan puncak kepada nilai asal,
contohnya 240 V. Rujuk Rajah 3.

NO. KOD / CODE NO. EE-021-2:2012-C04/P(3/4) Muka Surat / Page 27
Drpd / of : 45

Rajah 8.3: Gelombang Arus Ulangalik

*Choke – voltan fana (transient ) biasanya berlaku dengan cepat. Ini bererti voltan ini
mempunyai frekuensi yang tinggi bagi pearuh jika frekuensi tinggi melaluinya ia akan
bertindak sebagai rintangan tinggi seterusnya menghalang arus masuk ke bahagian
berikutnya.

Contoh : XL = 2fL f XL

Begitu juga fungsi C1 sebagai pelindung voltan fana, apabila frekuensi tinggi
melaluinya, regangannya menjadi rendah seterusnya memintas arus ke bumi.

Contoh : XC = 2fC f XC

*C2 – seperti C1, ia berfungsi membetulkan faktor kuasa dan mengurangkan hingar.
*Perintang bleeder – Biasanya nilai rintangan rendah dan mempunyai watt( kuasa )
yang lebih tinggi tujuannya adalah sebagai beban semasa beban sebenar terpintas.
Ia boleh juga menghad voltan dan berkerja sebagai fius sekunder (secondary fuse ).

a. Pengubah

Kerosakan berlaku samaada terbuka atau pintas di bahagian primer. Kebanyakan
pengubah (Rajah 4) bekalan kuasa a.t rendah,mempunyai dawai lilitan yang halus
dan kerintangan yang agak tinggi dibahagian primer. Jika arus yang digunakan
berlebihan, pengubah menjadi panas dan mencairkan penebat lilitan. Saiz wayar
prima boleh menentukan arus maksima pengubah. Jika arus tinggi lilitan boleh
terputus.

NO. KOD / CODE NO. EE-021-2:2012-C04/P(3/4) Muka Surat / Page 28
Drpd / of : 45

Rajah 8.4: Binaan Pengubah Rajah 8.5: Simbol Pengubah

Fungsi asas pengubah kuasa ialah :
i. Penurun atau penaik voltan a.u
ii. Pengasing litar masukan dan keluaran ( isolation transformer )

i. Penurun atau penaik voltan
Fungsi ini terdapat dalam banyak bekalan kuasa rendah seperti dalam
penerima radio, osiloskop janakuasa gelombang dan sebagainya.
Pengubah penurun voltan bekalan utama 240V au kepada 6,9 atau 12V au.
Kadang-kadang terdapat juga penurunan yang lebih tinggi seperti dalam
bekalan kuasa televisyen hitam/putih, iaitu dari 240V au ke 120 atau 180V
au.Tetapi jarang sekali kita lihat pengubah bekalan kuasa digunakan untuk
menaikkan voltan kecuali dalam pengubah bekalan kausa tinggi dalam
televisyen.

ii. Pengasing litar ( isolation )
Pengubah pengasing diperlukan apabila kita ingin menyentuh titik ujian ( test
point ) alat dengan prob bumi alat pengukur seperti osiloskop.Ini sangat
penting kerana prob bumi alat pengukur biasanya bergabung dengan bumi
bekalan utama. Jika prob disentuh ke casis alat yang hendak diukur,
kemungkinan alat ‘Neutral’ atau ‘Live’ bergabung dengan casis. Ini seolah-
olah kita memintaskan alur “ Neutral’ atau ‘Live ‘ ke bumi bekalan utama.
Berpandukan Rajah 6,litar menunjukan pengubah digunakan dalam bekalan
kuasa, litar peralatan(beban) akan terasing dari bekalan utama.

NO. KOD / CODE NO. EE-021-2:2012-C04/P(3/4) Muka Surat / Page 29
Drpd / of : 45

b. Penerus Rajah 8.6: Litar Blok Bekalan
Kuasa

Terdiri dari diod kuasa yang mempunyai ciri-ciri ketahanan yang terhad. Misalnya
voltan pincang balik sesebuah diod kuasa ialah 50V.Jika terdapat voltan fana
(kejutan) yang lebih besar dari voltan maksima, ia akan terputus atau terpintas.
Faktor arus juga diambil kira. Katakan diod bergantung kepada had terima arus
pincang depan. Jika arus beban yang digunakan melebihi tahap maksima arus diod,
ia boleh merosakkan diod.

Tugas utama penerus ialah menukar voltan au ke voltan at. Rekabentuk litar
menentukan fungsi dan kecekapan kerjanya. Rekabentuk litar biasa terbahagi
kepada 3 iaitu :

i. Diod tunggal
ii. Diod kembar ( tap tengah )
iii. Diod titi (bridge )

i. Diod tunggal

Merujuk Rajah 7, diod tunggal akan menghasilkan keluaran separuh gelombang dan
voltan puratanya agak rendah,iaitu 0.318 Vp.Ia juga mempunyai riak yang lebih
tinggi berbanding dengan penerus gelombang penuh.Penerus ini kebanyakannya
digunakan untuk voltan au yang mempunyai frekuensi lebih tinggi seperti keluaran
daripada pengubah voltan tinggi (Flyback transformer - FBT ) dalam litar televisyen
atau keluaran pengubah bekalan mod–pensuisan kerana ia lebih mudah dan murah.

NO. KOD / CODE NO. EE-021-2:2012-C04/P(3/4) Muka Surat / Page 30
Drpd / of : 45

Rajah 8.7: Gelombang masukan dan keluaran litar
penerus
ii. Diod kembar
Bagi diod kembar pula boleh menghasilkan gelombang penuh. Tetapi
rekabentuk litar seperti Rajah 8 mesti digabungkan dengan pengubah ‘bertap’
tengah.

Rajah 8.8: Litar penerus gelombang penuh.
iii. Diod titi

Penerus diod titi sangat popular, bagi menghasilkan keluaran gelombang
penuh. Selain mudah dipasang ia juga menjimatkan ruang. Kadang-kadang
terdapat juga dalam bentuk padu seperti yang terdapat dalam Rajah 9. Ia
tidak memerlukan pengubah “tap’ tengah.

Rajah 8.9 : Litar diod titi

NO. KOD / CODE NO. EE-021-2:2012-C04/P(3/4) Muka Surat / Page 31
Drpd / of : 45

c. Penapis
Biasanya komponen penapis ialah pemuat.Jika didapati penapis pintas ia akan
memutuskan fius pelindung.Pemuat yang terbuka boleh memberi kesan gangguan
riak di keluaran.Jika beban dikeluaran memerlukan arus yang agak tinggi seperti
amplifier kuasa audio, ia boleh membuatkan voltan keluaran berayunan atau
‘motoboting’ atau ‘humming’. Selain dari pintas dan terbuka, penapis kerap juga
berlaku ‘bocor’. Ini akan menyebabkan arus tidak stabil.
Berpandukan Rajah 10, penapis berfungsi sebagai pelicin voltan at yang telah
diterusuai bagi menghasilkan keluaran lebih tulin. Ia juga akan meninggikan aras
voltan at hingga hampir kenilai puncak.Selain dari itu,voltan riak juga menjadi
kecil.Penapis yang paling mudah ialah penapis kapasitor tunggal.

Rajah 8.10: Litar penapis kapasitor berserta gelombang
keluaran
1 – level voltan at tanpa penapis
2– level voltan at dengan penapis
Untuk mendapatkan keluaran yang kurang gangguan hingar seperti dalam Rajah 11,
penapis L direkabentuk. Ia mengandungi peraruh dan kapasitor. Contohnya seperti
‘supressor’ dalam bekalan kuasa radio/kaset kereta.

Rajah 8.11: Litar penapis LC

NO. KOD / CODE NO. EE-021-2:2012-C04/P(3/4) Muka Surat / Page 32
Drpd / of : 45

Satu lagi penapis yang selalu digunakan untuk menghindarkan gangguan dan hingar
ialah penapis jenis T atau  seperti Rajah 12 . Kedua-duanya mempunyai fungsi
yang sama,hanya rekabentuk sahaja yang membezakan nya.

Rajah 8.12: Litar penapis LC jenis T dan 

d. Pengatur

Pengatur yang pintas,boleh menyebabkan tiada keluaran atau memutuskan fius
pelindung. Dalam litar pengatur, terdapat transistor siri yang mengawal arus
keluaran. Jika beban berlebihan ia boleh membuatkan transistor pintas atau
buka.Kerosakan di bahagian kawalan pengatur, misalnya 723 boleh merendahkan
atau memutuskan voltan keluaran.

Tugas asas pengatur ialah untuk menetapkan aras voltan atau menstabilkannya ke
aras voltan at yang tertentu.Dalam banyak bekalan kuasa at, pengatur di letakkan
sebelum punca keluaran.Oleh itu setengah pengatur di rekabentuk agar dapat
menghad arus dan ada yang voltan keluarannya bolehubah.Terdapat beberapa jenis
pengatur yang sering di gunakan dalam bekalan kuasa at linear:
i. Pengatur diod tunggal
ii. Pengatur transistor
iii. Pengatur litar bersepadu ( IC )

NO. KOD / CODE NO. EE-021-2:2012-C04/P(3/4) Muka Surat / Page 33
Drpd / of : 45

i. Pengatur diod tunggal

Rajah 8.13: Litar pengatur diod tunggal

Dengan ciri-ciri zener diod yang sedemikian, voltan keluaran tetap pada aras yang
sama, misalnya + 12V, walaupun voltan masukan berubah-ubah. Litar mudah serti
Rajah 13 ini biasanya boleh membekalkan arus yang rendah.
Jika pengatur digunakan untuk arus yang lebih tinggi, transistor perlu digunakan bagi
mengelakkan dari diod zener rosak.Rekabentuk pengatur yang menggunakan
transistor ini dinamakan pengatur transistor.

ii. Pengatur transistor

Pengatur transistor terbahagi kepada dua rekabentuk iaitu pengatur transistor siri
dan pengatur transistor selari. Dalam hal ini, kita hanya membincangkan pengatur
jenis transistor siri sahaja kerana pengatur transistor selari sangat jarang di
gunakan, ia juga kurang praktikal disebabkan pembaziran arus. Dalam pengatur
jenis transistor siri, beberapa rekabentuk litar dapat kita lihat.Ia bergantung kepada
keperluan dan fungsi masing-masing.Berikut beberapa rekabentuk pengatur
transistor siri :

i. Transistor siri mudah
ii. Transistor siri penstabil keluaran
iii. Transistor siri boleh ubah
iv. Transistor siri penghad arus

NO. KOD / CODE NO. EE-021-2:2012-C04/P(3/4) Muka Surat / Page 34
Drpd / of : 45

i. Transistor siri mudah

Rajah 8.14: Litar transistor siri mudah

Dalam Rajah 14 transistor TR bertindak sebagai pengawal arus, bergantung pada
pincang yang diberikan oleh R. Dz pula sebagai pengawal voltan dititik A ialah +16V
dan di titik B ialah 12.7V (mengikut voltan zener ), kita tahu beza voltan antara
base(b) dan emitter(e) transistor jenis silikon ialah 0.7V.Mengikut konfigurasi
rekabentuk litar transistor NPN, voltan di b lebih besar dari e. Jadi keluaran adalah
+12V. Voltan ini tetap stabil walaupun masukan berubah-ubah. Ini di panggil
penstabil masukan. Jika beban yang dibekalkan menggunakan arus yang tinggi
yang melebihi had pengatur, ini akan memberi kesan kepada kestabilan voltan
keluaran iaitu voltan keluaran menjadi kurang dari rujukan dan tidak stabil. Olah itu
satu rekabentuk pengatur yang boleh menstabilkan keluaran diperlukan.

ii. Transistor siri penstabil keluaran

Rajah 8.15: Litar transistor siri penstabil keluaran

Rekabentuk litar ini adalah berasaskan litar transistor siri mudah seperti litar rajah
15. Disini TR2 digunakan untuk mengawal voltan keluaran. Ia dinamakan amplifier

NO. KOD / CODE NO. EE-021-2:2012-C04/P(3/4) Muka Surat / Page 35
Drpd / of : 45

ralat (error amp) . R2 dan R3 sebagai pemincang voltan. Katakan voltan keluaran
kurang dari +12V disebabkan oleh beban yang lebih. Voltan di R3 tetap. Tetapi
voltan di R2 menjadi kurang dan arus yang melaluinya juga kurang. Ini akan
membuatkan arus pincang ke TR2 juga menjadi kurang. Seterusnya voltan yang
susut merintangi pemungut dan pengeluar TR2 menaik.Ia membuat keluaran menaik
semula dan menjadi stabil. Ini dipanggil penstabil keluaran.

iii. Transistor siri bolehubah

Rajah 8.16: Litar Transistor Siri Bolehubah

Setengah bekalan kuasa memerlukan pengatur yang bolehubah atau dilaraskan
voltan keluarannya. Ini boleh dibuat seperti dalam litar Rajah 16 . Di sini TR2
digunakan sebagai pengubah voltan. Katakan Dz ialah 5.7V. Jika Rv di laras kepada
maksima (keatas ), TR2 berkerja dan seolah-olah pintas. Voltan BE TR1 ialah 0.7V,
secara kasar voltan keluaran menjadi +5V. Manakala Rv di minimakan dan TR2
tidak berkerja, voltan pemungut TR2 menjadi tinggi menghampiri nilai voltan
masukan. Katakan voltan pemungut TR2 15.7V ( 16 –VR1 ), jadi voltan keluaran ialah
15V. R2 adalah penyuap voltan agar voltan diod tidak jatuh keparas bawah dari
voltan zener.

NO. KOD / CODE NO. EE-021-2:2012-C04/P(3/4) Muka Surat / Page 36
Drpd / of : 45

iv. Transistor siri penghad arus

Rajah 8.17: Litar Transistor Siri Penghad Arus

Rajah 8.17 menunjukkan gambarajah litar transistor siri penghad arus .Dengan
menambah TR3 dan Rs, kita bolah menghadkan arus maksima yang keluar dari
pengatur atau bekalan kuasa. Ia juga berfungsi sebagai pelindung arus lampau. Rs
sebagai pengesan arus, adalah rintangan bernilai rendah dan berkuasa tinggi. Arus
yang tinggi melalui Rs akan menyusutkan voltan merintanginya. Voltan ini adalah
sama dengan voltan b-e TR3. Apabila VRs melebihi BE, transistor TR3 mula
berkerja. Arus Ib untuk TR1 akan tertarik ke TR3 dan membuatkan TR1 berhenti
berkerja. Arus yang tinggi tadi akan terhad.Rs boleh di kira jika mahukan nilai arus
tertentu.Contohnya jika arus maksima ialah 2 A dan transistor yang digunakan ialah
silicon,jadi :

Rs = Vbe /Imak = 0.7/2 = 0.35 

c. Pengatur litar sepadu

Pengatur litar sepadu terdapat dalam berbagai rekabentuk dan jenis. Ia berasaskan
pengatur transistor siri.Untuk lebih mudah memahami pengatur jenis ini,kita
bincangkan seperti berikut :
i. Pengatur litar sepadu tetap
ii. Pengatur litar sepadu Op-Amp
iii. Pengatur litar sepadu 723

NO. KOD / CODE NO. EE-021-2:2012-C04/P(3/4) Muka Surat / Page 37
Drpd / of : 45

Pengatur litar sepadu uA 723
Berasaskan pengatur transistor siri dan Op Amp, satu rekabentuk yang lebih padu
telah di buat iaitu pengatur voltan 723 seperti Rajah 8.18. Ia sangat popular
digunakan dalam litar bekalan kuasa at rendah, kerana ia mempunyai ciri-ciri boleh
ubah, litar pelindung dan boleh ubah suai untuk arus yang tinggi.

Rajah 8.18: Pakej Sepadu uA723

Dari litar dalaman litar sepadu ini, kita perhatikan semua blok-blok yang terdapat di
dalamnya mempunyai tugas tertentu. Diod zener sebagai voltan rujukan mempunyai
ciri penstabil jitu walaupun suhu berubah. Ini di bantu dengan punca arus tetap
(constant current source). Op Amp di gunakan sebagai amplifier voltan rujukan (
Vref Amp). Amplifier ralat pula dibuat dari Op Amp yang mempunyai kecekapan
yang tinggi di mana perubahan voltan keluaran dapat di stabilkan dengan cepat. Ia
juga mempunyai litar penghad arus dan ‘Freq Compensation’ sebagai peredam
hingar. Sebagai pengatur arus rendah transistor siri ini di bina didalamnya. Ini untuk
kegunaan pengaturan voltan yang arusnya tidak melebehi 400 mA. Jika memerlukan
arus yang lebih tinggi, ubahsuai transistor siri luaran perlu di tambah seperti dalam
rajah 8.19.

NO. KOD / CODE NO. EE-021-2:2012-C04/P(3/4) Muka Surat / Page 38
Drpd / of : 45

Rajah 8.19: Litar Dalaman uA723
Contoh litar aplikasi pengatur voltan 723 seperti Rajah 8.20 di bawah:
Contoh 1

Rajah 8.20 : Litar Aplikasi Pengatur Voltan uA723
Keluaran bagi litar ini bergantung kepada Vref dan rintangan R1 dan R2.Keluaran
boleh di kira jika R1 dan R2 di tentukan nilainya. Untuk rekabentuk ini, voltan
keluaran boleh didapati antara +7V hingga +37V.

NO. KOD / CODE NO. EE-021-2:2012-C04/P(3/4) Muka Surat / Page 39
Drpd / of : 45

Vo = Vref R1 + R2 dimana Vref standard ialah 7.15 V
R2
di mana V23 ialah tapak – pengeluar bagi transistor
Isc = V23 / Rsc penghad arus ( current limit ) iaitu 0.65 V

Jika kita ingin mencari nilai rintangan Rsc pada arus maksima yang tertentu,
kitaboleh gunakan formula ini.Katakan arus maksima yang di hadkan ialah 2 A;

Rsc = 0.65/ 2 = 0.325 
Dalam kebanyakan bekalan kuasa linear, arus yang lebih besar di perlukan.Bagi
pengatur litar sepadu ini,arus maksima yang di bekalkan hanya 400 mA. Jadi
transistor siri luaran di kenakan untuk memacu arus yang lebih besar.

Contoh 2

Rajah 8.21: Litar Aplikasi Pengatur Voltan uA723

Dengan cara ini, arus keluaran boleh di naikkan.Ini bergantung kepada ciri-ciri
transistor siri TR1 dan arus yang di bekalkan oleh pengatur.Dengan cara lain, Rb di
kenakan untuk menentukan arus pincang TR1.

NO. KOD / CODE NO. EE-021-2:2012-C04/P(3/4) Muka Surat / Page 40
Contoh 3 Drpd / of : 45

Rajah 8.22 : Litar Aplikasi Pengatur Voltan uA723

Bagi litar ini voltan keluaran bergantung kepada R1 dan R2.Keluaran voltan di
sekitar +2V hingga +7V.

Vo = Vref R2
R1 + R2

8.2.4 Pensuisan mod ( switch mode )

Bekalan kuasa jenis ini banyak di gunakan dalam alat-alat elektronik dan digital
masa kini.Seperti bekalan kuasa untuk komputer,televisyen,pemain video dan
berbagai-bagai lagi.Ini kerana ia mempunyai kebaikan-kebaikan :

i. Boleh membekalkan voltan dan arus yang tinggi
ii. Tidak memerlukan pengubah masukan
iii. Mempunyai pengayun yang boleh memutuskan ‘pensuisan’ jika terdapat

pintas di beban.
iv. Penerusuai dan penapis keluaran yang mudah
v. Voltan keluaran yang stabil
vi. Mempunyai isyarat suapbalik.Seperti dalam bekalan kuasa at komputer –

bekerja apabila ada isyarat ‘power good’ dari komputer.

NO. KOD / CODE NO. EE-021-2:2012-C04/P(3/4) Muka Surat / Page 41
Drpd / of : 45

Bagaimanapun terdapat juga kelemahan bekalan kuasa jenis ini:

i. Ia tiada pengasing dengan bekalan utama.
ii. Memerlukan kemahiran cukup dan sangat teliti apabila membaiki

kerosakannya.

Rajah 8.23: Rajah blok mudah bekalan kuasa mod-pensuisan

Rajah 8.24: Litar skematik mudah

Litar Rajah 8.23 di atas boleh menghasilkan arus yang tinggi dan kelicinan voltan
boleh di dapati kerana freq yang tinggi ( i.e 20 kHz ). Untuk memudahkan

NO. KOD / CODE NO. EE-021-2:2012-C04/P(3/4) Muka Surat / Page 42
Drpd / of : 45

perbincangan kita perhatikan bekalan kuasa mod-pensuisan komputer peribadi
sebagai contoh.

Rajah 8.25 : Rajah blok bekalan kuasa komputer peribadi

Rajah 8.25 : Litar Pelindung

S – suis kuasa
F – fius ( pelindung beban lampau)
V – Nerister ( pelindung /penstabil voltan masukan utama yang berubah-ubah )
C1 – kapasitor faktor kuasa – pelindung voltan kejutan (transient )

- mengubah faktor kuasa
- menyerap kebisingan (hingar ) yang boleh menganggu

alat elektronik yang lain
Choke – melindungi ayunan freq sesat dari bekalan utama
C2 – berfungsi sama seperti C1 diatas
Bleeder – berfungsi sebagai fius

NO. KOD / CODE NO. EE-021-2:2012-C04/P(3/4) Muka Surat / Page 43
Drpd / of : 45

Rajah 8.26 : Litar Terusuai

Terusuai utama dalam litar ini seperti dalam Rajah 8.26 terdiri dari diod titi yang
menghasilkan voltan at keluaran maksima iaitu :

1.414 x 240 V
= 340 V at

Ini bermakna diod yang digunakan mestilah mempunyai ciri-ciri kuasa yang tinggi.
Kita perhatikan, setiap diod mempunyai pemuat bernilai kecil guna untuk melindungi
voltan kejutan merintangi diod tersebut.Misalnya 47nf 1kv.Ia juga berfungsi sebagai
penyerap bising (hingar ). Untuk mendapatkan voltan at yang lebih licin dan stabil,
penapis kapasitor dikenakan. Nilai kapasitor biasanya besar,contohnya C1 = 2200
uf 400V, C2 = 200uf 400V.

Bekalan sementara ( starter )
Bekalan voltan kecil pada permulaan, diperlukan untuk menghidupkan pengayun.

Rajah 8.27: Litar Bekalan Sementara