Đặc Khảo về Dân Nhạc ở Việt Nam Phạm Duy

Tam cung fa do sol
Tam cung fa do sol có các thể sau:
Thể đầu là fa sol do thể hiện trong hò Huế, À à ơi (fa sol do...)
Thể nữa là do fa sol được dùng trong hầu hết các trò chơi của nhi đồng:
Tập tầm vông

Tập tầm vông
Tay nào không
Tay nào có
Tập tầm vó
Tay nào có
Tay nào không…
(do do fa
fa do fa
fa do sol
do do sol
fa do sol
fa do fa...)

Chơi đi trốn
Cùm nụm cùm niên
Tay tí tay tiên
Ðồng tiền chiếc đũa
Hốt lúa bà bóng
Ăn trộm trứng gà
Bà xa bà xít
Con rắn con rít
Thì ra tay này…
(do do do fa
fa sol fa fa
do do sol sol
sol sol do sol
fa do sol do
do fa do sol
fa sol fa sol
do fa fa do…)

Oẳn Tù Tì
Oẳn tù tì
Ra cái gì
Ra cái nầy…
(do do do
fa sol do
fa sol do...)

Tứ cung fa do sol re
Tứ cung fa do sol re là âm giai được dùng khá nhiều trong dân ca Việt
Nam.
Hò ru con (Huế)

Chiều chiều ra đứng
Bờ sông
Muốn về quê mẹ
Mà à không
Có i đò…
(sol do re fa
sol do

sol do re sol

sol do fa

do re do...)

Âm giai ngũ cung

Đối với dân nhạc trên thế giới, âm giai ngũ cung được coi như là đã có
đầy đủ các cung và quãng âm để xây dựng một nền nhạc lẫy lừng của thời
Trung cổ (trong đó có dân nhạc Việt). Các nhà khảo nhạc trên thế giới đều
thừa nhận quy luật hình thành âm giai ngũ cung như sau:

Ví dụ: Với âm giai ngũ cung do re fa sol la được thể hiện như sau:

do (q.2 trưởng) re (q.3 thứ) fa (q.2 trưởng) sol (q.2 trưởng) la (q.3 thứ)
do

Nhưng âm nhạc của nhân loại, tùy theo nhu cầu của những quốc gia
không ở chung một khu vực địa dư, không có chung một nền văn hóa, đã đi
theo những tiến trình riêng biệt. Nhạc Âu Tây không ngưng lại ở điệu thức
5 âm, nó bước khỏi nhạc điệu thức (modal) để tiến tới nhạc chủ thể (tonal)
với điệu thức 7 âm (diatonic), rồi còn đi vào con đường nhạc vô thể
(atonal) với điệu thức 12 âm (dodecaphonic).

Dân ca Việt Nam khi đạt tới đỉnh cao của sự phát triển đã có 5 thể (hay
bộ) từ các thể đảo mà ra:

Thể I được dùng trong điệu ru con miền Bắc, nét nhạc chỉ nằm gọn
trong chuỗi ngũ cung do re fa sol la, và không ra khỏi dạng này, cũng như
không thiếu một cung nào trong 5 cung đó.

Thể II của ngũ cung là: re fa sol la do (thể II này có nét nhạc giống như
re minor của Âu Tây). Ta thấy dạng II có trong điệu Ngâm sa mạc.

Thể III của ngũ cung là: fa sol la do re. Ta thấy thể III trong nét nhạc
của câu mở đầu của bài Lý con cò.

Thể IV của ngũ cung là: sol la do re fa. Ta thấy thể IV xuất hiện trong
nét nhạc của bài Lý ngựa tây.

Thể V của ngũ cung là: la do re fa sol. Ta thấy thể V trong một bài hát
miền Bắc là Con cú rũ.

Sự chuyển hệ trong Dân nhạc Việt

Nghiên cứu kỹ càng dân nhạc Việt Nam, ta sẽ thấy trong một số bài
dân ca có sự chuyển dịch từ âm giai ngũ cung do re fa sol la qua âm giai
ngũ cung re mi sol la si khiến cho người chỉ học nhạc chủ thể (tonal music)
tưởng chừng giống như âm nhạc phương Tây đã sử dụng điệu thức 7 âm
(diatonic) vì họ thấy tất cả các âm do re mi fa sol la và đặc biệt là sự xuất
hiện của si. Nhưng thật ra đây chính là sự chuyển hệ trong Dân ca Việt
Nam.

Ví dụ: Bài Cây trúc xinh có hai câu nhạc. Câu đầu nằm trong âm giai
ngũ cung do re fa sol la với thể re fa sol la do.

Cây trúc xinh

Tang tình là cây trúc mọc

Qua lới nọ như bờ ao

Chị Hai xinh…

(re sol fa re
re do la, la do re, re do sol la
re fa re la do la do re
la do re...)
Qua tới câu sau thì ta thấy xuất hiện cung si:
Tang tình là chị Hai đứng
Ðứng đứng nơi nào
Qua lối xinh cùng xinh…
(re do la la si la re
re si la re
sol la re si la sol la...)
Ta phải hiểu rằng nét nhạc đã có sự chuyển hệ từ âm giai ngũ cung do re
fa sol la qua một âm giai ngũ cung khác khởi sự từ cung re đó là re mi sol
la si.
Một bài hát được dùng trong hát ả đào, bài Chuốc rượu, có tới ba lần
chuyển hệ, dù nó chỉ là một câu lục bát ngắn ngủi.
Câu lục: Tay tiên chuốc chén rượu đào
Câu bát: Ðổ đi thời tiếc, uống vào thời say...

Câu lục được chia đôi ra. Nét nhạc của bốn chữ “Tay tiên chuốc chén”
nằm trong ngũ cung sol la do re mi, hai chữ “rượu đào” tiếp theo được đổi
qua ngũ cung re mi sol la si. Thêm vào câu hát là 2 chữ của câu bát được
hát với 2 chữ lót thành ra “Nói rằng đổ đi” nhạc chuyển qua ngũ cung do re
fa sol la. Tiếp tục là nửa trên của câu bát “đổ đi thời tiếc”, nét nhạc trở lại
ngũ cung sol la do re mi, rồi với 2 chữ “uống vào”, nét nhạc lại chuyển qua
ngũ cung re mi sol la si. Bài hát kết thúc với những chữ còn lại của câu bát,
có thêm câu lót “Á ru tình ru” với nét nhạc chuyển qua ngũ cung do re fa
sol la.

Hát quan họ thường dùng 5 âm giai ngũ cung dưới đây:

do re fa sol la
re mi sol la si
fa sol sib do re
sol la do re mi
la si re mi fa#

Ngoài ra, trong hát ả đào có lối hát thổng năm cung là cung Nam,
cung Bắc, cung Nao, cung Pha, và cung Huỳnh. Trong lối hát này đã có
sự chuyển hệ từ âm giai ngũ cung do re fa sol la sang âm giai ngũ cung re
mi sol la si. Ngoài ra, lối hát thổng năm cung của Hát ả đào có lẽ đã sử
dụng 5 thể của âm giai ngũ cung do re fa sol la hoặc 5 âm giai ngũ cung đã
được dùng trong hát quan họ nói trên.

Sự biến hình của ngũ cung Việt Nam

Chúng ta đã biết được sự hình thành của một âm giai. Cũng như của
nhiều dân tộc trên thế giới, dân nhạc Việt Nam sử dụng âm giai ngũ cung
đã ra đời vào thời Trung cổ vẫn còn tồn tại cho tới ngày nay và ngưng lại

với 5 âm cơ bản. Trong khi đó, nghệ thuật âm nhạc ở Âu Tây phát triển
hướng tới điệu thức 7 âm, điệu thức 12 âm và với nhạc thuật chuyển cung,
hòa âm, đối âm... trở thành loại nhạc không lời với hình thức nhạc giao
hưởng (symphonic).

Tuy nhiên, âm giai ngũ cung Việt Nam không dừng lại ở 5 âm cơ bản mà
được phát triển theo hướng riêng với hiện tượng chuyển hệ (chuyển từ một
âm giai ngũ cung này qua một âm giai ngũ cung khác). Dân nhạc Việt Nam
đã tạo ra một sự biến hình từ âm giai ngũ cung ban đầu.

Sự biến hình đó là do một số cung trong âm giai không còn đứng y
nguyên một chỗ nữa, khiến cho ta phải gọi là ngũ cung lơ lớ (non precise)
so với lỗ tai của người quen nghe nhạc phương Tây được xây dựng trên âm
giai điều hòa (tempered). Chính vì trong dân nhạc Việt Nam có thêm ngũ
cung lơ lớ ngoài ngũ cung đúng, cho nên trong quá trình phát triển của dân
nhạc Việt, chúng ta đã có những các tên điệu Bắc, điệu Nam, hơi ai, hơi
oán...

Sự biến hình của âm giai được thể hiện như sau:

Nếu là điệu Bắc thì vị trí các cung trong âm giai đứng y nguyên, không
thay đổi.

Nếu là điệu Nam, hơi ai hay hơi oán thì 2 cung trong âm giai sẽ bị non
đi hay già hơn, nghĩa là bị giảm đi hoặc tăng lên; tuy nhiên sự non đi hay
già hơn không trở thành một nốt giảm (bémol) hay một nốt thăng (dièse)
như trong nhạc thuật Âu Tây. Chính điều này đã làm cho Dân nhạc Việt
Nam có nét độc đáo riêng khác với dân nhạc các quốc gia láng giềng và
khác biệt so với âm nhạc phương Tây.

Hơi, Ðiệu

Trong dân nhạc Việt Nam ta thấy có những bài bản nằm riêng trong
từng điệu tùy theo công dụng của nó:

Ðiệu Bắc diễn tả niềm vui vẻ.
Ðiệu Nam diễn tả sự buồn rầu.
Mỗi điệu lại có thêm một hơi để nhấn mạnh tình cảm.
Ðiệu Bắc, hơi khách có sự pha trộn điệu Tầu vào.
Ðiệu Nam, hơi xuân: diễn tả sự bâng khuâng.
Ðiệu Nam, hơi ai hay hơi oán: diễn tả sự buồn thảm.
Ðiệu Nam, hơi đảo bắt đầu từ điệu Nam đảo sang điệu Bắc.
Sở dĩ dân nhạc Việt Nam có được những hơi, điệu khác nhau như vậy, đó
chính là nhờ ở sự biến hình của âm giai ngũ cung.
Cung mạnh, cung yếu
Những nhà khảo nhạc Việt Nam đều thừa nhận trong âm giai ngũ cung
như do re fa sol la chẳng hạn, có những cung mạnh và những cung yếu.
Cung do (âm gốc): mạnh.
Cung sol ( do – sol, quãng 5): mạnh.
Cung re và cung la: yếu.
Cung fa (âm bán gốc): lúc mạnh, lúc yếu.

Cung mạnh thì vững vàng, không thay đổi vị trí. Cung yếu thì bị cung
mạnh khống chế, thu hút; do đó các cung yếu đã bị cung mạnh ở dưới kéo
xuống trở thành non đi hoặc bị cung mạnh ở trên hút lên thành ra già đi;
cao độ không những không còn ở vị trí cũ nữa mà trở thành lửng lơ không
nhất định ở một bán cung hay 1/4 cung trên hay dưới...

Ngũ cung mà điệu Bắc thường dùng là một ngũ cung đúng, các cung có
cao độ nhất định không thay đổi: do (mạnh) re (yếu) fa (mạnh) sol (mạnh)
la (yếu).

Ru con (miền Bắc)

Cái ngủ mày ngủ cho a à lâu

Mẹ mày đi cấy i i a

Ruộng sâu chưa a về…

(la sol fa fa fa la sol fa re do do re fa

fa fa sol la la sol fa

re do fa fa re do...)

Ngũ cung điệu Nam hơi ai[4] là một ngũ cung lơ lớ, các cung yếu bị
cung mạnh thu hút, hoặc lên, hoặc xuống. Cung re non đi, cung fa già đi,
cung la bị hút xuống.

do re(non) fa(già) sol la(non).

Ngũ cung điệu Nam hơi oán[5] cũng là ngũ cung lơ lớ, các cung yếu bị
hút lên. Cung re bị hút lên trở thành mi; cung fa bao giờ cũng già vuốt lên

sol; cung la, trong hơi ai đi xuống thì bây giờ đi lên có khi còn vươn gần
tới sib nữa.

do re(già gần thành mi) fa(già) sol la(có khi thành si non).

Sau đây là sự so sánh giữa một hệ ngũ cung đúng và hai hệ ngũ cung lơ
lớ cùng với sự áp dụng vào ba bài hát lý của ba miền nước Việt.

Lý con sáo Bắc được hát với ngũ cung đúng, nghĩa là các cung trong
ngũ cung không thay đổi vị trí (các âm giữ nguyên cao độ của mình).

Lý con sáo Huế được hát với ngũ cung điệu Nam hơi ai, trong đó
những cung yếu bị cung mạnh hút lên hay hút xuống. Cung la và cung fa
như bị cung sol thu hút thành ra lơ lớ. Cung re cũng không đứng nguyên
chỗ. Các cao độ trong ngũ cung (ngoại trừ cung do và cung sol) không còn
đứng trong vị trí cố định nữa.

Lý con sáo Nam được hát theo điệu Lý lu là nằm trong ngũ cung điệu
Nam hơi oán, trong đó những cung trong hơi ai bị hút xuống bây giờ lại bị
hút lên. Cung re vươn lên mib hay mi (thường). Cung la ở trong hơi ai bị
kéo xuống thì bây giờ vươn lên vị trí cũ.

Tài liệu tham khảo

Georges de Gironcourt: Recherche de Géographie musicale en
Indochine, BEFELO, 1940.

Trần Văn Khê: La musique Vietnamienne traditionelle, Presses
Universitaires, Paris 1962.

Phạm Duy, Dân ca dẫn giải, Đài Tự do 1966.

[3] Xem Đồ bản số 3: PHÂN LOẠI CÁC ĐIỆU CHÈO.
[4] Còn gọi là hơi Nam giọng ai.
[5] Còn gọi là hơi Nam giọng oán.