NGѬӠI NÙNG & KHU TӴ TRӎ HҦI NINH VIӊT NAM Hӝi Quân Cán Chính Hҧi Ninh phát hành
In tҥi nhà in T & L Printing, Inc. 17331 Newhope St. Fountain Valley CA 92708 Mӑi sao chép, trích dӏch phҧi có sӵ chҩp-thuұn minh thӏ cӫa Hӝi Quân Cán Chính Hҧi-Ninh và ngѭӡi chӫ-biên. Hình bìa: Toàn cҧnh thành phӕ Moncay, thӫ phӫ Khu Tӵ Trӏ Nùng Hҧi Ninh. Huy hiӋu Khu Tӵ Trӏ Nùng Hҧi Ninh. Library & Congress Cataloging Publication Date ISBN:
ÿӇ kính cҭn tѭӣng niӋm và tri ân cӕ lãnh tө Vòng A Sáng, các chiӃn sƭ Nùng ÿã hy sinh vì chính nghƭa quӕc gia cùng tҩt cҧ ÿӗng hѭѫng và thân nhân ÿã bӓ mình trên ÿѭӡng ÿi tìm tӵ do.
Bҧn ÿӗ “Khu Tӵ Trӏ Nùng Hҧi –Ninh” (phía Tây Bҳc)
Bҧn ÿӗ “Khu Tӵ Trӏ Nùng Hҧi –Ninh” (phía Ĉông Bҳc)
Huy hiӋu Khu Tӵ Trӏ Nùng Hҧi-Ninh
Huy HiӋu Hӝi Quân Cán Chính Hҧi-Ninh
BAN BIÊN TҰP Trѭӣng Ban Tr̯n-Ĉͱc-Lai Thѭ ký G͓p-A-Dzi͋ng Thành Viên Vòng-Chăn-S͉nh Làu-V͋nh-Dz͇nh Làu-Ch͑-Ph̷n Ch˱˯ng-A-Ki͉u Vòng-L̿p-Quay G͓p-S̷n-C̫nh N͛ng-Cún-Sáng Sl͋n-C̻m-H͛ng (kiêm dӏch-gӍa chuyӇn ngӳ Hoa văn) Cӕ Vҩn Linh-Quang-Viên Ph̩m-Văn-Ĉ͟ng Chi͇ng-D͇nh-Quay Hoàng-Gia-C̯u Tr˱˯ng-Th̷ng-Chͱc Phàng-Công-Phú Lý-Ng͕c-D˱ͩng Liêu-Nguyên M͕c-M͉nh-Và Tsú-A-C̯u Phòng-Tit-Ch̷ng Châu-C̱m-Sáng
MӨC - LӨC Trang Lӡi tӵa I Ĉôi IV dòng cҧm tѭӣng Tӵa VI Lӡi nói ÿҫu VIII PHҪN MӜT 1 Chѭѫng 1 : Nguӗn gӕc ngѭӡi Nùng tӍnh Hҧi-Ninh 1 Chѭѫng 2 : Sӵ hình thành Khu Tӵ Trӏ Hҧi-Ninh 16 PHҪN HAI 28 Chѭѫng 1 : Ĉӏa lý 28 Chѭѫng 2 : Nhân văn 33 A- Dân sӕ 33 B- Tә chӭc sinh hoҥt 35 1. Quҧn trӏ hành chánh 36 2. Tә chӭc tѭ pháp 39 3. VӅ giao thông 39 4. VӅ kinh tӃ 43 5. Giáo dөc và thông tin 46 6. Y tӃ và thӇ thao 54 7. An ninh và quân sӵ 54 Chѭѫng 3 : Ĉһc ÿiӇm mӛi HuyӋn 61 -HuyӋn Moncay 61 -HuyӋn Hà-Cӕi 70 -HuyӋn Ĉҫm-Hà 78 -HuyӋn Tiên-Yên 81 -HuyӋn Bình-Liêu 88 -HuyӋn Ĉình-Lұp 92 -HuyӋn Ba-ChӁ 93 -HuyӋn Vҥn-Hoa 94
trang PHҪN BA : Cuӝc di cѭ vô Nam 98 Chѭѫng 1 : Ĉӏnh cѭ ӣ vùng Sông-Mao, tӍnh 101 Bình-Thuұn 1. Vӏ trí quұn Hҧi-Ninh và thӏ trҩn 106 Sông-Mao 2. Khí hұu và thӡi tiӃt 106 3. VӅ văn hóa 107 4. VӅ kinh tӃ 108 5. VӅ quân sӵ và chính trӏ 109 Chѭѫng 2 : Lұp nghiӋp tҥi Saigon-Cholon 124 A. Nhӳng thành tӵu vӅ phѭѫng diӋn chính trӏ 124 B. Nhӳng thành tӵu vӅ phѭѫng diӋn quân sӵ 130 C. Nhӳng thành tӵu trong ngành hành-chánh 134 D. Nhӳng thành tӵu vӅ phѭѫng diӋn xã hӝi 136 E. Nhӳng thành tӵu vӅ kinh doanh, thѭѫng 141 nghiӋp PHҪN BӔN : Sau ngày 30/4/1975 164 Chѭѫng 1 : Thҧm cҧnh cӫa xã hӝi MiӅn Nam 168 A. Chính sách cai trӏ hà khҳc 168 B. “Quҫn Ĉҧo Ngөc Tù” 170 Chѭѫng 2 : Nhӳng kҿ ra ÿi và ngѭӡi ӣ lҥi. 174 A. ThuyӅn nhân 174 B. Nhӳng ngѭӡi ӣ lҥi 177 Chѭѫng 3 : Cuӝc sӕng tҥi hҧi ngoҥi 180 A. Ĉӏnh cѭ tҥi Canada và các nѫi khác 180 B. Ĉӏnh cѭ tҥi Hoa-KǤ 183
trang PHӨ LӨC Ĉҥi-Tá Vòng-A-Sáng 210 Thӫ Lãnh Khu Tӵ Trӏ Nùng Hҧi-Ninh Thѭӧng Nghӏ-Sƭ ViӋt-Nam Cӝng-Hòa TiӇu sӱ cө Vòng-A-Sáng 211 Trung-Tá Vòng-A-Sáng 213 vӟi chiӃc mNJ nӗi truyӅn thӕng cӫa ngѭӡi chiӃn sƭ Nùng Bài ca Sѭ-Ĉoàn 3 Hành Khúc 214 Phө bҧn 1 : Danh sách hӑc viên trѭӡng 216 Cán Bӝ Quân Sӵ Phө bҧn 2 : Danh sách hӑc viên trѭӡng 218 ThiӃu Sinh Quân Phө bҧn 3 : Danh sách hӑc viên trѭӡng 224 Sѭ-Phҥm Phө bҧn 4 : Danh sách hӑc viên trѭӡng 227 Hành-Chánh Phө bҧn 5 : Danh sách hӑc viên trѭӡng 228 Võ Bӏ Quӕc-Gia ViӋt-Nam. Phө bҧn 6 : Danh sách các sƭ quan Nùng 230 Phө bҧn 7 : Danh sách quân, cán, chính Nùng bӏ 236 tù cҧi tҥo ÿi ÿӏnh cѭ ӣ các nѭӟc
LӠI TӴA Trѭӟc hӃt tôi xin phép ÿѭӧc giӟi thiӋu sѫ lѭӧc TӍnh HҧiNinh vӟi quý vӏ ÿӝc giҧ. Trên bҧn ÿӗ ViӋt-Nam, TӍnh Hҧi-Ninh ÿѭӧc ghi bҵng mӝt chҩm ÿen ӣ phía cӵc ÿông biên giӟi Bҳc ViӋt. TӍnh tѭѫng ÿӕi nhӓ nhѭng ÿã phҧi trҧi qua nhiӅu giai ÿoҥn thăng trҫm. Khӣi thӫy dѭӟi triӅu NguyӉn là Phӫ HҧiĈông, ÿӃn thӡi Pháp thuӝc ÿѭӧc nâng lên thành Ĉҥo Hҧi-Ninh, rӗi trӣ thành TӍnh Hҧi-Ninh. Trong thӡi Pháp thuӝc, các tӍnh sát vӟi biên giӟi Hoa ViӋt ÿӅu do các quân nhân Pháp tӯ cҩp Ĉҥi Tá trӣ lên trӵc tiӃp chӍ huy cҧ hành chánh lүn quân sӵ cho nên TӍnh Hҧi-Ninh còn có danh xѭng nӳa là Khu Quân Chính Thӭ Nhҩt (Premier Territoire Militaire de Haininh). Giai ÿoҥn huy hoàng nhҩt cӫa TӍnh Hҧi-Ninh là trong 8 năm, tӯ năm 1947 ÿӃn năm 1954, Hҧi-Ninh trӣ thành Khu Tӵ Trӏ Nùng Hҧi-Ninh, dѭӟi sӵ lãnh ÿҥo cӫa mӝt vӏ Thӫ Lãnh tài ba và sáng suӕt, Ĉҥi-Tá VòngA-Sáng. TiӃc thay, sau này, khi ÿҩt nѭӟc bӏ chia ÿôi, bҧn ÿӗ ViӋt-Nam bӏ ngөy quyӅn cӝng sҧn sӱa lҥi. TӍnh Hҧi-Ninh trӣ vӅ vӏ trí cӫa mӝt quұn nhӓ, tӭc là HuyӋn Hҧi-Ninh, thuӝc TӍnh Quҧng-Ninh. Ĉӕi vӟi dân tӝc ViӋt-Nam, cNJng nhѭ ÿӕi vӟi ÿӗng bào thuӝc sҳc tӝc Nùng, nói riêng, tӍnh Hҧi-Ninh luôn luôn ÿѭӧc ghi nhұn nhѭ mӝt yӃu ÿiӇm chiӃn lѭӧc bҧo vӋ biên cѭѫng ViӋt-Nam. Khi tình hình chính trӏ I
ÿòi hӓi, vào năm 1947, TӍnh Hҧi-Ninh cNJng ÿã chӭng minh có ÿӫ khҧ năng, nhân lӵc, tài nguyên ÿӇ xây dӵng Khu Tӵ Trӏ Nùng Hҧi-Ninh, ÿem lҥi an lҥc và thӏnh vѭӧng trong 8 năm liӅn cho ÿӏa phѭѫng. Trong khi ÿó, cҧ nѭӟc, tӯ Nam chí Bҳc, ÿang chìm ÿҳm trong khói lӱa chiӃn tranh. Sӣ dƭ có thành tích này chính là nhӡ vào tài năng lãnh ÿҥo cӫa vӏ Thӫ Lãnh Khu Tӵ Trӏ Nùng, Ĉҥi Tá Vòng-A-Sáng, cùng vӟi sӵ cӝng tác chһt chӁ cӫa quân dân trong tӍnh và trên hӃt, tinh thҫn ÿoàn kӃt chӕng cӝng cӫa mӑi tҫng lӟp dân chúng. Nói ÿӃn quân dân trong Khu Tӵ Trӏ Hҧi-Ninh, là mһc nhiên nhҳc ÿӃn sҳc tӝc Nùng, mӝt sҳc tӝc có tinh thҫn chӕng cӝng mãnh liӋt, tuy chiӃm 3 phҫn 4 dân sӕ cӫa tӍnh nhѭng luôn luôn chung sӕng hài hòa vӟi các sҳc dân thiӇu sӕ khác. Bҵng máu và nѭӟc mҳt, hӑ ÿã viӃt lên nhӳng trang sӱ bi hùng, ngay tӯ khi di cѭ tӯng ÿӧt tӯ miӅn Hoa Nam ÿӃn vùng Hҧi-Ninh, rӗi phҧi liên tөc ÿӕi phó vӟi mӑi áp bӭc ÿe dӑa, cѭӟp bóc, giһc giã cNJng nhѭ sau này, khi phҧi cùng nhau dӕc lòng xây dӵng Khu Tӵ Trӏ ÿӇ tránh không bӏ lôi cuӕn vào cuӝc chiӃn tranh huynh ÿӋ tѭѫng tàn kéo dài trong nhiӅu năm. Rӗi ÿӃn HiӋp Ĉӏnh Genève năm 1954 chia ÿôi ÿҩt nѭӟc. Hàng triӋu ÿӗng bào miӅn Bҳc không chҩp nhұn chӃ ÿӝ cӝng sҧn nên ÿã quyӃt tâm di cѭ vào Nam. Hѫn 50 ngàn ÿӗng bào Nùng tӭc 1 phҫn 3 dân sӕ cӫa tӍnh, mӝt tӍ lӋ rҩt lӟn so vӟi tәng sӕ ÿӗng bào miӅn Bҳc di cѭ, ÿã tӵ túc theo vӏ Thӫ Lãnh vào Nam, ÿӏnh cѭ phҫn lӟn ӣ Sông-Mao, tӍnh Bình-Thuұn và thiӃt lұp mӝt quұn mӟi vӟi tên cNJ là quұn Hҧi-Ninh. Trong giai ÿoҥn khó khăn này, ÿӗng bào Nùng ÿã phҧi ÿӕi phó vӟi nhiӅu nghӏch cҧnh vӅ kinh tӃ và chính trӏ nhѭng ÿӗng thӡi hӑ cNJng tích cӵc ÿóng góp vào sӵ phӗn thӏnh cӫa MiӅn Nam. Rҩt nhiӅu thành II
công ÿã ÿѭӧc ghi nhұn vӅ phѭѫng diӋn chính trӏ, quân sӵ và hành chánh trong ĈӋ Nhҩt và nhҩt là ĈӋ Nhӏ Cӝng Hòa ViӋt-Nam. Sau hӃt, vào tháng tѭ ÿen năm 1975, khi MiӅn Nam ViӋt-Nam bӏ bӭc tӱ, toàn bӝ lãnh thә ViӋt-Nam bӏ cѭӥng chiӃm, hѫn 3 triӋu ÿӗng bào mӝt lҫn nӳa phҧi trҧ mӝt gía rҩt ÿҳt ÿӇ rӡi bӓ quê hѭѫng ÿi tìm Tӵ Do. Ĉӗng bào Nùng, nhӡ có sҹn tinh thҫn ÿoàn kӃt, và nghӏ lӵc tranh ÿҩu, cNJng ÿã thành công hoàn toàn trong khi ÿӏnh cѭ ӣ nhӳng quӕc gia tҥm dung, nhҩt là ӣ Hoa-KǤ, ÿһc biӋt là Los Angeles. Riêng tҥi Los, Cӝng Ĉӗng Nùng không nhӳng ÿã әn ÿӏnh ÿѭӧc cuӝc sӕng hiӋn tҥi mà còn có kӃ hoҥch rҩt chu ÿáo ÿӇ bҧo ÿҧm tѭѫng lai cӫa các thӃ hӋ con em cӫa mình ӣ xӭ ngѭӡi. Trên ÿây tôi ÿã ghi nhұn mӝt vài cҧm nghƭ sau khi ÿѭӧc hân hҥnh ÿӑc tác phҭm “Ngѭӡi Nùng và Khu Tӵ Trӏ Hҧi-Ninh” do mӝt sӕ nhân sƭ ngѭӡi Nùng HҧiNinh ÿã kiên nhүn thӵc hiӋn ròng rã trong nhiӅu tháng nay. Ĉây là mӝt công trình biên khҧo rҩt ÿҫy ÿӫ vӅ ÿӗng bào Nùng ӣ Hҧi-Ninh, bҳt ÿҫu tӯ khi lұp nghiӋp rӗi ÿӃn khi tӵ quҧn trӏ quê hѭѫng mình trѭӟc khi di cѭ vào Nam; rӗi vѭӧt biên tӏ nҥn, trong cuӝc di cѭ vƭ ÿҥi nhҩt trong lӏch sӱ ViӋt-Nam. Mӑi giai ÿoҥn sinh hoҥt cӫa Khu Tӵ Trӏ, cӫa tӯng quұn hҥt ÿã ÿѭӧc ghi lҥi mӝt cách sӕng ÿӝng, trung thӵc vӟi nhiӅu chi tiӃt cӫ thӇ. Do ÿó, tôi thiӃt nghƭ tác phҭm này rҩt có gía trӏ và sӁ hӳu ích cho nhӳng ai muӕn tham khҧo vӅ Khu Tӵ Trӏ Nùng Hҧi-Ninh, nhҩt là các thӃ hӋ trҿ sau này. Tôi xin trân trӑng giӟi thiӋu tác phҭm ÿһc biӋt này ÿӃn quí vӏ ÿӝc gӍa. Linh-Quang-Viên Trung-Tѭӟng Quân Lӵc ViӋt-Nam Cӝng-Hòa III
ĈÔI DÒNG CҦM TѬӢNG Tôi thұt cҧm-ÿӝng và vuimӯng sau khi ÿӑc xong cuӕn lѭӧc sӱ “Ngѭӡi Nùng và Khu Tӵ-Trӏ Hҧi-Ninh, ViӋt-Nam” do quí vӏ trong Ban Biên-Tұp Hӝi Quân Cán Chính Hҧi-Ninh soҥn-thҧo. Tôi thұt-sӵ cҧm-ÿӝng vì thҩy ÿѭӧc mӝt cuӕn sách sӁ ra ÿӡi viӃt rҩt phong-phú vӅ ngѭӡi Nùng và Khu Tӵ-Trӏ Hҧi-Ninh. Cuӕn sách ÿѭӧc trình-bày thұt chi-tiӃt và ÿҫy-ÿӫ vӅ nguӗn-gӕc, ÿӏa-lý, nhân-văn, phong-tөc tұp-quán cӫa ngѭӡi Nùng Hҧi-Ninh, nhҩt là bao gӗm nhiӅu sӱ-liӋu quan-trӑng vӅ quá-trình và lý-do thành-lұp Khu Tӵ-Trӏ Hҧi-Ninh ÿã chính-thӭc ÿѭӧc Hoàng-ĈӃ Bҧo Ĉҥi công-nhұn vào năm 1949 tҥi Hà-Nӝi. Cuӕn sách cNJng tóm-lѭӧc vӅ nhӳng nӃp-sӕng sinh-hoҥt cӫa cӝng-ÿӗng và hӝi-ÿoàn ngѭӡi Nùng trên khҳp năm-châu. Tôi cNJng rҩt vui-mӯng vì ÿây sӁ là bҧn-ÿӗ ÿӏnh ÿiӇm ÿӭng và kim-chӍ-nam ÿӏnh hѭӟng cho tұp-thӇ ngѭӡi Nùng trong cӝng-ÿӗng thӃ-giӟi. Cuӕn sách viӃt lҥi quá khӭ bi-hùng, ghi lҥi công-lao và xѭѫng-máu cӫa ngѭӡi Nùng tӯ ngày thành-lұp khu tӵ-trӏ Hҧi-Ninh cho ÿӃn ngày hôm nay. Trҧi qua bao biӃn-cӕ ÿauthѭѫng, ngѭӡi Nùng vүn hiên-ngang tӗn-tҥi trên thӃgiӟi, chúng ta và con em hұu-thӃ phҧi cӕ-gҳng tiӃp-tөc phҩn-ÿҩu ÿӇ thích-nghi vӟi mӑi biӃn-chuyӇn cӫa thӡiIV
cuӝc, ÿӗng-thӡi giӳ-vӳng tinh-thҫn ÿoàn-kӃt, phát-huy truyӅn-thӕng cҫn-cù và tình tѭѫng-thân tѭѫng-trӧ . Thành-thұt cám-ѫn Hӝi Quân Cán Chính HҧiNinh ViӋt-Nam ÿã bҧo-trӧ phát-hành cuӕn sách giá-trӏ và cҫn-thiӃt này cho ngѭӡi Nùng và ÿây cNJng sӁ là tàiliӋu tham-khҧo quý-giá cho các cӝng-ÿӗng bҥn muӕn tìm hiӇu thêm vӅ ngѭӡi Nùng và khu tӵ-trӏ Hҧi-Ninh. Trân-trӑng, Hoàng Gia Cҫu Cӵu Ĉҥi-Tá Quân-Lӵc ViӋt-Nam Cӝng-Hòa V
TӴA Sau nhiӅu năm nóng lòng chӡ ÿӧi, nay tác phҭm “NGѬӠI NÙNG VÀ KHU TӴ TRӎ HҦININH VIӊT-NAM” ÿã chính thӭc ra ÿӡi và ÿѭӧc phát hành bӣi Hӝi Quân Cán Chính HҧiNinh. Vӟi tѭ cách là hӝi-trѭӣng Hӝi Quân Cán Chính Hҧi-Ninh, tôi rҩt lҩy làm vinh dӵ ÿѭӧc bày tӓ lòng trân trӑng và ngѭӥng mӝ ÿӕi vӟi huynh trѭӣng chӫ biên Trҫn-Ĉӭc-Lai, huynh trѭӣng thѭ ký Gӏp-A-DziӇng, huynh trѭӣng dӏch giҧ (ViӋt Hoa) SlӇn-Cҷm-Hӗng cùng quý huynh trѭӣng khác trong Ban Biên Tұp ÿã ÿóng góp nhiӅu công sӭc và trí tuӋ ÿӇ hoàn thành cuӕn sӱ liӋu vô cùng quý gía này. Nhѭ chúng tôi ÿѭӧc biӃt trong công tác biên khҧo vӯa qua, Ban Biên Tұp ÿã cӕ gҳng sѭu tҫm nhiӅu nguӗn tѭ liӋu, thѭ tӏch, sӱ sách… và thu thұp nhiӅu hӗi ӭc tӯ các bұc tiӅn bӕi cao niên liên hӋ. KӃ ÿӃn Ban Biên Tұp phҧi gom góp, ÿӕi chiӃu, phân tích và sàng lӑc tӯng sӵ kiӋn, tӯng biӃn cӕ cӫa thӡi cuӝc rӗi tәng kӃt và hӋ thӕng lҥi bҵng văn kiӋn theo trình tӵ thӡi gian và không gian. Nhӡ vұy cuӕn sӱ liӋu có thӇ phҧn ánh mӝt cách trung thӵc vӅ quá trình hình thành và phát triӇn cӫa Khu Tӵ Trӏ cùng nӃp sӕng văn hóa mӑi mһt cӫa ngѭӡi Nùng Hҧi-Ninh. Dù cuӕn sӱ liӋu ra ÿӡi hѫi muӝn màng, nhѭng ÿó là mӝt nhu cҫu thiӃt thӵc và bә ích cho thӃ hӋ ngѭӡi Hҧi-Ninh hiӋn tҥi và thӃ hӋ VI
con cháu sau này. Tuy không phҧi là nhӳng nhà viӃt sӱ chuyên nghiӋp, nhѭng quý huynh trѭӣng trong Ban Biên Tұp ÿã cҫm bút vӟi mӝt thái ÿӝ nghiêm túc, mӝt tinh thҫn khách quan trong vai trò làm sӕng lҥi mӝt giai ÿoҥn lӏch sӱ ÿҫy biӃn ÿӝng cӫa mӝt sҳc tӝc nhiӅu kiêu hãnh và cNJng lҳm ÿau thѭѫng. Tác phҭm “ NGѬӠI NÙNG VÀ KHU TӴ TRӎ HҦI-NINH VIӊT-NAM” là mӝt thiên anh hùng ca ÿҫy bi tráng và truyӅn kǤ, là mӝt hình ҧnh thu hҽp vӅ bӕi cҧnh lӏch sӱ cӫa sҳc tӝc Nùng nhӓ bé cùng các cӝng ÿӗng thiӇu sӕ anh em khác nҵm trong toàn cҧnh lӏch sӱ cұn ÿҥi ViӋt-Nam. Ĉӑc nó, tuәi trҿ Hҧi-Ninh sӁ thҩy rõ hѫn con ÿѭӡng cӫa thӃ hӋ cha ông ÿã ÿi qua là con ÿѭӡng tràn ÿҫy chông gai và gian khә, là con ÿѭӡng máu và nѭӟc mҳt! Ĉó là mӝt quá trình ÿҩu tranh liên tөc ÿӇ chӕng lҥi thiên tai, nhân hӑa, ÿӇ khai sѫn phá thҥch, dӡi non lҩp biӇn… cӫa mӝt sҳc tӝc cҫn cù, hiӃu hòa, nhѭng rҩt kiên cѭӡng và bҩt khuҩt. Vӟi niӅm tӵ hào vӅ sҳc tӝc mình, chúng tôi vӳng tin rҵng tuәi trҿ Hҧi-Ninh sӁ kӃ thӯa và phát huy truyӅn thӕng cӕ hӳu cӫa cha ông ÿӇ không ngӯng vѭѫn lên trên con ÿѭӡng hӑc vҩn và sӵ nghiӋp, chung sӕng hài hòa ÿoàn kӃt, tѭѫng thân tuѫng trӧ, hҫu góp phҫn làm rҥng danh cho cӝng ÿӗng Nùng Hҧi-Ninh trên toàn thӃ giӟi. H̫i-Ninh t tr͓ l˱u thanh s͵, Quân chính ÿ͛ng tâm báo qu͙c ân. Los Angeles, mùa thu năm 2007 Châu-Cҭm-Sáng Hӝi-Trѭӣng Hӝi QCC/HN VII
LӠI NÓI ĈҪU Ý-ÿ͓nh thc-hi͏n m͡t cu͙n kͽ-y͇u cho t̵p-th͋ ng˱ͥi Nùng H̫i-Ninh ÿ˱ͫc manh-nha tͳ năm 2002 trong giͣi các anh ch͓ em thu͡c H͡i Quân Cán Chính H̫iNinh ÿ͓nh c˱ t̩i Hoa-KǤ. Cu͙i năm 2003, m͡t Ban Biên-T̵p ÿ˱ͫc thành-hình vͣi quy͇t-ÿ͓nh so̩n-th̫o m͡t cu͙n l˱ͫc-s͵ ghi l̩i quá-trình hìnhthành và phát-tri͋n cͯa Khu T-Tr͓ H̫i-Ninh, Vi͏tNam. Cu͙i cùng ta-ÿ͉ ‘Ng˱ͥi Nùng và Khu T-Tr͓ H̫i-Ninh,Vi͏t-Nam’ ÿ˱ͫc la-ch͕n ÿ͋ bao-g͛m c̫ giai-ÿo̩n ng˱ͥi Nùng di-c˱ vô Nam và sau ÿó, do thͥi-cu͡c, ph̫i rͥi b͗ quê-h˱˯ng Vi͏t-Nam ÿi sinhs͙ng ͧ xͱ ng˱ͥi. V͉ tài-li͏u, chúng tôi ÿã may-m̷n g̿p l̩i Ĉ̩itá Chamouton, nguyên là Trung-úy Giám-Ĉ͙c Tr˱ͥng Cán-B͡ Quân-S và Tr˱ͥng Thi͇u-Sinh Quân Moncay cu͙i th̵p-niên 40 cͯa th͇-kͽ tr˱ͣc, và ÿ˱ͫc ông cho m˱ͫn m̭y t̵p tài li͏u ÿánh máy có giá-tr͓ v͉ T͑nh H̫i-Ninh mà ông còn l˱u-giͷ. Vi͏c s˱u-t̯m t˱-li͏u ÿ˱ͫc ti͇p-tͭc t̩i Trung-Tâm L˱u-Trͷ H͛-S˯ H̫iNgo̩i (Centre d’Archives d’Outre-Mer) ͧ Aix-enProvence (Pháp-qu͙c), và t̩i Sͧ L͓ch-S͵ Lͭc-Quân Pháp (Service Historique de l’Armée de Terre) ͧ Château de Vincennes, ngo̩i-ô Paris. B͝-túc cho các văn-ki͏n này là các bài vi͇t cͯa nhͷng v͓ cao-niên giàu kinh-nghi͏m, các cu͡c ph͗ng-v̭n nhͷng nhân v̵t Pháp, Vi͏t,Nùng ÿã phͭc vͭ nhi͉u năm t̩i t͑nh H̫iNinh. Chúng tôi cNJng trông-c̵y vào s͙ Công-báo Vi͏tNam (1949-1955) l˱u-trͷ t̩i Th˱-Vi͏n Qu͙c-Gia ͧ VIII
Paris ÿ͋ tìm ra nhͷng văn-ki͏n căn-b̫n v͉ Ng˱ͥi Nùng và Khu T-Tr͓ H̫i-Ninh. R̭t ti͇c là gi̭y báo ÿã b͓ mͭc-nát và vi͏c làm thành micro-film cho ÿ͡c-gi̫ tham-kh̫o cNJng ch˱a thc-hi͏n ÿ˱ͫc. Ngay tͳ ÿ̯u, chúng tôi ÿã chͯ-tr˱˯ng c̯n trung-thc và khách-quan trong vi͏c biên-so̩n, súctích v͉ hình-thͱc. Trung-thành vͣi chͯ-tr˱˯ng này, m͡t bài vi͇t xong ÿ˱ͫc truy͉n cho các biên-t̵p viên, ÿôi khi cho c̫ các v͓ c͙-v̭n, ÿ͋ thêm bͣt ho̿c s͵a ÿ͝i n͇u c̯n; vi͏c làm th̵n-tr͕ng này là lý-do chính gi̫ithích thͥi-gian ÿòi-h͗i b̭y lâu. Thay m̿t toàn Ban Biên-T̵p, chúng tôi xin h͇t sͱc cám ˯n quí v͓ ÿã ÿóng góp dù ít hay nhi͉u, cách này hay cách khác cho vi͏c hoàn-thành tác-pẖm này. Là chͯ-biên, tôi cNJng xin thành-thc c̫m ˯n s hͫptác m̵t-thi͇t cͯa ṱt c̫ anh em trong Ban Biên-T̵p, s h˱ͣng d̳n, khích-l͏ cͯa các v͓ c͙-v̭n, nh̭t là n͟-lc lͣn-lao cͯa d͓ch-gi̫ Sl͋n-C̻m-H͛ng trong vi͏c chuy͋n ngͷ sang Hoa-văn. N͇u cu͙n sách ÿáp-ͱng ÿ˱ͫc ph̯n nào s mong-ÿͫi cͯa ÿ͛ng h˱˯ng ng˱ͥi Nùng mu͙n vinh danh s c͙ng hi͇n cͯa mình ÿ͙i vͣi quê h˱˯ng xͱ sͧ , t̩o ÿ˱ͫc s thông-c̫m cͯa các c͡ng-ÿ͛ng b̩n và ng˱ͥi ÿ͓a-ph˱˯ng n˯i mà mình ÿang c˱-trú,giúp cho con cháu mình th̭y rõ lai- l͓ch và quá trình ph̭n ÿ̭u hào-hùng cͯa ông cha, ÿ˱ͫc nh˱ th͇ ÿã là ph̯n th˱ͧng quí-hóa ÿ͙i vͣi toàn-th͋ Ban Biên-T̵p. Vì ch̻ng ph̫i là nhà nghiên-cͱu hay văn-gia, nên dù vͣi thành-tâm thi͏n-chí và r̭t nhi͉u c͙-g̷ng, h̻n chúng tôi không tránh kh͗i nhͷng khuy͇t-ÿi͋m. ˰ͣc mong quí v͓ cao-minh vui lòng ch͑-giáo thêm cho, chúng tôi xin chân-thành c̫m-t̩. Mùa hè năm 2007 Tr̯n-ÿͱc-Lai IX
PHҪN MӜT NGUӖN GӔC SҲC TӜC NÙNG & SӴ THÀNH LҰP KHU TӴ TRӎ HҦI-NINH CHѬѪNG MӜT NGUӖN GӔC NGѬӠI NÙNG TӌNH HҦI-NINH Tӯ thӡi xa-xѭa, trên lãnh-thә sau này hìnhthành tӍnh Hҧi-Ninh, nhiӅu sҳc-dân ÿã tӟi lұp-nghiӋp. Có nhӳng bӝ-tӝc ÿã tӟi ÿây ÿӏnh-cѭ rҩt lâu ÿӡi, có nhӳng sҳc-tӝc chӍ mӟi phiêu-bҥt ÿӃn vùng ÿҩt này tӯ vài thӃ-kӹ. Trong sӕ nhӳng sҳc-dân này, có nhӳng ngѭӡi mang theo nhӳng nguӗn-gӕc văn hóa khác nhau, sӕ khác lҥi có nhӳng truyӅn-thӕng gҫn-gNJi, khiӃn sӵ dung-hӧp trӣ nên dӉ-dàng sau nhӳng năm tháng giaotiӃp. A. Nhӳng sҳc-dân chính hӧp thành ngѭӡi Nùng. Cѭ-dân nguyên-thӫy cӫa Hҧi-Ninh là “Tsínlҭu” (nhӳng ngѭӡi sinh-sӕng chӕn quê-mùa). Hӑ dùng thӭ thә-ngӳ là “tsín-và “ (1) ; cho tӟi giӳa thӃ-kӹ 20 thӭ tiӃng này chӍ còn lѭu-truyӅn chút ít ӣ nhӳng làng nhѭ Tҩn-Mài, Vày-Kháy... Bӝ-tӝc ÿông-ÿҧo hѫn là ngѭӡi “Ngái” (chӳ Hán có nghƭa là xa-xôi, tҧn-mát) (2). Hӑ sӕng rҧi-rác ӣ NGѬӠI NÙNG 1
miӅn nam Trung-Quӕc tӯ huyӋn Phòng-SӅnh, và tӟi lұp-nghiӋp ÿã tӯ nhiӅu ÿӡi tҥi vùng Hҧi-Ninh. Mӝt sҳc-tӝc khác là ngѭӡi “Sán-Dìu”, nguyên tӯ Lѭӥng-Quҧng qua ÿӏnh-cѭ tҥi vùng núi rӯng miӅn bҳc và ÿông-bҳc ViӋt-Nam tӯ thӃ-kӹ 16 (3). Nhӳng nѫi có ngѭӡi Sán-Dìu ӣ ÿông-ÿҧo nhҩt trong tӍnh Hҧi-Ninh là Xuân-Lҥn, Quҩt-Ĉông, QuҩtĈoài, Thìn-Nong, Ĉông-NgNJ, Tiên-Yên, Hӗ-Dӗng, Hà-Gián, Hà-Vӵc và KӃ-Bào (4). Mӝt sҳc-dân khác mӟi tӟi cѭ-ngө trong vùng tӯ hҥ bán thӃ-kӹ 19 trong trѭӡng-hӧp tѭѫng-ÿӕi ÿһc-biӋt, ÿó là ngѭӡi “Hac-Cá”. Gӕc-gác tӯ lѭu-vӵc sông Dѭѫng-Tӱ, hӑ di-cѭ xuӕng miӅn Quҧng-Ĉông vì nҥn nhân-mãn. Ngѭӡi bҧn xӭ gӑi hӑ là “Hac-Cá” tӭc ng˱ͥi khách tͳ xa tͣi. Khӕi ngѭӡi Hac-Cá này ÿã tham-gia phong-trào Thái-Bình Thiên-Quӕc cӫa lãnh-tө HӗngTú-Toàn chӕng lҥi nhà Thanh (1848-1863). PhongTrào cNJng chӫ-trѭѫng ÿuәi ngoҥi-bang và ÿӅ ra nhiӅu cҧi-cách có tính cách-mҥng rҩt ÿѭӧc lòng dân, nhӡ ÿó ÿã làm chӫ mѭӡi mҩy tӍnh thuӝc miӅn nam TrungQuӕc, lҩy Nam-Kinh làm thӫ-ÿô. Sau vì thoái-hóa, nhҩt là bҩt-hòa nӝi-bӝ, nên ÿã bӏ nhà Thanh ÿánh bҥi. Khӕi ngѭӡi Hac-Cá bӏ ÿày vӅ phía biên-giӟi cӫa Lѭӥng-Quҧng và ViӋt-Nam (1860), tӯ ÿó hӑ tràn vào ÿӏa-phұn Hҧi-Ninh, bҳt ÿҫu là khu-vӵc Hà-Cӕi, sau tӟi Ĉҫm-Hà, Moncay (5). Dân ÿӏa-phѭѫng ÿһt cho hӑ cái tên “làu-mҵn”, tӭc dân b͓ l˱u-l̩c, lang-thang ÿây ÿó. Sӵ xâm-lҩn cӫa ngѭӡi Hac-Cá ÿã khiӃn các dân TsínLҭu, Ngái và Sán-Dìu kӃt-hӧp nhau ÿӇ chӕng lҥi (các trұn ÿánh Tҩn-Mài, Mҧ-TӃ, Phә-Tài Mùn, vùng HàCӕi). Trѭӟc ѭu-thӃ cӫa các sҳc-tӝc này, ngѭӡi Hac-Cá ÿành qui-thuұn. Sau vì lӧi-ích chung, tҩt cҧ các sҳc-tӝc ÿã sinh-sӕng vӟi nhau mӝt cách hài-hòa, và dҫn-dҫn do 2 KHU TӴ TRӎ HҦI NINH VIӊT NAM
liên-hӋ hôn-nhân, ÿã trӣ thành mӝt ÿҥi gia-ÿình cùng cѭ-ngө trên mҧnh ÿҩt thân-yêu này. Vӟi ÿӗng-bҵng rӝng lӟn có nhiӅu sông-ngòi thuұn-tiӋn cho viӋc canhtác, nên dân-cѭ nѫi ÿây tuyӋt ÿҥi ÿa sӕ sӕng bҵng nghӅ nông. Vӟi thӡi-gian, hӑ ÿѭѫng-nhiên hình-thành s̷ct͡c Nùng, tӭc ‘’n͛ng nh̹n’’ (tiӃng Quҧng có nghƭa là ngѭӡi s͙ng b̹ng ngh͉ nông) (6). Có ngѭӡi cho rҵng tӯ-ngӳ ‘’n͛ng-nh̹n‘’ chӍ mӝt sinh-hoҥt nghӅ-nghiӋp hѫn là chӍ mӝt nguӗn-gӕc chӫng-tӝc, mӝt sҳc dân vӟi nhӳng ÿһc-tính riêng-biӋt. Thӵc ra, sӵ hình-thành sҳc-dân Nùng nҵm trong mӝt bӕi-cҧnh lӏch-sӱ hoàn-toàn tӵ-nhiên. Nhӳng dӳ-kiӋn nêu ra sau ÿây chӭng-minh ÿiӅu này. 1. Trong lӏch-sӱ, mӝt tұp-thӇ có nguӗn-gӕc nào ÿó, tӟi sinh-sӕng lâu ÿӡi chung-ÿөng vӟi nhӳng ngѭӡi có nӅn văn-hóa khác, có thӇ trӣ thành mӝt sҳc dân mӟi vӟi nhӳng tұp-tөc, truyӅn-thӕng khác trѭӟc. Trѭӡnghӧp này, có thӇ kӇ nhiӅu ngѭӡi Miên ӣ vùng ÿӗngbҵng sông Cӱu-Long vүn tӵ coi là ngѭӡi ViӋt; nhӳng ngѭӡi Minh-Hѭѫng (mà tә-tiên tӯ bên Trung-Hoa chҥy qua khi nhà Minh bӏ Mãn-Thanh ÿánh chiӃm) ӣ HàTiên, Rҥch-Giá không coi mình là dân cӕ-quӕc nӳa; ngѭӡi Mӻ mà ÿa-sӕ gӕc Anh-Quӕc không còn gӑi mình là English, mà xѭng là Americans. Vұy chҷng có gì lҥ nӃu nhӳng ngѭӡi mà tә-tiên ӣ Trung-Hoa, qua lұp-nghiӋp nhiӅu ÿӡi ӣ vùng HҧiNinh, hҩp-thө văn-hóa ViӋt-Hoa, tӵ xѭng mình là ngѭӡi Nùng. Tӯ lâu, hӑ ÿã tӯng thi-hành các nghƭa-vө cNJng nhѭ hѭӣng-thө tҩt cҧ nhӳng quyӅn-lӧi công-dân cӫa ngѭӡi ViӋt-Nam; do ÿó, không ai có thӇ phӫ-nhұn ngѭӡi Nùng là mӝt trong nhӳng thành-phҫn cӫa dântӝc ViӋt-Nam, nhҩt là khi nhӳng ngѭӡi này không có ý-ÿӏnh trӣ vӅ Trung-Quӕc (7), mà muӕn ӣ lҥi ViӋtNGѬӠI NÙNG 3
Nam sinh-cѫ lұp-nghiӋp lâu dài. Ý muӕn ÿó ÿã ÿѭӧc thӇ-hiӋn rõ-ràng qua danh-hiӋu Ti͋u-Ĉoàn M͗ Dù (Bataillon des Becs d’Ombrelle, BBO) do ông VòngA-Sáng ÿã ÿһt cho ÿӝi quân chính-thӭc ÿҫu-tiên do con dân Nùng hӧp thành (xem phҫn hai chѭѫng 2), quyӃttâm bám chһt vào ÿҩt-ÿai lұp-nghiӋp ÿӇ bҧo-vӋ cuӝc sӕng yên-әn cho dân mình nhѭ chiӃc dù che nҳng, che mѭa. Mӝt sӵ-kiӋn khác càng biӇu-lӝ hùng-hӗn thêm ý-chí muӕn trӣ nên mӝt thӵc-thӇ riêng-biӋt, ÿó là chӫtrѭѫng thành-lұp khu tӵ-trӏ cӫa tұp-thӇ ngѭӡi Nùng kӇ tӯ tháng 7 năm 1947 (xin coi chѭѫng tiӃp theo). 2. Trên quan-hӋ ViӋt-Hoa, mӝt tiӅn-lӋ vӳng chҳc ÿã ÿѭӧc ÿһt ra vӅ danh-xѭng ‘’ ViӋt ‘’. Trong cuӕn Nguӗn-gӕc Mã-Lai cӫa dân-tӝc ViӋt-Nam (XuânThu tái bҧn, Hoa-KǤ, trang 154-156), tác-giҧ BìnhNguyên-Lӝc ÿã dүn chӭng nhѭ sau : Danh xѭng ViӋt – Tàu có thói quen lҩy biӋt sҳc cӫa các dân lҥ mӟi ÿӃn mà ÿһt tên cho hӑ. Thҩy rӧ Ĉông Di xăm mình, nhuӝm răng ÿen, biӋt sҳc là có lѭӥi rìu xéo bҵng ÿӗng pha cán ngҳn bҵng gӛ (dùng ÿӇ ném) mà rӧ này gӑi là vi͏t, thì gӑi tên dân mӟi ÿӃn ҩy là rӧ ViӋt, tӭc là thӭ rӧ có cái rìu vi͏t dùng làm vNJ khí. Khi có chӳ viӃt, thì Tàu dùng phép tѭӧng hình vӁ lҥi cái rìu xéo ҩy mà viӃt thành ‘chӳ ViӋt nguyên thӫy’ gӗm có mӝt nét ngang dài (cái cán), ӣ dѭӟi có cái móc (lѭӥi rìu xéo) ÿӇ chӍ lѭӥi rìu ҩy, và cNJng ÿӇ chӍ ngѭӡi dân dùng lѭӥi rìu ҩy làm vNJ khí. ĈӃn ÿӡi Chu (1122-256 tr. KN) Tàu không dùng chӳ ‘ViӋt nguyên thӫy ‘ ҩy nӳa, mà theo phép hӝi ý ÿӇ ghép bӝ‘kim’ 4 KHU TӴ TRӎ HҦI NINH VIӊT NAM
(chӍ kim loҥi) vӟi chӳ ‘thích’ (chӍ rìu, búa), gom lҥi thành mӝt chӳ ViӋt khác, thay thӃ chӳ ‘ViӋt nguyên thӫy’, ÿ Ӈ chӍ dân có vNJ khí lѭӥi rìu ÿӗng thau ҩy. (Chӳ viӃt trong hai dҩu ngoһc là chӳ ‘thích’). Vұy là ngѭӡi Hoa ÿã căn-cӭ vào mӝt dөng-cө ÿһc-biӋt ÿѭӧc gӑi là ’vi͏t’ mà ÿһt tên cho ngѭӡi dùng nó là dân ViӋt. ChiӃu theo tiӅn-lӋ này, nay nhӳng ngѭӡi mà sҳc-thái ÿһc-biӋt là sinh-sӕng vӅ nghӅ nông, mang tên là ng˱ͥi Nùng (tiӃng nông ÿӑc theo âm Quҧng-Ĉông) chӍ là chuyӋn thông-thѭӡng cӫa lӏch-sӱ. Vұy ngѭӡi Nùng Hҧi-Ninh khác vӟi ngѭӡi Nùng vùng Lҥng-Sѫn, Cao-Bҵng ra sao ? Lӏch-sӱ ViӋt-Nam có nói tӟi viӋc ngѭӡi Nùng ӣ Lҥng-Sѫn rӗi Nông ӣ Tuyên-Quang tӯng nәi lên chӕng lҥi triӅu-ÿình vào thӃ-kӹ 11 và 19 (ViӋt-Nam Sӱ-Lѭӧc, Trҫn-Trӑng-Kim). Hӑ ÿӅu thuӝc sҳc-tӝc Nùng (hӑ Nông gӑi theo âm ViӋt-Nam, còn Nùng ÿӑc theo âm tiӃng Quҧng), trong khӕi Bách-ViӋt, vӕn cѭngө tӯ xѭa tӟi nay tҥi vùng Lѭӥng-Quҧng , Vân-Nam và vùng ÿông-bҳc ViӋt-Nam (Tuyên-Quang, TháiNguyên, Thҩt-Khê, Hà-Giang), ÿông nhҩt ӣ Lҥng-Sѫn, Cao-Bҵng (8). Ngôn-ngӳ ngѭӡi Nùng này thuӝc nhóm Tày-Thái ; khi tiӃp-xúc vӟi ngѭӡi Lào, ngѭӡi Thái, ngѭӡi Choang bên Trung-Quӕc, hӑ vүn hiӇu nhau. HiӋn không tìm ÿѭӧc con sӕ thӕng-kê chính-xác, nhѭng chҳc-chҳn dân-sӕ cӫa sҳc-tӝc này phҧi cao hѫn sӕ ngѭӡi Nùng Hҧi-Ninh rҩt nhiӅu. VӅ văn-hóa, mһc dù chӏu ҧnh-hѭӣng sâu-ÿұm cӫa ngѭӡi Hoa, nӃp sӕng NGѬӠI NÙNG 5
ngѭӡi Nùng vùng thѭӧng-du cNJng mang mӝt sӕ sҳcthái cӫa ngѭӡi Kinh ViӋt-Nam. ĈiӅu này khiӃn cho hӑ khác hҷn vӟi ngѭӡi Nùng vùng Hҧi-Ninh Moncay vӕn gҫn-gNJi vӟi ngѭӡi Hoa hѫn vӅ phong-tөc tұp-quán cNJng nhѭ vӅ ngôn-ngӳ. B. Tín-ngѭӥng và phong-tөc ngѭӡi Nùng Hҧi-Ninh. Ngѭӡi Nùng Hҧi-Ninh hҫu hӃt sinh-sӕng ӣ ÿӗng-bҵng, tӯ ven biӇn tӟi bìa rӯng. Y-phөc cӫa hӑ cNJng nhѭ nhà ӣ, phong-tөc, tұp-quán không khác ngѭӡi Quҧng bên kia biên-giӟi là bao. Bҧn-tính trungtín, hiӃu-khách và hay tѭѫng-trӧ, hӑ có mӝt cuӝc sӕng hiӅn-hòa và thành-công vӅ nhiӅu phѭѫng-diӋn. Ngôn-ngӳ thông-dөng nhҩt cӫa ngѭӡi Nùng là tiӃng ngái, sau ÿó tӟi tiӃng qu̫ng (vì là chuyӇn-ngӳ), tiӃng hac-cá rӗi tiӃng sán-dìu. Ngѭӡi Ngái và ngѭӡi Hac-Cá nghe hiӇu nhau ; tiӃng hac-cá chӍ khác tiӃng ngái ӣ âm-ÿiӋu và mӝt ít tӯ-ngӳ, vì vұy nó còn ÿѭӧc gӑi là hac-cá ngái. Riêng tsín-và thì coi nhѭ ÿã biӃn mҩt. VӅ phѭѫng-diӋn tín-ngѭӥng, cNJng nhѭ hҫu hӃt các sҳc dân trong vùng, ngѭӡi Nùng thҩm-nhuҫn tѭtѭӣng chung cӫa Nho, Lão, Thích vӟi ҧnh-huӣng sâuÿұm ít, nhiӅu tùy trѭӡng-hӧp, nhiӅu khi hòa lүn vào nhau không còn phân-biӋt ranh-giӟi (tam giáo ÿӗng qui). VӅ căn-bҧn, hӑ ÿӅu thͥ cúng t͝-tiên. Ĉây là ҧnh-hѭӣng cӫa nho-giáo, chӫ-trѭѫng chӳ hiӃu là ÿӭctính ÿҫu tiên cӫa mӑi ngѭӡi. ViӋc báo hiӃu ông bà cha mҽ ÿѭӧc ÿһc-biӋt thӇ-hiӋn qua tang-lӉ, trong ÿó con cái tӓ lòng biӃt ѫn nhѭ ÿӇ tang (tӯ mӝt tӟi ba năm), và cҫu cho vong-hӗn ngѭӡi quá cӕ ÿѭӧc siêu-thoát bҵng cúngkiӃng (nhѭ cúng bҧy lҫn thҩt nhұt, trăm ngày), nhӡ 6 KHU TӴ TRӎ HҦI NINH VIӊT NAM
thҫy pháp làm ma-chay (t̫ chái, mӝt ÿêm hay mӝt ngày hai ÿêm). ViӋc báo hiӃu còn thӇ hiӋn qua hôn-nhân mà mөc-ÿích chính là sinh con cái ÿӇ nӕi-dõi tông-ÿѭӡng. Qua các nghi thӭc mai-mӕi, dҥm-hӓi ÿӃn lӉ nghinhthân hay rѭӟc dâu trên chiӃc kiӋu hoa vӟi pháo nә, trӕng kèn, ÿem lҥi không-khí tѭng-bӯng, náo-nhiӋt cho hai hӑ nhà trai và nhà gái. Trѭӟc khi vӅ nhà chӗng, cô dâu có lӋ h͙c chíu, tӭc là khóc-lóc trong năm, bҧy ngày, sáng sӟm và chiӅu tӕi, kӇ-lӇ công-ѫn dѭӥng-dөc , than rҵng phҧi xa-lìa gia-ÿình, không ÿѭӧc ӣ nhà ÿӇ chăm-sóc cha mҽ già (lӋ này ngày nay không còn nӳa). ViӋc cѭӟi-hӓi cӫa ngѭӡi Nùng còn có mӝt ngoҥi-lӋ ÿӝc-ÿáo. Cә-nhân ÿã dҥy rҵng : b̭t hi͇u hͷu tam, vô h̵u vi ÿ̩i (có ba ÿiӅu bҩt hiӃu, mà không có con trai ÿӇ nӕi dõi dòng hӑ là hӋ-trӑng hѫn cҧ). Cho nên, nhӳng gia-ÿình chҷng may không sinh con trai, ÿã cho ӣ rӇ, ÿӇ bҧo-ÿҧm có ngѭӡi phөng-dѭӥng cha mҽ lúc tuәi già và tiӃp-nӕi viӋc thӡ-phөng khi phө-mүu ÿã khuҩt núi. NӃu hiӇu theo nghƭa rӝng, viӋc tin phong-thͯy cӫa ngѭӡi Nùng cNJng ÿѭӧc coi nhѭ thuӝc vӅ phҥm-vi ÿҥo hiӃu, nhҵm chăm-sóc mӝ-phҫn tә-tiên sao cho ÿám hұu-duӋ làm ăn phát-ÿҥt, ÿӇ làm rҥng-rӥ dòng-giӕng. Muӕn thӃ, ngѭӡi ta nhӡ thҫy ÿӏa-lý ÿi tìm nhӳng thӃ ÿҩt có hình-thù kǤ-dӏ, nѫi hӝi-tө khí thiêng sông núi (thѭӡng gӑi là v˱ͫng-ÿ͓a), rӗi ÿem thi-thӇ hoһc hài-cӕt ngѭӡi nhà tӟi táng, vӟi hy-vӑng mӝ sӁ phát và con cháu sӁ thành ÿҥt vӅ ÿѭӡng tài-lӝc, ÿѭӡng danh-vӑng hay nәi tiӃng vӅ văn hay chӳ tӕt. Tuy không phҧi là nhӳng phұt-tӱ thuҫn-thành, nhѭng ngѭӡi Nùng rҩt sùng-bái Quan Th͇ Âm, mӝt vӏ bӗ-tát trong Ph̵t-giáo. Mӛi làng-mҥc, thӏ-xã ÿӅu lұp NGѬӠI NÙNG 7
chùa thӡ Quan-Âm Bӗ-Tát, nhѭ vӏ th̯n h͡-m͏nh, cӭu khә cӭu nҥn, nhѭ mӝt nѫi nѭѫng-tӵa tinh-thҫn thiêngliêng và linh-nghiӋm. Trѭӟc mӝt tai-hӑa có thӇ sҳp xҧy ra, ngѭӡi ta thành tâm niӋm danh-hiӋu Phұt Bà ÿӇ xin phù-hӝ ÿӝ-trì, thѭӡng ÿѭӧc tai qua nҥn khӓi. Nhӳng ngày sóc vӑng, thiӋn-nam tín-nӳ tӟi chùa lӉ-bái ÿôngÿҧo. Ngѭӡi ta sҳm lӉ tӟi mi͇u Bà (A Pl͛ M͉u) ÿҫu năm ÿӇ cҫu xin ÿѭӧc bình-an, may-mҳn, thành-ÿҥt, thѭӡng gӑi là hͽ ph͙c ; ÿӃn cuӕi năm hay khi ÿѭӧc toҥinguyӋn lҥi cúng tҥ-ѫn hay vàn ph͙c. Ngày vía ÿӭc Quan ThӃ Âm (Cún-D̷m tan) 19 tháng hai âl là ngày lӉ trӑng-ÿҥi, có tә-chӭc ÿӕt pháo bông thұt là ÿһc-biӋt (xem mөc Síu Phá Plao ӣ huyӋn Hà-Cӕi). Chӏu ҧnh-hѭӣng tín-ngѭӥng bình-dân cӫa ÿҥo Lão, ngѭӡi Nùng cNJng tin-tѭӣng ӣ các vӏ thҫn-linh, tiên, thánh nhѭ Ng͕c-Hoàng Th˱ͫng-Ĉ͇ vӟi triӅu-ÿình cӫa Ngài ӣ trên trӡi, th͝-ÿ͓a cai-quҧn ÿҩt-ÿai, táo-quân trông-nom mӛi nóc gia, thành-hoàng bҧo-trӧ làng xã, Quan-Công nêu gѭѫng trung-dNJng và hiӇn thánh .... Các vӏ này ÿѭӧc thӡ cúng chung trong chùa Phұt Bà, hay nѫi ÿӅn, miӃu riêng. Trѭӟc bàn thӡ bày-biӋn lӉphҭm khói hѭѫng nghi-ngút, ngѭӡi ta khҩn vái, cҫu khҭn, có khi còn xin âm-d˱˯ng hay xin keo (khàu cao púi), hoһc xin xâm (khàu tsím) ÿӇ xin Thҫn, Phұt chӭng-giám cho lòng thành hoһc xin ÿѭa ÿѭӡng, mách bҧo. Các lӉ-tiӃt cӫa ngѭӡi Nùng diӉn ra quanh năm tùy theo tӭ thӡi, bát tiӃt hay công viӋc ÿӗng-áng. 1. TӃt Nguyên-Ĉán. Là ngày tӃt quan-trӑng và lӟn nhҩt trong năm, vӟi nhӳng tөc-lӋ nhѭ ÿӗng-bào ViӋt và Hoa, coi nhѭ ngày ÿҫu xuân, lúc ÿҩt trӡi ÿәi mӟi, vҥn vұt tái sinh, âm-dѭѫng giao-hòa. TӃt này ÿѭӧc sӱa-soҥn tӯ 23 tháng chҥp vӟi tөc Táo-Quân lên 8 KHU TӴ TRӎ HҦI NINH VIӊT NAM
chҫu trӡi (9) và kéo dài ít nhҩt là ba ngày ÿҫu năm. Ngѭӡi ta quét dӑn nhà cӱa, trang-hoàng bҵng câu ÿӕi tӃt hoһc nhӳng ÿҥi-tӵ ghi nhӳng lӡi hay ý ÿҽp viӃt trên giҩy hӗng-ÿiӅu tѭӧng-trѭng cho sӵ vui-vҿ, may-mҳn. Ngay chiӅu ba mѭѫi tӃt, mӑi ngѭӡi dù ӣ xa cNJng cӕ gҳng vӅ nhà sum-hӑp, cúng-bái tә-tiên và ăn bӳa cѫm ÿoàn-tө. Trong ba ngày tӃt, pháo nә ran ÿӇ xua-ÿuәi tàma, ÿӇ chào mӯng năm mӟi. Con cháu chúc mӯng ông bà, cha mҽ, thҫy cô; bҥn-bè tӟi nhà thăm và chúc tӃt lүn nhau. Quà-cáp ÿѭӧc trao-tһng cho nhau, giàu nghèo cNJng ăn uӕng thӓa-thuê. Mӯng nhҩt là trҿ con, xúng-xính quҫn áo mӟi, vui-vҿ ÿón nhұn nhӳng bao lìxì (ph͙ng-páo) mӯng tuәi (10). Ngày tӃt cNJng là dӏp tuân-thӫ nhiӅu tөc-lӋ ÿһc-biӋt, nhѭ bói-toán ÿӇ tiênÿoán thӡi-vұn (11), nhѭ kiêng-cӳ ÿӇ tránh xui-xҿo trong năm. ĈiӅu có ý-nghƭa nhҩt là ngѭӡi ta kiêng nói tөc, tránh giұn-dӳ hay cãi-lӝn ... mong giӳ ÿѭӧc lòng thanh-thҧn và tinh-thҫn hòa-nhã vӟi mӑi ngѭӡi quanh năm. 2. TӃt Thanh-Minh, trong tháng ba, là dӏp ÿi t̫o m͡ (quét dӑn mӗ-mҧ). Ngѭӡi chӃt có mӗ yên mҧ ÿҽp thì con cháu mӟi ÿѭӧc bình-an, mҥnh-khӓe hay ăn nên làm ra. Chính vì lӁ ÿó, viӋc chăm-sóc mӗ-mҧ ÿѭӧc coi là hӋ-trӑng ÿӕi vӟi ngѭӡi Nùng, cNJng nhѭ ngѭӡi Kinh hay ngѭӡi Hán. Ngѭӡi ta thѭӡng chôn-cҩt ngѭӡi thân trên núi ÿӗi, nên ÿem ÿӗ ÿi thăm-viӃng, cúng-bái mӗ-mҧ, rӗi thӯa-lӝc ngҧ ra ăn uӕng tҥi chӛ, nhѭ mӝt buәi ÿi cҳm trҥi ngày nay vұy. Ĉây cNJng là cѫ-hӝi ÿӇ ra ngoài ÿi chѫi xuân (h͡i ÿ̩p thanh), lúc tiӃt trӡi bҳt ÿҫu ҩm-áp. 3. TӃt Ĉoan-Ngӑ hay trùng-ngNJ, mùng năm tháng năm, ngѭӡi ta gói bánh tro ÿӇ cúng, tә-chӭc ÿua NGѬӠI NÙNG 9
thuyӅn gӑi là h͡i long-châu (12), rӫ nhau ÿi hái thuӕc (nhҩt là lá ngҧi cӭu), vì ÿó là giai-ÿoҥn chuyӇn mùa dӏch bӋnh dӉ phát sinh, cҫn gi͇t sâu b͕ ÿӇ bҧo-vӋ mùamàng, sӭc-khӓe. 4. LӉ Vu-Lan, ngày 14 tháng bҧy âl, nguyên là mӝt dӏp lӉ chính cӫa Phұt-giáo, mөc-ÿích siêu-ÿӝ vong-linh ngѭӡi quá-cӕ, nhҩt là nhӳng oan-hӗn, uәngtӱ, nhӳng ngѭӡi ÿã chӃt vì tai-nҥn bҩt-trҳc. LӉ chính nhҵm ngày rҵm, nhѭng diӉn ra tӯ chiӅu 14 qua sáng 16. Ngay chiӅu tӕi mѭӡi tѭ, pháp-sѭ ÿӃn trѭӟc sân nhà mà chӫ-nhân ÿã chҩt sҹn vàng mã thành ÿӕng, vӯa làm phép vӯa chӭng giám viӋc hóa vàng ; thӵc-hiӋn ÿiӅu này, gia-chӫ cҧm thҩy an-vui, nhҽ-nhàng, cho rҵng ÿã làm ÿѭӧc viӋc thiӋn. Tҥi chùa Quan Âm, ngoài viӋc cúng-bái và ÿӕt vàng mã cho ngѭӡi dѭӟi âm-phӫ, ngѭӡi ta còn thí-thc cho ngѭӡi ӣ dѭѫng-gian: nhӳng kҿ thiӃu-thӕn hay hành-khҩt có thӇ ÿӃn hѭӣng nhӳng ÿӗ ҭm-thӵc do các nhà hҧo-tâm bӕ-thí làm phѭӟc (13). 5. TӃt Trung-Thu, nhҵm tӕi ngày rҵm tháng tám, giӳa mùa thu, lúc trăng thanh gió mát. Ngày này ÿѭӧc coi nhѭ ngày tӃt cӫa nhi-ÿӗng, vӟi thú thѭӣngthӭc nh͓t-p̓ng (14), rѭӟc ÿèn lӗng, chѫi ÿèn kéo quân, vӟi ÿӫ hình-thù, mҫu-sҳc. Ĉây là dӏp cho ngѭӡi lӟn uӕng rѭӧu, ngâm thѫ, ngҳm trăng, thѭӣng-thӭc trà. Ĉây cNJng là cѫ-hӝi hào-hӭng ÿӕi vӟi thanh-niên, traitráng, vӟi trò múa lân, biӇu-diӉn võ-thuұt, ÿӕt pháo, thұt là hҩp-dүn. 6. TӃt Trùng-Cӱu hay Trùng-D˱˯ng vào ngày 9 tháng 9 âl, bҳt nguӗn tӯ sӵ-tích cӫa ÿҥo Lão, tìm lên núi ÿӇ tӷ-nҥn dӏch. Ngѭӡi ÿӡi sau vүn giӳ lӋ này (15), gӑi là h͡i ÿăng cao (lên cao), ÿӇ du ngoҥn núi-non, 10 KHU TӴ TRӎ HҦI NINH VIӊT NAM
hoһc ÿӇ thăm viӃng mӝ-phҫn nhӳng ngѭӡi mӟi mҩt, hay không ÿi tҧo-mӝ ÿѭӧc trong dӏp thanh-minh. 7. Sau mùa gһt tháng mѭӡi, khi lúa ÿã ÿҫy lүm, là lúc kiӇm-ÿiӇm kӃt-quҧ thu-hoҥch mӝt năm qua. Ĉây là dӏp ăn TӃt Ĉông-Chí (tháng 11âl.) ÿӇ thѭӣng-thӭc cѫm mӟi (x͏c sl̷n) và món xͯi-ìn (bánh trôi) thêm chút gӯng cho ҩm bөng, cNJng là lúc nghӍ-ngѫi ÿӇ chuҭn-bӏ cho tӃt nguyên-ÿán sҳp tӟi. Mӝt tұp-tөc mà ngѭӡi Hҧi-Ninh coi trӑng nӳa là t̫ tài-phán. Ĉó là viӋc lұp ÿàn-tràng khi có nhӳng thiên-tai, dӏch-tӉ gây nhiӅu thiӋt-hҥi vӅ nhân-mҥng, gia-súc hay mùa-màng. Ĉàn ÿѭӧc tә-chӭc rҩt qui-cӫ, thѭӡng kéo dài bӕn ngày năm ÿêm, ÿӇ pháp-sѭ trӯ tà, ÿuәi ma, ÿӇ cung nghinh Thҫn, Phұt lâm-ÿàn phә-ÿӝ cho chúng-sanh, cho xóm làng ÿѭӧc làm ăn yên-әn. Ĉҥo-tràng tài-phán ÿѭӧc lұp trên mӝt bãi ÿҩt trӕng, vӟi nhà cao cәng lӟn, mһt ngoài dán nhiӅu câu ÿӕi, bên trong treo ÿҫy hình Ĉӭc Phұt và Thánh HiӅn. Nghi-thӭc diӉn ra thұt lӟp-lang, tӯ cuӝc mӣ màn vӟi ÿӫ cӡ xí, kiӋu khiêng, ngӵa cѭӥi rҫm-rӝ, qua viӋc tҩu biӇu, dâng sӟ uy-nghi. Bѭӟc sang ngày thӭ ba, có các nghi-lӉ chính nhѭ rѭӟc âm-binh, chһt ÿҫu heo bò ÿӇ tӃ thҫn và khao quân... Ngày thӭ tѭ là ngày ÿҥo-sӵ long-trӑng hѫn cҧ. Cҧnh ÿһc-sҳc nhҩt là th˱ͫng ÿao-s˯n, thuӝc vӅ võ-ÿàn (bên Ĉҥo hay Lão-giáo). Hai cӝt-trө tròn cao ÿӝ 5 ÿӃn 6 mét, dӵng thành hình thang hoһc mӛi cӝt riêng-rӁ thҷng ÿӭng, có gҳn 12 con dao lӟn sҳc-bén lѭӥi hѭӟng lên trӡi. Sau khi ÿѭӧc ÿ̩i-phan s˱ làm phép, hai phápsѭ trҿ tuәi gӑi là khiêu-s˱ ÿi chân không tӯ-tӯ bѭӟc trên tӯng lѭӥi dao leo lên tӟi ÿӍnh trө, giӣ kinh sách ra ÿӑc, rӗi hô to nhӳng lӡi cҫu xin chѭ vӏ thiên-th̯n, ÿ͓aNGѬӠI NÙNG 11
kǤ xá tӝi-lӛi cho ngѭӡi thӃ-gian, cҫu cho âm siêu dѭѫng thӟi, quӕc thái dân an, phong ÿiӅu vNJ thuұn. Pháp-sѭ này cNJng thѭӡng mang theo ÿӗ trang-sӭc cӫa phө-nӳ hay trҿ em do thiӋn-nam tín-nӳ nhӡ ÿem lên ÿӍnh ÿao-sѫn ÿӇ hҩp-thө linh-khí, tin rҵng nó sӁ giúp cho ngѭӡi ÿeo nó trӯ khӱ tà-ma. Sau ÿó, vӏ pháp sѭ cNJng bѭӟc trên tӯng lѭӥi dao leo xuӕng, ÿӃn ÿâu tháo dao ÿӃn ÿó, tӟi ÿҩt mà chân tay không hӅ-hҩn gì, giӳa tiӃng reo-hò tán-thѭӣng cӫa ÿám ÿông. ĈӇ phӕi-hӧp vӟi nhӳng nghi-thӭc, có lúc trӕng kèn nәi lên, tiӃng tùvà vang xa, nhѭ chiêu-tұp cô-hӗn, ngҥ-quӍ vӅ nѫi ÿàntràng ÿӧi chӡ siêu-ÿӝ. Ĉһc-biӋt là tӕi thӭ tѭ có màn h͗a-luy͏n, thuӝc vӅ văn-ÿàn (bên nhà Phұt). Sau khi mӝt luӕng than hӗng dài chӯng chөc mét ÿѭӧc ÿӕt lên, rӗi vӏ pháp-sѭ chӫ-trì làm phép, hai ÿҥo-hӳu ÿóng vai t˱ͣng-quân cҫm cӡ mӣ màn chҥy qua luӕng than bҵng chân không mà chҷng hӅ bӏ phӓng. KӃ tiӃp là thân-nhân nhӳng vong-linh bҩt-ÿҳc-kǤ tӱ cNJng chân không ôm bài-vӏ ngѭӡi quá-cӕ chҥy qua hӓa-luyӋn. ThӃ là ngѭӡi chӃt coi nhѭ ÿѭӧc siêu-thăng, có thӇ hѭӣng nhang ÿèn thӡphөng chung vӟi tә-tiên và ÿѭӧc tiêu-diêu vӅ miӅn cӵc-lҥc. Trong nhӳng ngày tә-chӭc ÿàn-tràng, nhiӅu sҥp hàng, quán-xá ÿѭӧc dӵng lên xung-quanh, ngѭӡi ta tөtұp ăn uӕng, tham-dӵ các trò chѫi, xem biӇu-diӉn nhӳng màn tҥp-kӹ hay ҧo-thuұt, thѭӣng-thӭc nhӳng ÿiӋu ca-dao khôi-hài, lý-thú. Thұt là nhӳng ngày hӝi lӟn cho dân-chúng quanh vùng (16). Nói chung các phong-tөc, tұp-quán ÿã ít nhiӅu biӃn-ÿәi theo thӡi-gian. Vì sӵ tiӃn-hóa cӫa cuӝc sӕng, 12 KHU TӴ TRӎ HҦI NINH VIӊT NAM
vì hoàn-cҧnh sinh-hoҥt mӟi-mҿ, có nhӳng tөc-lӋ bӏ rѫi vào lãng-quên, không còn ÿѭӧc noi theo nhѭ trѭӟc. Chú-thích 1. Habitants des coins reculés. Petite Histoire du Territoire Nung de Hai-Ninh, Vong-A-Sang (viӃt tҳt VAS), trang 3. 2. Eloigné. VAS, trang 3. 3. HiӋn vүn còn nhiӅu tranh-luұn vӅ nguӗn-gӕc ng˱ͥi Sán-Dìu. Có tài-liӋu cho rҵng hӑ là ng˱ͥi M˱ͥng miӅn trung-du Bҳc-ViӋt bӏ ngѭӡi Ngái ÿ͛ng-hóa (VAS, tr.45. Géographie Sommaire du Territoire de Hai-Ninh - viӃt tҳt GEO, tr.6). Có ngѭӡi lҥi cho rҵng hӑ cùng giӕng vӟi ng˱ͥi Dao (xem biên-bҧn phiên hӑp Ban Biên-Tұp mӣ rӝng ngày 21/12/03 và Bulletin d’Information cӫa Association Lycée Albert Sarraut, sӕ 152 tr.18,19). 4. VAS, tr.7. 5. Tҥp chí Dragon tháng 7+8/2004, tr.76-77. VAS, tr.21-22. 6. VAS, tr.22, 45. 7. Hӑ ÿã tӵ-nguyӋn ghi tên nѫi sә ÿinh các làng-mҥc ViӋt-Nam ngay khi mӟi tӟi (xem tài-liӋu Doctrine des Minh-Huong de l’Indochine et des Nung du Tonkin, Centre des Archives d’Outre-Mer - CAOM, và Notice sur le 1er Territoire Militaire - viӃt tҳt NOT, tr.14). 8. Hӗ thӏ Thөc Khanh - Nghiên cӭu và thiӃt-kӃ trangphөc dân-tӝc Nùng, tr.15, 20 - 23. Ĉһc-biӋt là lӏch-sӱ ngѭӡi Nùng này cNJng có truyӅn-thuyӃt m͡t ḿ trăm con vӟi nhӳng tên gӑi khác nhau, tѭѫng-tӵ nhѭ sӵ-tích bà Âu-Cѫ sinh ra trăm trӭng , và truyӅn-thuyӃt ThөcPhán chiӃm nѭӟc Văn-Lang, lұp thành Âu-Lҥc, lҩy NGѬӠI NÙNG 13
hiӋu là An-Dѭѫng Vѭѫng, ÿóng ÿô ӣ Loa-Thành. Sÿd, tr. 16-17 9. ÿӇ dâng sӟ lên Ngӑc-Hoàng Thѭӧng-ĈӃ báo-cáo mӑi viӋc cӫa gia-chӫ và thiên-hҥ trong năm qua. 10. CNJng nhѭ ÿӗng-bào ViӋt và Hoa, cӭ tӃt ÿӃn, ngѭӡi ta chúc mӯng nhau thêm mӝt tuәi. Ngѭӡi ta không sӧ tuәi già, vì tuәi già ÿӗng-nghƭa vӟi sӵ tích-lNJy khônngoan, ÿѭӧc mӑi ngѭӡi trong gia-ÿình và ngoài xã-hӝi kính-trӑng. 11. Mӝt lӕi bói-toán ÿһc-biӋt là xem chân giò. Khi luӝc gà giò ÿӇ cúng, chӡ lúc nѭӟc sӫi tăm, ngѭӡi ta vӟt cһp chân gà ra ngâm trong tô nѭӟc lҥnh ÿһt trên bàn thӡ; cúng ông bà xong, ngѭӡi ta ÿem nhӡ mӝt bұc trѭӣnglão coi và giҧi-ÿoán vӅ tài-vұn, sӭc khӓe cӫa mӑi ngѭӡi trong gia-ÿình - Nhóm nhân-sƭ San Jose (viӃt tҳt NSSJ) - 24/02/05, tr. 2. 12. Theo tích Khuҩt-Nguyên nѭӟc Sӣ thӡi Ĉông-Châu khuyên vua không nghe, bèn trҫm mình xuӕng sông Mӏch-La tӵ vұn ngày mùng năm tháng năm; ngѭӡi ÿӡi sau thѭѫng-tiӃc mӝt vӏ quan trung-nghƭa, tӟi ngày ÿó bѫi thuyӅn ÿem bánh quҩn chӍ ngNJ-sҳc ra cúng KhuҩtNguyên. 13. Nhóm nhân-sƭ San Jose (viӃt tҳt NSSJ) - 24/02/05, tr. 2. Bҧn bә-túc 28/09/04 cӫa ô. Vòng Chăn SӅnh.NSSJ,góp ý tәng hӧp 15/5/07,tr.2. Ngѭӡi ta tin-tѭӣng rҵng tiӅn giҩy, nhӳng thoi vàng, bҥc hoһc nhӳng ÿӗ mã ÿӕt ÿi sӁ hóa thành vàng, bҥc và ÿӗ dùng thӵc sӵ ӣ thӃ-giӟi bên kia mà ngѭӡi chӃt có thӇ tiêu dùng. 14. Bánh trung-thu, hình tròn tѭӧng-trѭng mһt nguyӋt, theo sӵ tích vua Ĉѭӡng-Minh-Hoàng du nguyӋt-ÿiӋn, xem bҫy tiên-nӳ múa khúc nghê-thѭӡng. 14 KHU TӴ TRӎ HҦI NINH VIӊT NAM
15. Tài-liӋu 12 L͍-T͇t c͝-truy͉n Vi͏t-Nam. Báo Bút ViӋt - Dallas, ngày 16-01-04. 16. Xem thêm Hҧi-Ninh Chi Quang cӫa tác-giҧ LiêuNguyên, và tài-liӋu bә-túc ngày 26-12-03 cӫa ô. VòngChăn-SӅnh. NGѬӠI NÙNG 15
CHѬѪNG HAI SӴ HÌNH- THÀNH KHU TӴ- TRӎ HҦI-NINH A. DѬӞI THӠI NHÀ NGUYӈN. Ĉҫu thӃ-kӹ 19, lúc nhà NguyӉn mӟi khainguyên, phӫ Hҧi-Ĉông khi ÿó thuӝc tӍnh Quҧng-Yên, ÿѭӧc ÿәi thành Hҧi-Ninh. Phӫ này rӝng lӟn hѫn ÿӏaphұn Hҧi-Ninh ngày nay (phía tây tӟi mãi Hòn-Gai, phía ÿông ÿӃn mNJi Bҥch-Long) (1 ), và gӗm hai châu : - Châu Vҥn-Ninh gӗm các châu Moncay, HàCӕi, Ĉҫm-Hà sau này ; - Châu Tiên-Yên gӗm các châu Tiên-Yên, Bình-Liêu, Ĉình-Lұp sau này (2). ThӃ-kӹ 19 là thӡi-kǤ loҥn-lҥc. Giһc cѭӟp Hoa có, ViӋt có, hoành-hành khҳp nѫi, nhҩt là vùng HàCӕi, Ĉҫm-Hà. HӃt bӑn này ÿӃn bӑn khác, chúng cѭӟp phá mùa-màng, trâu bò, bҳt ÿi ÿàn bà, con gái ÿem vӅ sào-huyӋt thѭӡng ӣ sâu trong nӝi ÿӏa Trung-Hoa. Quan-quân nhà NguyӉn ra sӭc dҽp loҥn, có khi cҧ quan-quân bên Trung-Hoa cNJng theo ÿѭӡng biӇn qua tiӉu-trӯ, nhѭng chӍ yên ÿѭӧc nhҩt thӡi. Dân chúng chҷng mҩy lúc ÿѭӧc yên-әn làm ăn, ÿӡi sӕng thӵc là cѫ-cӵc (3). Trong sӕ nhӳng băng ÿҧng này, ÿáng kӇ nhҩt là Lê-Duy-Phөng. Phөng xѭng là con cháu nhà Lê muӕn khôi-phөc lҥi sӵ-nghiӋp, dҩy binh ӣ Quҧng-Yên (1861), ÿem quân chiӃm phӫ Hҧi-Ninh, dùng nѫi ÿây làm bàn ÿҥp, tiӃn vӅ trung-châu vây hãm Hҧi-Dѭѫng, trong khi ÿӗ-ÿҧng cӫa y tҩn-công thành Bҳc-Ninh. 16 KHU TӴ TRӎ HҦI NINH VIӊT NAM
TriӅu-ÿình HuӃ phҧi sai ông NguyӉn-TriPhѭѫng ra ÿánh dҽp. NhiӅu trұn ÿánh diӉn ra trên ÿҩt và trên biӇn, gây nhiӅu thiӋt-hҥi cho cҧ ÿôi bên. Sau nhӡ sӵ hӧp-tác cӫa quan-quân nhà Thanh tӯ KhâmChâu qua, quân triӅu-ÿình mӟi dҽp tan ÿѭӧc quân phiӃn-loҥn và chiӃm lҥi phӫ Hҧi-Ninh (1865). Ĉһc-biӋt trong bӕn năm trӡi này, dân-chúng rҩt lҫm-than, ÿói khә. Ĉây cNJng là thӡi-kǤ mà ngѭӡi Hac-Cá lӧi-dөng tình-trҥng nhiӉu-nhѭѫng ÿӇ tràn vào ÿҩt Hҧi-Ninh (4). B. DѬӞI SӴ CAI-TRӎ CӪA NGѬӠI PHÁP. Sau hòa-ѭӟc Giáp-Thân (1884), ngѭӡi Pháp bҳt ÿҫu ÿһt nӅn cai-trӏ và ký vӟi Trung-Hoa hòa-ѭӟc Thiên-Tân (1885) phân-ÿӏnh ranh-giӟi Hoa-ViӋt. Sông Bҳc-Luân ӣ phía bҳc ÿӏa-phұn Hà-Cӕi và Moncay trӣ thành biên-giӟi thiên-nhiên giӳa hai nѭӟc (5). Năm 1887, phӫ Hҧi-Ninh ÿѭӧc nâng lên thành Ĉҥo (gҫn ngang hàng tӍnh), ÿӭng ÿҫu là mӝt QuҧnĈҥo. Tӟi năm 1905, ÿҥo Hҧi-Ninh ÿѭӧc nâng lên thành tӍnh. Năm 1912, tӍnh Hҧi-Ninh trӣ thành Khu QuânChính thӭ nhҩt (1er Territoire Militaire) (6). Trong thӡi cai-trӏ cӫa ngѭӡi Pháp, dân chúng trong tӍnh ÿѭӧc yên-әn làm ăn, tuy thӍnh thoҧng vүn có nhӳng bӑn giһc cѭӟp hoһc nhӳng ÿám loҥn-quân nәi lên ÿánh phá. ** Ngay tháng 11 năm 1885, lӧi-dөng lúc phҫn lӟn quân trú-phòng tháp-tùng viên công-sӭ Pháp ÿi thӏ-sát vùng Cóng-PlӅnh (khi ÿó còn thuӝc ÿӏa-phұn Hҧi-Ninh), mӝt ÿám loҥn-quân gӗm ViӋt và Hoa bҩt ngӡ tҩn-công thành Moncay, sát hҥi mӝt ӫy-viên trong ӫy-hӝi phân-ÿӏnh ranh-giӟi, trong khi ÿó quân Hac-Cá ÿánh ÿӗn Hà-Cӕi và Ĉҫm-Hà. Tӟi tháng giêng năm 1886, quân Pháp mӟi chiӃm ÿѭӧc lҥi Moncay. . NGѬӠI NÙNG 17
** Năm 1895, mӝt toán loҥn-quân tӯ TӕngHӃnh (Ĉông-Hѭng) nӱa ÿêm ÿӝt nhұp vào trung-tâm Moncay giӃt trѭӣng ty quan-thuӃ ngѭӡi Pháp, bҳt vӧ và con gái ÿem ÿi nhӕt ӣ vùng Mҧ-Thàu Sán gҫn biêngiӟi, sáu tháng sau mӟi chӏu thҧ ra ÿәi lҩy tiӅn chuӝc. ** Qua năm 1896, bӑn phiӃn-loҥn táo-bҥo hѫn, tӟi tұn ÿҧo KӃ-Bào bҳt cóc hai chӏ em mӝt ngѭӡi ÿàn ông và mӝt ngѭӡi ÿàn bà Pháp, ÿem vӅ sào-huyӋt tҥi vùng núi Pán-Ái gҫn biên-giӟi. Chúng ÿòi món tiӅn chuӝc quá cao, nên nhà cҫm quyӅn Pháp quyӃt-ÿӏnh mӣ cuӝc hành-quân lӟn tӯ tháng ba tӟi tháng sáu ÿánh tan sào-huyӋt này, song loҥn-quân ÿem ÿѭӧc các con tin trӕn qua Trung-Hoa. Sau nhӡ viên tѭӟng chӍ huy quân-sӵ vùng Lѭӥng-Quҧng can-thiӋp khéo-léo, hai kҿ bӏ bҳt mӟi ÿѭӧc thҧ ra trong vùng Quҧng-Tây (7). ** Thӡi thӃ-chiӃn thӭ nhҩt, ÿáng kӇ là năm 1915, do ҧnh-hѭӣng cӫa Ĉӭc-Quӕc tӯ Tӕng-HӃnh, mӝt âm-mѭu quan-trӑng toan-tính cѭӟp Moncay bҵng cách nә bom sát-hҥi ngѭӡi Pháp trong mӝt buәi hӑp, ÿҫuÿӝc lính tây, phá-hӫy ÿѭӡng ÿiӋn-tín, ÿoҥt súng ÿҥn, thҧ tù, có mӝt sӕ binh-sƭ Moncay và các nѫi khác làm nӝi-ӭng. Sӵ viӋc bҥi-lӝ, các kҿ âm-mѭu và ÿӗng-lõa bӏ xӱ bҳn (8). ** Tӟi tháng 11 năm 1918, ÿám lính gӕc Hoa trú ÿóng tҥi Bình-Liêu bҩt-mãn vӅ ÿӡi sӕng khó-khăn, lҥi bӏ sƭ-quan ÿӗn-trѭӣng ngѭӡi Pháp ÿӕi xӱ cӭng rҳn, bèn nәi lên (dѭӟi sӵ ÿiӅu-khiӇn cӫa trung-sƭ Lӗ-SұpDҳt và hҥ-sƭ Liên-Ĉình-Phong) giӃt các cҩp chӍ-huy, chiӃm ÿӗn, cѭӟp súng ÿҥn, tràn qua chiӃm Hoành-Mô, rӗi Chӕc-Plài-Sán, rӗi Ĉҫm-Hà. Quân lính Pháp, có sӵ hӛ-trӧ ÿҳc-lӵc cӫa biӋt kích Nùng (9), phҧi tұp-trung lӵc-lѭӧng và mҩt nhiӅu tháng mӟi chiӃm ÿѭӧc lҥi các nѫi (10). 18 KHU TӴ TRӎ HҦI NINH VIӊT NAM
** Năm 1923, khoҧng 400 loҥn-quân do VòngTài-Ngàu chӍ-huy, tҩn-công ÿӗn Pҳc-Phӕng-SӅnh nhѭng thҩt-bҥi. Sau cái chӃt cӫa Tôn-Trung-Sѫn (1925), cuӝc chiӃn-tranh quӕc-cӝng bên Trung-Hoa lan tӟi vùng biên-giӟi, gây nên phong-trào cҧi-cách cҫm ÿҫu bӣi Sҷm-Cҳm-Say (dѭӟi trѭӟng có Lӗ-Sұp-Dҳt kӇ trên), chӫ-trѭѫng ÿuәi quân Pháp, giҧi-phóng miӅn bҳc ViӋt-Nam. Tháng 3 năm 1927, nhóm này gӗm ÿӝ 300 ngѭӡi, bҳt ÿҫu ÿánh Hoành-Mô nhѭng không thànhcông ; tháng 11, lӵc-lѭӧng này tăng thành bҧy, tám trăm ngѭӡi, xâm-nhұp Nҧm-SӍ, song bӏ các biӋt-ÿӝi lѭu-ÿӝng ÿҭy lùi vӅ bên kia biên-giӟi (11). Tuy nhiên, cNJng phҧi kӇ tӟi công-cuӝc khángchiӃn cӫa nghƭa-quân sau khi thӵc-dân Pháp ÿһt nӅn cai-trӏ ӣ miӅn bҳc nѭӟc ta : - Ĉêm 24/11/1886 nghƭa-quân tҩn-công thành Moncay; ba ngày sau, dân-quân tăng-cѭӡng ÿông hѫn, chһn ÿѭӡng tiӃp-tӃ và chһn ÿánh viӋn-quân, khiӃn quân Pháp trong thành phҧi mӣ ÿѭӡng máu mà chҥy; - Ngày 7/1/1915 quân ViӋt-Nam Quang-Phөc Hӝi tә-chӭc ÿánh thành Moncay, quân Pháp phҧi tăngcѭӡng lính thiӋn-chiӃn ÿӃn giӳ; - Năm 1917 dân chúng các vùng Ĉҫm-Hà, HàCӕi, Bình-Liêu liên-tiӃp tә-chӭc ÿánh các ÿӗn-bót cӫa thӵc-dân Pháp (12). Ngoài ra, nhѭ tҥi khҳp Ĉông-Dѭѫng trong thӃchiӃn 1 và 2, nhà cҫm quyӅn Pháp cNJng tuyӇn mӝ lính Nùng qua phөc-vө mүu-quӕc ; mӝt sӕ ngѭӡi này ÿã hy-sinh tҥi chiӃn-trѭӡng, mӝt sӕ khác cNJng bӏ bҳt làm tù-binh (13). NGѬӠI NÙNG 19
C. NHҰT CHIӂM ĈÓNG VÀ THӠI-Kǣ CÁC LӴCLѬӦNG CÁCH-MҤNG. 1. Quân Nhұt và cuӝc ÿҧo-chính ngày 9/3/45. Nѭӟc Pháp bӏ Ĉӭc xâm-chiӃm năm 1940. Sau khi ký hiӋp-ѭӟc liên-minh vӟi Ĉӭc và Ý, Nhұt vүn ÿӇ cho ngѭӡi Pháp duy-trì nӅn hành-chánh tҥi ba nѭӟc ViӋt, Miên, Lào nhѭ cNJ, nhѭng quân Nhұt dҫn dҫn vào Ĉông-Dѭѫng ÿóng tҥi mӝt sӕ nѫi. Năm 1943, quân Nhұt bҳt ÿҫu ÿóng ÿӗn tҥi HàCӕi và tìm cách kiӇm-soát mӑi sinh-hoҥt trong tӍnh. Bҩt-thҫn ngày 9/3/45, Nhұt mӣ cuӝc tҩn-công Hà-Cӕi, Tiên-Yên rӗi Moncay. Sau nhiӅu ngày chӕng-cӵ, quân Pháp phҧi rút qua Trung-Hoa, mang theo nhiӅu binh-sƭ Nùng (14). Chính nhӳng ngѭӡi này sӁ trӣ vӅ tái chiӃm Hҧi-Ninh tӯ cuӕi năm 1945, sau ÿó lұp nên khu Nùng tӵ-trӏ cho tӟi ngày hiӋp-ÿӏnh Genève chia ÿôi ÿҩt nѭӟc ViӋt-Nam. Ngѭӡi Nhұt chính-thӭc cai-trӏ tӍnh Hҧi-Ninh tӯ ngày 22/3/45, dùng lҥi nӅn hành-chánh và các quan-lҥi cNJ, vӟi sӵ cӝng-tác cӫa ÿҧng Ĉҥi-ViӋt Quӕc-Gia LiênMinh (thân Nhұt). ĈӇ duy-trì an-ninh, hӑ tuyӇn-mӝ nhӳng bҧo-an viên là nhӳng quân ô-hӧp thѭӡng sách nhiӉu dân-chúng. Thӡi-gian chiӃm ÿóng Moncay cӫa ngѭӡi Nhұt bӏ gián-ÿoҥn gҫn hai tuҫn-lӉ kӇ tӯ ngày 8/7 , do sӵ ÿӝtkích cӫa lӵc-lѭӧng ViӋt-Nam Cách-MӋnh Ĉӗng-Minh Hӝi chӍ-huy bӣi VNJ-Kim-Thành. Tӟi ngày 18/7, Nhұt ÿiӅu quân tӯ Hà-Cӕi tӟi tái chiӃm Moncay (15). 2. Nhұt ÿҫu hàng và thӡi-kǤ các lӵc-lѭӧng Cách-Mҥng. Sau khi bӏ Mӻ thҧ hai quҧ bom nguyên-tӱ xuӕng Quҧng-Ĉҧo và Trѭӡng-KǤ, nѭӟc Nhұt phҧi ÿҫuhàng vô ÿiӅu-kiӋn ngày 14/8/45. Quân-ÿӝi Trung-Hoa 20 KHU TӴ TRӎ HҦI NINH VIӊT NAM
quӕc-gia ÿѭӧc giao nhiӋm-vө giҧi-giӟi quân Nhұt tҥi miӅn bҳc ViӋt-Nam tӟi vƭ-tuyӃn 17. TӍnh Hҧi-Ninh bӏ chiӃm-cӭ lҫn-lѭӧt bӣi nhiӅu lӵc-lѭӧng cách-mҥng. ** Thӡi-kǤ Vi͏t-Nam Cách-M͏nh Ĉ͛ng-Minh H͡i (gӑi tҳt là Vi͏t-Cách). Quân-ÿӝi Nhұt, sau khi bӏ giҧi-giӟi, ÿã rút khӓi Moncay ngày 24/8/45. ĈӋ tam lӝ-quân ViӋt-Cách ÿi theo quân-ÿӝi Trung-Hoa, do VNJ-Kim-Thành ÿiӅukhiӇn, tӟi chiӃm ÿóng Moncay ngày 1/9. VNJ-KimThành cNJng thay mһt Chính-phӫ Cӝng-Hòa Lâm-Thӡi ViӋt-Nam do NguyӉn-Hҧi-Thҫn lãnh-ÿҥo, cӱ mӝt pháiÿoàn ÿҥi-diӋn vӅ Hà-Nӝi thѭѫng-lѭӧng vӟi ViӋt-Minh, nhѭng không có kӃt-quҧ. Lӝ-quân cӫa ViӋt-Cách gӗm ba sѭ-ÿoàn : Sѭÿoàn 7 do Vy-Văn-Lѭu chӍ-huy ÿóng tҥi vùng Moncay ; Sѭ-ÿoàn 1 do ChiӃng-Ӱng-Khìu và LàuSlùi-Lӗng ÿiӅu-khiӇn tӯ Thán-Plún và Hoành-Mô tiӃn vӅ Tiên-Yên (16); Sѭ-ÿoàn 8 chiӃm ÿóng Hà-Cӕi và Ĉҫm-Hà. Mӝt sӕ binh-sƭ ViӋt-Cách là nhӳng phҫn-tӱ bҩt-hҧo, cùng vӟi ÿám lính BiӋt-Ĉӝng (Pӏt-Tӗng Tùi) tӯ bênTrung-Hoa qua, hay bóc-lӝt dân-chúng và cѭӟp phá nhӳng nѫi công-cӝng, nhҩt là sau khi nhӳng cuӝc ÿөng ÿӝ vӟi ViӋt-Minh bӏ thҩt-bҥi. Cuӕi cùng thì VyVăn-Lѭu ÿã ÿi vӟi lӵc-lѭӧng ViӋt-Nam Quӕc-DânĈҧng và lұt ÿә VNJ-Kim-Thành ngày 1/5/46 (17). ** Thӡi-kǤ Vi͏t-Nam Qu͙c-Dân-Ĉ̫ng (gӑi tҳt là Vi͏t-Qu͙c). Sau khi cѭӟp chính-quyӅn, lӵc-lѭӧng ViӋtQuӕc cӫng-cӕ lҥi tình-hình hành-chánh, quân-sӵ. Tҥi vùng Moncay, các làng Trà-Cә và Bình- Ngӑc không chӏu tùng-phөc, trѭѫng cӡ ViӋt-Minh lên, kêu gӑi quân ViӋt-Minh tӯ Ĉҫm-Hà, Tiên-Yên tӟi tăng-cѭӡng. Ngày 7/5/46, lӵc-lѭӧng ViӋt-Quӕc Moncay cӱ mӝt pháiNGѬӠI NÙNG 21
ÿoàn tӟi Trà-Cә ÿiӅu-ÿình. Nhѭng ngay ÿêm ÿó, ViӋtMinh kéo quân vӅ bao vây Moncay, nә súng làm chӃt mӝt sƭ-quan Trung-Hoa, khiӃn quân chính-qui bên Tӕng-HӃnh (Ĉông-Hѭng) qua can-thiӋp. Sau ÿó, NìmCҷm-Sáng, vӟi danh-nghƭa Tѭ-lӋnh tӕi cao các Lӵclѭӧng Biên-phòng Bҳc-ViӋt do Hà-Nӝi bә-nhiӋm tӯ tháng 11/45, ÿã nҳm quyӅn chӍ-huy lӵc-lѭӧng ViӋtQuӕc, và ÿҭy lui quân ViӋt-Minh ra khӓi Moncay rӗi Trà-Cә ngày 25/5/46. Lӵc-lѭӧng ViӋt-Quӕc ÿã lӧi-dөng thӡi-gian tiӃp theo ÿӇ chӍnh-ÿӕn lҥi nӅn hành-chánh, loҥi-trӯ nhӳng cҩp chӍ-huy quân-sӵ bҩt hҧo. Sau ÿó, Nìm-Cҷm-Sáng ÿem quân bҧn-bӝ, ÿѭӧc tăng-cѭӡng mӝt tiӇu-ÿoàn quân Trung-Hoa (thuӝc Sѭ-ÿoàn 156 cӫa Tѭӟng LàuChăn-TsiӃng) hѭӟng vӅ Hà-Cӕi, ÿҭy lui quân ViӋtMinh ÿóng tҥi Ĉҫm-Hà, rӗi tiӃn vӅ Tiên-Yên. Ngày 23/7/46, ÿoàn quân này tӟi làng Tiên-Lãng (bên kia sông Tiên-Yên), thҩy quân lính Pháp ÿã chiӃm ÿóng thӏ-trҩn này tӯ sáng sӟm rӗi, nên ÿành phҧi rút quân vӅ (18). Mӝt sӵ-kiӋn rҩt ÿһc-biӋt cҫn ÿѭӧc ghi lҥi là Tѭӟng Làu-Chăn-TsiӃng có ÿi theo ÿoàn quân cӫa Nìm-Cҷm-Sáng tӟi Ĉҫm-Hà, và ÿã trӣ vӅ Moncay ngày 24/7. Hôm sau, ông này triӋu-tұp toàn-thӇ các chӭc-quyӅn ViӋt và Hoa (gӗm các giӟi-chӭc quân-sӵ Trung-Hoa và Tҵng-Pac-KhǤ, chӍ-huy ÿӝi Tӵ-VӋ HoaKiӅu) ÿӅ-nghӏ lұp ra Hҧi-Ninh Tӵ-Trӏ Ӫy-Viên Hӝi ÿӇ biӃn tӍnh Hҧi-Ninh thành mӝt khu-vӵc trung-lұp. Các giӟi-chӭc ngѭӡi ViӋt còn e-ngҥi tham-dӵ tә-chӭc này ; cuӕi cùng thì Ӫy-Hӝi cNJng ÿѭӧc thành-lұp do LѭuVăn-Chăn (tên tiӃng ViӋt cӫa Tѭӟng Làu-ChănTsiӃng) làm chӫ-tӏch và Nìm-Cҷm-Sáng làm phó. Nhѭng chӍ tӟi ngày 18/8/46, Ӫy-Hӝi bӏ giҧi-tán, 22 KHU TӴ TRӎ HҦI NINH VIӊT NAM
nhѭӡng chӛ cho Ӫy-Ban Hành-Chánh TӍnh cӫa ViӋtMinh mà Nìm-Cҷm-Sáng làm cӕ-vҩn tӕi-cao (19). ** Thӡi-kǤ Vi͏t-Nam Ĉ͡c-L̵p Ĉ͛ng-Minh H͡i (gӑi tҳt là Vi͏t-Minh). Ĉҫu tháng 8/46, VNJ-Ĉình-Ĉӭc, ÿһc-phái viên cӫa chính-quyӅn trung-ѭѫng ViӋt-Minh, tӟi TӕngHӃnh ÿӇ ÿiӅu-ÿình vӟi Tѭӟng Làu-Chăn-TsiӃng, NìmCҷm-Sáng và ÿҥi-biӇu cӫa ViӋt-Quӕc, sau ÿó 3 ÿҥidiӋn cӫa Moncay ÿѭӧc cӱ ÿi Hà-Nӝi thѭѫng-lѭӧng. KӃt-quҧ, Moncay tӯ ÿây thuӝc vӅ chính-quyӅn ViӋtMinh. Ngày 16/8/46, VNJ-Ĉình-Ĉӭc thành-lұp tҥi Moncay Ӫy-Ban Hành-Chánh TӍnh Hҧi-Ninh do chính y làm chӫ-tӏch. KӃ ÿó, ViӋt-Minh cho bҫu các ӫy-ban hành-chánh xã và thӏ-xã. ĈӇ thành-lұp Ӫy-Ban Hành-Chánh Hҧi-Ninh, phía ViӋt-Minh ÿã phҧi chӏu nhiӅu nhѭӧng-bӝ : * VӅ kinh-tӃ : các bang-hӝi Hoa-KiӅu ÿѭӧc quyӅn thu tҩt cҧ thuӃ các sòng bài, thuӃ lò heo, thuӃ các công-ty thuӕc phiӋn ; * VӅ quân-sӵ : Ӫy-Ban chӍ có thӇ sӱ-dөng 30 nhân-viên cҧnh-sát ÿӇ duy-trì an-ninh trong thànhphӕ ; các vӏ-trí quân-sӵ cӫa Moncay do lính tӵ-vӋ cӫa các bang-hӝi Hoa-KiӅu (Và-Khìu Chì-Vày Tùi) chiӃm giӳ ; dҫu vұy, mҩy tháng sau, ViӋt-Minh cNJng tuyӇnmӝ ÿѭӧc cҧ tiӇu-ÿoàn quân tình-nguyӋn ÿóng ӣ TràCә. Khi quân Pháp tiӃn tӟi Vƭnh-Thӵc, Núi-Ngӑc, ViӋt-Minh di-tҧn vӅ ngoҥi-ô phía nam Moncay, rӗi rút vӅ hѭӟng Thán-Plún trong ÿêm 9/3/47, ÿӇ sau ÿó mӝt nhóm kéo vӅ Thái-Nguyên, nhóm kia qua Tӕng-HӃnh theo ÿѭӡng biӇn ÿi vӅ Thái-Bình. ***** NGѬӠI NÙNG 23
Sau khi quân-ÿӝi ViӋt-Minh tҭu-thoát, Moncay ÿã trҧi qua mҩy ngày giao-thӡi ÿáng kӇ. Bӕn ÿҥi-ÿӝi cӫa Hoa-KiӅu Tӵ-VӋ trӣ thành lӵc-lѭӧng duy-nhҩt làm chӫ thành-phӕ. ĈӇ hӧp-thӭc hóa tình-trҥng, Vy-VănLѭu ÿѭӧc ÿѭa ra tә-chӭc các công-vө hành-chánh, cӡ ViӋt-Quӕc lҥi ÿѭӧc trѭѫng lên. Nhѭng không quá 24 giӡ sau, Vy-Văn-Lѭu kéo theo mҩy tay thân-tín cùng phҫn lӟn các tӵ-vӋ Hoa-KiӅu chҥy qua Tӕng-HӃnh, sӕ còn lҥi thì giҧi-tán tҥi chӛ. Ĉúng trѭa ngày 13/3/47, cӡ tam-tài ÿѭӧc kéo lên trên ÿӗn cao thành-phӕ Moncay (20). D. THÀNH-LҰP KHU TӴ-TRӎ HҦI-NINH. Sau ngày Nhұt ÿҧo-chính 9/3/45, hҫu hӃt binhsƭ Nùng phөc-vө trong quân-ÿӝi Pháp khi ÿó ÿӅu rút lui theo, cùng vӟi các cҩp chӍ-huy cӫa hӑ nhѭ Vòng-ASáng, NguyӉn-Văn-Vӻ, Phҥm-Văn-Ĉӛng, Ĉoàn-VănQuҧng. Sӕ quân này trú-ÿóng vùng núi rӯng Thұp-Vҥn Ĉҥi-Sѫn, nѫi ranh-giӟi hai tӍnh Quҧng-Ĉông và Quҧng-Tây. Sau khi Nhұt ÿҫu hàng, ÿoàn quân này - do mӝt trung-tá Pháp chӍ-huy và ÿҥi-úy Vòng-A-Sáng phө-tá - chuyӇn vӅ Phӗng-SӅnh (Quҧng-Ĉông) tháng 10/45 và tuyӇn mӝ thêm gҫn 300 quân. Vài tháng sau ÿó, ÿoàn quân xuҩt-phát tӯ ÿây trên nhӳng chiӃc thuyӅn buӗm, chia làm hai cánh, cánh thӭ nhҩt do trung-úy NguyӉnVăn-Vӻ chӍ-huy vӅ chiӃm ÿҧo Cô-Tô, trong khi cánh thӭ hai do ÿҥi-úy Vòng-A-Sáng và chuҭn-úy PhҥmVăn-Ĉӛng ÿiӅu-khiӇn, trӵc chӍ Vҥn-Hoa coi nhѭ bàn ÿҥp ÿӇ chiӃm lҥi toàn tӍnh. KӇ tӯ ÿó, chiӃc thuyӅn buӗm ÿѭӧc coi nhѭ biӇu-tѭӧng cӫa tinh-thҫn khôiphөc và sau trӣ thành huy-hiӋu mang ý-nghƭa khai sáng ra khu tӵ-trӏ Nùng. 24 KHU TӴ TRӎ HҦI NINH VIӊT NAM
Khoҧng giӳa năm 1946, có Lӹ-Mào nguyên thuӝc lӵc-lѭӧng ViӋt-Cách Tiên-Yên, ÿѭa 40 bӝ-hҥ vӟi súng ӕng tӟi Vҥn-Hoa qui-hàng. Ĉӗng-thӡi, ChӅnhChì-Làn ӣ vùng Ĉҫm-Hà, Tiên-Yên cNJng ÿem theo khoҧng 40 ngѭӡi vӟi vNJ-khí vӅ qui-thuұn. Tháng 7/46, lӧi-dөng lúc ViӋt-Minh ÿang giao-tranh vӟi quân ViӋtCách có quӕc-quân Trung-Hoa yӇm-trӧ tҥi vùng ĈҫmHà, Tiên-Yên, ÿҥi-úy Vòng-A-Sáng ÿem quân bҧn-bӝ, vӟi sӵ phө-lӵc cӫa các toán quân Lӹ-Mào và ChӅnhChì-Làn, tiӃn theo ÿѭӡng Tsà-Lan (Point Pagode) - cӱa ngõ cӫa Tiên-Yên - vào ÿánh chiӃm thӏ-trҩn này. Thӯa thҳng, chӍ mӝt tháng sau, ÿoàn quân Nùng tiӃn chiӃm Ĉҫm-Hà, rӗi Hà-Cӕi, tӟi ÿâu cNJng cҧ trăm trai-tráng ÿi theo. Tháng 2/47, chiӃn-dӏch thanh-toán Moncay mӣ màn, tӟi giӳa tháng ba thì hoàn-toàn thҳng-lӧi (21). ThӃ là, suӕt mӝt giҧi ÿҩt ven biӇn tӯ Trà-Cә - Moncay tӟi Ba-ChӁ - Vҥn-Hoa, cùng vӟi vùng caonguyên Bình-Liêu, Ĉình-Lұp, sau nhiӅu năm trӡi hoang-tàn vì nhiӉu-nhѭѫng, tao-loҥn, ÿã tìm ÿѭӧc lҥi thanh-bình. Và ngѭӡi dân trong vùng, sau cuӝc sӕng bҩt-trҳc, phұp-phӗng, năm bҧy lҫn thay ngôi ÿәi chӫ, nay lҩy lҥi ÿѭӧc niӅm tin vào mӝt tѭѫng-lai tѭѫi sáng hѫn. ĈӇ bình-ÿӏnh lãnh-thә và tranh-thӫ nhân-tâm, ngѭӡi Pháp ÿã khôn-khéo trao nhiӅu quyӅn-hành cho ÿҥi-úy Vòng-A-Sáng - ngѭӡi thӫ-lãnh mӟi trong vùng - và dành cho tӍnh Hҧi-Ninh mӝt hình-thӭc tӵ-trӏ rӝngrãi tӯ tháng bҧy năm 1947. Vì nhu-cҫu cӫa thӡi-cuӝc, chính Quӕc-Trѭӣng Bҧo-Ĉҥi cNJng nhìn-nhұn rҵng sӵ thành-lұp các ÿҥo quân Thái và Nùng tҥi các vùng tâybҳc và ÿông-bҳc cӫa miӅn bҳc ViӋt-Nam khiӃn ông khá yên-tâm (22). NGѬӠI NÙNG 25
Ngày 14/7/48, Hӝi-Ĉӗng Khu Quân-Chính long-trӑng biӇu-quyӃt thông qua qui-chӃ tӵ-trӏ. QuichӃ này ÿã ÿѭӧc Hoàng-ĈӃ Bҧo-Ĉҥi chính-thӭc côngnhұn ngày 17/7/49 tҥi Hà-Nӝi, nhân dӏp lӉ tuyên-thӋ trung-thành cӫa ÿoàn ÿҥi-biӇu Khu Nùng Hҧi-Ninh (23). Tính-cách tӵ-trӏ ÿѭӧc ÿӏnh rõ bӣi Dө ngày 4/4/52 vӅ viӋc quҧn-trӏ lãnh-thә, viӋc ÿiӅu-hành côngvө trong các phҥm-vi hành-chánh, tѭ-pháp, quân-sӵ. Sӵ thӯa-nhұn nói trên cNJng ÿѭӧc ÿӅ-cұp bӣi các ÿҥo dө ngày 15/4/50 và ngày 24/4/52 vӅ Hoàng-TriӅu CѭѫngThә (24). Chú-thích. 1. VAS, trang 9, 32. 2. VAS, trang 32, 33. 3. VAS, trang 22 - 26. 4. VAS, trang 18 - 22. Trҫn-Trӑng-Kim, ViӋtNam Sӱ-Lѭӧc (viӃt tҳt VNSL) quyӇn 2, trang 269 - 271. 5. Xem Hҧi-Ninh Chi Quang cӫa tác-giҧ LiêuNguyên. Géographie sommaire du Territoire de Hai-Ninh (viӃt tҳt GEO), trang 2. Dӏp này, mӝt sӕ làng trѭӟc ÿó thuӝc vӅ ViӋt-Nam nhѭ VƭnhAn, An-Lang (cNJng gӑi là Cóng-PlӅnh) lҥi sápnhұp vào Trung-Hoa (VAS,trang 14). 6. VAS, trang 32, 33. Ba khu quân chính khác là Lҥng-Sѫn, Cao-Bҵng và Lai-Châu. 7. VAS, trang 29 - 32. 8. Notice sur le 1er Territoire (viӃt tҳt NOT.), trang 5. 26 KHU TӴ TRӎ HҦI NINH VIӊT NAM