cúng-vái tә-tiên cӫa các nhà mҥnh-thѭӡng-quân ; - Ba giӡ khuya rҥng ngày 16, ÿoàn pháp-sѭ mang theo nhiӅu tӃ-phҭm ÿã nҩu chín (thӏt, cá, xôi, bánh …) ÿӃn bӡ sông ÿӇ cúng-vái các vong-hӗn ; cúng xong, nhӳng ngѭӡi tham-dӵ ÿӅu hѭӣng mӝt bӳa ăn khuya ngon miӋng, vì lúc này mӑi ngѭӡi ÿang ÿói bөng ; - Sӟm ngày 16 khoҧng 6 giӡ, ngѭӡi ta cӱhành lӉ ÿӕt các hình nӝm ÿan bҵng tre phӫ giҩy mҫu, ÿã thӡ tӯ trѭa ngày 14, nhѭ các hình ngөc-tӕt ngѭu ÿҫu mã diӋn, hình khӕc-tinh tѭӧng-trѭng cho vong-hӗn chӡ ÿѭӧc siêu-ÿӝ, ÿһc-biӋt là hình slán-thai nh͑n (ngѭӡi khәng-lӗ trong núi, ngӗi mà cao hѫn hai mét rѭӥi) chuyên chiêu-tұp các vong-hӗn vӅ hѭӣng viӋc siêuthăng. - Các pháp-sӵ tiӃn-hành ÿӃn trѭa ngày 16 ; trѭӟc khi ra vӅ, ÿӇ mӯng lӉ-hӝi thành-công mӻ-mãn, tҩt cҧ mӑi ngѭӡi cùng hѭӣng mӝt bӳa ăn trѭa thӏnhsoҥn. CNJng nhѭ nhӳng lӉ-hӝi quan-trӑng trong vùng, dân-cѭ ӣ các huyӋn lân-cұn ÿӅu kéo tӟi tham-dӵ rҩt ÿông-ÿҧo. Các hàng quán ăn, các quҫy tә-chӭc trò chѫi giҧi-trí hay thӱ thӡi-vұn nhѭ tài-sӍu, hӕt me, bài cào, súc-sҳc, bҫu cua, phóng lao, thҭy vòng (vào cә vӏt) …, tҩt cҧ ÿѭӧc bҫy chұt ních chung quanh chùa, lan rӝng ÿӃn hàng cây sӕ. Quҧ là mӝt lӉ-hӝi trӑng-ÿҥi cӫa ÿӗng-bào Nùng. NGѬӠI NÙNG 77
Huy͏n Ĉ̯m-Hà (3) Ĉҫm-Hà nҵm trên trөc-lӝ tӯ ÿông sang tây nӕi liӅn Hà-Cӕi vӟi Tiên-Yên. HuyӋn này có mӝt tәng duy-nhҩt vӟi 10 xã, ngoài thӏ-trҩn Ĉҫm-Hà, gӗm các xã Ĉҫm-Hà, Tân-Bình, Mӝc-Bài, Nà-Pá, Ĉҫm-Hà Ĉӝng, Ĉѭӡng-Hoa, Ĉҥi-Bình, An-Thanh, Tân-Lұp và Thanh-Y. HuyӋn-Trѭӣng là ông Vҳn-Cӓng-MӅnh, Tsҵn-MӅnh-Tsìn. Ĉһc-biӋt xã Thanh-Y dân-cѭ toàn là ngѭӡi Thanh-Y, Thanh-Phán (sҳc-tӝc Mán) ; riêng Ĉҫm-Hà Ĉӝng thì ngѭӡi Ngái, Sán-Dìu, Sán-ChӍ ӣ xen-lүn nhau. KӇ tӯ khi Khu Tӵ-Trӏ ra ÿӡi, cӝng-ÿӗng ngѭӡi Nùng và ngѭӡi Kinh ÿã sӕng hòa-hҧo vӟi nhau, viӋc giáo-dөc con em cNJng ÿѭӧc chăm-lo hѫn. Ngoài nhà thӡ xã Ĉҫm-Hà, thӏ-trҩn Ĉҫm-Hà cNJng xây thêm mӝt ngôi nhà thӡ nӳa, nhѭng vì không có tín-ÿӗ tӟi lui, nên thành bӓ hoang và dҫn-dҫn ÿә nát. Thӏ-trҩn Ĉҫm-Hà có mӝt ngôi chùa lӟn gӑi là ‘Nh͓-Ĉ͇ Mi͇u’ thӡ Quan-ĈӃ và Bҳc-ĈӃ, còn miӃu Quan-Âm thì lӟn hѫn nhѭng lҥi ӣ ngoài thӏ-trҩn. Nҵm giӳa huyӋn là thӏ-xã Ĉҫm-Hà có quӕc-lӝ 4 xuyên qua. Hai bên quӕc-lӝ là các tiӋm buôn và cӱa hàng ÿѭӧc nhӳng hàng cây vӟi tàn lá xanh che nҳng râm mát. Giӳa thӏ-trҩn và ngay cҥnh quӕc-lӝ là mӝt ngôi chӧ buôn-bán khá qui-mô vӟi ÿӫ loҥi hàng-hóa, thӵc-phҭm. Nhӳng ngày chӧ phiên (ÿã nói ӣ huy͏n HàCӕi), chӧ nhóm tӯ tӡ-mӡ sáng, kҿ mua ngѭӡi bán ӗnào, náo-nhiӋt. Các vӏ bô-lão tӯ các thôn-làng vӅ ÿây, kéo nhau ÿi ăn-uӕng, vӯa chén vӯa ÿàm, hàn-huyên tâm sӵ. BӃn cҧng Cung-Ĉҫm (cNJng gӑi là Ĉ̯m-Buôn) nҵm trên con ÿѭӡng thӫy-vұn quan-trӑng, cNJng là nѫi 78 KHU TӴ TRӎ HҦI NINH VIӊT NAM
sinh-sӕng cӫa dân chài, và là nguӗn cung-cҩp hҧi-sҧn cho dân toàn huyӋn. Nhѭng bӃn cҧng cách thӏ-trҩn tӟi 7cs vӅ phía nam, nên nӅn thѭѫng-nghiӋp và giao-lѭu hàng-hóa cNJng bӏ hҥn-chӃ nhiӅu. Ĉҫm-Hà phҫn lӟn là vùng ÿӗng-bҵng, còn lҥi là rӯng-núi. Nhѭng hàng xuҩt-khҭu cӫa huyӋn là giҩy làm bҵng tre, ÿѭӧc chӣ ÿi bán tҥi các tӍnh miӅn trungchâu và Hҧi-Phòng. Là mӝt huyӋn nhӓ vӟi nӅn kinh-tӃ tiӇu-nông, khai-thác lâm-sҧn và chài-lѭӟi, nhѭng ÿӗng-bào chӏu khó làm-lөng nên cuӝc sӕng cNJng ҩm no, mӑi ngѭӡi an-cѭ, lҥc-nghiӋp. NGѬӠI NÙNG 79
Sѫ ÿӗ Ĉҫm-Hà (CAOM) 80 KHU TӴ TRӎ HҦI NINH VIӊT NAM
Huy͏n Tiên-Yên (4) Muӕn tìm hiӇu lai-lӏch Tiên-Yên, phҧi trӣ vӅ vӟi làng Yên-Than (thѭӡng ÿѭӧc gӑi là Càu-Cái hay Phӕ-CNJ), cách trung-tâm Tiên-Yên hiӋn nay chӯng 7 cây sӕ vӅ phía tây-bҳc, lãnh-ÿӏa cӫa dân Tsín-Lҭu sӕng chung vӟi dân Sán-Dìu, dѭӟi sӵ cai-trӏ nhiӅu ÿӡi cӫa dòng hӑ Nìm (Nghiêm). Khi ngѭӡi Kinh bҳt ÿҫu tӟi nѫi, hӑ ÿӏnh-cѭ tҥi chӛ hӧp-lѭu cӫa con sông tӯ Bình-Liêu xuӕng và con sông Khe-Tù, cҥnh khu lòng chҧo gӑi là Hai-Lҥng, và ÿһt cho nѫi ÿây cái tên Tiên-Yên (mà tiӃng Quҧng gӑi là Slín-Ӕn hay Slҳn-Cái tӭc Phӕ-Mӟi). Khi ngѭӡi Pháp tӟi vùng này, hӑ ÿѭӧc sӵ hӧptác cӫa thӫ-lãnh ngѭӡi Nùng khu Càu-Cái là Nìm-TitTsӗi trong viӋc bình-ÿӏnh vùng Tiên-Yên. Do ÿó năm 1887, ông Nìm ÿѭӧc cӱ làm Tri-Châu châu Tiên-Yên (lúc ҩy còn hӧp vӟi châu Vҥn-Ninh thành Phӫ HҧiNinh). Sau ÿó Phӫ Hҧi-Ninh trӣ thành Ĉҥo (tên ÿѫn-vӏ hành-chánh dѭӟi tӍnh), ông ÿѭӧc nâng lên ÿӭng ÿҫu làm Quҧn-Ĉҥo (tӭc là Tàu-Thӗi hay Tàu-Thӗi Cӕng), tӟi năm 1901 mӟi thôi. Nhұn thҩy Càu-Cái mһc dҫu ÿông-ÿúc dân-cѭ, nhѭng không phҧi là nѫi ÿóng quân lý-tѭӣng, nên ngѭӡi Pháp quyӃt-ÿӏnh mӣ-mang vùng Tiên-Yên thành mӝt căn-cӭ quan-trӑng. Hӑ kiӃn-thiӃt công-sӵ phòngthӫ, sӱa-sang các ÿѭӡng-lӝ, chiêu-dân ÿӃn xây-cҩt và buôn-bán, nhӡ vұy thӏ-xã Tiên-Yên ngày nay mӟi hình-thành. Xét vӅ ÿӏa-dѭ, Tiên-yên chiӃm vӏ-trí trung-tâm cӫa Khu Tӵ-Trӏ. Tӯ ÿây có thӇ ÿi vӅ phía ÿông qua Ĉҫm-Hà, Hà-Cӕi, Moncay (88cs); lên phía bҳc tӟi Bình-Liêu (33cs), Hoành-Mô ra biên-giӟi ; sang tâyNGѬӠI NÙNG 81
bҳc ÿi Ĉình-Lұp (40cs), Lҥng-Sѫn (93cs); xuӕng hѭӟng tây ÿӇ vӅ Ba-ChӁ (18cs), Quҧng-Yên, HҧiPhòng; nӃu theo tӍnh-lӝ tây-nam dӑc con sông tiӃn ra biӇn thì tӟi Tsà-Lan (10cs) nay gӑi là Cái-Mát (có bӃn ÿұu ÿѭӧc tҫu trӑng-tҧi trên 1 000 tҩn). HuyӋn Tiên-Yên có ba tәng là Hҧi-An, AnThanh và Bҳc-Lҥng gӗm 14 xã : Yên-Than, Hai-Lҥng Ĉông, Tiên-Lãng, Ĉҥi-Dӵc, Ĉông-NgNJ, Dӵc-Yên, ĈҥiDӵc Ĉông, Phong-Dө, Hà-Lán, ĈiӅn-Xá, Châu-Sѫn, Bҳc-Lҥng, Khe-Mông, Khe-Man. Hai năm ÿҫu tӯ khi thành-lұp Khu Tӵ-Trӏ, vӏ nhân-sƭ ÿѭӧc chӍ-ÿӏnh làm HuyӋn-Trѭӣng là ông Làu-Sìu-DӃnh. Khi ông này thôi, vӏ phu-tá là ông Lý-Trӑng-Phúc ÿѭӧc bҫu lên thay. Ĉây là lҫn ÿҫu-tiên chӭc-vө huyӋn-trѭӣng ÿѭӧc bҫu lên nhѭ vұy. Thӏ-xã Tiên-Yên có ÿӏa-thӃ rҩt ÿһc-biӋt, trѭӟc là sông, sau có núi ; trө-sӣ HuyӋn cùng bӋnh-viӋn ÿѭӧc xây ngay trên bӃn sông, trên mӝt thӃ ÿҩt hình mu cua trӗng nhӳng cây phѭӧng-vƭ mùa hè hoa ÿӓ thҳmtѭѫi; bên trái có mӝt mӓm núi nhô ra bӡ sông nhѭ chiӃc càng cua trên ÿó ÿһt sӣ bѭu-ÿiӋn và phòng thuӃquan ; bên phҧi là mӝt mӓm ÿҩt khác có xây mӝt ÿӗn trҥi lӟn gӑi là ÿӗn Quan Hai, phía sau là Ĉӗn Cao tolӟn hѫn, bӝ chӍ-huy cӫa tiӇu-khu quân-sӵ Pháp (tӭc secteur, ÿһt dѭӟi quyӅn chӍ-huy cӫa mӝt ÿҥi-tá). Tiên-Yên giӳ vai trò mӝt cӭ-ÿiӇm quân-sӵ trӑng-yӃu (trong khi ÿó Moncay chӍ là mӝt chi-khu tӭc sous-secteur, do trung-tá Vòng-A-Sáng Thӫ-Lãnh Khu Tӵ-Trӏ kiêm ChӍ-Huy Trѭӣng).Vào nhӳng năm 1947- 50, ÿѭӡng Lҥng-Sѫn, Hà-Nӝi bӏ gián-ÿoҥn, tҩt cҧ nhuyӃu phҭm tiӃp-tӃ cho Lҥng-Sѫn ÿӅu ÿѭӧc chӣ bҵng ÿѭӡng thӫy tӟi Tiên-Yên ÿӇ chuyӇn tiӃp lên Lҥng-Sѫn theo ÿѭӡng bӝ. Cҧnh trên bӃn dѭӟi thuyӅn thұt là tҩp82 KHU TӴ TRӎ HҦI NINH VIӊT NAM
nұp. Tiên-Yên ÿѭӧc coi là bӃn cҧng cӫa Lҥng-Sѫn ; ÿó là thӡi-kǤ cӵc thӏnh cӫa huyӋn này. Sѫ ÿӗ Tiên-Yên (CAOM) Ngoài thѭѫng-mҥi, Tiên-Yên nhiӅu rӯng nên sӕng vӅ lâm-sҧn nhѭ gӛ, cӫi-than, tre (ÿӇ làm giҩy) và cӫ nâu (ÿӇ nhuӝm vҧi). Rӯng Tiên-Yên cNJng cung-cҩp NGѬӠI NÙNG 83
nhiӅu thú lӟn cho thӧ săn nhѭ cӑp báo, hѭѫu, nai. Dân Tiên-Yên cNJng biӃt dùng thӫy ÿӝng-lӵc ÿӇ giúp viӋc sҧn-xuҩt. Trên các sông Tiên-Yên và KheTù, ngѭӡi ta ÿҳp ÿê dùng nѭӟc chuyӇn-ÿӝng các bánh xe lӟn cán tre làm giҩy hoһc xay lúa gҥo. NhiӅu lò gҥch ngói, làm bát ÿѭӧc xây cҩt cҥnh bӡ sông cho dӉ bӅ vұn-chuyӇn. HuyӋn ÿѭӡng bӃn cҧng Tiên-Yên (hình LN) Riêng vӅ nông-nghiӋp, vùng Tӗng-Và ӣ phía bҳc thӏ-xã có hӋ-thӕng dүn-thӫy nhұp ÿiӅn, nên thuhoҥch khá. Tҥi vùng gҫn biӇn, ngѭӡi ta có ÿҳp ÿê chһn nѭӟc mһn ÿӇ lҩy ÿҩt làm ruӝng nhѭng thiӃu nѭӟc tѭӟi nên chҷng khai-thác ÿѭӧc bao nhiêu. Ĉҫu thұp-niên 40, ngѭӡi Pháp trù-tính xây ÿұp trên sông Tiên-Yên (cách thӏ-xã 2 cs) ÿӇ dүn nѭӟc vào làng Tiên-Lãng giúp tranh-thӫ vài trăm mүu tây ruӝng. TiӃc rҵng công-trình này sau ÿó không ÿѭӧc tiӃn-hành. Vì vұy Tiên-Yên vүn phҧi nhұp cҧng gҥo, thѭӡng thì tӯ Hҧi-Phòng tӟi. Sau Moncay, Tiên-Yên là trung-tâm văn-hóa giáo-dөc quan-trӑng thӭ nhì cӫa Khu Tӵ-Trӏ. Trѭӡng 84 KHU TӴ TRӎ HҦI NINH VIӊT NAM
Pháp-ViӋt ÿѭӧc kiӃn-tҥo qui-mô tӯ thұp-niên 20 ; tѭthөc Pháp-Hoa ÿһt tҥi MiӃu Quan-ĈӃ tӯ năm 1935. Năm 1947, trѭӡng Pháp-ViӋt bӏ trѭng-dөng làm quân y-viӋn, ÿӗng-thӡi trѭӡng Pháp-Hoa ÿәi thành PhápNùng, tҩt cҧ ÿѭӧc tұp-trung vào khu giáo-dөc mӟi gҫn ÿӗn KiӇm-Lâm. Năm 1949, mӝt lӟp trung-hӑc hoa-văn ÿѭӧc thành-lұp tҥi MiӃu Quan-ĈӃ, nhѭng chӍ hoҥtÿӝng ÿѭӧc mӝt năm thì bӏ giҧi-tán. Vì tính-cách quan-trӑng cӫa Tiên-Yên, nên Khu Tӵ-Trӏ có kӃ-hoҥch tә-chӭc hành-chánh theo nhѭ thӫ-phӫ Moncay. Năm 1952, thӏ-xã Tiên-Yên biӋt-lұp ÿѭӧc hình-thành. Mӝt cuӝc ÿҫu-phiӃu cӫa dân thӏ-xã bҫu ra 5 ÿai-biӇu Hӝi-Ĉӗng Thӏ-Xã, và cӱ ông TsҵnHӹ-Tҳc làm Thӏ-Trѭӣng (5). Văn-phòng thӏ-xã ÿһt tҥi MiӃu Quan-ĈӃ. Cҫn lѭu-ý là vӅ hành-chánh, viӋc ÿiӅuhành các huyӋn Tiên-Yên, Bình-Liêu, Ba-ChӁ và VҥnHoa ÿѭӧc ӫy thác cho vӏ Phө-tá Thӫ-Lãnh Khu (Chef d’Annexe) - khi ÿó là ông Vòng-Phu-Dҵn - có sӵ cӝng-tác cӫa viên Cӕ-Vҩn phө-tá (AdministrateurAdjoint, trong sӕ có ô. Achard) cӫa vӏ Công-Sӭ Pháp. Phӕ sá Tiên-Yên nhìn tӯ ngӑn ÿӗi phía tây (hình JM) NGѬӠI NÙNG 85
Mӝt biӃn-cӕ xҧy ra cuӕi năm 1950 ÿã làm ÿҧo lӝn cuӝc sӕng yên-bình cӫa ngѭӡi dân Tiên-Yên. Phӓng theo hӗi-ký cӫa tác-giҧ Liêu-Nguyên, chúng tôi xin lѭӧc thuұt lҥi sӵ-kiӋn quan-trӑng này. Qua c˯n ác-m͡ng Tháng 9 năm 1950, chi͇n-s ͧ biên-giͣi Vi͏tHoa, d͕c ÿ˱ͥng s͙ 4 (sau ÿ˱ͫc g͕i là Qu͙c-l͡ 4) b͟ng trͧ nên sôi-ÿ͡ng. Ĉ͛n Ĉông-Khê, phía ÿông-nam CaoB̹ng 30cs, b͓ Vi͏t-Minh tràn-ng̵p. Ĉ̯u tháng 10, ÿoàn quân Pháp ͧ L̩ng-S˯n lên ti͇p-cͱu cùng vͣi lính Pháp và ÿ͓a-ph˱˯ng ͧ Cao-B̹ng rút lui g͛m ṱt c̫ 7.000 quân b͓ 30.000 b͡-ÿ͡i Vi͏t-Minh vây ÿánh thi͏th̩i r̭t n̿ng-n͉. N͵a tháng sau, quân Pháp trú-ÿóng t̩i L̩ng-S˯n cNJng rút lui ; ÿ˱ͥng thu͡c-ÿ͓a s͙ 4 b͓ b͗ ng͗ (6). Tin Vi͏t-Minh tͳ ng̫ L̩ng-S˯n ti͇n ÿánh TiênYên khi͇n nhà chͱc-trách Khu Nùng h̩ l͏nh cho dân chúng trong th͓-xã di-t̫n. M͕i ng˱ͥi bàng-hoàng, n͟i lo-âu hi͏n rõ trên nét m̿t. Hai ti͇ng ‘di-t̫n’ lantruy͉n tͳ mi͏ng ng˱ͥi n͕ qua ng˱ͥi kia ; trong quán cà-phê, ngoài ÿ˱ͥng, n˯i chͫ-búa, ng˱ͥi ta ÿ͉u bàntán v͉ ‘ͧ hay ÿi’. ͦ l̩i ˱ ? Khi quân c͡ng-s̫n tràn vào, giao-tranh x̫y ra, tính-m̩ng m͕i ng˱ͥi sͅ ra sao ? V̩n-nh̭t Tiên-Yên b͓ th̭t-thͯ thì cu͡c s͙ng sͅ th͇ nào ? Còn ÿi ˱ ? Ph̯n lͣn dân-chúng thu͡c lo̩i ti͋u-th˱˯ng, ti͋u-chͯ, bao nhiêu m͛-hôi, n˱ͣc m̷t dành-dͭm ÿ˱ͫc thì ÿã ÿ͝ vào ru͡ng-n˱˯ng, nhà-c͵a, làm sao mang ÿi ? ̬y là ch˱a k͋ m͛-m̫ t͝-tiên, kͽni͏m n˯i chôn nhau, c̷t r͙n, nay ra ÿi vͣi hai bàn tay tr̷ng, không có ḽy m͡t ngh͉ sͧ-tr˱ͥng, b͛ng con b͇ cái l˱u-l̩c n˯i xͱ l̩ quê ng˱ͥi, cu͡c s͙ng mai-h̵u ra 86 KHU TӴ TRӎ HҦI NINH VIӊT NAM
sao ? R͛i m͡t khi c̭t b˱ͣc ra ÿi, còn hy-v͕ng có ngày trͧ v͉ hay không ? V͉ kinh-nghi͏m gi̿c-giã, ng˱ͥi dân Tiên-Yên ÿã tͳng s͙ng nhͷng ngày tháng kinh-hoàng. Sau khi quân Nh̵t ÿ̯u-hàng (15/8/45) và rút kh͗i Tiên-Yên, qu͙c-quân Trung-Hoa (Quân-ÿoàn 62) vô th͓-xã, ÿóng t̩i Ĉ͛n Cao. S˱-ÿoàn 1 cͯa Vi͏t-Nam Cách-M͏nh Ĉ͛ng-Minh H͡i do Chi͇ng-ʹng-Khìu (Tr˱˯ng-Ng͕- Ki͉u) làm T˱-L͏nh ÿóng t̩i Hai-L̩ng, cùng vͣi m͡t s͙ du-kích quân Trung-Hoa mà nhi͏m-vͭ tr˱ͣc ÿó là qṷy-phá h̵u-ph˱˯ng quân Nh̵t, do Làu-Slùi-L͛ng ch͑-huy, trong khi ÿó m͡t toán Vi͏t-Minh ÿóng t̩i ÿ͛n Ki͋m-Lâm. Ngoài ra, l̩i còn có m͡t toán quân TrungC͡ng núp bóng S˱-ÿoàn 1 cͯa Vi͏t-Cách ÿóng t̩i Khe-Tù. B͕n này m˱ͣn thuy͉n ÿi Uông-Bí, b͓ quân cͯa Chi͇ng-ʹng-Khìu và Làu-Slùi-L͛ng mai phͭc, khi thuy͉n ra giͷa sông thì b͓ b͙n m̿t x̫ súng b̷n dͷ-d͡i nên b͓ t͝n-th̭t n̿ng-n͉, làm c̫ nhͷng gia-ÿình chͯ thuy͉n ch͇t theo oan-u͝ng. Nghƭ tͣi ÿó v̳n còn rùng mình, ng˱ͥi ta ÿành ng̵m-ngùi c̭t b˱ͣc ra ÿi. Ng˱ͥi có ph˱˯ng-ti͏n thì di-t̫n ÿ͇n H̫i-Phòng, ho̿c n˯i có thân-thích xa h˯n ÿ͋ nhͥ-v̫. Nhͷng ng˱ͥi thi͇u ÿi͉u-ki͏n thì t̩m-thͥi dͥi ÿ͇n V̩n-Hoa ÿ͋ nghe-ngóng tin-tͱc. Tháng 12,1950, Bình-Liêu th̭t-thͯ (7), vi͏c phòng-ng m̩n b̷c cͯa Tiên-Yên trͧ thành tr͙ng-tr̫i. G̯n ngày l͍ giáng-sinh, ÿ͛n Ĉình-L̵p tri͏t-thoái(3). Tình-hình ÿã căng-th̻ng, l̩i kẖn-tr˱˯ng thêm. Ngày 29/12, ti͉n-quân cͯa Vi͏t-Minh ÿã chi͇m xã ChâuS˯n, ch͑ còn cách th͓-xã 16cs. Ngoài nhͷng ng˱ͥi có trách-nhi͏m ͧ l̩i ÿ͋ chͥ l͏nh mͣi nh˱ các ông C͙-V̭n hành-chánh, C̫nh-sát Tr˱ͧng, Huy͏n-Tr˱ͧng và m̭y nhân-viên văn-phòng, dân-chúng ch͑ còn l̩i lác-ÿác NGѬӠI NÙNG 87
vài ng˱ͥi, ph͙-sá qu̩nh-hiu. Giͷa tình-hình nguy-ng̵p ÿó, l͏nh ban ra do T˱ͣng de Lattre de Tassigny, tân Cao-ͮy kiêm T͝ng T˱-L͏nh quân-ÿ͡i Pháp t̩i Ĉông-D˱˯ng, ch̵n ÿͱng vi͏c tri͏t-thoái Tiên-Yên, Moncay và tăng-c˱ͥng quâns ÿ͋ ph̫n-công. Dân-chúng Tiên-Yên thͧ phào nh́- nhõm, rͯ nhau lNJ-l˱ͫt trͧ v͉. Th͇ là, sau c˯n ác-m͡ng, sinh-ho̩t d̯n-d̯n thành bình-th˱ͥng, và cu͡c s͙ng trͧ l̩i nh͡n-nh͓p nh˱ cNJ. Huy͏n Bình-Liêu (8) Bình-Liêu nguyên là phҫn ÿҩt ӣ phía bҳc TiênYên ÿѭӧc tách ra năm 1919. Ĉây là vùng ÿҩt cao nhҩt trong Khu Tӵ-Trӏ, có nѫi hѫn cҧ ngàn thѭӟc so vӟi mһt biӇn. Tuy cao, nhѭng khí-hұu ôn-hòa ; mùa ÿông, sѭѫng mù buәi sáng tҥo thêm vҿ thҫn-tiên cho phongcҧnh, ÿӃn khi mһt trӡi lên cao sѭѫng mӟi tӯ tӯ tan. HuyӋn Bình-Liêu có 2 tәng là Bình-Liêu và KiӃn-Duyên, gӗm 7 xã : Lөc-Hӗn, Tình-Hӕc, Vua Ngãi, Tình-Hӕc Ĉông, Hoành-Mô, Ĉӗng-Tâm và Ĉӗng-Văn. Ĉѭӡng ÿi lên Bình-Liêu khúc-khuӹu, gұpghӅnh, chұp-chùng ÿӗi núi. Giáp ranh vӟi huyӋn TiênYên là mӝt ÿoҥn ÿѭӡng chұt-hҽp và hiӇm-trӣ, mӝt bên là vách ÿá cheo-leo, bên kia là vӵc sâu thăm-thҷm tѭӣng chӯng nhѭ không có ÿáy. Trên núi cao có mӝt hӗ lӟn, cҥnh hӗ có bàn ghӃ ÿá nѫi mà hai vӏ tiên-ông thѭӡng ÿánh cӡ, theo tөc-truyӅn. Quanh năm nѭӟc hӗ ÿҫy trào, chҧy xuӕng thành mӝt ngӑn thác, tuôn tràn qua cҧ mһt ÿѭӡng. Dân ÿӏa-phѭѫng ÿһt cho nѫi ÿây cái tên thông-tөc : M̫ X͉ N͉u (nga x͓t n˱ͣc ÿái). Do nhӳng hình-thù quái-dӏ, không-khí u-tӏch, quan-ҧi này 88 KHU TӴ TRӎ HҦI NINH VIӊT NAM
còn ÿѭӧc gӑi là Qu͑-Môn Quan (9). Chӧ Bình-Liêu là trung-tâm cӫa thӏ-xã, xungquanh xây-cҩt phӕ-sá có cây to bóng mát, vӟi nhà cӱa vӯa ÿӇ ӣ vӯa buôn-bán hay làm quán ăn. Ĉӫ thӭ nôngphҭm, hàng-hóa ÿѭӧc dân-chúng quҭy gánh trên vai, chuyên-chӣ bҵng xe ÿҥp hay tҧi trên lѭng ngӵa thӗ, tӯ nhӳng khu lân-cұn hay nhӳng bҧn-làng xa-xôi kéo vӅ hӑp chӧ, làm tăng vҿ nhӝn-nhӏp cho cҧnh chӧ-búa vùng cao-nguyên này. Trӗng dâu nuôi tҵm, nuôi ong lҩy mұt, khaithác hӗi và quӃ là nhӳng sinh-hoҥt ÿһc-biӋt cӫa BìnhLiêu. Nhѭng ÿѭӡng mía mӟi thѫm ngon có tiӃng và là món hàng xuҩt-khҭu ÿѭӧc ÿem bán tұn vùng trungchâu. Ngoài ra, trái mít sҧn-xuҩt tҥi khu phө-cұn phía nam huyӋn-lӷ cNJng rҩt ÿѭӧc ѭa-chuӝng. Tӯ chӧ Bình-Liêu lên phía bҳc ÿӝ 16cs là thӏtrҩn Ĉӗng-Mô vӟi ÿӗn biên-giӟi Hoành-Mô có con sông nhӓ phân ranh vӟi làng Tӗng-Chӕng bên kia Trung-Quӕc. Ĉӭng trên ÿèo Lãng-Tӱ giáp ranh vӟi huyӋn Hà-Cӕi, du-khách có thӇ nhìn khҳp Vӏnh HҥLong ngoҥn-mөc. Vùng thѭӧng-du dӑc theo ranh-giӟi ViӋt-Trung tӯ Thán-Plún (huyӋn Moncay) tӟi HoànhMô có nhiӅu phong-cҧnh rҩt hùng-vƭ (10). ***** NӃu síu phá plao là ngày hӝi lӟn cӫa huyӋn HàCӕi, thì lӉ-hӝi ‘͘-Pò’ là nhӳng ngày giҧi-trí vui chѫi hàng năm cӫa dân chúng Bình-Liêu. Khác vӟi síu phá plao thiên vӅ tín-ngѭӥng và chӫ-yӃu là dӏp tranh tài tháo-vát, lanh-lӧi cӫa giӟi trai-tráng, thì ͘-Pò lҥi ÿһcbiӋt là cѫ-hӝi cho thanh-niên nam-nӳ tâm-tình, trao duyên. NGѬӠI NÙNG 89
Mùng ba tháng ba âl., trong tiӃt cuӕi xuân, khí trӡi ҩm-áp, quang-cҧnh tѭѫi-vui, tӯ lúc vӯng ÿông ló dҥng nhѭng trӡi còn mӡ sѭѫng, tӯng ÿoàn thanh-niên ÿã tө tұp tҥi khu chӧ Bình-Liêu (cҧ ӣ Hoành-Mô và Tӗng-Chӕng), nhѭ thu hút nhӳng toán thiӃu-nӳ tӯ bӕn phѭѫng ÿә vӅ ; mӑi ngѭӡi trong y-phөc lөa-là sһc-sӥ truyӅn-thӕng. Hai bên gһp nhau, câu hát tiӃng hò bҳt ÿҫu nәi lên, ÿӕi-ÿáp nhau, vӟi nhӳng lӡi-lӁ thăm-dò, ѭӟm-hӓi, thách-ÿӕ ; rӗi khi thҩy tâm-ÿҫu ý-hӧp thì trӣ nên thҳm-thiӃt, hҽn-hò, có khi trao-tһng nhau nhӳng món quà làm kӹ-vұt, có khi cô cұu rӫ nhau tách ra ÿi tӟi chӛ vҳng-vҿ ÿӇ ÿàm-tình, thuyӃt-ái. Khu chӧ huyӋn ÿã ÿѭӧc dӑn-dҽp và treo cӡ-xí tӯ mҩy hôm trѭӟc, làm tăng thêm vҿ vui-tѭѫi. NhiӅu gánh hát, tuӗng chèo ÿӃn phөc-vө các cө già, ngѭӡi lӟn, trong khi các trò ném dao, phóng tiêu, thҭy vòng lôi-cuӕn con-nít, thanh-niên. Các quán ăn, hàng quà ÿѭӧc tұn tình chiӃu-cӕ ; bҥn-bè lâu ngày gһp nhau, tӱu nhұp ngôn xuҩt, không-khí thiӋt là náo-nhiӋt. Tuy-nhiên trung-tâm cӫa mӑi sinh-hoҥt vүn là ÿám thanh-niên nam-nӳ hát-hò. Ĉáng lѭu ý là dân-cѭ nѫi ÿây ÿa sӕ gӕc ngѭӡi Tày, Thә (tiӃng Tày gӑi hӝi ͘-Pò là ‘háng slam’, chͫ tháng ba), thiӇu-sӕ còn lҥi là ngѭӡi Nùng, ngѭӡi Mán. ThӃ nhѭng dù hát bҵng tiӃng gì, mӑi ngѭӡi vүn hiӇu nhau và thông-cҧm. TiӃng hát vang xa, âm-ÿiӋu nhӏp-nhàng, kéo dài trong chiӅu tà, có khi tӟi lúc vành trăng thѭӧng-tuҫn sáng tӓ. Các bұc cha mҽ ngày thѭӡng vүn nghiêm-khҳc, dӏp này cNJng phҧi chiӅu theo tөc-lӋ, ÿӇ cho trai gái ÿѭӧc tѭѫng-ÿӕi tӵ-do. Sau ba ngày ÿình-ÿám tѭng-bӯng, hӝi ͘-Pò chҩm dӭt. Mӑi ngѭӡi chia tay nhau trӣ vӅ vӟi công viӋc chăn-nuôi, ÿӗng-áng. Thanh-niên nam-nӳ tӯ-biӋt 90 KHU TӴ TRӎ HҦI NINH VIӊT NAM
nhau, luyӃn-tiӃc, hҽn kǤ gһp-gӥ năm sau. So vӟi các huyӋn khác, Bình-Liêu ÿã chӏu thiӋtthòi nhҩt, vì là chiӃn-trѭӡng cӫa nhiӅu trұn ÿánh và phҧi sӕng suӕt mҩy năm trӡi dѭӟi sӵ kӅm-kҽp bҥo-tàn cӫa cӝng-sҧn. Trong chiӃn-dӏch biên-giӟi tháng 12 năm 1950, nhiӅu ngàn quân ViӋt-Minh ÿѭӧc Trung-Cӝng huҩnluyӋn và trang-bӏ ÿã thâm-nhұp bҧn Ngàn-Chi ÿánh bӑc lên huyӋn-lӷ do non mӝt ÿҥi-ÿӝi trҩn-giӳ. Trѭӟc quân-sӕ áp-ÿҧo cӫa ÿӏch, quân trú-phòng ÿã anh-dNJng chӕng trҧ nhiӅu ÿӧt xung-kích, và cҫm-cӵ tӟi ngày thӭ tѭ mӟi rút lui vӅ Tiên-Yên. KӃt-quҧ, ÿӏch chӃt vô-sӕ kӇ, thây phѫi trên lӛ châu-mai; chúng phҧi huy-ÿӝng dân chúng vùi nông tҥi chӛ nhѭ nhӳng luӕng khoai, sau lҥi bҳt dân khuân vNJkhí ÿҥn-dѭӧc chiӃm ÿѭӧc qua cӕng-hiӃn cho quân Trung-Cӝng. Do tính tham-lam cӕ-hӳu, bӑn này ÿã lӧidөng tình-thӃ dӡi các cӝt mӕc biên-giӟi vào sâu trong nӝi-ÿӏa ViӋt-Nam. Tháng 2/1953, Trung-Tá Vòng-A-Sáng thânhành hѭӟng dүn tiӇu-ÿoàn 57 (tӭc tiӇu-ÿoàn Nùng BBO cNJ) lên giҧi-phóng Bình-Liêu. Ĉoàn quân bí-mұt tiӃn theo ngҧ Chӕc-Plài Sán, ÿánh thҷng vào yӃu-ÿiӇm Mҧ-XӅ-NӅu (thѭӧng-sƭ Vòng-Chay-Nàm ÿã hy-sinh tҥi ÿây), trѭӟc khi chiӃm lƭnh huyӋn-lӷ Bình-Liêu. Nhѭ thѭӡng lӋ, ÿҥi-ÿӝi ÿӏa-phѭѫng quân cӫa Trung-Úy ChӅnh-Chì-Làn - biӋt-danh ‘Sán Tài-Vòng’ (Sѫn ĈҥiVѭѫng) - là ÿѫn-vӏ xung-kích lұp nhiӅu chiӃn công nhҩt. Mӝt sӕ dân chúng (trong ÿó có nhҥc-mүu cӫa ông Vòng-A-Sáng) không chӏu ÿѭӧc cҧnh áp-bӭc dѭӟi chӃÿӝ cӝng-sҧn, ÿã lӧi dөng viӋc tái-chiӃm cӫa binh-sƭ Nùng, ÿem toàn-thӇ gia-ÿình tҧn-cѭ, lùa cҧ trâu bò ÿi NGѬӠI NÙNG 91
theo. Sau ba ngày ÿánh chiӃm, ÿoàn quân ÿã rút ÿi, ÿӇ lҥi mӝt sӕ ÿӏa-phѭѫng quân trҩn-giӳ. Nhѭng dѭӟi áp-lӵc cӫa ÿӏch, trѭӟc tình-hình tiӃp-trӧ khó-khăn, toán quân này ÿành phҧi rút ÿi, bӓ lҥi ÿӗng-bào Bình-Liêu trong cuӝc sӕng lҫm-than, cѫ-cӵc… Huy͏n Ĉình-L̵p (11) Quӕc-lӝ 4 dүn tӯ Moncay tӟi Tiên-Yên, tӯ ÿây nӃu tiӃp-tөc ÿi theo con ÿѭӡng này vӅ hѭӟng tây-bҳc thì sӁ tӟi Ĉình-Lұp, rӗi qua huyӋn Lӝc-Bình trѭӟc khi ÿӃn tӍnh Lҥng-Sѫn. Nguyên tӯ Tiên-Yên tách ra năm 1940, huyӋn Ĉình-Lұp có hai tәng là Hұu-Cѫ và Ĉình-Lұp, gӗm 5 xã : Bình-Xá Mán, Bình-Xá Thә, Ĉình-Lұp, KiӃn-Mӝc và Ba-Xá. Ĉình-Lұp thҩp hѫn Bình-Liêu, nhѭng cNJng thuӝc vùng cao-nguyên. Tuy vұy, sӵ giao-thông vүn thuұn-tiӋn, cҧ ÿѭӡng ÿi vӅ An-Châu ӣ phía tây, cӱa ngõ cӫa vùng ÿӗng-bҵng, thuӝc tӍnh Bҳc-Giang. Ta hãy nghe sau ÿây bài thѫ cӫa tác-giҧ Lý-Trӑng-Phúc ÿăng trên báo Nùng-Thanh, nói vӅ cҧnh núi-rӯng cӫa mӝt ngôi làng trong huyӋn (12) : Nga-xe rong-ru͝i tͣi Na-Peo, Thăm-th̻m ÿ˱ͥng rͳng c̫nh v̷ng teo …………………………………… Ngây-ngô bên su͙i dăm chàng Mán, Hùng-h͝ trên ÿ͛i m̭y chú beo. Ai mu͙n ch˯i then* xin cͱ vi͏c Lên ch˯i trên ̭y th͗a trèo-leo. (* là viӋc cúng-bái hay múa hát trong dӏp này 92 KHU TӴ TRӎ HҦI NINH VIӊT NAM
cӫa ÿӗng-bào Thә). Dân-cѭ nѫi ÿây phҫn lӟn gӕc ngѭӡi Thә, và ÿa sӕ sӕng vӅ nghӅ nông. Vì kinh-tӃ chѭa phát-triӇn, lҥi nҵm trong khu-vӵc chiӃn-tranh, nên ÿӡi sӕng có phҫn chұt-vұt. Dҫu vұy, nhӡ cҫn-mүn và khҳc-khә, bà con cNJng giҧi-quyӃt ÿѭӧc vҩn-ÿӅ sinh-kӃ. Cҫn nhҳc lҥi rҵng Ĉình-Lұp là nѫi duy-nhҩt nuôi ngӵa trong Khu Tӵ-Trӏ, nhӡ có nhiӅu ÿӗng cӓ. Ngoài ra vùng NàThuӝc ӣ phía bҳc cӫa huyӋn cNJng xuҩt-cҧng ÿѭӧc mӝt sӕ trâu mӛi năm. Ĉһc-biӋt là các vӏ nhân-sƭ vүn ÿһt nһng vҩn-ÿӅ giáo-dөc con em, mһc dù ÿiӅu-kiӋn khó-khăn. Trѭӡng tiӇu-hӑc Pháp-Nùng cӫa huyӋn ÿѭӧc trang-bӏ ÿҫy-ÿӫ, vӟi sân vұn-ÿӝng ÿӇ hӑc-sinh chѫi banh và giҧi-trí cҧ ngoài giӡ hӑc. CNJng nhѭ sӕ-phұn Bình-Liêu, Ĉình-Lұp bӏ bӓ ngӓ cho ViӋt-Cӝng tӯ tháng 12/1950. Cho tӟi ngày dicѭ 1954, huyӋn này vүn không ÿѭӧc chiӃm lҥi. Huy͏n Ba-Chͅ (13) Thӏ-xã Ba-ChӁ nҵm cҥnh quӕc-lӝ 18 nӕi liӅn Tiên-Yên vӟi Hҧi-Phòng, qua Cҭm-Phҧ, Hòn-Gai và Quҧng-Yên. Phӕ Ba-ChӁ ÿѭӧc xây-dӵng trên mӝt quҧ ÿӗi bҵng-phҷng, có núi-non bao-bӑc ba mһt. Con sông Ba-ChӁ chҧy qua thӏ-xã trѭӟc khi ra biӇn, thӍnh-thoҧng gây ra lNJ-lөt làm tәn-thҩt nһng-nӅ cho mùa-màng. HuyӋn Ba-ChӁ nguyên thuӝc tӍnh Quҧng-Yên, ÿѭӧc nhұp vô Hҧi-Ninh tӯ 1946. Ba-ChӁ có hai tәng là Thanh-Ĉҳc và Thanh-Bình, gӗm 11 xã : Nam-Sѫn, Ĉӗn-Ĉҳc, Tam-Tri, Khe-Kha, Quan-Man, Thӫy-Cѫ, Khe-Lâm, Thanh-Lam, Lѭѫng-Mô, Minh-Cҫm và NGѬӠI NÙNG 93
Ĉұp-Thanh. Ngoài ra còn có bang Ĉӗng-Rui ÿҩt-ÿai sình-lҫy, sѫn-lam chѭӟng-khí, nhѭng cua ӣ ÿây vӯa to con vӯa ăn ngon có tiӃng. Dân chúng Ba-ChӁ phҫn lӟn sӕng vӅ canhnông, mӝt sӕ làm nghӅ chài-lѭӟi, sӕ khác vào rӯng khai-thác gӛ, tre có thu-nhұp khá cao. Cây nhӓ thì ÿӕt lò làm than, cây lӟn và tre là món hàng xuҩt-khҭu chính cӫa huyӋn, ÿѭӧc tiêu-thө tұn Hҧi-Phòng hay các tӍnh miӅn trung-châu. Tre và cây ÿѭӧc vұn-chuyӇn bҵng cách kӃt thành bè thұt chҳc, có thӇ chӏu nәi sóng biӇn và trôi trên mһt nѭӟc an-toàn. Trên mһt bè có lӧp mӝt nhà tranh nhӓ ÿӇ nhân-công che mѭa nҳng và nghӍ-ngѫi, trong ÿó có ÿҫy-ÿӫ khí-cө tu-bә bè, lѭѫng-thӵc, nѭӟc uӕng và dөng-cө nhà bӃp. Giӳa bè dӵng mӝt cӝt buӗm cao, sau khi tính-toán thӫy triӅu lên xuӕng chính-xác, ngѭӡi ta kéo buӗm lên ÿѭa bè ra biӇn, thuұn gió xuôi dòng, tӯ-tӯ tiӃn trên mһt nѭӟc. Thѭӡng phҧi mҩt tӯ hai mѭѫi ngày ÿӃn mӝt tháng mӟi tӟi nѫi. Huy͏n V̩n-Hoa (14) Vҥn-Hoa nguyên là ÿҧo KӃ-Bào thuӝc tӍnh Quҧng-Yên, ÿѭӧc sáp-nhұp huyӋn Tiên-Yên tӯ 1946, rӗi lҥi tách ra thành mӝt huyӋn riêng tӯ năm 1948. Ĉҧo này nҵm trong vùng biӇn Tiên-Yên, cách thӏ-xã TiênYên chӯng 10cs theo ÿѭӡng thӫy. Ĉây cNJng là cӱa-ngõ bҳt-buӝc ÿӇ ra vào Tiên-Yên, do ÿó Vҥn-Hoa còn ÿѭӧc gӑi là ‘Slín-͘n Mùn’ (c͵a Tiên-Yên). Vҥn-Hoa gӗm cҧng Vҥn-Hoa, các xã Cái-Tài, Hà-Nӭa, Ĉҥi-An Nùng và bang Hà-Vӵc. Vì thuӝc vӅ mӝt hҧi-ÿҧo quan-trӑng có thӇ giám-sát cҧ mӝt vùng biӇn, nên nѫi ÿây luôn có các ÿӝi 94 KHU TӴ TRӎ HҦI NINH VIӊT NAM
tuҫn-duyên hoҥt-ÿӝng. Mӝt trҥm kiӇm-soát thӫy-vұn cNJng ÿѭӧc thành-lұp do nhân-viên hҧi-quan cӫa huyӋn phө-trách ÿiӅu-hành. Tҩt cҧ tàu-bè chuyên-chӣ hànhkhách và hàng-hóa cӫa Khu Tӵ-Trӏ ÿi Hҧi-Phòng hay ngѭӧc lҥi ÿӅu phҧi qua cuӝc kiӇm-soát kӻ-lѭӥng tҥi ÿây. Ĉһc-biӋt nhӳng tàu-bè muӕn ÿi vào Tiên-Yên, sau khi kiӇm-soát xong, thѭӡng phҧi ÿұu tҥi chӛ chӡ nѭӟc thӫy-triӅu dâng lên mӟi qua lӑt mӝt thác nѭӟc gӑi là ‘hi͋ng sͯi thán’ (thác ti͇ng n˱ͣc) ÿӇ vào cұp bӃn TiênYên. Thӫ-tөc này thông-thѭӡng ÿòi hӓi mӝt thӡi-gian chӡ-ÿӧi, nhân ÿó hành-khách ghé các cӱa hàng ăn uӕng chung-quanh ÿӇ thѭӣng-thӭc nhӳng món hҧi-sҧn thiӋt tѭѫi ngon. Do ÿó, mӛi khi có tàu-bè ÿұu lҥi, tӵnhiên khu chӧ trӣ nên náo-nhiӋt. Ngoài nhӳng ngѭӡi buôn-bán, dân-cѭ nѫi ÿây sӕng vӅ chài-lѭӟi hay canh-tác. Trѭӟc kia, ngѭӡi Pháp cho ÿào mӓ ӣ ÿҧo KӃ-Bào ÿӇ khai-thác than ÿá. Khi cuӝc khӫng-hoҧng 1929 xҧy ra, mӓ than KӃ-Bào không cҥnh-tranh nәi vӟi than lӝ-thiên Hòn-Gai, CҭmPhҧ, nên bӏ ÿóng cӱa. BӃn cҧng xây-cҩt ÿҽp-ÿӁ cho tàu cһp bӃn ‘ăn than’, nay thành vҳng-vҿ và trӣ nên con ÿѭӡng vòng cung ÿӇ du-khách tҧn-bӝ và ngҳm cҧnh rӯng-núi thiên-nhiên giӳa trӡi và biӇn. Vҥn-Hoa là cӱa-ngõ cӫa thӫy-lӝ dүn vào vӏnh Hҥ-Long kǤ-thú, nên phong-cҧnh rҩt ÿҽp. Tӯ hòn núi trên ÿҧo, nѭӟc chҧy xuӕng chung-quanh khiӃn rӯng cây xanh biӃc. Ngѭӡi dân Vҥn-Hoa có cái thú ngҳm cҧnh mһt trӡi mӑc trên mһt biӇn vӟi màu-sҳc huyhoàng. Buәi chiӅu, trong cҧnh hoàng-hôn, các bà nӝitrӧ bӗng-bӃ con thѫ trông ra ngoài khѫi ngóng chӡ ngѭӡi chӗng trӣ vӅ trên nhӳng ghe-thuyӅn ÿҫy tôm cá, bҩt-giác gӧi lên hình-ҧnh nhӳng ‘hòn vӑng-phu’ dӑc theo bӡ biӇn hoһc ӣ nѫi biên-ҧi xa vӡi... NGѬӠI NÙNG 95
BӃn cҧng Vҥn-Hoa (hình LN) Chú-thích. 1. NSSJ 11/03, bҧn góp ý 060812, bә-túc 070312. VAS, trang 15-16. GEO, trang 5. NOT, trang 51. LNG 8/10/06. 2. NSSJ, 31/7/03, bә-túc 070312. VAS, tr. 12. GEO, tr. 8-9. Bài viӃt cӫa ông Trѭѫng-Thҳng-Chúc, 4/03. NSSJ, Góp ý tәng-hӧp 15/5/07, tr.3 3. LNG, 11/03 tr. 3-4. GEO, tr. 9. NOT, tr. 46. Bài viӃt cӫa ô. Loc-Váy-LiӅng (LVL) 12/03. 4. Bài viӃt cӫa ô. Mӑc-MӅnh-Và (MMV) 3/O4. LNG 11/03. VAS trang 12,16. GEO trang 10. NOT trang 43, 50. NSSJ, bә-túc 070312. Lý-Ngӑc-Dѭӥng, 13/4/07. NguyӉn-Hòa-An, 14/4/07. 5. Riêng các vӏ HuyӋn-Trѭӣng (trѭӟc ÿó gӑi là Quan Châu) lҫn-lѭӧt là các ông Làu-Sìu-DӃnh, Lý-Trӑng96 KHU TӴ TRӎ HҦI NINH VIӊT NAM
Phúc, Tsҵn-MӅnh-Tsìn, Vòng-Phu-Dҵn. 6. Tô-VNJ, 45-54 Chín Năm Khói Lӱa, trang 172, 176. 7. Bài viӃt cӫa ông Quy-Ngӑc-Ĉѭӡng (QNĈ 1/2004). 8. LNG, 11/11/03. Quy-Ngӑc-Ĉѭӡng (QNĈ), 01/04. GEO, tr. 10, 11, 15. 9. Theo N˱ͣc Tôi Dân Tôi, Ĉông-TiӃn xb, tr. 163 thì trong sách Vân-Ĉài Loҥi-Ngӳ, Lê-Quí-Ĉôn có nhҳc tӟi QuӍ-Môn Quan này, nhѭng ông nói thêm rҵng ӣ LҥngSѫn cNJng có nѫi mang tên ÿó. 10. Nѭӟc Tôi Dân Tôi, tr. 126. 11. LNG, 11/11/03. GEO, tr. 11, 15. NOT, tr. 23. VAS, tr. 33. NSSJ, bә-túc 070312. 12. Do ông Liêu-Nguyên thuұt lҥi (8/10/06). 13. LNG, 11/11/03. GEO, tr. 11, 16. VAS, tr. 34. 14. LNG, 11/11/03. MMV, 8/11/06. VAS, tr. 34. NGѬӠI NÙNG 97
PHҪN BA CUӜC DI CѬ VÔ NAM ... Sông Mang* mà khóc sông H͛ng, Em ˯i kìa sóng C͵u-Long d̩t-dào ... Tӯ khi thành-lұp Khu Tӵ-Trӏ Hҧi-Ninh cho tӟi năm 1954, ngѭӡi dân Hҧi-Ninh ÿѭӧc sӕng trong cҧnh an-cѭ lҥc-nghiӋp. Ngoài nhӳng trұn ÿánh ӣ Thán-Plún và Tҩn-Mài cuӕi năm 1950, ӣ Bình-Liêu tháng 12/1950 và tháng 2/1953, nhӳng ÿám giһc-cѭӟp lҿ-tҿ ÿѭӧc ngѭӡi lính Nùng dҽp tan mau chóng. Nhӡ vұy, kinh-tӃ phát-triӇn, giáo-dөc mӣ-mang, xã-hӝi әn-ÿӏnh. Nhà nѭӟc ViӋt-Nam cNJng thҩy bҧo-ÿҧm khi ÿӏa-phұn phía ÿông-bҳc cӫa ÿҩt-nѭӟc ÿѭӧc vӳng-vàng, nhѭ vұy có thӇ yên-tâm dӗn mӑi nӛ-lӵc ÿӕi-phó vӟi nhӳng vҩnÿӅ khó-khăn và quan-trӑng hѫn do tình-thӃ ÿѭѫng-thӡi ÿòi hӓi. Nhѭng nhân-sinh không thoát khӓi cѫ-trӡi, vұn-nѭӟc. Vӟi sӵ yӇm-trӧ ngày càng quan-trӑng cӫa Trung-Cӝng và Nga-Sô, lӵc-lѭӧng ViӋt-Minh lӟn mҥnh hѫn, và tình-hình chiӃn-sӵ mһt tây-bҳc trӣ nên nguy-kӏch. Sau khi bӏ vây-hãm 55 ngày ÿêm, ĈiӋnBiên Phӫ thҩt-thӫ. Ngày 20 tháng bҧy 1954, hӝi-nghӏ Genève ký-kӃt chia ÿôi ÿҩt-nѭӟc, phía bҳc vƭ-tuyӃn 17 là phҫn cӝng-sҧn, phía nam thuӝc vӅ quӕc-gia, mӛi bên có tӕi-ÿa 300 ngày ÿӇ rút vӅ khu-vӵc cӫa mình. 98 KHU TӴ TRӎ HҦI NINH VIӊT NAM
Khu Tӵ-Trӏ Hҧi-Ninh ӣ ÿӏa-ÿҫu ÿông-bҳc, nên chӍ có 6 ngày ÿӇ di-tҧn vӅ Hòn-Gai, nѫi tұp-trung ÿӇ chӡ tàu ÿѭa vô nam. Dân, quân, cán, chính Nùng di tҧn sau hiӋp ÿӏnh Genève (hình JM) Vӟi phѭѫng-tiӋn thông-tin còn hҥn-chӃ, lӋnh di-tҧn ÿѭӧc loan ÿi cҩp-thӡi. Kinh-nghiӋm ÿau-thѭѫng cӫa các huyӋn Bình-Liêu và Ĉình-Lұp trong cuӝc sӕng ÿiêu-linh và hà-khҳc vӟi cӝng-sҧn - dù khi ÿó chúng chѭa giӣ nhӳng thӫ-ÿoҥn áp-bӭc ra - khiӃn dân-chúng nhұn rõ là không thӇ sӕng vӟi ViӋt-Minh ÿѭӧc. ThӃ là không chӍ riêng quân-nhân, công-chӭc vӟi gia-ÿình, mà ÿa-sӕ ngѭӡi dân nói chung, ÿӅu quyӃt-ÿӏnh bӓ mӗmҧ tә-tiên, nhà cӱa ruӝng nѭѫng, tài-sҧn, rӫ nhau rҫmrӝ di-cѭ. Vӟi tàu-bè tӵ-túc, gҫn 40 000 ngѭӡi ÿã tұptrung ӣ khu-vӵc Hòn-Gai, Bãi-Cháy trong thӡi-gian hҥn-ÿӏnh. NGѬӠI NÙNG 99
Làn sóng di-cѭ vүn tiӃp-tөc sau ÿó vӟi nhӳng ngѭӡi ӣ tҧn-mát, sâu trong nӝi-ÿӏa, nhѭng cNJng nhѭ các nѫi khác lúc ÿó, ÿã bӏ ViӋt-Minh ngăn chһn lҥi, chӍ có mҩy trăm ngѭӡi len-lӓi thoát ÿѭӧc tӟi nѫi tұp-trung trong tháng 8/54. Mһc dҫu vұy, tính tӟi tháng 3/1955, ÿã có trên 10 000 dân Nùng thoát ra khӓi vòng kӅmkҽp ÿӇ nhұp vô ÿoàn ngѭӡi ra ÿi tӯ trѭӟc, nâng sӕ ngѭӡi lánh nҥn CS lên hѫn 50 000, mӝt phҫn ba dân sӕ Nùng, tӹ-lӋ mà không sҳc-tӝc hay thành-phҫn xã-hӝi nào sánh kӏp, trong sӕ mӝt triӋu ngѭӡi ӣ bҳc-phҫn ViӋt-Nam ra ÿi tìm cuӝc sӕng mӟi nѫi miӅn Nam tӵdo. Chú-thích. * ‘Mang-Nhai’ là âm tiӃng ViӋt cӫa Moncay (xin ÿӑc là ‘Móng-Cái’).Ĉây là hai câu cӫa bài thѫ khuyӃt-danh lѭu-truyӅn trong dӏp vô nam l͓ch-s͵ 1954, ý nói : n͇u ng˱ͥi ͧ vùng biên-giͣi xa-xôi này mà ph̫i cùng ÿ͛ngbào mi͉n trung-châu lìa-b͗ quê-h˱˯ng b̫n-quán ÿi tìm n˯i trái ng͕t ÿ̭t lành, thì ÿã có bàn tay nâng-ÿͩ cͯa ‘bà ch͓’ C͵u-Long d̩t-dào tình-c̫m... ** La Question Nùng (LQN), Sӣ Lӏch-Sӱ Lөc-Quân Pháp, tr. 2 + 3. 100 KHU TӴ TRӎ HҦI NINH VIӊT NAM
CHѬѪNG MӜT ĈӎNH-CѬ Ӣ VÙNG SÔNG-MAO BÌNH-THUҰN … Sông-Mao ÿây mi͉n rͳng hoang V˱˯n lên bàn tay ki͇n- thi͇t Ĉ̭u-tranh cho Vi͏t-Nam t-do...(1) Ngày 20 tháng 8, 1954, ÿҥi-tá Sáng - mӟi ÿѭӧc vinh-thăng trong tháng, vӟi chӭc-vө Tѭ-LӋnh Vùng Duyên-Hҧi (Commandant de la Zone Maritime, tӯ tӍnh Hҧi-Ninh tӟi tӍnh Quҧng-Yên) - cùng ÿӝi tiӅn-thám ra ÿi tìm nѫi ÿӏnh-cѭ, vӟi sӵ thӓa-thuұn cӫa chính-phӫ quӕc-gia. Vùng ÿҩt ÿã ÿѭӧc lӵa-chӑn sau ÿó nҵm giӳa Phan-Rí và Phan-ThiӃt, gӗm Sông-Mao, Châu-Hanh, Sông-LNJy, Suӕi-Nhum và Long-Thành thuӝc tӍnh Bình- Thuұn, ÿӏa-ÿiӇm cӵc nam cӫa miӅn trung ViӋtNam. Mһc dù nѫi ÿây là mӝt vùng nghèo-nàn, ÿҩt-ÿai có vҿ khô-cҵn nhѭng ÿã ÿѭӧc lӵa-chӑn làm quê-hѭѫng thӭ hai cho ngѭӡi Nùng Hҧi-Ninh vì nhӳng lý-do sau: * Sҹn nhiӅu ÿҩt hoang có thӇ trӗng-trӑt ÿѭӧc; *Gҫn biӇn, ngѭӡi chài-lѭӟi hay dân buôn ÿѭӡng thӫy có thӇ sinh-sӕng; * Dân-cѭ ÿӏa-phѭѫng thѭa-thӟt; NGѬӠI NÙNG 101
* Giao-thông thuұn-tiӋn (nҵm dӑc hai bên quӕc-lӝ 1; ÿѭӡng xe lӱa xuyên ViӋt vӟi các ga SôngMao, Châu-Hanh, Sông-LNJy, Long- Thành). Ĉӧt di-cѭ Nùng ÿҫu-tiên ÿһt chân lên ÿҩt Saigon vào ÿҫu tháng 9/54, tҥm-trú ӣ Hҥnh-Thông Tây (Gò-Vҩp) ít ngày, sau ÿѭӧc xe lӱa ÿѭa lên vùng ÿӏnhcѭ. Cho tӟi tháng 11, phҫn lӟn dân tӷ-nҥn Nùng ÿã tӟi Sông-Mao. Ĉáp tҫu vô Nam là do quƭ nѭӟc Pháp ÿàithӑ, riêng phҫn ÿӏnh-cѭ thì do cѫ-quan tӷ-nҥn LiênhiӋp Quӕc phө-trách. Mһc-dù ÿҥi-tá Sáng ÿã cӱ các nhân-viên hӳutrách tӟi trѭӟc ÿӇ tiӃp ÿón, nhѭng vì ÿӗ cӭu-trӧ chұmtrӉ, phѭѫng-tiӋn sinh sӕng khan hiӃm, ngѭӡi mӛi ngày mӝt ÿông, ÿiӅu-kiӋn vӋ-sinh không ÿѭӧc tôn-trӑng, cӝng vӟi sѫn-lam chѭӟng-khí, nên nhӳng ngày ÿҫutiên cӫa ÿoàn ngѭӡi di-cѭ thұt là gian-nan. Ai nҩy tӵ xoay-xӣ, mҥnh gia-ÿình nào nҩy tӵ dӵng lên mӝt túp lӅu tranh, che tҩm bҥt cho ÿӥ nҳng mѭa. Tình-cҧnh vҩt-vҧ này lҥi kèm thêm mӝt tai-hӑa : bӋnh ÿұu mùa, dӏch-tҧ, kiӃt-lӷ phát sinh, nhҩt là nѫi ngѭӡi già và trҿ em, trong khi nhân-viên y-tӃ và thuӕc-men thiӃu-thӕn, khiӃn chӍ trong vòng vài tuҫn, sӕ ngѭӡi chӃt ÿã lên tӟi mҩy chөc nhân-mҥng. Nhѭng vӟi sӵ giúp-ÿӥ cӫa Hӗng-Thұp Tӵ Quӕc-TӃ, chӍ mӝt thӡi-gian ngҳn, nhӳng chӭng bӋnh này ÿã ÿѭӧc ngăn-chһn. Cuӕi năm 1954, mӝt quұn hành-chánh ÿѭӧc thành-lұp lҩy tên là Quұn Hҧi-Ninh, vӟi Sông-Mao là quұn-lӷ, ÿӇ phӕi-hӧp vӟi quân-ÿӝi giúp ÿӗng-bào xâydӵng khu ÿӏnh-cѭ và giúp tòa tӍnh Bình-Thuұn cҩpphát tiӅn trӧ-cҩp cùng vұt-liӋu xây-cҩt. Xe ӫi ÿҩt ráo-riӃt hoҥt-ÿӝng ngày ÿêm, nhӳng con ÿѭӡng ngang dӑc thành hình, các khu chӧ, trѭӡng hӑc, trҥm y-tӃ và các tiӋn-ích công-cӝng khác ÿѭӧc 102 KHU TӴ TRӎ HҦI NINH VIӊT NAM
qui-hoҥch. Dҫn-dà, nhӳng ngôi nhà vách ÿҩt lӧp tôn hay mái tranh, hay xây gҥch mái ngói mӑc lên nhѭ nҩm, làm thay ÿәi bӝ mһt hoang-vu cӫa Sông-Mao trѭӟc ÿây (2). NGѬӠI NÙNG 103
Bҧn ÿӗ quұn Hҧi Ninh - Hành-Chánh (phía Tây) (SH/AT) 104 KHU TӴ TRӎ HҦI NINH VIӊT NAM
Bҧn ÿӗ quұn Hҧi Ninh – Hành-Chánh (phía Ĉông) (SH/AT) NGѬӠI NÙNG 105
1. V͓-trí qu̵n H̫i-Ninh và th͓-tr̭n Sông-Mao(3). Quұn Hҧi-Ninh phía ÿông giáp quұn TuyPhong (tӍnh Bình-Thuұn), bҳc giáp quұn Di-Linh (tӍnh Lâm-Ĉӗng), nam giáp các quұn Phan-Lý Chàm và Hòa-Ĉa (Bình-Thuұn). Quұn Hҧi-Ninh gӗm 4 xã : xã Hҧi-Xuân ӣ phía nam thӏ-trҩn Sông-Mao (gӗm cҧ nhà ga và quұnÿѭӡng), xã Hҧi-Lҥc ӣ trung-tâm, Hҧi-Thӫy ӣ phía bҳc Sông-Mao, và xã Sông-LNJy ӣ phía tây cách hѫn 10cs. Quұn-lӷ Sông-Mao, nѫi tұp-trung ÿông ngѭӡi nhҩt (gҫn 20 000 quân và dân), ӣ vӅ phía ÿông bҳc cӫa tӍnhlӷ Phan-ThiӃt, cách ÿӝ 70cs (xem bҧn-ÿӗ ÿӏnh-cѭ ӣ cuӕi chѭѫng). Ĉҧm-nhiӋm chӭc-vө quұn-trѭӣng lҫnlѭӧt là ông ChiӃng-VӇnh-SӅnh, ông Tsҵn-MӅnh-Tsìn (Trҫn-Minh-Toàn), ÿҥi-úy Lӹ-Siu-Cóng, thiӃu-tá HàVăn-Làu, trung-tá Gӏp-Sҳn-Cҧnh, thiӃu-tá SlӇn-CҷmVӗ. 2. Khí-h̵u và thͥi-ti͇t (4). Sông-Mao có hai mùa : mùa mѭa tӯ tháng 5 ÿӃn tháng 10, mùa nҳng tӯ tháng 11 ÿӃn tháng 4. Riêng trong tháng mӝt và tháng hai có nhӳng cѫn gió lӕc rҩt mҥnh thәi cát bөi bay mӏt-mù, có khi cuӕn ÿi cҧ nhӳng mái tôn. Vào mùa nҳng thӡi-tiӃt rҩt oi-bӭc, ban ngày cái nóng lên ÿӃn 32, 33°C. Ĉһc-biӋt là các con sông Ma-Ó (ӣ ngay thӏ-trҩn Sông-Mao) và Cà-Giây (nҵm phía tâybҳc) ÿӅu khô cҥn; dân Sông-Mao thѭӡng phҧi xuӕng tӟi Chӧ-Lҫu cách 4cs (nѫi có quӕc-lӝ 1) ÿӇ tҧi nѭӟc vӅ dùng hàng ngày. Cuӝc thám-sát ÿӇ chӑn nѫi ÿӏnh-cѭ xҧy ra vào cuӕi mùa mѭa, lúc sông ngòi còn ÿҫy nѭӟc; không ai ngӡ nó lҥi khô cҥn tӟi mӭc ÿó. Ĉӕi vӟi nhà 106 KHU TӴ TRӎ HҦI NINH VIӊT NAM
nông, thì “nhҩt nѭӟc, nhì phân, tam cҫn, tӭ giӕng”, hұu-quҧ tai-hҥi cӫa viӋc thiӃu nѭӟc là diӋn-tích trӗngtrӑt bӏ hҥn-chӃ, phҧi ÿӧi tháng 11 năm 1955 mӟi gһt ÿѭӧc vө lúa ÿҫu tiên, và mӛi năm chӍ thu-hoҥch ÿѭӧc mӝt mùa. Khó-khăn lӟn-lao này ÿã khiӃn mӝt sӕ ÿӗngbào bӓ Sông-Mao ÿi tìm nhӳng nѫi canh-tác thuұn-lӧi hѫn nhѭ Xuân-Lӝc thuӝc tӍnh Long-Khánh, TùngNghƭa và Ĉѫn-Dѭѫng tӍnh Tuyên-Ĉӭc, Di-Linh tӍnh Lâm-Ĉӗng; mӝt sӕ thѭѫng-gia cNJng di-chuyӇn xuӕng Saigon - Chӧ-Lӟn tìm ÿѭӡng buôn-bán. CNJng may là ÿӗng-bào còn trông-cұy ÿѭӧc vào tiӅn lѭѫng cӫa 8.500 quân-nhân, vӟi nhӳng trao-ÿәi, buôn-bán lһt-vһt, mӑi ngѭӡi ÿùm-bӑc lүn nhau ÿӇ cҫmcӵ qua ngày. Dҫn dҫn, các trӣ-ngҥi ÿѭӧc khҳc-phөc, mӑi tiӅm-năng ÿѭӧc phát-huy ÿӇ xây-dӵng mӝt ÿӡi sӕng mӟi. 3. V͉ văn-hóa (5). Nhӳng nѫi thӡ-phѭӧng ÿѭӧc mau-chóng xâycҩt ӣ Sông-Mao : nhà thӡ thiên-chúa giáo năm 1956, chùa Bҥch-Vân năm 1957; riêng ÿӕi vӟi chùa QuanÂm, mӝt cuӝc lҥc-quyên xây-cҩt ÿѭӧc phát-ÿӝng rҫmrӝ, bà con hѭӣng-ӭng nhiӋt-liӋt, ngôi chùa khangtrang ÿѭӧc hoàn-tҩt ngay năm 1955, thiӋn-nam tín-nӳ lui-tӟi rҩt ÿông nhang-khói quanh năm. Ngày vía Quan-ThӃ-Âm Bӗ-tát 19 tháng 2âl. vӟi tұp-tөc ÿӕt pháo bông vүn ÿѭӧc tә-chӭc long-trӑng nhѭng có phҫn ÿѫn-giҧn hѫn. Mӛi xã có mӝt trѭӡng tiӇu-hӑc ÿѭӧc giҧng-dҥy theo chѭѫng-trình ViӋt-ngӳ. Riêng xã Hҧi-Xuân có mӝt trѭӡng Hoa-văn và trѭӡng trung-hӑc Hҧi-Ninh NGѬӠI NÙNG 107
Sông-Mao (hұu thân cӫa trѭӡng trung hӑc Ĉa-Minh) dҥy chѭѫng- trình ViӋt-văn. 4. V͉ kinh-t͇ (6). Nguӗn tài nguyên chính cӫa quұn Hҧi Ninh là gӛ gӗm cҭm lai, gӛ lim, gӛ dҫu, nhѭng viӋc khai thác bӏ hҥn-chӃ tҥi mӝt vài khu rӯng vì tình-hình an-ninh. Tҥi Sông-Mao, dân chúng canh-tác và làm rүy tҥi khuvӵc LӉ-Nghi, Kà-Long ӣ phía bҳc và Cà-Giây phía tây thӏ-trҩn. Mӝt sӕ ÿӗng-bào cNJng canh-tác và làm rүy tҥi khu-vӵc Sông Khiêng phía bҳc Sông-LNJy và SuӕiNhum ӣ phía nam, gҫn quӕc-lӝ. Nhӳng ngѭӡi trѭӟc chuyên sӕng vӅ chài lѭӟi thì làm nghӅ ÿánh cá ӣ cӱa bӇ Phan-Rí, quұn Hòa-Ĉa, cách Sông-Mao chӯng 10cs vӅ phía nam. Sông-Mao có hai khu chӧ, chӧ chính tҥi xã Hҧi-Xuân và chӧ phө tҥi xã Hҧi-Thӫy. Ngoài ra, ngay tӯ nhӳng ngày ÿҫu, ÿҥi-tá Sáng ÿã bӓ tiӅn quƭ Khu Nùng ra thành-lұp mӝt hӧp-tác xã gӑi là Công-Xã Nùng bán giá rҿ gҥo và nhu-yӃu phҭm cho ÿӗng-bào, xây nhà máy ÿiӋn và xѭӣng dӋt cho vùng Sông-Mao, tҥo mӝt sӕ công ăn viӋc làm cho dân-chúng. Chҷng bao lâu sinh-hoҥt trӣ nên nhӝn-nhӏp, các cӱa tiӋm buôn-bán tҩp-nұp. Nhӡ xe lӱa ÿi lҥi dӉ-dàng vӟi Saigon và các tӍnh miӅn trung, hàng-hóa vұnchuyӇn mau-chóng, mӭc-ÿӝ giao-dӏch vӟi bên ngoài ngày mӝt tăng, kéo theo sӵ phát-triӇn các ngànhnghӅ khác, tҥo ra mӝt luӗng sinh-khí mӟi ÿҫy hӭahҽn cho mӑi ngѭӡi. Thӡi kǤ phӗn-thӏnh nhҩt cӫa quұn Hҧi-Ninh và Sông-Mao là tӯ cuӕi năm 1955 ÿӃn 1958. 108 KHU TӴ TRӎ HҦI NINH VIӊT NAM
5. V̭n-ÿ͉ quân-s và chính-tr͓ (7). 51. Binh-Ĉoàn Nùng (Groupement Nùng) và Sѭ-Ĉoàn 6 Bӝ-Binh. Sau thӓa-hiӋp ngӯng bҳn tháng 7/1954, Bӝ Tәng Tѭ-LӋnh Pháp quyӃt-ÿӏnh tұp-trung và ÿһt dѭӟi quyӅn ÿҥi-tá Vòng-A-Sáng tҩt cҧ nhӳng ÿѫn-vӏ chínhqui và cҧ nhӳng ÿѫn-vӏ phө-thuӝc có lính là ngѭӡi Nùng hay thiӇu-sӕ, lҩy tên là Binh-Ĉoàn Nùng. Binh-Ĉoàn này tӟi 8.400 quân, hӧp thành bӣi ba Trung-ÿoàn 34, 35, 36 và gӗm có : * Các TiӇu-ÿoàn ViӋt-Nam (Bataillons Vietnamiens – BVN) 32, 57, 71, 72 và 75 ÿã thành-lұp tӯ trѭӟc; * Các TiӇu-ÿoàn ViӋt-Nam 56 (sau thành 86), 87, 88, 89 là nhӳng ÿѫn-vӏ phө-thuӝc ÿang trong giaiÿoҥn huҩn-luyӋn mà Tѭӟng Tѭ-LӋnh Quân-Khu 4 ViӋt-Nam ÿã quyӃt-ÿӏnh thành-lұp vào ÿҫu tháng 8, nhѭng chѭa có lӋnh chính-thӭc cӫa Bӝ Quӕc-Phòng; * Ĉҥi-Ĉӝi Tәng Hành-Dinh cNJ cӫa miӅn duyênhҧi. Trên thӵc-tӃ, sӵ hình-thành Binh-Ĉoàn Nùng ÿã khӣi ÿҫu tӯ trѭӟc khi vô Nam; trѭӟc ÿó, các sƭ-quan Nùng ÿã ÿѭӧc cӱ tӟi nҳm quyӅn chӍ-huy các tiӇu-ÿoàn 32 ӣ Hòn-Gai, tiӇu-ÿoàn 72 ӣ Uông-Bí, tiӇu-ÿoàn 75 ӣ Cӱa-Ông (Cҭm-Phҧ Port)… ÿӅu thuӝc tӍnh Quҧng-Yên bҩy giӡ. Khi viӋc ÿӏnh-cѭ ngѭӡi Nùng hoàn-tҩt, chínhphӫ và Bӝ Tѭ-LӋnh ViӋt-Nam mӟi nhұn ra mӝt tìnhtrҥng thӵc-tӃ khó xӱ: Binh-Ĉoàn Nùng ÿѭӧc thành-lұp trong mӝt giai-ÿoҥn giao-thӡi tӃ-nhӏ, mà chѭa ÿѭӧc sӵ ѭng-thuұn cӫa nhà cҫm quyӅn và giӟi chӍ-huy quân-sӵ ViӋt-Nam. NGѬӠI NÙNG 109
Có nhiӅu lý-do khiӃn chính-phӫ và Bӝ Tәng Tham-Mѭu ViӋt-Nam không vui-vҿ thӯa-nhұn BinhĈoàn Nùng, mà nhӳng lý-do chính là : * bҧn-thân ÿҥi-tá Sáng vүn còn thuӝc quân-ÿӝi Pháp, chѭa hӝi-nhұp vào lӵc-lѭӧng ViӋt-Nam, và sӵ hiӋn-hӳu ÿông-ÿҧo cӫa quân-nhân Pháp trong hàngngNJ Binh-Ĉoàn Nùng; * binh-sƭ trong Binh-Ĉoàn gӗm toàn là ngѭӡi thiӇu-sӕ (phҫn lӟn là Nùng, còn lҥi là Tày, Mѭӡng, Mán, Thái), không thích-hӧp cho nhiӋm-vө bình-ÿӏnh nӝi-ÿӏa khi ÿó; * sӵ yӇm-trӧ và trang-bӏ ÿӅu do Phái-Bӝ Pháp (tên mӟi cӫa Bӝ Tѭ-LӋnh ViӉn-Chinh); 110 KHU TӴ TRӎ HҦI NINH VIӊT NAM
Bҧn ÿӗ quaân sӵ quұn Hҧi-Ninh (phía Tâây) NGѬӠI NÙNG 111
Bҧn ÿӗ quaân sӵ quұn Hҧi-Ninh (phía Ĉông) 112 KHU TӴ TRӎ HҦI NINH VIӊT NAM
* Duy-trì ÿoàn quân Nùng sӁ gây nên nhӳng phҧn-ӭng bҩt-lӧi nѫi các ÿoàn-thӇ giáo-phái lúc bҩy giӡ. Phía ViӋt-Nam nhìn Binh-Ĉoàn Nùng vӟi con mҳt thiӃu tin-cұy; hӑ nghi-ngӡ Pháp ÿã lұp ra và duytrì nó nhѭ mӝt công-cө chính-trӏ, trong khi ngѭӡi Pháp cho rҵng chӍ nhҳm mөc-ÿích bҧo-tӗn mӝt ÿѫn-vӏ thuҫn- nhҩt và chӕng Cӝng hӳu-hiӋu (không có mӝt vө ÿào-ngNJ nào so vӟi các ÿѫn-vӏ thuҫn ViӋt-Nam lúc ÿó). Tӟi 16/11/54 bӝ Quӕc-Phòng mӟi ký nghӏ-ÿӏnh chính-thӭc thành-lұp 4 tiӇu-ÿoàn trên. Nhѭng rӗi kӃhoҥch tái tә-chӭc cӫa bӝ Tәng Tham-Mѭu ViӋt-Nam lҥi dӵ-trù giҧm quân-sӕ, không mӝt binh-ÿoàn nào ÿѭӧc lѭu-giӳ, ngay cҧ nhӳng ÿѫn-vӏ mӟi thành-lұp cNJng chӍ là nhӳng ÿoàn khinh-binh. Mӕi lo-ngҥi ÿoàn quân Nùng bӏ giҧi-tán ÿã ÿѭӧc giҧi-tӓa nhӡ tình-hình khҭn-trѭѫng giӳa chínhphӫ cӫa Thӫ-Tѭӟng Ngô-Ĉình-DiӋm vӟi các giáophái, lӋnh tài-giҧm binh-bӏ coi nhѭ bӏ thu-hӗi. Nhѭng cNJng phҧi ÿӧi tӟi 01/4/55 mӟi chính-thӭc thi-hành nghӏ-ÿӏnh do bӝ Quӕc-Phòng ÿã ký gҫn hai tháng trѭӟc chҩp-thuұn cho Binh-Ĉoàn Nùng chuyӇn thành Sѭ-Ĉoàn 6 Bӝ-Binh, vӟi ÿiӅu-kiӋn phҧi thu-nhұn các chuyên-viên ngѭӡi Nùng và thiӇu-sӕ do các lӵc-lѭӧng Liên-HiӋp Pháp giҧi-tán trҧ vӅ, ÿӗng- thӡi phҧi tiӃpnhұn các sƭ-quan gӕc ngѭӡi Kinh sӁ ÿѭӧc phân-phӕi tӟi. ĈiӅu-kiӋn trên ÿã buӝc ÿҥi-tá Sáng phҧi cho giҧingNJ gҫn 2.000 ngѭӡi vӟi sӕ tiӅn bӗi-thѭӡng giҧi-ngNJ lúc ÿó chҷng ÿѭӧc là bao. Dù sao, ÿây là niӅm tӵ-hào cӫa ÿoàn quân Nùng ÿã trӣ thành ÿҥi ÿѫn-vӏ ÿҫu-tiên cӫa quân-ÿӝi quӕc-gia ÿѭӧc thành-lұp. NGѬӠI NÙNG 113
Ngoài nhӳng ÿѫn-vӏ chính kӇ trên, Sѭ-ÿoàn 6 Bӝ-Binh (sau ÿѭӧc cҧi-danh thành Sѭ-ÿoàn 3 DãChiӃn) còn ÿѭӧc bә-sung TiӇu-ÿoàn 105 Pháo-binh (sau là TiӇu-ÿoàn 3 Pháo-binh) do ÿҥi-úy Phàng-CôngPhú chӍ-huy (sau là trung-tá, rӗi dân-biӇu Hҥ-Nghӏ ViӋn), và các ÿҥi-ÿӝi chuyên- môn TruyӅn-Tin, ThámBáo, Công-Binh, Quân-Cө, Quân-Nhu, Vұn-Tҧi. Bӝ Tѭ-LӋnh Sѭ-ÿoàn ÿóng tҥi Chӧ-Lҫu, sau dӡi vӅ Sông-Mao cùng vӟi các ÿѫn-vӏ chuyên-môn và ÿҥi-ÿӝi Tәng Hành-Dinh. Các Trung-ÿoàn 7, 8 và 9 Bӝ-binh (nguyên là các trung-ÿoàn 34, 35, 36) ÿѭӧc phӕi-trí nhѭ sau (xem bҧn-ÿӗ ӣ cuӕi chѭѫng) : * Bӝ ChӍ-Huy Trung-ÿoàn 7 cùng các TiӇuÿoàn 1/7 và 2/7 (là các tiӇu-ÿoàn 57 và 86 cNJ) ÿӗn-trú tҥi Sông-Mao; riêng TiӇu-ÿoàn 3/7 (tiӇu-ÿoàn 87 cNJ) ÿóng tҥi LӉ-Nghi cách Sông-Mao 3cs vӅ phía tây-bҳc; * Bӝ ChӍ-Huy Trung-ÿoàn 8 cùng TiӇu-ÿoàn 1/8 (tiӇu-ÿoàn 72 cNJ) ÿóng tҥi cә-thành Sông-LNJy, TiӇu-ÿoàn 2/8 (tiӇu-ÿoàn 75 cNJ) tҥi Long-Thành, TiӇuÿoàn 3/8 (tiӇu-ÿoàn 89 cNJ) ÿóng tҥi phía tây Châu Hanh (Mào-PlӅnh); * Bӝ ChӍ-Huy Trung-ÿoàn 9 cùng TiӇu-ÿoàn 1/9 (tiӇu-ÿoàn 32 cNJ) ÿóng tҥi Suӕi-Nhum, TiӇu-ÿoàn 2/9 (tiӇu-ÿoàn 71 cNJ) tҥi Lѭѫng- Sѫn, TiӇu-ÿoàn 3/9 (tiӇu-ÿoàn 88 cNJ) ÿóng tҥi phía ÿông Châu-Hanh. 52. Trung-Tâm Huҩn-LuyӋn Sѭ-Ĉoàn (Centre d’Instruction Divisionnaire ‘CID’). Dù phҧi bұn lo-lҳng cho sӕ-phұn cӫa các ÿѫn-vӏ Nùng nhѭ kӇ trên, Ĉҥi-tá Sáng vүn quan-tâm tӟi vҩnÿӅ ÿào-tҥo và huҩn-luyӋn ÿӇ bә-sung cán-bӝ và tăng thêm khҧ-năng cӫa các cҩp chӍ-huy ngѭӡi Nùng. Nhӡ sӵ yӇm-trӧ tích-cӵc cӫa các cán-bӝ quân-sӵ Pháp, mӝt trung-tâm huҩn-luyӋn Sѭ-ÿoàn ÿһc-biӋt ÿѭӧc dӵng lên 114 KHU TӴ TRӎ HҦI NINH VIӊT NAM
tӯ tháng 11/1954 tҥi Lѭѫng-Sѫn, qui-tө 560 khóa sinh hӑc vӅ chӍ huy tӯ cҩp Trung-ÿӝi trѭӣng trӣ xuӕng và các môn hӑc chuyên môn nhѭ vNJ khí nһng, kӃ-toán v.v… Tӕt-nghiӋp ÿӧt ÿҫu-tiên khóa sƭ-quan gӗm 4 thiӃu-úy và 14 chuҭn- úy (8) mà chính ÿҥi-tá Sáng ÿích-thân tӟi bӝ Quӕc-Phòng ÿӅ-nghӏ thăng- cҩp và nhұn-lãnh nghӏ-ÿӏnh bә-nhiӋm. Ngoài ra, gҫn 300 quân-nhân các cҩp ÿã ÿѭӧc gӱi ÿi hӑc tҥi các trungtâm cӫa Pháp và quân-lӵc ViӋt-Nam vӅ các môn truyӅn-tin, quân-vұn … và các khóa ÿҥi-ÿӝi trѭӣng, tiӇu-ÿoàn trѭӣng, trung-ÿoàn trѭӣng cùng chӍ-huy tham-mѭu. Tӟi tháng 7/1955, khoҧng 70% nhӳng chӭc-vө chuyên-môn ÿã có ngѭӡi ÿҧm-nhiӋm, sӕ còn lҥi ÿѭӧc bә-sung ÿӅu-ÿһn vӅ sӕ-lѭӧng và phҭm-chҩt. Ĉây là mӝt thành-quҧ tӕt-ÿҽp mà chính ÿҥi-tá Sáng cNJng lҩy làm ÿҳc-ý. 53 Vҩn-ÿӅ chính-trӏ. Tháng 6/1954, ông Ngô-Ĉình-DiӋm ÿѭӧc Quӕc-Trѭӣng Bҧo-Ĉҥi cӱ làm Thӫ-Tѭӟng có toàn quyӅn vӅ hành-chánh và quân-sӵ. Ông ÿã thành công trong viӋc ÿӏnh-cѭ các ÿѫn-vӏ quân-ÿӝi và ÿӗng-bào di-cѭ, nhѭng khi muӕn thӕng-nhҩt lӵc-lѭӧng quӕcgia, ông ÿã gһp sӵ chӕng-ÿӕi cӫa các giáo-phái CaoĈài, Hòa-Hҧo, nhҩt là cӫa nhóm Bình-Xuyên do Tѭӟng Lê-Văn-ViӉn (tӵ Bҧy ViӉn) cҫm ÿҫu , nҳm quyӅn cҧnh-sát ÿô-thành Saigon - Chӧ-Lӟn, chuyên tәchӭc nhӳng sòng bài và khai thác các nhà chӭa, lҥi ÿѭӧc ngѭӡi Pháp yӇm-trӧ. Tình-thӃ phӭc-tҥp và gaycҩn kӇ trên ÿã ÿѭa vӏ lãnh-tө ngѭӡi Nùng vào mӝt hoàn-cҧnh tӃ-nhӏ mà mӝt phúc-trình mang tӵa-ÿӅ ‘Vҩn-ĈӅ Ngѭӡi Nùng’ sӁ soi rõ nhӳng uҭn-khúc và hé NGѬӠI NÙNG 115
lӝ cho ta thҩy sӕ-phұn cӫa ngѭӡi Nùng trong tѭѫng-lai (9). Theo tài liӋu này (10), chӫ-trѭѫng cӫa ÿҥi-tá Sáng, mӝt ngѭӡi thiӇu-sӕ và nhҩt-ÿӏnh không chҩp nhұn Cӝng-Sҧn, là tuyӋt-ÿӕi trung-thành vӟi mөc-tiêu chӕng Cӝng, nhѭng giӳ tính-cách trung-lұp ÿӕi vӟi nhӳng tranh-chҩp nӝi-bӝ mà ông cho là có hҥi cho sӵ ÿoàn-kӃt quӕc-gia. Ông ÿã giӳ tính-cách trung-lұp này tӯ vө Tѭӟng NguyӉn-Văn-Hinh chӕng-ÿӕi chính-phӫ, qua viӋc không can-thiӋp vào cuӝc hành-quân loҥi-trӯ Bình-Xuyên. Nhѭng tӟi khi Quӕc-Trѭӣng Bҧo-Ĉҥi trao quyӅn Tәng Tѭ-LӋnh Quân-Ĉӝi Quӕc-Gia cho Tѭӟng NguyӉn-Văn-Vӻ thì ông ÿã bҳt-buӝc phҧi lӵachӑn, phҫn thì do truyӅn-thӕng trung-thành vӟi QuӕcTrѭӣng, phҫn thì coi Tѭӟng Vӻ là tiӃng nói xuҩt-phát tӯ mӝt quyӅn-hành chính-thӕng, bӣi lӁ chính ông DiӋm lúc ÿó cNJng không chҩp-hành lӋnh cӫa Quӕc-Trѭӣng Bҧo-Ĉҥi triӋu qua Pháp vӟi lý-do là tìm biӋn-pháp ÿiӅu-giҧi (11). ThӃ là tӯ mӡ sáng ngày chúa-nhұt 01/5/1955, Trung-ÿoàn 34 Nùng ÿang thө-huҩn tҥi Trung-Tâm Huҩn-LuyӋn Quán-Tre (sau là Trung-Tâm HuҩnLuyӋn Quang-Trung), ÿѭӧc lӋnh tӯ Tәng-Hành-Dinh cӫa Tѭӟng Vӻ ÿiӅu-ÿӝng vӅ Saigon - Chӧ-Lӟn ÿӇ ‘can-thiӋp’. Nhѭng tӟi 9g00 sáng, tѭӣng rҵng ÿã nҳm vӳng ÿѭӧc tình-hình, Tѭӟng Vӻ - qua trung-gian ÿҥi-tá Trҫn-Văn- Ĉôn - hҥ lӋnh ngӯng tiӃn quân. Chính-trӏ luôn-luôn có nhӳng chuyӋn bҩt ngӡ. Tin Tѭӟng Vӻ ÿӝt-ngӝt ra ÿi khiӃn ÿҥi-tá Sáng rѫi vào tình-trҥng bӕi-rӕi. Ông ÿáp máy bay trӣ vӅ Phan-Rí. Ӣ ÿӏa-vӏ ông, vào hoàn-cҧnh ÿó, thái-ÿӝ cӫa ông cNJng chӍ là viӋc thѭӡng-tình. Là mӝt nhà chӍ-huy quân-sӵ tài116 KHU TӴ TRӎ HҦI NINH VIӊT NAM
ba, nhѭng có lӁ ông ÿã không nhìn thҩy thӡi-thӃ ÿәithay, cөc-diӋn không còn bình-thѭӡng nӳa. Sau nhiӅu cuӝc tiӃp-xúc nhӳng ngày kӃ theo ÿó, ÿҥi-tá Sáng ÿã tӟi gһp ông DiӋm, tuân-hành theo lӋnh triӋu-tұp (cNJng nhѭ ông vүn tӓ ra tuân- hành và ӫng-hӝ ông DiӋm trong nhiӅu dӏp sau ÿó). Thӫ-Tѭӟng DiӋm không nhҩn mҥnh gì vӅ viӋc chӕng-ÿӕi, chӍ nhҳc-nhӣ vӅ bәn-phұn quân- nhân phҧi phөc-tùng, lҥi còn tһng-thѭӣng và thăng-cҩp cho mӝt sӕ sƭ- quan. Sӵ khôn-khéo này cӫa ông DiӋm ÿã tҥm-thӡi làm yên lòng ÿҥi-tá Sáng, nhѭng cNJng cho ta dӵ-ÿoán ÿѭӧc nhӳng ÿiӅu bҩt-tѭӡng có thӇ xҧy ra vӅ sau cho chính ông, cho ÿoàn quân Nùng thuҫn-nhҩt và thiӋn-chiӃn, mӝt lӵclѭӧng hӳu-hiӋu ÿӇ ÿѭѫng-ÿҫu vӟi kҿ thù phѭѫng bҳc (12). 54. Dân-biӇu Quӕc-Hӝi ÿҫu-tiên ngѭӡi Nùng (13). Sau khi vãn-hӗi trұt-tӵ tҥi thӫ-ÿô Saigon, vӟi sӵ ӫng-hӝ cӫa Hӝi-Ĉӗng Nhân-Dân Cách-Mҥng gӗm các thành-phҫn ÿҧng-phái quӕc-gia, Thӫ-Tѭӟng DiӋm ÿã ÿӅ xѭӟng ‘phong-trào nhân-dân cách-mҥng’ ÿӇ truҩtphӃ quӕc-trѭӣng Bҧo-Ĉҥi bҵng mӝt cuӝc trѭng-cҫu dân-ý ngày 23/10/55, lên làm Tәng-Thӕng sau ÿó và tuyên bӕ thành-lұp nӅn Cӝng-Hòa ViӋt-Nam. Cuӝc tuyӇn-cӱ ÿӇ thành-lұp quӕc-hӝi ÿѭӧc ҩnÿӏnh vào ngày 04/3 năm 56, và mӝt ghӃ ÿҥi-biӇu ÿѭӧc dành cho ngѭӡi Nùng. Ĉây là mӝt cѫ-hӝi vô cùng quan-trӑng cho cӝng-ÿӗng Nùng ÿӇ ÿѭa ngѭӡi vào ngành lұp-pháp nhҵm thu-phөc lòng tin cӫa chính-phӫ và tranh-thӫ quyӅn-lӧi cho tұp-thӇ ngѭӡi Nùng. Ông Lâm-Phát, sui-gia cӫa ÿҥi-tá Sáng, ÿѭӧc ÿѭa ra ӭng-cӱ vào chӭc-vө này. Là ӭng-cӱ viên duyNGѬӠI NÙNG 117
nhҩt, ông Lâm-Phát chҷng cҫn truyӅn-ÿѫn, bíchchѭѫng, không cҫn ÿi vұn-ÿӝng ÿӇ giҧi-thích chӫtrѭѫng, ÿѭӡng-lӕi cNJng ÿѭѫng-nhiên trúng-cӱ vӟi ÿasӕ tuyӋt-ÿӕi phiӃu bҫu cӫa tҩt cҧ quân-nhân và gia-ÿình cùng toàn-thӇ ÿӗng-bào cӱ-tri thuӝc Sѭ-ÿoàn Nùng ÿã ÿѭӧc lӋnh bӓ phiӃu cho ông. Rҩt tiӃc rҵng ông Lâm-Phát không phҧi là ngѭӡi giao-thiӋp rӝng nên không quen biӃt các chínhkhách ViӋt-Nam, không am-tѭӡng thӡi-sӵ. Ông tinh thông Pháp ngӳ, nhѭng không thông-thҥo tiӃng ViӋt (ÿã trӣ thành ngôn ngӳ chính thӭc duy nhҩt lúc này), nên chӍ ghi nhұn vҳn-tҳt bҵng tiӃng Pháp nhӳng gì ÿã ÿѭӧc ÿӅ-cұp ; dƭ-nhiên viӋc tham-gia thҧo-luұn tҥi nghӏ-trѭӡng lҥi càng hҥn-chӃ. Ĉang lúc chính-quyӅn có ҩn-tѭӧng không tӕt ÿӕi vӟi khӕi ngѭӡi Nùng, ÿang lúc Tѭ-LӋnh Quân-Khu 4, Tѭӟng Thái-Quang Hoàng, vүn báo-cáo ÿӏnh-kǤ rҵng ÿҥi-tá Tѭ-LӋnh Sѭ-ÿoàn 3 DãChiӃn Vòng-A-Sáng ‘là ngѭӡi thân Pháp, cҫn lѭu-ý theo-dõi’ (trong khi ÿó ngѭӡi lính Pháp cuӕi cùng ÿã hӗi-hѭѫng tӯ ngày 28/4/56), mà ngѭӡi ӣ vӏ-thӃ có thӇ cӭu-vãn tình-thӃ lҥi không có khҧ-năng tҥo mӕi thiӋncҧm, gây sӵ tín-nhiӋm ÿӕi vӟi ÿҥi-tá Sáng thì nhӳng gì xҧy ra sau ÿây không làm cho chúng ta ngҥc-nhiên. 55. Sѭ-ÿoàn 3 ÿi sӱa-chӳa quӕc-lӝ 14 và viӋc ÿҥi-tá Sáng bӏ cho vӅ hѭu (14). Ĉҫu tháng 6/1956, Sѭ-ÿoàn 3 ÿѭѫc lӋnh ÿiӅuÿӝng lên tӍnh Kontum ÿӇ sӱa-chӳa quӕc-lӝ 14. Bӝ TѭLӋnh Sѭ-ÿoàn, các Trung-ÿoàn 7 và 8 chӏu tráchnhiӋm sӱa-chӳa ÿoҥn ÿѭӡng tӯ Kontum tӟi Dakglé ;Trung-ÿoàn 9 và TiӇu-ÿoàn 3 Pháo-binh ÿoҥn ÿѭӡng tӯ Mӝ-Ĉӭc (Quҧng-Ngãi) tӟi Gia-Vӵc thuӝc tӍnh Quҧng-Tín (mӟi thành-lұp). 118 KHU TӴ TRӎ HҦI NINH VIӊT NAM
Thӵc ra viӋc ÿi sӱa ÿѭӡng chӍ là mӝt cách ‘ÿiӋu hә ly sѫn’ ÿӇ phân-tán lӵc-lѭӧng và ÿѭa Sѭ-ÿoàn 3 ra khӓi nѫi ÿӗn-trú là mӝt vӏ-trí chiӃn-lѭӧc quan-trӑng, ÿӗng-thӡi tách rӡi ÿoàn quân này ra khӓi khӕi ngѭӡi Nùng hұu-thuүn, hҫu thi-hành mӝt kӃ-hoҥch, ÿó là cho ÿҥi-tá Sáng vӅ hѭu non. Theo qui-chӃ mӟi cӫa ViӋt-Nam, tuәi hӗi-hѭu dành cho cҩp-bӵc ÿҥi-tá là 57 tuәi (thay vì 59 theo quichӃ cӫa Pháp). Mһt khác, ÿҥi-tá Sáng vүn thuӝc quânÿӝi Liên-HiӋp Pháp mà thông-tri cӫa bӝ Quӕc-Phòng yêu-cҫu phҧi làm ÿѫn xin gia-nhұp quân-ÿӝi quӕc-gia. Ĉҥi-tá Sáng ÿã nҥp ÿѫn trѭӟc hҥn-ÿӏnh, nhѭng ngѭӡi ta cӕ-tình ÿӧi qui-chӃ mӟi hҥn-ÿӏnh tuәi ban-hành mӟi chính-thӭc chҩp nhұn ÿѫn xin, khi ҩy ÿҥi-tá ÿã ÿáo hҥn tuәi vӅ hѭu. Ngoài ra, nhѭ mӝt sӵ thӓa-hiӋp mһc-nhiên, các sƭ-quan thuӝc quân-ÿӝi Liên-HiӋp Pháp chuyӇn qua hàng-ngNJ quӕc-gia ÿӅu ÿѭӧc thăng mӝt cҩp ; nhѭ vұy ÿҥi-tá Sáng phҧi ÿѭӧc vinh-thăng thiӃu-tѭӟng. NӃu ÿѭӧc nhѭ thӃ, ÿѭѫng-nhiên ông không còn bӏ viӋc ÿáohҥn tuәi chi-phӕi. Có vài lҫn ÿѭӧc mӡi vӅ bӝ Tәng Tham-Mѭu hӑp, các sƭ-quan tiӃp-tân ÿӅu gӑi ông là thiӃu-tѭӟng ; ngay cҧ chӛ ngӗi hӑp, ban tә-chӭc cNJng cӕ ý viӃt rõ ‘ThiӃu-Tѭӟng Vòng-A-Sáng’. Mӝt ngày vào cuӕi năm 1956, nhұn ÿѭӧc lӋnh vӅ trình-diӋn Tәng-Thӕng, ÿҥi-tá và các sƭ-quan thâncұn ÿӅu khҩp-khӣi mӯng thҫm. VӅ ÿӃn nѫi, Bí-Thѭ Phӫ Tәng-Thӕng cho biӃt chính-phӫ vӯa có lӋnh cho ÿҥi-tá ÿѭӧc giҧi-ngNJ và Tәng-Thӕng có ý-ÿӏnh bәnhiӋm ông giӳ chӭc-vө Phө-Tá Tәng-Ӫy Viên DinhĈiӅn, yêu-cҫu ông ÿӃn gһp Tәng-Ӫy Viên ÿӇ nhұn nhiӋm-vө mӟi, không cҫn vào yӃt-kiӃn Tәng-Thӕng ! Lúc ÿó ông mӟi nhұn ra nhӳng sӵ-viӋc có diӉn-tiӃn NGѬӠI NÙNG 119
lӟp-lang cӫa mӝt âm-mѭu gҥt-gүm bҩy lâu nay. Vӯa thҩt-vӑng vӯa buӗn lòng vӅ sӵ ÿӕi-ÿãi bҥc-bӁo cӫa ông DiӋm, ÿҥi-tá Sáng có ÿӃn trình-diӋn Tәng-Ӫy Viên Bùi-Văn-Lѭѫng, nhѭng tӯ-chӕi nhұn chӭc phө-tá cho ông. Nhҵm trҩn-an quân-dân ngѭӡi Nùng, ông DiӋm bә-nhiӋm Ĉҥi-Tá Phҥm-Văn-Ĉӛng, mӝt ngѭӡi ‘rӇ tӍnh Hҧi-Ninh’ rҩt ÿѭӧc lòng ngѭӡi Nùng tӟi thay-thӃ ÿҥi-tá Sáng, ÿӗng-thӡi cӱ con cӫa ÿҥi-tá là Trung-tá HoàngGia-Cҫu giӳ chӭc Tѭ-LӋnh Phó. Ĉҫu năm 1957, toàn thӇ Sѭ-ÿoàn 3 trӣ vӅ nguyên-vӏ ӣ hұu-cӭ Sông-Mao. 56. Sӵ phân-tán các sƭ-quan Nùng và tình-trҥng Sông-Mao sau ÿó (15). Chҷng bao lâu, ThiӃu-Tѭӟng Tôn-Thҩt-Xӭng ÿѭӧc cӱ ÿӃn thay-thӃ Ĉҥi-Tá Ĉӛng.Tӯ ÿây, chínhsách phân-tán lӵc-lѭӧng ngѭӡi Nùng ÿѭӧc thӵc-thi bҵng cách thuyên-chuyӇn các sƭ-quan Nùng ra khӓi Sѭ-ÿoàn 3 Dã-ChiӃn, bҳt ÿҫu bҵng các cán-bӝ nӗngcӕt nhѭ Trung-tá Hoàng-Gia-Cҫu, ThiӃu-tá TrѭѫngThҳng-Chӭc… Năm 1959, Sѭ-ÿoàn (ÿã ÿѭӧc cҧi-danh thành Sѭ-ÿoàn 5) ÿѭӧc lӋnh di-chuyӇn vӅ Quân-Khu 3 ÿӇ tәchӭc các cuӝc hành-quân truy-lùng ViӋt-Cӝng trong chiӃn-khu D. Sau ÿó hұu-cӭ Sѭ-ÿoàn và toàn -thӇ giaÿình binh-sƭ cNJng ÿi theo vӅ Biên-Hòa, chҩm-dӭt sӵ trú-ÿóng tҥi quұn Hҧi- Ninh. Trѭӟc viӉn-ҧnh lu-mӡ cӫa cuӝc sӕng không có bҧo-ÿҧm vӅ tѭѫng-lai, ÿӗng-bào Nùng bҳt ÿҫu di-cѭ ÿi lұp-nghiӋp tҧn-mát khҳp nѫi. NӃu năm 1955 chӍ mӝt sӕ ít ngѭӡi ra ÿi tìm nѫi canh-tác thì lҫn này, ngoài nhӳng nѫi ÿã kӇ trѭӟc ÿây, ngѭӡi ta còn tӟi cҧ Ĉӏnh-Quán, Bҫu-Hàm, Cây Gáo, Bҧo-Lӝc …Nhӳng ngѭӡi có năng-khiӃu kinh-doanh hay hành-nghӅ thӫ-công thì tìm 120 KHU TӴ TRӎ HҦI NINH VIӊT NAM
vӅ Sàigòn - Chӧ-Lӟn và các vùng phө-cұn. Sӕ ngѭӡi còn lҥi, mӝt phҫn vүn làm nghӅ nông tҥi Sông-Mao, Sông-LNJy, phҫn kia tiӃp-tөc sinh-sӕng bҵng phѭѫngcách khác, bám chһt lҩy mҧnh ÿҩt quê-hѭѫng thӭ hai này, cùng nhau trҧi qua biӃt bao biӃn-chuyӇn cӫa thӡicuӝc và chӭng-kiӃn nhӳng màn thҧm-kӏch cӫa lӏch-sӱ. Riêng cө Sáng thì mӣ tiӋm gҥo làm kӃ sinh-nhai tҥi ÿҥi-lӝ Hӗng-Bàng, quұn 5 – Saigon; ѭӟc-vӑng trӣ vӅ Khu Tӵ-Trӏ Nùng Hҧi-Ninh cӫa Cө coi nhѭ là tanbiӃn… Sau khi toàn-thӇ Sѭ-ÿoàn 5 rút ÿi, quұn HҧiNinh ÿã là nѫi trú-ÿóng lҫn-lѭӧt cӫa các ÿѫn-vӏ sau ÿây : * Trung-Tâm Huҩn-LuyӋn Quân-Khu 2 cho tӟi năm 1966; * Trung-ÿoàn 44 Bӝ-Binh tҥi Sông-Mao tӟi cuӕi năm 1971; * Năm 1972, Bӝ ChӍ-Huy Liên-ÿoàn 595 ĈӏaPhѭѫng Quân vӟi mӝt TiӇu-ÿoàn tӟi ÿóng tҥi SôngMao, TiӇu-ÿoàn thӭ hai tҥi Lѭѫng-Sѫn và TiӇu-ÿoàn thӭ ba tҥi Long-Hѭѫng, quұn Tuy-Phong (phía bҳc Bình-Thuұn). CNJng nhѭ mӑi nѫi khác ӣ miӅn nam, Cӝng-Sҧn luôn-luôn rình-rұp ÿӇ tҩn-công chúng ta, nhҩt là ÿӗngbào Nùng mà chúng thù-ghét. Ĉҫu tháng 2/1969, ViӋtCӝng tҩn-công quұn-lӷ Hҧi-Ninh. Chúng bҳt ÿҫu pháokích bҵng súng cӕi, ÿӗng-thӡi dùng ÿһc-công xâmnhұp, rӗi các ÿѫn-vӏ ÿӏa-phѭѫng xung-kích. Sau nhiӅu giӡ giao-tranh, chúng bӏ tәn-thҩt nһng, buӝc phҧi rút lui, mang theo nhiӅu xác ÿӗng bӑn. Ĉҫu tháng 4 năm sau, Cӝng-sҧn lҥi huy-ÿӝng mӝt lӵc-lѭӧng hùng- hұu cùng mӝt ÿѫn-vӏ ÿһc-công tӯ quân-khu 6 cӫa chúng ÿӃn tҩn-công quұn Hҧi-Ninh. NGѬӠI NÙNG 121
Nhѭ thѭӡng lӋ, chúng mӣ ÿҫu pháo-kích bҵng hӓa-tiӉn và súng cӕi 81 ly, rӗi dùng ÿһc-công phӕi-hӧp vӟi hai tiӇu-ÿoàn ÿӏa-phѭѫng xâm-nhұp hòng ÿánh chiӃm vӏtrí cӫa các ÿѫn-vӏ ta. Sau nhiӅu ÿӧt xung-phong bӏ quân ta anh-dNJng ÿҭy lui, chúng bӓ chҥy lên rӯng, ÿӇ lҥi hѫn trăm xác chӃt cùng vNJ-khí ÿҥn-dѭӧc. Mӝt lҫn nӳa, ViӋt-Cӝng lҥi bӏ thҩt-bҥi nhөc-nhã trѭӟc tinh-thҫn chiӃn-ÿҩu quҧ-cҧm cӫa quân-dân Hҧi-Ninh. Chú-thích. 1. Sѭ-Ĉoàn Ba Hành-Khúc, nhҥc và lӡi cӫa VNJ-ĈӭcNghiêm. 2. LQN, trang 3, 4. GDZ 25/8/03, trang 10, 11. SlӇnCҷm-Hӗng (SCH) 29/4/03, trang 2 – 4. SҳnCҧnh+Cún-Sáng (SC/CS) 30/7/03, trang 2 – 7. NSSJ, bә-túc 070312. 3. SC/CS, trang 3 – 4. LQN, trang 4. GDZ, trang 12. 4. SC/CS, trang 2, 4, 5. SCH, trang 2, 3. LQN, trang 4. 5. SC/CS, trang 5. SCH, trang 4. 6. SC/CS, trang 6, 7. SCH, trang 3, 4. GDZ, trang 11. 7. LQN, trang 5 – 8. GDZ, trang12. SC/CS, trang 9, 10. Phat-DiӇng+ Sҳn-cҧnh, 10/3/07. Lҫu-ChӍ-Phҳn 26/3/07. 8. 4 thiӃu-úy là : Trѭѫng-Văn-Nhӭt, Trҫn-Ĉӭc-Lai, Hoàng-Ngӑc-Phѭѫng, Chí-VӇnh-DzӃnh. 14 chuҭn-úy là : Lӗ-Hӗng-Chăn, SlӇn-Slau-Khàu, ChӅnh-Chì-Làn, Lӹ-Siu-Cóng, Tsҵn-Slùi-Phӕ, Tsҵn-Chӫ-TsӃnh, CáyA-Lӝc, ChӅ-MӅnh-SӅnh, SlӇn-Cҷm-Vӗ (9 vӏ này sau lên thiӃu-tá), Vòng-Chi-Phҳn, Vòng-Sһp-Nàm, ThòngSênh-Pҭu, Lù-Tҳc-Nӗng (4 vӏ này sau lên ÿҥi-úy), và Chí-ThӅnh-Ky. GDZ 25/8/03, trang 11. 122 KHU TӴ TRӎ HҦI NINH VIӊT NAM
9. Tài-liӋu ‘La Question Nùng’ (Vҩn-ĈӅ Ngѭӡi Nùng) lѭu-trӳ tҥi Sӣ Lӏch-Sӱ Lөc-Quân Pháp, không ÿӅ ngày nhѭng nӝi-dung cho thҩy ÿѭӧc viӃt vào cuӕi tháng 7/1954, tác-giҧ khuyӃt-danh nhѭng phҧi là mӝt nhânvұt am-hiӇu cӝng-ÿӗng Nùng và thân-cұn vӟi ngѭӡi Nùng. 10. LQN, trang 10, 11. 11. Hoàng-Lҥc+Hà-Mai-ViӋt, NamViӋt-Nam 1954- 1975 (NVN), trang 53 12. ‘La Question Nùng’ kӃt thúc bҵng ÿӅ-nghӏ nghiêncӭu ÿѭa sӕ ngѭӡi Nùng Hҧi-Ninh tӷ-nҥn qua lұpnghiӋp ӣ Madagascar hay Nouvelle-Calédonie, nӃu ViӋt-Cӝng sӁ thҳng trong cuӝc tuyӇn-cӱ thӕng-nhҩt ÿҩt nѭӟc tháng 7/1956 dӵ-trù bӣi HiӋp-Ĉӏnh Genève. 13. NVN, trang 54, 55. GDZ 25/8/03, trang 13, 14. 14. SC/CS, trang 11 – 13. GDZ, trang 14, 15. 15. GDZ, trang 15. SC/CS, trang 13 – 15. SCH, trang 7, 8. NGѬӠI NÙNG 123
CHѬѪNG HAI LҰP-NGHIӊP TҤI SAIGON - CHӦ-LӞN VÀ NHӲNG NѪI KHÁC Vӟi tinh-thҫn phҩn-ÿҩu và sӵ cҫn-cù tháo-vát, ngѭӡi Nùng ÿã vѭѫn lên trong nghӏch cҧnh và thànhcông tӕt-ÿҽp trên nhiӅu lƭnh-vӵc cӫa xã-hӝi ViӋt-Nam, nhҩt là dѭӟi nӅn ÿӋ-nhӏ Cӝng-Hòa. A. Nhӳng thành-tӵu vӅ phѭѫng-diӋn chính-trӏ (1). 1. Tham-gia các t͝-chͱc chính-tr͓. Các ông Phàng-Công-Phú, Lý-Ngӑc-Dѭӥng, Vòng-Chăn-SӅnh, Gӏp-A-Sáng và Gӏp-A-DziӇng cùng khá ÿông nhân-sƭ ngѭӡi Nùng ÿã gia-nhұp Ĉҥi-ViӋt Quӕc-Dân Ĉҧng, và mӝt sӕ trӣ nên Trung-ѭѫng Ӫyviên Bӝ Chính-Trӏ cӫa Ĉҧng (Ĉҥi-ViӋt là mӝt trong hai chính ÿҧng lӟn có quá-trình hoҥt-ÿӝng lâu năm nhҩt cӫa ViӋt-Nam), ÿӗng-thӡi cNJng là cҧm-tình viên Phong-Trào Quӕc-Gia Cҩp-TiӃn cӫa Giáo-sѭ NguyӉnvăn-Bông, ViӋn-Trѭӣng Hӑc-ViӋn Quӕc-Gia HànhChánh. Ӭng-cӱ viên tәng-thӕng cӫa ÿҧng Ĉҥi-ViӋt (kӻ-sѭ Hà-Thúc-Ký) cNJng nhѭ ӭng-cӱ viên thѭӧngnghӏ sƭ cӫa Ĉҧng này và cӫa Phong-Trào Quӕc-Gia Cҩp-TiӃn ÿã ÿѭӧc tұp-thӇ ngѭӡi Nùng nhiӋt-liӋt ӫnghӝ mӝt cách qui-mô và rҫm-rӝ trong phҥm-vi ÿô-thành Saigon (2). 124 KHU TӴ TRӎ HҦI NINH VIӊT NAM
2. Ĉ˱ͫc b̯u vào các chͱc-vͭ dân-c͵. Quӕc-Hӝi Lұp-HiӃn. Quӕc-Hӝi Lұp-HiӃn nӅn ÿӋ-nhӏ Cӝng-Hòa ra ÿӡi vào tháng 6/1966. Cө Sáng ÿҳc-cӱ ÿѫn-vӏ dân-tӝc thiӇu-sӕ tӍnh Bình-Thuұn. Nhӡ sӵ hiӋn-diӋn cӫa Cө, cӝng thêm sӵ tranh-ÿҩu rҩt ÿҳc-lӵc cӫa dân-biӇu ĈàmVăn-Quí (thuӝc sҳc-tӝc Thә, ÿҥi-tá hiӋn-dӏch, bҥn chíthân cӫa ThiӃu-Tѭӟng NguyӉn-Cao-KǤ, ÿѭѫng-kim Chӫ-Tӏch Uӹ-Ban Hành-Pháp Trung-Ѭѫng), mӝt chính-sách ÿһc-biӋt ѭu-ÿãi ÿӗng-bào thiӇu-sӕ ÿӇ sӟm theo kӏp trào-lѭu tiӃn-hóa cӫa ÿӗng-bào Kinh ÿã ÿѭӧc ghi trong HiӃn-Pháp. HiӃn-pháp soҥn xong vào tháng 12/1966. Sau ÿó, chiӃu hiӃn-pháp này, các cuӝc bҫu-cӱ cho ngành hành-pháp và lұp-pháp ÿѭӧc tә-chӭc. Thѭӧng-Nghӏ ViӋn khóa 1 (1967). Ngѭӡi Nùng có hai vӏ ra ӭng-cӱ là cө Vòng-ASáng và trung-tá Phàng-Công-Phú. Cө Sáng tham-gia liên-danh Mһt Trӡi Mӑc do cӵu tѭӟng Hùynh-VănCao làm thө-ӫy, ÿҳc-cӱ làm nghӏ-sƭ trong ba năm (nhiӋm-kǤ là 6 năm, nhѭng nhiӋm-kǤ ÿҫu sau ba năm có cuӝc bӕc thăm ÿӇ loҥi ra mӝt nӱa sӕ là 30 vӏ, ÿѭӧc thay bҵng 30 thѭӧng nghӏ-sƭ thuӝc ba liên-danh mӟi ÿҳc-cӱ ; cө Sáng nҵm trong sӕ ngѭӡi bӏ loҥi này). Trung-tá Phàng-Công-Phú tham-gia liên-danh Cҩy Lúa do bác-sƭ Hӗ-Văn-Châm làm thө-ӫy, bӏ thҩt-cӱ (ÿҧng Ĉҥi-ViӋt ÿѭa ra ba liên-danh thì có mӝt liên-danh ÿҳccӱ). Thӡi-gian làm thѭӧng nghӏ-sƭ, cө Sáng không có hoҥt-ÿӝng gì ÿáng kӇ. Có lҫn cө phát-biӇu vӟi báochí rҵng Tәng-Thӕng NguyӉn-Văn-ThiӋu kǤ-thӏ ngѭӡi NGѬӠI NÙNG 125
Nùng. Không hiӇu ÿӝng-cѫ nào ÿã thúc-ÿҭy cө ÿѭa ra nhұn-ÿӏnh ÿó. Nhѭng qua lӡi phát biӇu này, ngѭӡi ta biӃt cө không ӫng-hӝ ông ThiӋu, mà có khuynh-hѭӟng ÿi theo phe ThiӃu-Tѭӟng NguyӉn-Cao-KǤ. Cө ÿã thiӃu thông-tin nên không biӃt cNJng vào giai-ÿoҥn ÿó TәngThӕng ThiӋu hoàn-toàn ÿѭӧc Hoa-KǤ tín-nhiӋm, ÿӏa-vӏ cӫa ông ThiӋu vӳng nhѭ bàn thҥch. Dѭӟi thӡi Tәng-Thӕng Ngô-Ĉình-DiӋm, cө Sáng ÿã ÿѭa ra mӝt ngѭӡi yӃu kém chính-trӏ là ông Lâm-Phát ra làm dân-biӇu ÿҥi-diӋn ngѭӡi Nùng, nên không thӇ tháo gӥ nhӳng khó-khăn bҩt-lӧi cho tұp-thӇ ngѭӡi Nùng, thì dѭӟi thӡi Tәng-Thӕng NguyӉn-VănThiӋu, sӵ phát-ngôn thiӃu cân-nhҳc cӫa cө vô-tình ÿã nhѭ con kǤ-ÿà cҧn ÿѭӡng tiӃn-thân cӫa ÿҥi-tá HoàngGia-Cҫu, con trai cӫa cө. Là mӝt ÿҥi-tá thâm-niên cao, ông Cҫu ÿã nhiӅu lҫn ÿѭӧc Bӝ Tәng Tham-Mѭu ÿӅnghӏ thăng-cҩp chuҭn-tѭӟng, nhѭng lҫn nào cNJng bӏ Tәng-Thӕng ThiӋu gҥt bӓ. Có lӁ ông ThiӋu ÿã không bҵng lòng viӋc cө Sáng tuyên-bӕ ÿҧ-kích ông, nên không cho ÿҥi-tá Cҫu thăng-chӭc, chӭ trong nhiӅu dӏp khác ông ThiӋu ÿã tӓ ra rҩt tín-nhiӋm ngѭӡi Nùng. Hҥ Nghӏ-ViӋn khóa 1 (1967-71). NhiӋm-kǤ này cӫa Hҥ-ViӋn, ngѭӡi Nùng có mӝt dân-biӇu là ông Phu-Nҵng-Khìn. Ông Khìn ra ӭng-cӱ ghӃ Dân BiӇu dành riêng cho ÿӗng bào thiӇu sӕ Nùng tҥi ÿѫn vӏ tӍnh BìnhThuұn. Nhӡ sӵ trӧ giúp cӫa ông Trѭѫng-Gia KǤ-Sanh tӵ Trúc-Viên, mӝt chính trӏ gia ÿӕi lұp tҥi tӍnh, ông Khìn ÿã ÿҳc cӱ dӉ dàng, vì cӱ tri bӏ ҧnh hѭӣng tuyên truyӅn ÿӅu bӓ phiӃu cho ông Trúc-Viên và ӭng cӱ viên ÿѭӧc ông ÿӥ-ÿҫu. 126 KHU TӴ TRӎ HҦI NINH VIӊT NAM