9. Có công nhҩt là Phӗng Ӕn-HӃnh, ngѭӡi Ngái vùng Hà-Cӕi, ngѭӡi ÿҫu-tiên mang cҩp thѭӧngsƭ Pháp và ‘’vào làng tây’’ (VAS, trang 35). 10. NOT, trang 5 – 7 11. NOT, trang 7. VAS, trang 36. 12. Nѭӟc Tôi Dân Tôi (viӃt tҳt NTDT), Ĉông-TiӃn xuҩt-bҧn, trang 125. 13. VAS, trang 36 - 37. 14. VAS, trang 37 - 39. 15. Trѭѫng-Văn-Vƭnh, Rapport sur la Province de Hai-Ninh, (viӃt tҳt TVV), trang 7-23. 16. Tӟi cuӕi năm 1945 thì Tiên-Yên bӏ quân ViêtMinh chiӃm. 17. TVV, trang 25 - 38. 18. TVV, trang 38 – 43 19. TVV, trang 43 - 45 20. TVV, trang 45 – 55 21. Hoàng-Gia-Cҫu, trang 1 – 4 22. Bҧo-Ĉҥi, Con Rӗng ViӋt-Nam, trang 398. 23. VAS, trang 42. 24. Bҧo-Ĉҥi, Le Dragon d’Annam, phө-lөc sӕ 6, 5 và 7. NGѬӠI NÙNG 27
PHҪN HAI ĈӎA-LÝ VÀ NHÂN-VĂN KHU TӴ-TRӎ NÙNG CHѬѪNG MӜT ĈӎA - LÝ A. HÌNH - THӆ. Khu Tӵ-Trӏ Nùng là phҫn ÿҩt cӵc-ÿông cӫa miӅn bҳc ViӋt-Nam, vӟi hình-dҥng mӝt quҧ trám mà ÿѭӡng chéo lӟn theo hѭӟng ÿông-bҳc - tây-nam, phía bҳc giáp Quҧng-Ĉông và Quҧng-Tây cӫa Trung-Hoa, tây giáp các tӍnh Lҥng-Sѫn và Bҳc-Giang, nam giáp tӍnh Quҧng-Yên và ÿông-nam là BiӇn Ĉông, tӭc bӡ bӇ Thái-Bình Dѭѫng. DiӋn-tích tәng-quát là 4 500cs vuông. VӅ ÿӏa-hình, có hai phҫn rõ-rӋt : 1. Vùng rӯng-núi, ngѭӡi thѭa, tӟi 4/5 diӋntích, chiӃm toàn-thӇ phҫn tây-bҳc cӫa tӍnh Hҧi-Ninh, gӗm mӝt mһt nhӳng núi trӑc có nhӳng thung-lNJng vӟi cây-cӕi thѭa-thӟt, ÿó là các khu-vӵc Ĉình-Lұp, NàThuӝc, Bình-Liêu, Hoành-Mô (ÿѭӧc nӕi dài qua Trung-Hoa vӟi dãy Th̵p-V̩n Ĉ̩i-S˯n), mһt khác gӗm nhӳng dãy núi có rӯng rұm nhѭ các khu-vӵc Ba-ChӁ, Tiên-Yên, Ĉҫm-Hà, Chӕc-Plài Sán, Tҩn-Mài, Pҳc28 KHU TӴ TRӎ HҦI NINH VIӊT NAM
Phӕng-SӅnh, hoһc có rӯng thѭa nhѭ các khu-vӵc HàCӕi, Thán-Plún .... Ngӑn núi cao nhҩt trong tӍnh là C͗ng-NàmCh̷u L̓ng (1507m) ӣ phía tây-nam cӫa Pҳc-PhӕngSӅnh ; nhӳng núi trên 1,000m có C̭u-Lìm Sán (1330m), Tài Vòng-M͙ L̓ng, Slay Vòng-M͙ L̓ng ; nhӳng núi thҩp hѫn là P̩c-Śc L̓ng, Pán-Ái Sán, M̫- ͘n Sán, M̫-Thàu Sán, Thán-Plún L̓ng (404m). Ngѭӡi ta có thӇ ÿi vào nhӳng khu rӯng-núi này bҵng nhiӅu ÿѭӡng ÿèo, ÿáng kӇ là ÿèo Lãng-T͵ (735m) nӕi liӅn Cӓng-Nàm-Chҳu Lҿng vӟi Cҩu-Lìm Sán ӣ tҧngҥn Sông Tiên-Yên, ngang Bình-Liêu. 2. Vùng ÿӗng-bҵng và duyên-hҧi, ÿông dâncѭ, chiӃm 1/5 diӋn-tích tәng-quát chҥy dài tӯ mӓm Lӝc-Lҵm (bҳc Moncay) dӑc theo bӡ biӇn, gӗm các khu dân-cѭ chính nhѭ Moncay, Hà-Cӕi, Ĉҫm-Hà tӟi ĈôngNgNJ, cӱa ngõ phía ÿông cӫa Tiên-Yên. ChiӅu rӝng cӫa giҧi ÿҩt này có nѫi tӟi 15cs, nѫi khác chӍ có 5cs. Các hҧi-ÿҧo, dù mӝt sӕ có núi rӯng, ÿӅu coi nhѭ nҵm trong vùng ÿӗng-bҵng (1). B. KHÍ - HҰU Khí-hұu nói chung ӣ trong vùng là nóng và ҭmthҩp, nhѭng có bӕn mùa. Vùng ÿӗng-bҵng nhӡ gҫn biӇn nên thӡi-tiӃt dӏu-dàng và không-khí trong-lành hѫn, nhҩt là ӣ trung-tâm Moncay. Tính theo dѭѫnglӏch, nhiӋt-ÿӝ trung-bình tӯ tháng năm tӟi tháng mѭӡi là 30 -40 C , nӱa năm kia trӡi ÿӥ nóng-nӵc hѫn ; riêng mùa ÿông (tháng 11 tӟi tháng giêng tây) có phҫn mát lҥnh (theo sách Routard - Vietnam, 2004). Nhѭ toàn-thӇ Bҳc-Phҫn, khu Hҧi-Ninh cNJng lӋthuӝc vào gió mùa : tӯ tháng tѭ, tháng năm tӟi tháng 10, tháng 11, gió thәi tӯ phía nam lên ÿem theo nhӳng NGѬӠI NÙNG 29
trұn mѭa lӟn ÿӅu-ÿһn ; nӱa năm còn lҥi, gió ÿem theo không-khí khô-khan tӯ lөc-ÿӏa thәi ngѭӧc lҥi. Mѭa phùn thѭӡng kéo dài nhiӅu ngày trong mùa xuân (vào tháng hai và ba dl.). Riêng mùa giông bão trong vӏnh bҳc-phҫn tӯ tháng tám tӟi tháng mѭӡi có thӇ gây nguy-hiӇm cho tàu bè ÿi lҥi (2). C. SÔNG - NGÒI (xem bҧn-ÿӗ Khu Tӵ-Trӏ HҧiNinh). Khu Tӵ-Trӏ Nùng ÿѭӧc bao bӑc bӣi ba dòng sông lӟn : 1. Ká-Lӗng Hӗ (3) : dài 80cs, ӣ phía ÿông-bҳc tӍnh Hҧi-Ninh, bҳt nguӗn tӯ dãy Thұp-Vҥn Ĉҥi-Sѫn, lѭӧn theo sѭӡn phía ÿông Cӓng-Nàm-Chҳu Lҿng, chҧy qua Pҳc-Phӕng-SӅnh, Nҧm-SӍ, Pҳc-SӍ, Thán-Plún, LӝcPhӫ và Tài-Ván, tӟi phía bҳc Moncay thì chia làm hai nhánh ; nhánh trên tiӃp-tөc chҧy vӅ hѭӟng ÿông qua Lӝc-Lҵm ra biӇn tҥo-thành ÿѭӡng biên giӟi thiên-nhiên vӟi Trung-Hoa tӯ Nҧm-SӍ tӟi Trà-Cә, nhánh dѭӟi chҧy vӅ nam, dүn nѭӟc vào ÿӗng-bҵng Moncay, trѭӟc khi ÿâm ra vӏnh bҳc- phҫn (nѫi MNJi-Ngӑc). Ĉһc-biӋt là tӟi xã Xuân-Ninh, mӝt nhánh sông tách ra chҧy vào kênh Lái-Khìu, rӗi thoát ra cӱa biӇn ngang vӟi Phә-Tài Mùn (4). 2. Sông KǤ-Cùng : ӣ phía tây-bҳc, bҳt nguӗn tӯ ÿông-bҳc huyӋn Ĉình-Lұp, gҫn biên-giӟi, chҧy tӟi NàThuӝc qua Bҧn-QuyӃn, vào tӍnh Lҥng-Sѫn rӗi sang ÿӏa-phұn Trung-Hoa, qua Nam-Ninh thì hӧp vӟi dòng Châu-Giang chҧy qua thành-phӕ Quҧng-Châu trѭӟc khi ra biӇn (4). 3. Sông Lөc-Nam, ӣ phía tây, bҳt nguӗn tӯ tâybҳc huyӋn Ĉình-Lұp, chҧy dӑc theo quӕc-lӝ 4, sau ÿó 30 KHU TӴ TRӎ HҦI NINH VIӊT NAM
hѭӟng vӅ tây-nam tӟi An-Châu (Bҳc-Giang), khi ÿӃn Phӫ-Lҥng-Thѭѫng thì ÿә vào sông Thái-Bình. Ngoài nhӳng con sông bao quanh ba mһt nhѭ nói trên, có thӇ kӇ ra sáu con sông chính trong nӝi-ÿӏa tӍnh Hҧi-Ninh tӯ ÿông sang tây nhѭ sau, tҩt cҧ ÿӅu ÿә vào vӏnh Bҳc-Phҫn : 1. Sông Vài-Lài (25cs), khӣi nguӗn tӯ Pán-Ái Sán, chҧy vòng theo chân núi Vài-Lài qua Tràng-Vinh, cҳt ngang quӕc-lӝ 4 ӣ phía bҳc Quҩt-Ĉông Nùng. Khúc hҥ-nguӗn gҫn biӇn có nhiӅu con hào (tiӃng Quҧng là hҫu-lày, nói chӋch ÿi là hӗ-lày), dân ÿӏa-phѭѫng thѭӡng tӟi ÿҩy ÿөc bҳt hào (t͇ng h͛-lày), vì vұy khúc sông này còn ÿѭӧc gӑi là H͛-T͇ng Cóng (4). 2. Sông Tҩn-Mài (40cs), bҳt nguӗn tӯ CӓngNàm-Chҳu Lҿng, chҧy qua Tҩn-Mài (nѫi ÿây có sông Nà-Pҳt nhұp chung), cҳt ngang quӕc-lӝ 4 ӣ phía tâybҳc Quҩt-Ĉoài (tӭc Nҳm-Dӗng) trѭӟc khi ra biӇn (4). 3. Sông Hà-Cӕi (45cs), do hai nhánh hӧp lҥi ; nhánh ÿông bҳt nguӗn tӯ Cӓng-Nàm-Chҳu Lҿng, nhánh tây tӯ ÿèo Ái-Cu͙c. Hai nhánh sông hӧp nhau ngang Chӕc-Plài Sán, rӗi chҧy qua Láng-KhӃ Nùng, dүn nѭӟc vào ÿӗng-bҵng Hà-Cӕi, sau ÿó hӧp vӟi sông Tài-KǤ trѭӟc khi ra biӇn. 4. Sông Ĉҫm-Hà (25cs), bҳt nguӗn tӯ TàiVòng-Mӕ Lҿng , chҧy dӑc theo thung-lNJng cӫa SlayVòng-Mӕ Lҿng, qua Ĉҫm-Hà Ĉông, Mӝc-Bài, dүn nѭӟc vào ÿӗng-bҵng Ĉҫm-Hà, cҳt ngang quӕc-lӝ 4, rӗi qua Ĉҫm-Buôn trѭӟc khi ra biӇn. 5. Sông Tiên-Yên (90cs, dài nhҩt tӍnh), bҳt nguӗn tӯ Cӓng-Nàm-Chҳu Lҿng, chҧy lên hѭӟng bҳc Hoành-Mô thành biên-giӟi ViӋt-Hoa, rӗi vòng qua phía tây Cҩu- Lìm Sán, ÿә xuӕng phía nam qua BìnhNGѬӠI NÙNG 31
Liêu, Phong-Dө rӗi Tiên-Yên, nѫi ÿây hӧp vӟi sông Ph͙-CNJ, trѭӟc khi chҧy ra mӝt vNJng tҫu ÿӇ tӟi TsàLan là cӱa bӇ. 6. Sông Ba-ChӁ (70cs), bҳt nguӗn tӯ dãy núi Minh-Cҫm ӣ phía tây huyӋn, chҧy qua Phӕ Ba-ChӁ, tӟi trѭӟc ÿҧo Ĉӗng-Rui (Tӗng-Lui) thì chia làm hai nhánh ; nhánh bҳc nӕi vào vNJng Tiên-Yên gҫn cӱa biӇn Tsà-Lan, nhánh nam trӣ thành sông Voi-Bé ÿӇ ÿi ra biӇn. Tҩt cҧ nhӳng con sông trên thѭӡng tҫu-bè chӍ lѭu-thông ÿѭӧc ӣ hҥ-nguӗn. Trong mùa khô, rҩt nhiӅu chӛ có thӇ lӝi qua dӉ-dàng ; nhѭng mùa mѭa, nѭӟc dâng cao rҩt mau và chҧy xiӃt, nên viӋc qua lҥi thѭӡng gһp khó-khăn. VӅ duyên-hҧi thì bӡ biӇn bҵng-phҷng tӯ bãi Trà-Cә ӣ phía ÿông tӟi vNJng Tiên-Yên, nhѭng sau ÿó khá nhiӅu nѫi trӣ nên có ÿá và gӗ-ghӅ (5). Chú-thích. 1. Géographie sommaire du Territoire de HaiNinh, viӃt tҳt GEO, trang 1- 5. NOT, trang 9 - 13. 2. GEO, trang 5. 3. Danh-hiӋu vua Gia-Long (âm tiӃng Quҧng) ÿѭӧc ÿһt cho con sông kӇ tӯ khi chính-thӭc phân-chia ranh-giӟi ViӋt-Hoa năm 1885. Trѭӟc ÿó, ngѭӡi ta thѭӡng gӑi lҫm là sông Bҳc-Luân. Thӵc ra con sông Bҳc- Luân nҵm trong nӝi-ÿӏa Trung-Hoa, chҧy qua Nà-LiӅng, chӍ hӧp-lѭu vӟi sông Ká-Lӗng kӇ tӯ Thán-Plún (4). 4. NSSJ - 15/10/05. 5. GEO trang 2 - 5. NOT trang 10 - 11. 32 KHU TӴ TRӎ HҦI NINH VIӊT NAM
CHѬѪNG HAI NHÂN-VĂN A. DÂN SӔ Ngoài nhӳng sҳc-dân chính hӧp thành ngѭӡi Nùng gӗm Tsín-Lҭu, Ngái, Sán-Dìu và Hac-Cá (xem phҫn 1, chѭѫng 1) chiӃm tӟi 72% dân-sӕ tӍnh Hҧi-Ninh (xem bҧn-ÿӗ Khu Hҧi-Ninh, sӵ phân-bӕ các sҳc-tӝc Nùng và Sán-Dìu), còn nhiӅu sҳc-tӝc thiӇu-sӕ khác cùng cѭ-ngө trên lãnh-thә cӫa khu tӵ-trӏ này nhѭ : ngѭӡi Thái và Thә (6%), ngѭӡi Kinh (13%), ngѭӡi Mán (6%), và các bang-hӝi Hoa-KiӅu chiӃm 3% trên tәng sӕ dân cѭ 150.000 ngѭӡi (1). 1. Ngѭӡi Thái và Thә. Ngѭӡi Thái ÿӃn tӯ vùng Vân-Nam, dҫn-dҫn ÿҭy lùi Tsín-lҭu và ngѭӡi Ngái vӅ mҥn biӇn. Nhӳng trұn ÿánh ÿүm máu xҧy ra nѫi hӧp-lѭu các sông TiênYên và sông Phӕ-CNJ (Càu-Cái), khiӃn ÿôi bên ÿӅu bӏ chӃt nhiӅu ngàn ngѭӡi. Tsín-Lҭu bӏ thiӋt-hҥi nһng, bèn liên-kӃt vӟi ngѭӡi Ngái vӕn ÿông hѫn ÿӇ chӕng lҥi ngѭӡi Thái. Vì không quen sӕng vùng biӇn, nên khi tӟi gҫn duyên-hҧi, ngѭӡi Thái lҥi rút trӣ vӅ phía nӝi-ÿӏa, ÿӇ lҥi mӝt sӕ di-tích tҥi các làng mang tên Thái nhѭ Nà-Sìn, Nà-Pҳc thuӝc huyӋn Moncay, và Nà-pá thuӝc huyӋn Ĉҫm-Hà …. Khác vӟi ngѭӡi Thái, ngѭӡi Thә tӟi sau và ÿӃn tӯ vùng Quҧng-Tây. Hӑ giao-tranh vӟi nhau, khi ngѭӡi Thái tìm cách rút lui vào trong nӝi-ÿӏa. Cuӕi cùng NGѬӠI NÙNG 33
ngѭӡi Thái bӏ dӗn vào các thung-lNJng sông Tiên-Yên và sông Phӕ-CNJ. Lâu dҫn thì Thái và Thә chung sӕng chen lүn vӟi nhau, nhҩt là ӣ vùng Ĉình-Lұp hiӋn nay, phong-tөc tұp-quán cNJng hòa-ÿӗng vӟi nhau, nên ÿѭӧc coi chung là ngѭӡi Thә, kӇ cҧ vùng Bình-Liêu vӕn là nhӳng làng di-dân Thái. Ngѭӡi Thә khác ngѭӡi Hoa và ngѭӡi Nùng vӅ y-phөc, ngôn-ngӳ. Hӑ chuyên sӕng vӅ nông-nghiӋp (2). 2. Ngѭӡi Kinh (hay ngѭӡi ViӋt thuҫn túy, thӡi ÿó gӑi là dân An-Nam). Nhӳng ngѭ-dân ngѭӡi Kinh tӯ Hҧi-Dѭѫng, Quҧng-Yên ÿã tӟi sinh-sӕng tҥi vùng Hҧi-Ninh tӯ nhiӅu ÿӡi. Hӑ không thích-nghi vӟi núi-rӯng, nên chӍ sӕng ӣ ÿӗng-bҵng và dӑc bӡ biӇn tӯ Trà-Cә tӟi các thӏxã Moncay, Hà-Cӕi, Ĉҫm-Hà, Tiên-Yên, các ÿҧo Vƭnh-Thӵc, Château Renaud. Mӝt sӕ khác là quan-lҥi hay binh-lính do triӅuÿình cӱ ra trҩn-nhұm, cNJng ӣ lҥi ÿӡi này qua ÿӡi khác, sinh con ÿҿ cái. Ngѭӡi Kinh chuyên vӅ ÿánh cá và nghӅ nông, nhѭng nói chung không năng-ÿӝng bҵng ngѭӡi Nùng, nên phҫn lӟn có cuӝc sӕng vҩt-vҧ. Cuӕi thӃ-kӹ 13, khi quân Nguyên chiӃm ÿѭӧc thành Thăng-Long, vua Trҫn-Nhân-Tôn ÿã phҧi trӕn trong vùng Tiên-Yên, Ba-ChӁ, trѭӟc khi thoát ÿѭӧc vӅ Thanh-Hóa. Tӟi cuӕi thӃ-kӹ 16, quân nhà Mҥc bӏ quân cӫa Chúa Trӏnh ÿuәi ÿánh trong ÿӏa-phұn Moncay, cNJng ÿã thoát ÿѭӧc nhӡ kinh Lái-Khìu (3). 3. Ngѭӡi Mán (cNJng gӑi là Mán Sanh-Ly hay Mán Mèo). Ĉa sӕ ngѭӡi Mán có nguӗn-gӕc tӯ Thұp Vҥn Ĉҥi Sѫn bên Trung-Hoa; mӝt sӕ nhӓ ÿӃn tӯ TuyênQuang (bҳc-phҫn ViӋt-Nam). Hӑ ӣ rҧi-rác trên vùng cao tӯ Pҳc-XӍ (Moncay), Pò-Hèn (Hà-Cӕi), qua Bình34 KHU TӴ TRӎ HҦI NINH VIӊT NAM
Liêu, Tiên-Yên, tӟi Cao-Trӡi (Ba-ChӁ), và sӕng bҵng viӋc canh-tác nѭѫng-rүy. ViӋc cho hӑ ÿӏnh-canh, ÿӏnh-cѭ ÿѭӧc dӵ-trù ӣ mӝt sӕ nѫi, nhѭng không có kӃt-quҧ. Nhѭ nhӳng ÿӭa con cӫa sѫn-lâm, hӑ biӃt rành-rӑt môi-trѭӡng sinhsӕng, và ÿi lҥi dӉ-dàng trong rӯng-núi. Ngѭӡi ta phân-biӋt ba loҥi ngѭӡi Mán : Pán-Ý, Sán-ChӍ, và Thanh-Y, vӟi ngôn-ngӳ khác nhau và yphөc riêng. Phҫn ÿông hӑ có thӇ dùng tiӃng Quҧng, tiӃng Ngái ÿӇ giao-dӏch vӟi ngѭӡi Nùng (4). 4. Hoa-KiӅu. Ngѭӡi Hoa-KiӅu phҫn nhiӅu ÿӃn tӯ QuҧngĈông, sӕ nhӓ tӯ Phúc-KiӃn ; hӑ vүn giӳ quӕc-tӏch Trung-Hoa. Sinh-hoҥt cӫa hӑ là thѭѫng-mҥi và côngnghӋ (lò gӕm, hҫm than, nghiӋp-chӫ, thҫu-khoán, cҧ phu-phen, thӧ-thuyӅn …). Hӑ sӕng tҥi các nѫi thӏ-tӭ và hӧp thành bang-hӝi nhѭ Moncay, và tiӇu bang-hӝi nhѭ ӣ Hà-Cӕi, Tiên-Yên (5). Tuy dân chúng trong tӍnh gӗm nhiӅu sҳc-tӝc, có ngôn-ngӳ khác nhau, phong-tөc tұp-quán cNJng không giӕng, nhѭng mӑi ngѭӡi vүn giao-thiӋp ÿѭӧc vӟi nhau dӉ-dàng và chung sӕng thuұn-thҧo, trong sӵ phát-triӇn hài-hòa (6). B. TӘ-CHӬC SINH-HOҤT. Trên nguyên-tҳc, viӋc cai-trӏ trong tӍnh tӯ trѭӟc 1945 vүn ÿѭӧc duy-trì, riêng viên quan ÿҫu tӍnh do triӅu-ÿình HuӃ bә-nhiӋm nay ÿѭӧc thay-thӃ bҵng vӏ thӫ-lãnh khu tӵ-trӏ. Vӕn là ngѭӡi có viӉn-kiӃn, lҥi ÿѭӧc trao nhiӅu quyӅn-hành rӝng-rãi, Ĉҥi-úy Vòng-A-Sáng ÿã tә-chӭc chu-ÿáo mӝt nӅn tӵ-trӏ vӅ mӑi phѭѫng-diӋn NGѬӠI NÙNG 35
sinh-hoҥt. Dƭ-nhiên luұt-lӋ cӫa chính-phӫ trung-ѭѫng ViӋt-Nam vүn ÿѭӧc tôn-trӑng và thi-hành. 1. Quҧn-trӏ hành-chánh (7). Tính tӟi tháng 7 năm 1949, khu tӵ-trӏ Nùng có 8 huyӋn : Moncay, Hà-Cӕi, Ĉҫm-Hà, Tiên-Yên, BìnhLiêu, Ĉình-Lұp, Ba-ChӁ và Vҥn-Hoa (8), mӛi huyӋn gӗm có nhiӅu tәng và xã (xem chѭѫng 3). Ĉһc-biӋt là huyӋn Hà-Cӕi có thêm bang Cô-Tô, huyӋn Ba-ChӁ có bang Tӗng-Lui (Ĉӗng-Rui) và huyӋn Vҥn-Hoa có bang Hà-Vӵc (9). Tә-chӭc xã-thôn ViӋt-Nam vүn ÿѭӧc duy-trì trong Khu Tӵ-Trӏ và viӋc cai-trӏ vүn do tұp-tөc ÿӏaphѭѫng qui ÿӏnh. ** Ĉӭng ÿҫu mӛi xã là Xã-Tr˱ͧng (10) có PhóLý phө-tá, cùng Th˱-ký H͡-l̩i và Thͯ-Quƭ. Riêng Xãÿoàn Tr˱ͧng trông coi ÿoàn dân-vӋ giӳ-gìn trұt-tӵ anninh. Ngoài ra, vӏ Chánh H˱˯ng-H͡i giӳ vai cӕ-vҩn, làm trӑng-tài và hòa-giҧi nhӳng vө tranh-chҩp. ** Cҩp t͝ng, có Chánh-T͝ng và Phó-T͝ng ; phҫn an-ninh có T͝ng-ÿoàn Tr˱ͧng và Phó T͝ng-ÿoàn vӟi nhiӋm-vө kiӇm-soát và ÿiӅu-ÿӝng dân-vӋ ÿoàn trong toàn tәng. ** Mӛi huy͏n bҫu ra mӝt H͡i-ÿ͛ng Ĉ̩i-bi͋u Huy͏n mà chánh thѭ-ký thѭӡng-trӵc do vӏ Thӫ-Lãnh Khu chӍ-ÿӏnh. Ngoài ra còn có Ban Qu̫n-Tr͓ Huy͏n hӧp thành bӣi chӫ-tӏch, các phó chӫ-tӏch và chánh thѭký thѭӡng-trӵc vӯa kӇ. ** Trên toàn t͑nh, Thӫ-Lãnh Khu ÿiӅu-khiӇn tәng-quát nӅn hành-chánh, chӍ-huy các lӵc-lѭӧng cҧnh-sát kiêm chӫ-tӑa tòa thѭӧng-thҭm, vӟi sӵ trӧ-lӵc cӫa viên Công-sӭ Pháp (trong sӕ có ông Bochet) cùng các cӕ-vҩn kӻ-thuұt và sӵ phө-tá cӫa hai hӝi-ÿӗng ÿӏaphѭѫng : 36 KHU TӴ TRӎ HҦI NINH VIӊT NAM
- H͡i-ÿ͛ng Ĉ̩i-bi͋u Khu, gӗm các vӏ chӫtӏch và phó chӫ-tӏch cӫa các huyӋn, các ÿҥi-biӇu sҳctӝc thiӇu-sӕ ; - H͡i-ÿ͛ng Qu̫n-tr͓ Khu, tӭc hӝi-ÿӗng thu hҽp , gӗm : * Thӫ-Lãnh Khu Tӵ-trӏ, * Chӫ-tӏch và Phó Chӫ-tӏch Hӝi-ÿӗng Ĉҥi-biӇu Khu (cө Cháu-LiӅng-DӃnh và ô. Cao-Nguyên-Tӕ), * Chӫ-tӏch và Phó Chӫ-tӏch các Hӝi-ÿӗng HuyӋn, * Các ngѭӡi ÿѭӧc ӫy-nhiӋm cӫa các sҳc-tӝc thiӇu-sӕ chѭa ÿѭӧc ÿҥi-diӋn nhѭ kӇ trên. ViӋc ÿiӅu-hành công-vө ӣ cҩp tӍnh do 5 cѫquan phө-trách : - Sӣ Bí-thѭ (Chánh-Sӣ : ô. Lâm-Phát) vӟi nhiӋm-vө soҥn-thҧo các văn-kiӋn lұp-qui, thiӃt-kӃ tham-mѭu cho toàn Khu, gӗm : ** Phòng Ngân-khӕ (Chӫ-sӵ : ô. Vòng-SӅnhChiӃng), ** Phòng Biên-tұp Nùng-văn (Chӫ-sӵ : ô. LàuChӍ-Phҳn) ; - Sӣ Hành-chánh (Chánh-Sӣ : ô. ChiӃngVӇnh-SӅnh, thѭӡng gӑi là ô. Sҿng) gӗm : ** Phòng Nhân-viên (Chӫ-sӵ : ô. Vҳn-CӓngMӅnh), ** Phòng KӃ-toán kiêm ThuӃ-vө (Chӫ-sӵ : ô. Hӗ-Nhӝc-Lìn), ** Phòng Hѭu-bәng (Chӫ-sӵ : ô. Trҫn-ĈìnhDi) ; - Sӣ Giáo-dөc (Chánh-sӣ : ô. Tҵng-TsӗngCóng) gӗm : ** Phòng Thông-tin (Chӫ-sӵ : ô. NguyӉn-VănCҭn), NGѬӠI NÙNG 37
** Phòng Báo-chí (do ô. Lӗ-Chi-Chí phө-trách phҫn Hán-văn báo Nùng-văn), ** Phòng Quҧn-lý và Giám-sát các trѭӡng (dân-sӵ) toàn tӍnh ; - Sӣ Tѭ-pháp (Chánh-sӣ : ô. Cao-Văn) (xem Tә-chӭc tѭ-pháp dѭӟi ÿây) ; - Sӣ Thӫy-lâm, không ÿһt tҥi thӫ-phӫ Moncay, mà tҥi thӏ-xã Tiên-Yên (Chánh-sӣ : ô. Vòng-Phu-Dҵn). Các nhân sƭ Nùng (hình BB) 38 KHU TӴ TRӎ HҦI NINH VIӊT NAM
2. Tә-chӭc tѭ-pháp (11). NӅn tѭ-pháp trong khu tӵ-trӏ gӗm ba cҩp. Tòa án c̭p 1 : tҥi các huyӋn, chánh-án là chӫtӏch Ban Quҧn-trӏ HuyӋn (HuyӋn-Trѭӣng) kiêm-nhiӋm, có vӏ phó chӫ-tӏch và chánh thѭ-ký thѭӡng-trӵc làm hӝi-thҭm ; Tòa án c̭p 2 : tҥi tӍnh-lӷ, do mӝt vӏ thҭm-phán thӵc-thө chӫ-tӑa ; vӏ này ÿѭӧc Hӝi-ÿӗng Ĉҥi-biӇu Khu tuyӇn-lӵa (thӵc-tӃ do ông Thòng-Cún-Sáng làm chánhán) và ÿѭӧc phө-tá bӣi hai hӝi-thҭm do vӏ Thӫ-Lãnh Khu ÿӅ-cӱ ; Tòa th˱ͫng-tẖm : là ÿӏnh-chӃ tѭ-pháp tӕi-cao cӫa Khu tӵ-trӏ, do Thӫ-Lãnh Khu kiêm chánh-án, có viên Công-sӭ Pháp và ÿҥi-biӇu các sҳc-tӝc thiӇu-sӕ phө-tá (cө Cao-Văn phө-trách vҩn-ÿӅ chuyên-môn). Tòa này xӱ chung-thҭm nhӳng kiӋn tөng vӅ hành-chánh tәng-quát, phúc-thҭm các phán-quyӃt cӫa Tòa cҩp 2 và làm trӑng-tài trong các vө tranh-chҩp giӳa các sҳc-tӝc thiӇu-sӕ. Trên nguyên-tҳc, các ÿѭѫng-sӵ có thӇ chӕng phán-quyӃt cӫa tòa thѭӧng-thҭm bҵng cách kháng-tӕ lên Tòa Phá-án ӣ Hà-nӝi ; thӵc tӃ trѭӡng-hӧp này chѭa hӅ xҧy ra. 3. VӅ giao-thông (12). Ngoài hӋ-thӕng sông ngòi, khu tӵ-trӏ thӯa hѭӣng mӝt hӋ-thӕng ÿѭӡng bӝ khá ÿҫy-ÿӫ, gӗm : * Quӕc-lӝ 4 ÿi lên phía tây-bҳc, khӣi ÿiӇm tӯ Núi Ngӑc qua các thӏ-trҩn Moncay, Hà-Cӕi, Ĉҫm-Hà, Tiên-yên, Ĉình-Lұp tӟi các tӍnh Lҥng-Sѫn và CaoBҵng ; * Quӕc-lӝ 18 ÿi vӅ miӅn trung-châu bҳc-phҫn ViӋt-Nam, nӕi liӅn Moncay vӟi Hҧi-Phòng qua MôngDѭѫng, Hӗng-Gai và Quҧng-Yên ; NGѬӠI NÙNG 39
* Liên tӍnh-lӝ sӕ 13, nӕi liӅn Ĉình-Lұp vӟi AnChâu (Bҳc-Giang) ; * TӍnh-lӝ sӕ 10 ÿi lên hѭӟng bҳc, tӯ Tsà-Lan tӟi Hoành-Mô, qua Tiên-Yên và Bình-Liêu. Ngoài ra còn nhӳng ÿѭӡng mòn nӕi liӅn các thành-phӕ duyên-hҧi vӟi các thӏ-trҩn vùng cao, nӕi hai huyӋn thѭӧng-du Bình-Liêu vӟi Ĉình-Lұp, ÿһc-biӋt là nӕi liӅn vӟi nhau các thӏ-trҩn biên-giӟi tӯ Lӝc-Phӫ tӟi Hoành-Mô, qua Thán-Plún, Pҳc-XӍ, Nҧm-XӍ và PҳcPhӕng-SӅnh (xem bҧn-ÿӗ). Vì nhӳng thӏ-xã chính ÿӅu nҵm gҫn bӡ biӇn, nên ÿѭӡng biӇn cNJng là mӝt phѭѫng-tiӋn giao-thông thuұn-lӧi cho phép duy-trì sӵ thông-thѭѫng mӝt mһt giӳa các thӏ-xã này vӟi nhau, mһt khác vӟi các hҧicҧng miӅn nam Trung-Quӕc (nhѭ Pҳc-Hәi) và các cҧng ÿàng trong nhѭ Hҧi-Phòng, Thanh-Hóa, bҵng nhӳng thuyӅn buӗm cә-ÿiӇn hay nhӳng tàu thӫy chҥy duyênhҧi. Cҫn nói rõ là kӃ-hoҥch nhӳng năm 30 cӫa phòng công-chánh tӍnh dӵ-trù xây cҫu tҥi Quҩt-Ĉông và Quҩt-Ĉoài, mӝt cây cҫu nӳa qua sông Moncay trên quӕc-lӝ 4. Công-trình này ÿã không ÿѭӧc thӵc-hiӋn sau ÿó có lӁ vì ngân-quƭ bӏ thu hҽp. Riêng vӅ hàng-không, chӍ có mӝt sân bay nhӓ ӣ Moncay dành cho nhu-cҫu quân-sӵ, ÿӗng-thӡi là bãi ÿáp khҭn-cҩp cho tuyӃn ÿѭӡng Hà-Nӝi ÿi Hӗng-Kông, Ĉông-Kinh, hoһc qua Quҧng-Châu-Văn. 40 KHU TӴ TRӎ HҦI NINH VIӊT NAM
TӍnh Hҧi-Ninh – Ĉѭӡng sá Phía tây NGѬӠI NÙNG 41
TӍnh Hҧi-Ninh - ÿѭӡng sá Phía ÿông 42 KHU TӴ TRӎ HҦI NINH VIӊT NAM
4. VӅ kinh-tӃ (13). 41 .Nông-nghi͏p * Cây thӵc-phҭm : Trӗng lúa là canh-tác chính cӫa khu tӵ-trӏ. Lúa ÿѭӧc trӗng tҥi khҳp các thung-lNJng cNJng nhѭ tҥi các ÿӗng-bҵng phù-sa rӝng lӟn cӫa Hà-Cӕi, Ĉҫm-Hà là nhӳng vӵa lúa cӫa tӍnh. Phân nӱa các ruӝng lúa cho hai mùa gһt mӛi năm, vào tháng sáu và tháng mѭӡi âm lӏch. Nhӳng cây thӵc-phҭm khác là bҳp ngô, sҳn (khoai mì), khoai lang, khoai sӑ, hҥt kê, các loҥi rau xanh và ÿұu. * Cây công-nghiӋp. Nhӳng cây công-nghiӋp chính ÿѭӧc trӗng là : hӗi, quӃ, mía, lҥc (ÿұu phӝng). Nhӳng cây ít quantrӑng hѫn là : mè, thuӕc lá, trà, cà-phê .... 42 .Chăn-nuôi. Súc-vұt lӟn chӫ-yӃu dùng làm ruӝng là trâu, ÿѭӧc nuôi khҳp nѫi. Bò chӍ thҩy mӝt sӕ ít ӣ vùng Moncay. Ngӵa rҩt ít, thѭӡng thҩy ӣ vùng Ĉình-Lұp, là nѫi có nhiӅu ÿӗng cӓ. Riêng heo (lӧn) cNJng nhѭ gà, vӏt chӛ nào cNJng có ; gà trӕng thiӃn rҩt ÿѭӧc ѭa chuӝng, ÿѭӧc xuҩt cҧng nhiӅu vӅ miӅn trung-châu. Các làng mҥc ÿӅu nuôi tҵm, kéo tѫ vӟi mөcÿích gia-dөng. Ngoài ra ÿӗng-bào Mán thѭӡng nuôi ong sҧn-xuҩt mұt có phҭm-chҩt hҧo-hҥng. 43 .Công-nghi͏p. * Ĉӗ sành và gӕm là ngành công-nghiӋp ÿáng kӇ nhҩt cӫa khu tӵ-trӏ ; có 15 lò bát tұp-trung ӣ Moncay và mӝt lò bát ӣ Hà-Cӕi; các lò chum, lò gҥch, lò ngói thì ӣ rҧi-rác tҥi bӕn thӏ-xã duyên-hҧi ; * Xѭӣng dӋt, làm guӕc gӛ ӣ Moncay, Hà-Cӕi ; NGѬӠI NÙNG 43
* Hҫm than cӫi ӣ Tiên-Yên, Ba-ChӁ là nhӳng nѫi có rӯng ; * ChӃ-tҥo giҩy vàng mã và làm nhang ӣ ĈҫmHà, Hà-Cӕi, Tiên-Yên ; * Làm rѭѫng gӛ, diêm-quҽt, phҩn viӃt tҥi Moncay ; * ChӃ-tҥo giҩy súc khá qui-mô tҥi Moncay, HàCӕi, Ĉҫm-Hà, Tiên-Yên và Ba-ChӁ. * Làm ÿѭӡng mía, ÿúc ә khóa (bҵng ÿӗng) .... Ngoài ra phҧi kӇ thêm : * Công-ty ÿiӋn-lӵc ӣ Moncay hoҥt-ÿӝng tӯ tháng 2/1932 ; * Công-trѭӡng khai-thác cát ӣ Vƭnh-Thӵc, xuҩt-cҧng qua Nhұt ÿӇ làm thӫy-tinh ; * Mӓ chì ӣ Ĉҫm-Hà, mӓ antimoine ӣ Tҩn-Mài, Thán-Plún chѭa ÿѭӧc khai-thác. 44. Lâm-s̫n. Núi rӯng cӫa khu tӵ-trӏ, nhҩt là Tiên-Yên, BaChӁ, cung-cҩp nhiӅu loҥi gӛ quí nhѭ lim, gié ÿӇ làm nhà, ÿóng ÿӗ mӝc ; nhѭ bӗ-ÿӅ ÿӇ làm diêm-quҽt, gӛ thông làm guӕc, va-li. Ngoài ra có tre, nҩm, mөc-nhƭ ... ÿһc-biӋt là nhiӅu loҥi cây dѭӧc-thҧo tҥi Thán-Plún, Ĉҫm-Hà, Tiên-Yên, Tҩn-Mài, Chӕc-Plài Sán. KӃ-hoҥch trӗng cây, nuôi rӯng cNJng ÿѭӧc thӵchiӋn tӯ nhӳng năm 30 tҥi Hà-Cӕi vӟi cây thông, và Tiên-Yên vӟi cây ÿѭӟc. 45. Ng˱-nghi͏p. NghӅ ÿánh cá rҩt thӏnh-hành tҥi Trà-Cә, các ÿҧo Vƭnh-Thӵc, Château-Renaud, Cô-Tô, KӃ-Bào, bҧo-ÿҧm cung-cҩp hҧi-sҧn tѭѫi cho thӵc-phҭm hàng ngày, hoһc ÿӇ làm cá mһn, giun cát khô (xá-tsӗng), làm nѭӟc mҳm. 44 KHU TӴ TRӎ HҦI NINH VIӊT NAM
Riêng các ruӝng muӕi tҥi Quҩt-Ĉông/Moncay và Mҧ-TӃ/Hà-Cӕi ÿã sҧn-xuҩt ÿѭӧc thӭ muӕi mӏn rҩt ÿѭӧc ѭa-chuӝng. 46 .Th˱˯ng-m̩i. ĈӇ lѭu thông tҩt cҧ sҧn-phҭm nói trên cNJng nhѭ nguyên vұt-liӋu cҫn-thiӃt, mӝt luӗng thѭѫng-mҥi tѭѫng-ÿӕi phӗn-thӏnh ÿѭӧc hình-thành trong nӝi-bӝ tӍnh vӟi bên ngoài nhѭ Tӕng-HӃnh, An-Châu, LҥngSѫn, ÿһc-biӋt là giӳa các thӏ-xã ven biӇn vӟi các hҧicҧng miӅn trung-châu vӅ phía tây-nam hay vӟi TrungHoa vӅ phía ÿông-bҳc. VӅ hàng nhұp-khҭu, tӍnh Hҧi-Ninh phҧi mua : * Thӵc-phҭm nhѭ gҥo, ngô, ÿұu, thӭc uӕng, ÿӗ hӝp; * Nguyên vұt-liӋu nhѭ dҫu-hӓa, xăng, vôi, than, xi-măng, chӍ-sӧi... * VӅ sҧn-phҭm nhѭ ÿӗ kim-khí. Ngѭӧc lҥi, hàng xuҩt-khҭu gӗm có: * Thӵc-phҭm : gà vӏt, heo sӳa, mұt và sáp ong, nҩm và mөc-nhƭ, ÿѭӡng mía, dҫu lҥc (ÿұu-phӝng), cá mһn ; * Sҧn-phҭm công-nghiӋp : vҧi, ÿӗ gӕm, chum vҥi ; * Lâm-sҧn : giҩy súc, giҩy vàng mã, bӝt nhang, gӛ, tre, hӗi, quӃ, cây dѭӧc-phҭm .... 47. Tài-chánh. Khu Tӵ-Trӏ có ngân-sách riêng. Trên nguyêntҳc, chính-phӫ trung-ѭѫng sӁ tài-trӧ nӃu có thiӃu hөt. ĈӇ bҧo-ÿҧm ÿѭӡng-lӕi kinh-tӃ và tҥo phѭѫngtiӋn tài-chánh hҫu ÿiӅu-hành công-vө trong khu tӵ-trӏ, Phòng ThuӃ-vө thuӝc Sӣ Hành-chánh lo thâu thuӃ-má trên toàn tӍnh (ÿһc-biӋt là nhân-dân Khu Tӵ-Trӏ ÿѭӧc miӉn khoҧn thuӃ trӵc-thâu vӅ bҩt ÿӝng-sҧn nhѭ nhàNGѬӠI NÙNG 45
cӱa, ruӝng-ÿҩt ...) nhҩt là kiӇm-soát viӋc trao-ÿәi hànghóa dӑc theo biên-giӟi. Riêng viӋc kiӇm-soát lѭu-thông và chuyên-chӣ sҧn-phҭm trên các tuyӃn ÿѭӡng duyên-hҧi ÿѭӧc giao cho các ÿӗn hҧi-quan Núi- Ngӑc, Hà-Cӕi và Vҥn-Hoa, ÿһt dѭӟi sӵ ÿiӅu-khiӇn cӫa Phòng ThuӃ- vө Moncay (14). 5. Giáo-dөc và Thông-tin 51. V͉ giáo-dͭc (15). Ý-thӭc vӅ tҫm quan-trӑng cӫa vҩn-ÿӅ giáo-dөc, ÿào-tҥo, nên ngay tӯ khi mӟi thành-lұp Khu Tӵ-Trӏ, ông Vòng-A-Sáng ÿã chú-trӑng phát-triӇn lãnh-vӵc này ÿӇ nâng cao trí-thӭc ngѭӡi dân và gҩp rút ÿào-tҥo nhân-tài cho guӗng máy ÿiӅu-hành Khu Tӵ-Trӏ vӅ phѭѫng-diӋn quân-sӵ cNJng nhѭ dân-sӵ. VӅ văn-tӵ, dân chúng thì dùng ViӋt hoһc Hoavăn ÿӇ giao-dӏch vӟi nhau, trong khi Pháp-văn ÿѭӧc dùng trên các văn-kiӋn chính-thӭc. Vì vұy trên 60 trѭӡng tiӇu-hӑc Pháp-ViӋt và Pháp-Nùng ÿѭӧc mӣ ra khҳp nѫi, miӉn-phí cho hӑc-sinh. Ngoài ra, Phòng Biên-tұp Nùng-văn cNJng ÿã nghiên-cӭu và dӵ trù dҫn-dҫn ÿѭa vào sӱ-dөng mӝt thӭ văn tӵ gӑi là Nùng văn. Thӭ văn-tӵ này dùng mүu-tӵ la-tinh viӃt theo lӕi ViӋt-ngӳ, ÿӇ phiên-âm ti͇ng ngái dành cho ngѭӡi Nùng, tѭѫng-ÿӕi dӉ dùng và tiӋn-lӧi (thí-dө : ‘’ÿi chӧ mua gҥo nҩu cѫm ăn’’ thành ‘’hi cái mái mì chù fan sít’’ theo Nùng-văn). Cuӕn ‘Nәng-Vӫn Slu-Tièn’ tӭc Nùng-Văn Tӵ-ĈiӇn ÿã ÿѭӧc Phòng Biên-tұp soҥn-thҧo hoàn-tҩt nhѭng chѭa ÿѭӧc phәbiӃn. Tҥi thӫ-phӫ Moncay, nhiӅu trung-tâm huҩnluyӋn ÿһc-biӋt ÿѭӧc thành-lұp, ÿó là trѭӡng Cán-bӝ 46 KHU TӴ TRӎ HҦI NINH VIӊT NAM
Quân-sӵ, trѭӡng Sѭ-Phҥm, trѭӡng ThiӃu-sinh Quân và trѭӡng Hành-Chánh. 511. Trѭӡng Cán-Bӝ Quân-Sӵ (Ecole des Cadres). Nhu-cҫu cҩp-bách vӅ bình-ÿӏnh và bҧo-vӋ anninh khiӃn trѭӡng này ÿѭӧc thành-lұp ÿҫu-tiên, tӯ tháng 7 năm 1947, nhҵm ÿào-tҥo cán-bӝ chӍ-huy quânsӵ tӯ tiӇu-ÿӝi ÿӃn trung-ÿӝi. Chѭѫng-trình giáo-dөc văn-hóa trung-hӑc cҩp 1 cNJng ÿӗng-thӡi ÿѭӧc dҥy thêm. Thӡi-gian hӑc-tұp là ba năm. Hӑc-viên lãnh lѭѫng nhѭ binh nhì trong quân-ÿӝi, tӭc 150 ÿӗng mӛi tháng. Năm ÿҫu, Ĉҥi-úy Vòng-A-Sáng trӵc-tiӃp giámsát, vӟi thҫy Ĉһng-Văn-Quҧng dҥy văn-hóa và Trungsƭ Lӹ-Pat huҩn-luyӋn quân-sӵ. Năm 1948, Chuҭn-úy Linh-Quang-Viên (sau là Trung-tѭӟng) ÿѭӧc bә-nhiӋm làm giám-ÿӕc ; ông Lұp (bҥn Chuҭn-úy Viên) dҥy vănhóa cùng vӟi bà vӧ Ĉҥi-úy Le Roy. Ĉҫu năm 1951, Trung-úy Chamouton (sau là Ĉҥi-tá) thay chӭc giámÿӕc, có Thѭӧng-sƭ Vòng-Văn-Thông (sau là Trung-tá) phө-trách huҩn-luyӋn quân-sӵ. Ĉӭng ÿҫu nhà trѭӡng nhӳng năm sau lҫn-lѭӧt là Trung-úy Boureau, Trungúy Bernard. Tháng 8/1950, khóa ÿҫu-tiên tӕt-nghiӋp vӟi 5 chuҭn-úy, ÿó là Trѭѫng-Thҳng-Chӭc, Dѭѫng-PhúnSáng, Lai-văn-Chu, ChiӃng-DӃnh-Quay và Vòng-KimSinh. Sӕ còn lҥi mang cҩp bұc Trung-sƭ hay Trung-sƭ I (xin xem danh-sách ӣ phҫn phө-lөc). NGѬӠI NÙNG 47
Các sƭ quan Nùng và ô. Công Sӭ Bochet 512. Trѭӡng Sѭ-Phҥm (Ecole Normale). Mӣ-mang giáo-dөc là mӝt trong nhӳng ѭu-tiên hàng ÿҫu, nên trѭӡng Sѭ-Phҥm ÿã ÿѭӧc thành-lұp nhҵm ÿào-tҥo giáo-viên cung-ӭng cho các trѭӡng Pháp-Nùng trên toàn khu tӵ-trӏ. Vӟi thӡi gian thө-huҩn ba năm, theo chѭѫngtrình trung-hӑc cҩp 1 thêm khoa sѭ-phҥm và tâm-lý thiӃu-nhi, hӑc-viên ÿѭӧc cung-cҩp nѫi ăn chӕn ӣ và 48 KHU TӴ TRӎ HҦI NINH VIӊT NAM
ÿӗng-phөc ; ra trѭӡng mӟi ÿѭӧc hѭӣng lѭѫng tháng tӯ 600 ÿӃn 800 ÿӗng. Giám-ÿӕc chính-thӭc là vӏ Thӫ-lãnh Khu, ÿiӅuhành trӵc-tiӃp do vӏ chӫ-nhiӋm (ÿҫu-tiên là ông LàuVày-Fóng, kӃ-tiӃp là ông Lҵm-Tài-Lӗng) ; phө-trách ViӋt-văn là ông Phҥm-văn-Vѭӧng, dҥy Pháp-văn là ông Diêu-Quang-LuyӋn (HiӋu-trѭӣng trѭӡng PhápViӋt) và ông Lý-Trӑng-Phúc (thân-phө bác-sƭ LýNgӑc-Dѭӥng) ; cán-bӝ quân-sӵ có Trung-sƭ DiӋp-TiênBҧo (thân-phө Trung-tá Gӏp-Sҳn-Cҧnh). Năm khóa tӕt-nghiӋp cӫa nhà trѭӡng tính ra ÿѭӧc hѫn 150 giáo-viên nam và nӳ (xin xem phҫn phөlөc). 513. Trѭӡng ThiӃu-Sinh Quân (Ecole d’Enfants de Troupe). Vӕn xuҩt-thân tӯ trѭӡng ThiӃu-sinh Quân NúiĈèo (Quҧng-Yên), vӏ Thӫ-Lãnh Khu Tӵ-Trӏ ý-thӭc rõ vӅ giá-trӏ cӫa viӋc ÿào-tҥo các mҫm non con cháu quân-cán-chính trӣ thành nhӳng nhân-tài tѭѫng-lai cho tӍnh nhà, nhӡ ÿó trѭӡng ThiӃu-sinh Quân Moncay ra ÿӡi. Giai-ÿoҥn ÿҫu trѭӡng ÿѭӧc ÿһt dѭӟi sӵ chӍ-huy cӫa các sƭ-quan sau ÿây : Chuҭn-úy Linh-Quang-Viên (1947-49), Trung-úy Chamouton (1951-52), sau ÿó tӟi Trung-úy Boureau, Trung-úy Bernard, Ĉҥi-úy LaiQuӕc-Phѭѫng ..., vӟi sӵ phө-tá cӫa các hҥ sƭ-quan : Trung-sƭ Tsҵn-ǣ-Pҳn, Trung-sƭ Vòng-Cá-SӅnh, Trungsƭ I Pac-Lҵm, Trung-sƭ Vòng-Di, Hҥ-sƭ I Vy-văn-An .... huҩn-luyӋn vӅ cѫ-bҧn quân-sӵ. Riêng viӋc dҥy văn-hóa tӯ tiӇu-hӑc tӟi ÿӋ-thҩt, ÿӋ-lөc cӫa chѭѫng-trình trunghӑc thì có sӵ hӧp-tác cӫa thҫy Quҧng, thҫy Cao-Hӗng, NGѬӠI NÙNG 49
ông Lұp, thêm ông Hoàng-văn-LiӉn (giám-ÿӕc nhà máy ÿèn Moncay), ông Lҵm-Tài-Lӗng. Niên-hӑc ÿҫu-tiên (1947) ÿã có tӟi 70 hӑc-sinh; trong sӕ này có ngѭӡi qua hӑc trѭӡng Cán-Bӝ QuânSӵ sau ÿó (thiӃu-sinh quân ra trѭӡng khi tӟi tuәi trѭӣng-thành, nên không có ngày mãn khóa). Trѭӡng nҵm ngay trên phӕ chính cӫa thành-phӕ, cҥnh dinh Thӫ-Lãnh Khu, xӃ trѭӟc BӃn Ông Ĉҥo, lӕi ÿi xuӕng sông ÿӇ ÿi phà qua bên kia Ninh-Dѭѫng trên quӕc-lӝ 4 dүn vӅ Hà-Cӕi. Mãi tӟi niên-hӑc 1953 hӑc-sinh mӟi ÿѭӧc hѭӣng lѭѫng nhѭ ‘tiӅn túi’ theo thành-tích xӃp hҥng trong lӟp cuӕi năm, thông qua nhӳng cҩp-bӵc giҧ-ÿӏnh (binh nhì ÿѭӧc 30 ÿӗng, cӭ lên mӝt cҩp thêm 15 ÿӗng, cao nhҩt là Trung-sƭ I ÿѭӧc 105 ÿӗng). NhiӅu thiӃu-sinh quân kӇ trên sau trӣ thành nhӳng phҫn-tӱ ѭu-tú, nҳm nhӳng chӭc-vө quan-trӑng trong mӑi quân, binh-chӫng, trên nghӏ-trѭӡng và trong nӅn hành-chánh (xin xem danh-sách ӣ phҫn phө-lөc). 514. Trѭӡng Hành - Chánh (Ecole d’Administration Thành-lұp năm1952 vӟi tên Ban Cán-Bӝ HànhChánh (Ecole des Cadres/Section Administrative),qua năm sau cҧi-danh thành Trѭӡng Hành-Chánh. Thӡi-gian thө-huҩn qui ÿӏnh là hai năm, ÿҫu năm thӭ hai ÿѭӧc phái ÿi các cѫ-quan thӵc-tұp ba tháng (thӡi-gian này, sinh-viên ÿѭӧc trҧ 3.000 ÿӗng/tháng, bҵng lѭѫng thiӃu-úy chính-qui). Khóa 1 tuyӇn-lӵa 17 sinh-viên, gӗm 5 giáo viên xuҩt-thân trѭӡng Sѭ-Phҥm, 6 thiӃu-sinh quân ÿã ra trѭӡng, 2 công-chӭc và 4 ӭng-viên dân-sӵ. Trúng tuyӇn và ÿѭӧc thâu-nhұn vào khóa 2 năm 1953 có 19 50 KHU TӴ TRӎ HҦI NINH VIӊT NAM
ngѭӡi, gӗm 5 giáo-viên nguyên xuҩt-thân trѭӡng Sѭphҥm, 5 sinh-viên mӟi tӕt-nghiӋp Sѭ-Phҥm, 5 thiӃusinh quân ra trѭӡng và 4 ӭng-viên dân-sӵ. Ngoài 4 ngѭӡi hӑc mӝt tháng thì ÿѭӧc tuyӇn ÿi hӑc tҥi Hӑc-ViӋn Quӕc-Gia Hành-Chánh Ĉà-Lҥt (gӗm Nӗng-Cún-Sáng, ǣ-Hӑc-LiӅng, Phҥm-Văn-PhiӃn và Gӏp-A-DziӇng), sӕ 13 sinh-viên còn lҥi cӫa khóa 1 ÿã long-trӑng làm lӉ mãn-khóa ngày 14 tháng 7 năm 1954, sau ÿó ÿѭӧc phân-bә ÿi phөc-vө các cѫ-quan tҥi tӍnh và huyӋn (xin xem danh-sách ӣ phҫn phө-lөc). Vӟi tҫm nhìn xa sҹn có, ông Vòng-A-Sáng chѭa mãn nguyӋn vӟi nhӳng kӃt-quҧ khҧ-quan vӅ giáodөc, ÿào-tҥo ÿã ÿҥt ÿѭӧc nhѭ kӇ trên. Vì vұy, nhiӅu tuyӇn-sinh ÿã lҫn-lѭӧt ÿѭӧc lӵa-chӑn ÿѭa ÿi du-hӑc ÿӇ ÿҥt tҫm-mӭc quӕc-gia hoһc xa hѫn nӳa. * Hӑc trѭӡng Sƭ-Quan Bӝ-Binh Thӵc-Hành (Ecole d’Infanterie d’Application) tҥi CoӁtquidan (Pháp), tӯ tháng 8/1950 tӟi tháng 9/1952 : Trung-úy Hoàng-Gia-Cҫu (tӭc Vòng-A-Nhì, thӭ-nam cӫa vӏ Thӫ-Lãnh Khu), Chuҭn-úy Trѭѫng-Thҳng-Chӭc, Chuҭn-úy Vòng-Kim-Sinh (sau cҧ ba ÿӅu là Ĉҥi-tá); * Hӑc trѭӡng trung-hӑc Yersin ӣ Ĉà-Lҥt : SlӇnSlau-Phý, ChӅnh-Phat-Sáng; * Hӑc trѭӡng Quӕc-Gia Hành-Chánh ӣ ĈàLҥt : 4 ngѭӡi vӯa kӇ trên và Vòng-A-Ӱng (thӭ-nam cӫa vӏ Thӫ-Lãnh Khu) ; * Hӑc trѭӡng Trung-hӑc Albert Sarraut ӣ HàNӝi : Trҫn-Ĉӭc-Lai, Lý-Ngӑc-Dѭӥng, Vòng PhatSáng ; sau có thêm Vòng-A-Ӱng, Hoàng-Gia-KǤ (thӭnam cӫa vӏ Thӫ-Lãnh Khu), ChiӃng-Say-Slùi , SlӇnSlau-Phý, ChӅnh-Phat Sáng ; NGѬӠI NÙNG 51
* Hӑc trѭӡng Võ-Bӏ Liên-Quân Ĉà-Lҥt (sau là trѭӡng Võ-Bӏ Quӕc-Gia ViӋt-Nam) : sӕ này rҩt ÿông, tӟi năm sáu chөc ngѭӡi, lҫn-lѭӧt tӯ khóa 3 tӟi khóa 30 (xin xem phҫn phө-lөc) Trên ÿây là hình các sinh viên sƭ quan thiӇu sӕ Trѭӡng Võ Bӏ Quӕc Gia ViӋt-Nam và sinh viên Ban Cao Nguyên Trѭӡng Quӕc-Gia Hành Chánh, chөp chung vӟi hoàng thân Vƭnh-Dӵ (hàng ÿҫu, ngѭӡi thӭ hai tӯ phҧi) và Thӫ-Lãnh Khu Tӵ Trӏ Thái Ĉèo-VănLong (ngѭӡi thӭ nhҩt tӯ phҧi) tҥi Ĉà-Lҥt năm 1953 (trong sӕ có ôô. Hoàng-A-Sam, Làu-VӇnh-DzӃnh, Háu-Cҳm-Pҭu, Gӏp-A-Sáng, Phan-Văn-Kim, Lý-ĈӭcQuân và Phҥm-Văn-PhiӃn, ǣ-Hӑc-LiӅng, Nӗng-CúnSáng, Gӏp-A-DziӇng thuӝc Khu Tӵ Trӏ Hҧi Ninh). (hình MAT) 52 KHU TӴ TRӎ HҦI NINH VIӊT NAM
52. V͉ thông-tin (16). Nhѭ ÿã ghi ӣ trên (mөc quҧn-trӏ hành-chánh), công viӋc thông-tin, báo-chí cNJng ÿѭӧc giao cho Sӣ Giáo-Dөc. VӅ phҫn thông-tin, tҥi thӫ-phӫ Moncay, mӛi tuҫn có buәi phát-thanh lѭu-ÿӝng bҵng xe phóngthanh, do cô Dҳn-Tҳc-Lày làm xѭӟng-ngôn viên. Riêng vӅ báo-chí, nguyӋt-san Nùng-Thanh ÿѭӧc phát-hành bҵng ba thӭ tiӃng Pháp, Hoa và ViӋt. Trong phҥm-vi giáo-dөc thông-tin, phҧi kӇ tӟi tác-dөng tích-cӵc cӫa huy-hiӋu khu Nùng . Hình-tѭӧng chính cӫa huy-hiӋu là chiӃc thuyӅn buӗm vѭӧt sóng, trên nӅn tҧng mӝt hình vuông có ÿáy nhӑn, vӟi nhiӅu mҫu-sҳc hài-hòa, mang hai Hán tӵ Trung, HiӃu. ChiӃc thuyӅn buӗm, ngoҥi trӯ là kӹ-niӋm mӝt phѭѫng-tiӋn chuyӇn-vұn cӫa quân-ÿӝi Pháp và Nùng tӯ Phòng-Thành (Phӗng-SӅnh), Trung-Quӕc vӅ ÿә bӝ Cô-Tô, Vҥn-Hoa ÿӇ tái chiӃm toàn-bӝ tӍnh Hҧi-Ninh vào tháng 3 năm 1947, còn tѭӧng-trѭng cho tinh-thҫn quұt-cѭӡng, ý-chí phҩn-ÿҩu nói chung cӫa ngѭӡi Nùng. Các mҫu sҳc cNJng mang nhiӅu ý-nghƭa : mҫu ÿӓ là nhiӋt-tình, dNJng-cҧm ; mҫu ÿen : chӏu ÿӵng và kiênnhүn ; mҫu vàng : nghӏ-lӵc và thân-thiӋn ; xanh lөc : chân-tình và hy-vӑng ; còn xanh dѭѫng là sӭc mҥnh, khí-thӃ. Hai chӳ trung, hiӃu nói lên ÿһc-tính trong sinh-hoҥt truyӅn-thӕng cӫa ngѭӡi Nùng. Trung là trung-thành ÿӕi vӟi quӕc-gia, thѭӧng-cҩp, ngѭӡi làm chӫ ; là trung-tín trong mӑi giao-dӏch, quan-hӋ ; là trung-dNJng, không ngҥi khó-khăn, nguy-hiӇm, ÿem hӃt khҧ-năng và thiӋn-chí ÿӇ hoàn-thành nhiӋm-vө giaophó. HiӃu trong quan-hӋ vӟi ngѭӡi thân là ăn ӣ hӃt lòng vӟi cha mҽ, và hiӇu xa hѫn là có nghƭa vӟi thҫy cô, nhӳng bұc ÿã dày công sinh-thành, dѭӥng-dөc và dҥy-dӛ mình nên ngѭӡi. NGѬӠI NÙNG 53
6. Y-tӃ và thӇ-thao (17). ĈӇ chăm-sóc sӭc khӓe cho dân-chúng, mӛi huyӋn có mӝt trҥm y-tӃ. Riêng tҥi bӋnh-viӋn thӫ-phӫ Moncay và bӋnh-xá thӏ-xã Tiên-Yên có bác-sƭ quân-y Pháp ÿiӅu-trӏ. Bên cҥnh cѫ-sӣ y-tӃ tây-phѭѫng, các thҫy lang còn giúp ích nhiӅu và thuӕc nam, thuӕc bҳc vүn còn thông-dөng trong dân-chúng. Phong-trào thӇ-thao trong tӍnh cNJng khá sôi-nәi vӟi nhӳng cuӝc tranh giҧi cӫa các ÿӝi túc-cҫu nhà binh hay dân-sӵ trong huyӋn, các cuӝc thi ÿҩu bóng chuyӅn, nhҩt là bóng rә giӳa các nhà trѭӡng. 7. An-ninh và quân-sӵ (18). Mӛi huyӋn có mӝt ÿҥi-ÿӝi vӋ-binh ÿӇ duy-trì an-ninh trұt-tӵ nӝi-bӝ. Vҩn-ÿӅ an-ninh biên-giӟi ÿѭӧc giao cho 5 ÿӗn biên-giӟi ÿҧm-trách, mӛi ÿӗn lҥi phӕihӧp vӟi mӝt ÿӗn ÿӕi-diӋn trên lãnh-thә Trung-Hoa (theo sӵ qui-ÿӏnh giӳa hai bên tӯ ngày 7 tháng 5 năm 1896), ÿó là Moncay (phӕi-hӧp vӟi Tӕng-HӃnh), rӗi lҫn-lѭӧt vӅ hѭӟng tây-bҳc, Thán-Plún (vӟi Nà-LiӅng), Pҳc-Phӕng-SӅnh (vӟi Thán-Slҧn), Hoành-Mô (vӟi Láng-Ĉông) và Nà-Thuӝc (vӟi Nà-LǤ). Ba ÿӗn biêngiӟi cuӕi cùng này là nhӳng ÿӏa-ÿiӇm quan-trӑng vì ӣ trong nhӳng vùng rӯng rұm, núi cao và có nhӳng ÿѭӡng mòn mà bӑn thә-phӍ thѭӡng dùng ÿӇ qua lҥi. VӅ lãnh-thә, TiӇu-ÿoàn Mӓ Dù (Bataillon des Becs d’Ombrelle, BBO) cùng vӟi Lӵc-Lѭӧng DuyênHҧi Pháp trách-nhiӋm bҧo-ÿҧm an-ninh cho Khu TӵTrӏ Hҧi-Ninh. TiӇu-ÿoàn là mӝt ÿѫn-vӏ gӗm nhӳng con dân cӫa ngѭӡi Nùng hӧp thành ÿӇ bҧo-vӋ phҫn ÿҩt do ông cha mình ÿã nhiӅu ÿӡi góp công xây-dӵng, ÿӇ che chӣ cho dân mình lұp-nghiӋp, sinh-cѫ. Ngay tӯ năm ÿҫu thành-lұp, TiӇu-ÿoàn Mӓ Dù ÿã gӗm 7 ÿҥi-ÿӝi vӟi quân-sӕ gҫn 900 ngѭӡi (19). Ĉҫu 54 KHU TӴ TRӎ HҦI NINH VIӊT NAM
năm 1951, sӕ ÿҥi-ÿӝi tăng thành 10 và quân-sӕ gҫn 1.300 ngѭӡi. Do nhӳng biӃn chuyӇn cӫa tình-hình chính-trӏ, tháng 3 năm 1951, ÿѫn-vӏ này chính-thӭc trӣ thành 1er Bataillon des Becs d’Ombrelle cӫa LӵcLѭӧng Duyên-Hҧi Pháp (tuy-nhiên, cҩp chӍ-huy vүn hoàn-toàn là ngѭӡi Nùng, chӍ có mӝt hҥ sƭ-quan Pháp duy-nhҩt phө-trách vӅ hành-chánh). Tӟi tháng 7 năm 1952, nó lҥi ÿәi thành TiӇu-ÿoàn 57 VN, thuӝc ĈӋ-tam Quân-khu (mà Bӝ Tѭ-LӋnh ÿóng tҥi Hà-Nӝi) (20). Ngѭӡi chiӃn-sƭ Nùng vӕn là gan-dҥ, lҥi ÿѭӧc rèn-luyӋn qua nhiӅu thӱ-thách. Trұn-chiӃn oanh-liӋt và tiêu-biӇu nhҩt ÿã xҧy ra tҥi Thán-Plún thuӝc huyӋn Moncay, giáp ranh Trung-Quӕc, vào cuӕi mùa thu năm 1950. Các chiӃn sƭ Nùng trong cuӝc thao dѭӧt (hình AC) Quân-sӕ phòng-thӫ cӫa ta chӍ có hai trung-ÿӝi, do thѭӧng-sƭ Gӏp-Màn-Lӧi (sau là ÿҥi-úy) chӍ-huy, ÿã NGѬӠI NÙNG 55
kháng-cӵ vӟi mӝt tiӇu-ÿoàn ViӋt-Minh (khoҧng 600 ngѭӡi) mӟi ÿѭӧc Trung-Quӕc huҩn-luyӋn trӣ vӅ. Trong ba ngày ÿêm bao-vây và tҩn-công có trӑng-pháo yӇm-trӧ, ÿӏch quân nhiӅu lҫn xung-phong vӟi kèn trӕng và loa phóng-thanh hòng áp-ÿҧo tinhthҫn quân ta, nhѭng ÿӅu bӏ tiêu-diӋt hoһc ÿҭy lui. Chúng dùng thang trèo lên pháo-ÿài, bӏ lӵu-ÿҥn ném ra quét ngã. Có lúc chúng ÿã len-lӓi tӟi sát gҫn ÿһt bӝclôi phá thӫng mӝt góc công-sӵ phòng-thӫ, quân ta lҩy gӛ ÿá chһn lҥi tiӃp-tөc phòng-ngӵ. Khu gia-binh lҥi nҵm trong ÿӗn-trҥi, nên các bà vӧ lính cNJng tham-gia tiӃp-tӃ ÿҥn-dѭӧc cho quân trú-phòng. Chính thiӃu-tá Vòng-A-Sáng thân-chinh ÿem quân tӟi tiӃp-viӋn. Các chiӃn sƭ Nùng trên ÿѭӡng hành quân (hình AC) Sau trұn này, dân-chúng Nà-LiӅng cho biӃt ViӋt-Minh chӃt cҧ trăm mҥng, mӝt sӕ bӏ thѭѫng ÿѭӧc bӑn chúng mang ÿi. 56 KHU TӴ TRӎ HҦI NINH VIӊT NAM
Mҩy tuҫn tiӃp theo, sau khi ÿѭӧc chӍnh-trang lҥi và bә-sung quân-sӕ, tiӇu-ÿoàn ViӋt-Minh này kéo tӟi tҩn-công ÿӗn Tҩn-Mài thuӝc huyӋn Hà-Cӕi, cNJng chӍ có hai trung-ÿӝi phòng-thӫ. Trұn-chiӃn lҥi diӉn ra ác-liӋt tѭѫng-tӵ nhѭ tҥi Thán-Plún. Quân ta, vӟi tinh-thҫn dNJng-cҧm, hăng-say diӋt ÿӏch, lҥi mӝt lҫn nӳa gây tәn-thҩt rҩt nһng-nӅ cho chúng. Lҫn này, chuҭn-úy ChiӃng-DӃnh-Quay ÿã dүn mӝt ÿҥi-ÿӝi tӟi tiӃp-trӧ. Nhѭng ÿáng buӗn là vӏ Trѭӣng-ÿӗn, thѭӧng-sƭ Háu-Lӝc (thân-phө cӫa thiӃusinh quân Háu-Cҳm-Pҭu, sau là trung-tá) ÿã bӏ hy-sinh. Sau hai trұn-chiӃn “quӍ khӕc thҫn sҫu” kӇ trên, tin-tӭc cho biӃt chính ÿӏch phҧi nhìn-nhұn rҵng sӵ anhdNJng và hăng-hái cӫa ngѭӡi lính Nùng khiӃn chúng không thӇ ÿánh hҥ ÿѭӧc, dù có quân-sӕ áp-ÿҧo ÿông gҩp cҧ chөc lҫn. Chính vì vұy mà tӯ sau “chiӃn-dӏch thu-ÿông” ÿó, chúng ÿã ÿәi hѭӟng ÿi hoҥt-ÿӝng ӣ nhӳng nѫi khác, không còn quҩy-nhiӉu Khu Tӵ-Trӏ Nùng nӳa (21). ThiӃu-Tá Vòng-A-Sáng duyӋt qua hàng quân trѭӟc khi ÿi diӉn hành (hình AC) NGѬӠI NÙNG 57
ChúȬthích 1. GEO, trang 6. La Question Nùng (LQN), Sӣ LӏchSӱ Lөc-Quân Pháp trang 2). Có sӵ khác-biӋt vӅ tӹ-lӋ dân-sӕ giӳa các tài-liӋu, nhҩt là ÿӕi vӟi ngѭӡi Kinh. Theo cuӕn Notice sur le 1er Territoire Militaire (NOT, tr. 15), thì tӹ-lӋ ngѭӡi Kinh (Annamites) là 32% trong cuӝc kiӇm-tra dân-sӕ năm 1932; cuӕn Géographie Sommaire du Territoire de Hҧi- Ninh (GEO, tr. 6,lúc chѭa có huyӋn Vҥn-Hoa) lҥi ghi tӹ-lӋ này là 13%; trong khi theo cuӕn Petite Histoire du Territoire Nùng de Hҧi-Ninh (1949, ghi theo lӡi ông Vòng-A-Sáng) thì ngѭӡi Kinh chiӃm ÿӝ 20% dân-sӕ cӫa Khu Tӵ-Trӏ (VAS, tr. 44). Nhѭ vұy, năm 1932-33, khu Quân-Chính Hҧi-Ninh chѭa bao gӗm các huyӋn Ĉҫm-Hà, Ba-ChӁ và VҥnHoa, toàn dân-sӕ chӍ có 79.100 ngѭӡi, nên tӹ-lӋ ngѭӡi Kinh là 32%. Tӟi 16 năm sau (theo GEO, 1948), tӹ-lӋ này chӍ còn 13% là ÿiӅu gây thҳc-mҳc : vì chӃt-chóc do nҥn ÿói năm Ҩt-Dұu 1945, vì di-tҧn do chiӃn-tranh, vì sӕ ngѭӡi Kinh tҥi các huyӋn mӟi sáp-nhұp không ÿáng kӇ, hay ngѭӧc lҥi vì loҥn-lҥc bên Trung-Quӕc, ngѭӡi Hoa tràn qua nhұp chung vӟi dân Nùng làm sӕ ngѭӡi này ÿông hѫn ? Rӗi chӍ hѫn mӝt năm sau (VAS, 1949), tӹ-lӋ này lҥi thành 20% (tăng phân nӱa !). Dù sao, theo tác-giҧ VAS, ÿây cNJng chӍ là con sӕ ‘’ѭӟc-lѭӧng’’ (environ). 2. GEO, tr. 6-7. VAS, tr.5-6, 46-47. NOT, tr. 16-17. 3. Tѭѫng-truyӅn quân nhà Mҥc bӏ quân Trӏnh săn ÿuәi ráo-riӃt, ÿã ÿào ÿѭӧc kênh Lái-Khìu chӍ trong mӝt ÿêm, nhӡ ÿó ÿã chҥy thoát (VAS, tr.8-9, 43-44). 58 KHU TӴ TRӎ HҦI NINH VIӊT NAM
4. GEO, tr.7. VAS, tr.47. NOT, tr.17. 5. GEO, tr. 7. NOT, tr. 17-18. 6. Có tài-liӋu còn ÿӅ-cұp tӟi ngѭӡi Mѭӡng nguyên sӕng ӣ bҳc-phҫn ViӋt-Nam. Mһc dù hӑ rҩt hiӅn-hòa, nhѭng bӏ ngѭӡi Kinh xua ÿuәi nên mӝt sӕ tràn vӅ vùng Hҧi-Ninh, sӕng trên núi rӯng, sau bӏ ngѭӡi Sán-Dìu ÿӗng-hóa (VAS, tr. 6-7, 45). 7. GEO, trang 12. NSSJ 31/7/03. NSSJ tu-chính 28/9/04 và 6/8/06. Gӏp-A-DziӇng (viӃt tҳt GDZ) 8/03,tr.3. 8. VAS, trang 33-34. 9. Bang là mӝt khu-vӵc hҿo-lánh xa huyӋn-lӷ nên ÿѭӧc ӫy-nhiӋm cho mӝt bang-tá (Póng-Pàn) ; chӭc-vө này do Thӫ-Lãnh Khu chӍ-ÿӏnh, nhѭng vүn thӕng-thuӝc vào huyӋn (NSSJ 1/7/06) . 10. Mӝt vài nѫi ӣ Hà-Cӕi, dѭӟi thӡi HuyӋn-Trѭӣng Hӗ-Tҳc-Tsӗi, chӭc-vө này ÿã ÿѭӧc dân bҫu (Làu-ChӍPhҳn, 2/10/06). 11. GEO, trang 12-13. NSSJ 31/7/03. GDZ 8/03, trang 3. 12. GEO, trang 14-15. NOT, trang 28, 52. 13. GEO, trang 15-17. NOT, trang 21-27. NSSJ 11/11/03, 6/8/06, 15/5/07 tr. 2. 14. NOT, trang 31-32. GDZ 8/03, trang 4. 15. GEO, trang 13. GDZ 8/03, trang 5-10. LiêuNguyên (viӃt tҳt LNG) 11/03, trang 2+4. Tsu-A-C ҫu (TSC) 11/03. Chamouton (CHA) 8/06. NSSJ, Góp y tәng-hӧp 15/5/07, trang 2. 16. NSSJ 7/03, trang 4. GDZ 8/03, trang 4. 17. NOT, trang 37-39, 51+52. LNG 11/11/03, trang 2, 4, 5. 18. GEO, trang 13-14. NOT, trang 41, 42, 48. GDZ 8/03, trang 4. NGѬӠI NÙNG 59
19. Ĉһc-biӋt là TiӇu-ÿoàn này có mӝt ÿӝi quân-nhҥc rҩt xuҩt-sҳc, mӛi sáng thӭ bҧy ÿӅu dүn ÿҫu cuӝc diӉnbinh trên các ÿѭӡng phӕ Moncay, trong ÿó ÿѫn-vӏ ÿѭӧc chú-ý nhҩt là ÿoàn ThiӃu-sinh Quân vӟi cây súng gӛ và chiӃc quҫn ‘short’ cөt mùa ÿông cNJng nhѭ mùa hè. 20. R. Monluc 9/02. 21. NSSJ, bә-túc 12/3/07. Chѭѫng-A-KiӅu 24/3/07. 60 KHU TӴ TRӎ HҦI NINH VIӊT NAM
CHѬѪNG BA ĈҺC-ĈIӆM CӪA MӚI HUYӊN NӃu sinh-hoҥt vӅ mӑi phѭѫng-diӋn cӫa Khu Tӵ-Trӏ nhìn tәng-quát nhѭ ta vӯa thҩy ӣ trên, thì cuӝc sӕng tҥi mӛi huyӋn có nhӳng sҳc-thái riêng, ÿem lҥi vҿ phong-phú nói chung ÿӗng-thӡi tҥo nên phҫn ÿһc-thù cӫa mӛi khu-vӵc. Huy͏n Moncay (1) Nhѭ các huyӋn khác trong vùng trѭӟc ÿó, Moncay ÿѭӧc coi nhѭ thuӝc miӅn thѭӧng-du hay nѫi biên ҧi nên ÿѭӧc gӑi là ‘châu’, tӟi khi thành-lұp Khu Tӵ-Trӏ mӟi ÿѭӧc ÿәi thành ‘huy͏n’, ÿӭng ÿҫu là HuyӋn-Trѭӣng. Các vӏ tӯng ÿҧm-nhiӋm chӭc-vө này lҫn-lѭӧt là các ông Vòng-HӃnh-Sênh, Vòng-ChӅnh-Pӕ, SlӇn-Slau-Khàu (sau là ThiӃu-tá). HuyӋn Moncay có 4 Tәng : Vҥn-Ninh, BátTrang, Ninh-Dѭѫng và Ninh-Hҧi, gӗm 11 Xã : XuânLҥn Nùng, Xuân-Lҥn Nam, Trà-Cә, Ĉoan-Tƭnh, LӝcPhӫ, Thán-Plún, Tràng-Vinh, Quҩt-Ĉông Nùng, QuҩtĈông Nam, Vƭnh-Thӵc Nùng, Vƭnh-Thӵc Nam. Nҵm ngoài cѫ-cҩu tә-chӭc cӫa HuyӋn, thànhphӕ Moncay là mӝt th͓-xã bi͏t-l̵p , ÿӭng ÿҫu là mӝt Thӏ-Trѭӣng (ông Hӗ-Tҳc-Tsӗi ӣ chӭc-vө này mãi tӟi cuӕi năm 1953). Ba xã Xuân-Thө, Hòa-lҥc và ThӑXuân hӧp thành thӏ-xã Moncay. DiӋn-tích toàn huyӋn ѭӟc chӯng tӯ ÿông sang NGѬӠI NÙNG 61
tây là 27cs, tӯ bҳc xuӕng nam 16cs, tӭc là 432cs vuông. Thӫ-Phӫ Moncay là nѫi hӝi-tө nhӳng tinh-hoa và nhân-tài cӫa Khu Tӵ-Trӏ, là trung-tâm kinh-tӃ phӗnthӏnh nhҩt trong tӍnh và cNJng là nѫi dung-hӧp giӳa văn-hóa lâu ÿӡi cӫa Trung-Hoa vӟi văn-minh Âu-tây và vӟi thuҫn-phong mӻ-tөc ViӋt-Nam. Ĉáng lѭu ý là Moncay tiӃp-giáp vӟi ÿҩt Trung-Hoa nên có nhiӅu ngѭӡi Hoa sinh-sӕng, và tҥi trung-tâm thành-phӕ, trên bӡ sông, có trѭӡng trung-hӑc Hoa-văn Khoҵn-DӃnh (Quҫn-Anh) nҵm ngay trong Hӝi-Quán Hoa-KiӅu. Riêng các trѭӡng Pháp-ViӋt và Pháp-Nùng tӑa-lҥc trên nhӳng ÿӏa-ÿiӇm khang-trang, hӑc-trò ÿông-ÿúc. Cҫu quӕc tӃ Moncay-Ĉông Hѭng (hình BB) HuyӋn Moncay quҧ là nѫi hòa-ÿӗng tôn-giáo. Ngay giӳa thӏ xã, gҫn ngôi chӧ chính, là Văn-MiӃu thӡ Ĉӭc Khәng-Phu-Tӱ, mӛi năm cӱ-hành lӉ vào ngày 20 tháng 8 âl. Không xa Khәng-MiӃu là nhà thӡ chính Moncay, tӑa lҥc tҥi mӝt ÿӏa-ÿiӇm khang-trang. Nhà thӡ Ninh-Dѭѫng khá to lӟn, ӣ ngay ngã ba sông (slám-tsá 62 KHU TӴ TRӎ HҦI NINH VIӊT NAM
cóng). Vӟi kiӃn-trúc nguy-nga, nhà thӡ Trà-Cә ÿѭӧc xây-cҩt bҵng nhӳng vұt-liӋu ÿem tӯ Hҧi-Phòng, Sàigòn, cҧ tӯ bên Pháp qua, trong sӕ có nhӳng kính mҫu thiӋt ÿҽp. Ngoài chùa Phұt ӣ làng Vҥn-Xuân, phҧi kӇ tӟi ÿӅn Linh-Sѫn ӣ cây sӕ 4 trên ÿѭӡng ÿi Hà-Cӕi, thӡ ông Plún-Phóng-Dӗng. Dòng hӑ Plún tӯng nhiӅu ÿӡi cha truyӅn con nӕi cai-quҧn vùng ÿҩt tӵ-trӏ này. Riêng ông Plún-Phóng-Dӗng ÿã có tài dҽp loҥn cho dân chúng yên-әn làm ăn, lҥi thѭѫng dân nhѭ con, còn bӓ tiӅn cӫa xây chùa miӃu, làm cҫu ÿѭӡng phөc vө cho ÿӡi sӕng, nên ÿѭӧc toàn- thӇ nhân-dân trong vùng, không phân-biӋt sҳc dân nào, tôn là ‘ôn-sҧu cӕngcӕng’ (tӭc Án-Thӫ Công-Công), mӝt vӏ thҫn ÿӫ oailinh trҩn-áp không chӍ ma-quӍ mà cҧ giһc-giã nӳa. Ngѭӡi lính trѭӟc khi lên ÿѭӡng hành-quân, không quên thҳp nhang khҩn vái rӗi ÿӅ-cӱ mӝt ngѭӡi trong bӑn lҩy lá cӡ nhӓ mҫu ÿӓ buӝc nҳm nhang ÿang cháy lên ÿҫu súng, cҫu xin ông che-chӣ và ÿӝ-trì cho ÿѭӧc thҳng-lӧi. Vì thӃ ÿӅn thӡ ông trӣ thành Sênh-DӅ MӅu (ÿӅn thӡ Ông Án), nay vүn còn, ӣ ngay chân ÿӗi phía bҳc cҥnh quӕc-lӝ, cách Moncay ÿӝ 4cs. Ĉua thuyӅn trên sông Moncay ngày Hӝi Long-Châu (hình BB) NGѬӠI NÙNG 63
Ĉһc-biӋt hѫn nӳa là truyӋn làng Nҳm-Quҳt trên hai bên bӡ con sông Hӗ-TӃnh Cóng lҥi thӡ chung mӝt vӏ thҫn-linh là Mã-Hұu Nѭѫng-Nѭѫng. Theo truyӅnthuyӃt cҧ ngàn năm trѭӟc, có mӝt lѭ-hѭѫng trôi ngѭӧc dòng sông theo thӫy-triӅu lên rӗi tҳp vào bӡ. Dân làng cҧm thҩy có gì linh-thiêng vô-hình, nên thành-tâm vӟt lên xây ÿӅn thӡ-phөng. Tӯ ÿó ít thҩy giһc-giã tӟi quҩy phá ; hѫn nӳa mӝt gia-ÿình hӑ Tsҵn ÿã có con em ÿѭӧc phong làm quan Tri-Châu, khiӃn dân làng càng vӳng tin rҵng vӏ thҫn-linh ÿã phù-hӝ ÿҳc-lӵc. BӃn Gӕc KhӃ và Ĉӗn-Cao Moncay (hình GDZ) Nhѭng Quan Châu Tsҵn lҥi muӕn di-chuyӇn ngôi chùa vӅ làng Nҳm-Dӗng cách ÿó mҩy cây sӕ theo bӡ phía tây. Dân chúng phҧn-kháng mãnh-liӋt, cuӕi cùng Nҳm-Quҳt ÿѭӧc chia làm hai làng : phía ÿông bӡ sông thành Quҩt-Ĉông (sau lҥi chia thành xã QuҩtĈông Nam và xã Quҩt-Ĉông Nùng, vì phҫn lӟn dân-cѭ xã Nam là ngѭӡi Kinh và xã kia ÿa-sӕ là ngѭӡi Nùng), còn phía tây thành Quҩt-Ĉoài . ThӃ là mӛi làng lұp mӝt ngôi ÿӅn riêng, nhѭng lҥi thӡ chung mӝt vӏ thҫn-linh ÿã tӯng phù-hӝ, ÿӝ-trì cho mình tӯ trѭӟc. Mӛi năm vào 64 KHU TӴ TRӎ HҦI NINH VIӊT NAM
ÿҫu tháng giêng, các làng ӣ mӛi bên bӡ sông luânphiên tә-chӭc 5 ngày lӉ-hӝi ÿӇ tӃ thҫn. Khách các huyӋn bҥn cNJng ÿӃn hӑp mһt ÿông-ÿҧo. Ĉһc-biӋt là nhiӅu dân làng ÿi làm ăn xa cNJng không quên vӅ thamdӵ lӉ-hӝi. Ngoài các nghi-thӭc lӉ-bái, ÿây còn là dӏp ÿӇ mӑi ngѭӡi tham-gia các trò chѫi, trình-diӉn văn-nghӋ, vui chѫi và ăn-uӕng linh-ÿình. Nói tӟi Moncay, không thӇ không nhҳc tӟi con sông ch̫y d͕c theo thành-ph͙ . Ĉây là nhánh phía nam cӫa con sông Ká-Lӗng chҧy ra biӇn nѫi MNJi-Ngӑc (cNJng còn gӑi là Núi-Ngӑc). Nѭӟc sông trong và sҥch, ÿѭӧc dùng vào viӋc ăn-uӕng vӋ-sinh và an-toàn, ÿӗngthӡi ÿiӅu-hòa không-khí làm tѭѫi-mát và tăng vҿ thѫmӝng cho thành-phӕ. Mùa hè dân chúng xuӕng sông bѫi lӝi và qua nhӳng bãi cát bên kia bӡ sông tҧn bӝ hay tҳm nҳng, tҥo nên cҧnh vӯa nhӝn-nhӏp vӯa thoҧimái. Riêng mùa mѭa, ÿôi khi nѭӟc lNJ dâng cao làm ngұp-lөt cҧ phӕ-sá. Cҫu Con (Hӗng-Khìu-Chҧy) Moncay (hình LN) NGѬӠI NÙNG 65
Ĉһc-ÿiӇm khác cӫa Moncay là cây c̯u s̷t qu͙c-t͇ bҳc qua Ĉông-Hѭng (Tӕng-HӃnh) bên phía Trung-Hoa. Nhӡ viӋc ÿi lҥi hoàn-toàn dӉ-dàng (cho tӟi khi Cӝng-Sҧn chiӃm-cӭ Hoa-Lөc), nên sӵ giao-thѭѫng giӳa ÿôi bên càng phát-ÿҥt, sӵ trao-ÿәi văn-hóa (giҧitrí, du-lӏch, hӝi-hè, hôn-nhân ...) cNJng trӣ thành phongphú hѫn. Ĉӕi-diӋn vӟi khu ÿҫu cҫu này, vӅ phía nam cӫa thӏ xã Moncay, là khu G͙c-Kh͇, vӟi chӧ-búa sҫm-uҩt, nhҩt là bӃn cҧng ÿӇ cho tàu bè cұp bӃn, hoһc ra khѫi ÿӇ ÿi tӟi các thành-phӕ duyên-hҧi khác hay ÿi vӅ nam nhѭ Thanh-Hóa, Hҧi-Phòng. BӃn Gӕc-KhӃ-Moncay (hình BB) CNJng ӣ gҫn các khu ÿҫu cҫu và Gӕc-KhӃ này là nѫi tұp-trung nhӳng lò g͙m chӃ-tҥo các ÿӗ sành và sӭ vӟi kӻ-thuұt tinh-xҧo ÿѭӧc khách hàng ѭa-chuӝng, nên ÿѭӧc chuyên-chӣ vӟi khӕi-lѭӧng lӟn vào bán tҥi vùng trung-châu cҧ tӟi Thanh-Hóa, NghӋ-An. Trong thӡi 66 KHU TӴ TRӎ HҦI NINH VIӊT NAM
cӵc thӏnh, mӭc kӹ-lөc ÿҥt ÿѭӧc là 26 xѭӣng ; khi bӏ gián-ÿoҥn giao-thông vӟi Trung-Quӕc vүn còn giӳ ÿѭӧc 15 xѭӣng. ViӋc gián-ÿoҥn này cNJng gây nên mӝt khó-khăn lӟn cho ngành công-nghiӋp phát-triӇn nhҩt trong huyӋn này, ÿó là mҩt ÿi nguӗn cung-cҩp nguyênliӋu tӯ Trung-Quӕc. May thay, các vӏ chӫ xѭӣng ÿã hӧp-lӵc tìm ÿѭӧc m͗ ÿ̭t quí tҥi làng Nà-Sìn (QuҩtĈông), làng Tín-Vòng (Ĉoan-Tƭnh) cNJng nҵm trong huyӋn, nhӡ vұy ÿã giҧi-quyӃt ÿѭӧc sӵ bӃ-tҳc mӝt cách thӓa-ÿáng. HuyӋn Moncay ÿѭӧc thiên-nhiên phú cho mӝt thҳng-cҧnh ÿáng kӇ, ÿó là bãi bi͋n Trà-C͝. Bãi dài tӟi 16 cây sӕ, vӟi cát mӏn, có ÿӝ dӕc thoai-thoҧi , là mӝt trong nhӳng bãi biӇn ÿҽp nhҩt toàn quӕc, nhӡ vұy mùa hè thu-hút du-khách rҩt ÿông. Vì tӯ ÿây có thӇ trӵctiӃp ra khѫi, nên Trà-Cә là nѫi xuҩt-phát cӫa các ghe tàu trӑng-tҧi lӟn chuyên-chӣ hàng-hóa ÿi các bãi cҧng xa-xôi. Trên bãi biӇn Trà-Cә (hình LN) NGѬӠI NÙNG 67
Tuy-nhiên, ký-ӭc cӫa ngѭӡi dân Moncay vүn mang mӝt ngày buӗn-thҧm, ÿó là ngày 27 tháng 3, 1949 ÿѭӧc tác-giҧ Liêu-Nguyên kӇ lҥi dѭӟi tӵa-ÿӅ ’Mӝt Ngày Khó Quên’ mà chúng tôi xin tóm-lѭӧc dѭӟi ÿây. M͡t Ngày Khó Quên Chi͉u chͯ-nh̵t 27-3-1949, m͡t ngày n̷ng-ráo, khí trͥi mát-m̓. T̩i sân v̵n-ÿ͡ng Moncay ÿã có m̿t hai ÿ͡i bóng tròn có h̩ng sͅ ÿ̭u giao-hͷu theo nh˱ ch˱˯ng-trình : ÿ͡i tuy͋n Śc-K͏p và ÿ͡i thanh-niên Vi͏t-Nam. Dân chúng nhóm năm, nhóm ba kéo nhau ÿ͝ d͛n v͉ sân v̵n-ÿ͡ng ÿ͋ th˱ͧng-thͱc tài-ngh͏ các c̯u-thͯ và ͯng-h͡ ÿ͡i bóng gà nhà. Cu͡c giao-ÿ̭u b̷t ÿ̯u sôi-n͝i, gay-c̭n ; khángi̫ ÿang chăm-chú theo-dõi, hào-hͱng. B͟ng m͡t lo̩t súng n͝, có ng˱ͥi ngã xu͙ng ; tr˱ͣc khán-ÿài, thi͇u-tá quân-y Mailorde trúng ÿ̩n ngã gͭc. M͕i ng˱ͥi ng˯- ngác, ho̫ng-h͙t b͗ ch̩y tán-lo̩n. Lúc ÿó là b͙n giͥ chi͉u. S͙ là quân du-kích Trung-C͡ng b͓ quân-ÿ͡i Trung-Hoa qu͙c-gia các vùng Khâm-Châu, PhòngThành, Th˱ͫng-T˱ càn-quét nên ch̩y tr͙n ḻn-lút trong Th̵p V̩n Ĉ̩i S˯n, s͙ng ch̵t-v̵t kham-kh͝, thi͇u-th͙n l˱˯ng-thc nh̭t là súng ͙ng ÿ̩n d˱ͫc. Tr˱ͣc tình-tr̩ng khó-khăn ÿó, các c̭p ch͑-huy quân-s và khu ÿ̫ng-b͡ CS quy͇t-ÿ͓nh mͧ cu͡c ÿ͡tkích ÿ͓a-ÿi͋m chi͇n-l˱ͫc Moncay ÿ͋ chi͇m-ÿo̩t vNJkhí, vì nh̵n-ÿ͓nh r̹ng v̭n-ÿ͉ phòng-ng v͓-trí này có ph̯n l˯-là , nh̭t là vào ngày ngh͑ hay chͯ-nh̵t, khi sƭquan và h̩ sƭ-quan th˱ͥng tham-d nhͷng ti͇t-mͭc th͋-thao, trong lúc binh-sƭ thì ÿi ch˯i-bͥi r˱ͫu-chè, 68 KHU TӴ TRӎ HҦI NINH VIӊT NAM
bài-b̩c ÿ͇n t͙i mͣi v͉ tr̩i. D͓p may ÿ͇n vͣi chúng là quân-ÿ͡i Pháp c̯n m͡ thêm binh-lính. Th͇ là vͣi nhͷng ṱm th̓ thân mua ÿ˱ͫc ͧ vài làng-xã, m͡t s͙ ÿ̫ng-viên CS ÿã ÿ˱ͫc tuy͋n vào nhͷng ÿ˯n-v͓ ÿ͓aph˱˯ng cͯa quân-ÿ͡i Pháp. Ch͑ còn c̯n nghiên-cͱu kͿ ÿ͓a-hình ÿ͓a-v̵t, ÿ˱ͥng ÿi n˱ͣc b˱ͣc, các v͓-trí b͙- phòng, các kho quân-nhu quân-cͭ là s̽n-sàng hànhÿ͡ng. Tr˱ͣc giͥ khͧi-s, chúng ÿã r̫i nhi͉u toán dukích ͧ m͡t s͙ ÿ͓a-ÿi͋m làm nghi-binh c̯m chân các ÿ˯n-v͓ phòng-ng. Nhi͉u t͝ du-kích thͯ súng ng̷n, ti͋u-liên báng x͇p trong ng˱ͥi tͳ làng-m̩c ti͇n v͉ h˱ͣng sân v̵n-ÿ͡ng, g̯n nhͷng tr̩i lính, nh˱ ÿi xem ÿá bóng. Khi ti͇ng pháo l͏nh n͝ ra ͧ sân v̵n-ÿ͡ng, nhͷng toán này ÿi͉u-ÿ͡ng mau chóng v͉ khu Ĉ͛n Cao, uy-hi͇p b͕n lính canh-gác, sau ÿó chi͇m kho ÿ̩n-d˱ͫc. Trong khi ̭y nhͷng toán ÿ͓ch-quân khác ̱n-núp bên kia sông tràn qua, vào ÿ͛n-tr̩i ti͇p-ͱng và trͧ thành nhͷng phu khuân vác, b̷t ÿ̯u lͫi-dͭng màn ÿêm buông xu͙ng, v͡i-vã v̵n-chuy͋n khí-giͣi c˱ͣp ÿo̩t ÿ˱ͫc qua thác n˱ͣc phía d˱ͣi l̯u Ông Năm sang bên kia sông ÿ͋ thoát v͉ căn-cͱ. S͙ vNJ-khí b͓ ÿ͓ch c˱ͣp ÿi g͛m c̫ trăm kẖu súng lͣn nh͗, lu-ÿ̩n và ÿ̩n-d˱ͫc các cͩ. R̭t ti͇c là ÿã không ghi ÿ˱ͫc l̩i s͙ ng˱ͥi b͓ th˱˯ng và t͵-vong bên ÿ͓ch cNJng nh˱ phía ta. Riêng cái ch͇t cͯa ông thi͇u-tá quân-y, con ng˱ͥi luôn-luôn t̵n-tình cͱu giúp b͏nh-nhân và r̭t ÿ˱ͫc m͇n tr͕ng, ÿã ÿ͋ l̩i cho nhͷng ng˱ͥi ch͓u ˯n ông ni͉m th˱˯ng-ti͇c, ng̵m-ngùi. Trong b̫y năm thái-bình th͓nh-tr͓, ÿây là cái ngày ÿêm kinh-hoàng mà dân chúng Moncay không th͋ nào quên. NGѬӠI NÙNG 69
Huy͏n Hà-C͙i (2) Trѭӟc khi ngѭӡi Pháp ÿӃn nѫi, nói tӟi Hà-Cӕi là phҧi kӇ tӟi Tҩn-Mài, lãnh ÿӏa cӫa ngѭӡi Ngái, vùng tӵ trӏ cӫa sҳc tӝc này. Xét vӅ nhӳng thӫ lãnh ngѭӡi bҧnÿӏa, ngѭӡi ta không quên nhҳc tӟi gia-ÿình hӑ Vòng ÿӭng ÿҫu là Vòng-Tҳc, ngѭӡi chӍ-huy xuҩt sҳc dân Ngái và Tsín-Lҭu chӕng lҥi ngѭӡi Thái, ngѭӡi Sán-Dìu và sau ÿó chӕng lҥi ngѭӡi Hac-Cá. Trong viӋc tiӇu trӯ thә- phӍ tҥi núi Pán-Ái năm 1896 kӇ trѭӟc ÿây, giaÿình hӑ Vòng ÿã ÿem nhiӅu trăm thân binh tӟi tham gia trұn ÿánh. Nguyên là mӝt ‘phӫ’ (ÿѫn-vӏ hành-chánh lӟn hѫn huyӋn hay châu) trѭӟc 1945, Hà-Cӕi ÿѭӧc ÿәi thành ‘huyӋn’ lúc Khu Tӵ-Trӏ ÿѭӧc thành-lұp. Quan Tri-Phӫ ÿѭӧc lòng dân nhӭt là ông Cao-Nguyên-Tӕ, sau ÿҧm-nhiӋm chӭc-vө Phó Chӫ-Tӏch Hӝi-Ĉӗng ĈҥibiӇu Khu Tӵ-Trӏ kiêm Phó HiӋu-Trѭӣng Trѭӡng Hành-Chánh. HuyӋn Hà-Cӕi có ba tәng là Hà-Cӕi, Mҧ-TӃ và Mӻ-Sѫn gӗm 16 xã : Phѭӡng Hà-Cӕi, Hà-Cӕi Nùng, Hà-Cӕi Nam, Chӕc-Plài-Sán, Láng-KhӃ, Ĉҥi-ĈiӅn Nam, Ĉҥi-ĈiӅn Nùng, Ĉҥi-Lai, Mҧ-TӃ Nam, Mҧ-TӃ Nùng, Lұp-Mҧ, Quҩt-Ĉoài, Tҩn-Mài, Pò-Hèn, MӻSѫn, Cái-Chuyên. Ngoài ra, còn có bang Cô-Tô, mӝt quҫn ÿҧo ӣ ngoài khѫi trong hҧi-phұn cӫa huyӋn; bang này ÿѭӧc chia thành 4 xã: Giáp-Nam, Giáp-Trung, Giáp-Tây và Giáp-Bҳc (HuyӋn-Trѭӣng lҫn lѭӧt là các ôngVòng-Tӕng-Phàn, Vòng-SӅnh-ChiӃng,Plàng-HӃnhLӅnh, Vòng-Lһp-Hӗ rӗi Hӗ-Tҳc-Tsӗi). 70 KHU TӴ TRӎ HҦI NINH VIӊT NAM
Sѫ ÿӗ Hà-Cӕi (phía Tây) NGѬӠI NÙNG 71
Sѫ ÿӗ Hà-Cӕi (phía Ĉông) 72 KHU TӴ TRӎ HҦI NINH VIӊT NAM
VӅ ÿӏa-thӃ, Hà-Cӕi ÿѭӧc thiên-nhiên ѭu-ÿãi. Ĉông giáp Moncay (cách 40cs), tây giáp Ĉҫm-Hà, phía bҳc là biên-giӟi tӍnh Quҧng-Ĉông (nay là Quҧng-Tây), có dãy núi Tҩn-Mài vӟi lâm-sҧn phong-phú, phía nam là Vӏnh Bҳc-ViӋt vӟi hҧi-sҧn ÿӫ loҥi thұt dӗi-dào. Giӳa núi và biӇn là nhӳng thӱa ruӝng mênh-mông ÿѭӧc tѭӟi-bón bӣi hai con sông lӟn là sông Hà-Cӕi và sông Vàng-Lá. Do ÿó, ngѭӡi ta không lҩy làm lҥ là 80% tӟi 90% dân-cѭ sӕng vӅ nghӅ nông và Hà-Cӕi thành vӵa lúa cӫa tӍnh Hҧi-Ninh. Mӝt thiӇu-sӕ dân-cѭ (mà hҫu hӃt là ngѭӡi Kinh) sӕng nѫi ven biӇn bҵng nghӅ chài-lѭӟi. Gӛ, tre khai-thác tӯ miӅn núi Cҩu-Lìm, Tài-Chi ÿѭӧc kӃt bè thҧ xuôi dòng tӟi bӃn Hà-Cӕi ÿӇ ÿѭӧc tiӃp-tөc ÿѭa vào Hҧi-Phòng bán. Chén bát, lu chum cNJng chӃ-tҥo dѭ dùng, ÿѭӧc xuҩt-khҭu cùng vӟi giҩy súc, bӝt nhang. Riêng vӅ lâm-sҧn, Hà-Cӕi có mӝt loҥi gӛ quí là ‘hӗngsán mùi’, mà vӓ giã nát nhai vӟi trҫu cau sӁ tăng thêm nӗng-ÿӝ và thѫm ngon, nên rҩt ÿѭӧc bà con vùng trung-châu ѭa dùng. Mӝt sinh-hoҥt ÿӝc-ÿáo cӫa Hà-Cӕi có liên-hӋ vӟi Ĉҫm-Hà là tә-chӭc chӧ phiên : Hà-Cӕi hӑp các ngày 3, 6, 9âl rӗi 13, 16, 19 và 23, 26, 29 trong khi Ĉҫm-Hà hӑp vào các ngày 1, 4, 7âl rӗi 11, 14, 17 và 21, 24, 27 mӛi tháng. Ngoài ra, nhӡ sӵ giao-thѭѫng thuұn-lӧi trong vùng biên-giӟi (hҧi-sҧn nhѭ muӕi, tôm cá v..v… tӯ ViӋt-Nam qua, và dѭӧc-liӋu, quҫn-áo, vҧivóc v..v… tӯ Trung-Quӕc lҥi), tӵ-nhiên hình-thành dҫn phiên chӧ Nà-LiӅng cӫa Trung-Quӕc - ÿӕi-diӋn vӟi ÿӗn Thán-Plún, Moncay - vào các ngày 2, 5, 8âl rӗi 12, 15, 18 và 22, 25, 28. Ngày chӧ phiên có ÿông dân quê, làng xóm trong cҧ vùng ÿӃn nhóm-hӑp mua bán suӕt ngày, còn ngày thѭӡng dân chúng ÿӏa-phѭѫng chӍ NGѬӠI NÙNG 73
hӑp chӧ mҩy tiӃng ÿӗng-hӗ vào buәi sáng. VӅ phѭѫng diӋn văn-hóa, phҧi ghi nhұn rҵng nhiӅu sƭ-phu trong huyӋn là nhӳng bұc túc-nho, cănbҧn vӅ Hán-hӑc uyên-bác, tӯng ÿoҥt nhiӅu giҧi thi thѫ Tao-Ĉàn trong vùng. Tӯ năm 1948, ÿa-sӕ giáo-viên trѭӡng Hoa-kiӅu (tiӅn-thân cӫa trѭӡng Pháp-Nùng) ÿѭӧc mӡi tӯ Trung-Quӕc qua dҥy, nên trình ÿӝ cӫa hӑc-trò rҩt khҧ-quan. Ĉáng kӇ là ngay trung-tâm thӏ-xã có mӝt chùa Quan-Âm gӑi là ‘Hӝ-Quӕc MiӃu’ xây cҩt trên hѫn mӝt mүu tây ÿҩt. Chùa ÿѭӧc kiӃn-tҥo theo mô-hình cәtruyӅn cӫa Trung-Hoa, tӯ ngoài nhìn vào rҩt nguy-nga, bên trong thiӃt-trí thiӋt tinh-vi và mӻ-thuұt. Ĉһc-biӋt là pho tѭӧng Quan-thӃ-Âm bӗ-tát cao chӯng hai thѭӟc, ÿѭӧc các nhân-sƭ mang tӯ Trung-Quӕc qua tӯ mҩy trăm năm trѭӟc. Tѭӧng khoác ÿҫy huy-chѭѫng vàng và bҥc do tín-ÿӗ tҥ-ѫn kính tһng, ÿѭӧc ÿһt trên mӝt bӋ cao xây chính giӳa ÿiӋn thӡ lúc nào cNJng khói nhang nghingút, ánh ÿèn rӵc-rӥ, trông thұt uy-nghi. Ngày rҵm, mùng mӝt, thiӋn-nam, tín-nӳ tӟi chùa lӉ-bái rҩt ÿông. Nhѭng phҧi kӇ ngày vía Quan-Âm 19 tháng hai âl mӟi là ngày trӑng-ÿҥi, vì ngoài nghi-thӭc lӉ-bái, còn tәchӭc ÿӕt pháo bông, síu phá-plao, rҩt hào-hӭng và mang nhiӅu ý-nghƭa. Pháo ÿѭӧc ÿһt làm bên Trung-Quӕc, cao ÿӝ 30cm, ÿѭӡng kính 15cm, tҩt cҧ 10 chiӃc, mӛi chiӃc ÿѭӧc gҳn vào mӝt vòng tròn bҵng mây. Mӝt miӃng vҧi hӗng ÿӅ thӭ-tӵ sӕ pháo và viӃt mӝt khҭu-hiӋu chúctөng (nhѭ ÿҥi-cát ÿҥi-lӧi, phú-quí khang-ninh …) ÿѭӧc cuӕn vào vòng pháo. Sáng ngày hành-lӉ, phía trѭӟc và hai bên khánÿài sân vұn-ÿӝng, ngѭӡi ta dùng tre cҩt lên hai ÿài cao 74 KHU TӴ TRӎ HҦI NINH VIӊT NAM
chӯng 3 thѭӟc ÿӇ ÿӕt pháo bông. Ĉúng giӳa giӡ ngӑ, khi mӑi ngѭӡi ӣ ÿӏa-phѭѫng cNJng nhѭ tӯ xa ÿã tӅ-tӵu (có năm lên tӟi non mѭӡi ngàn ngѭӡi), vӟi sӵ chӫ-tӑa cӫa quan-chӭc ÿӏa-phѭѫng, xѭӟng-ngôn viên tuyên-bӕ buәi lӉ bҳt ÿҫu. Pháo ÿѭӧc lҫn-lѭӧt bҳn lên ÿӝ cao cҧ trăm thѭӟc, vòng mây bҳt ÿҫu rӟt xuӕng. ThӃ là bao nhiêu thanh-niên, trai-tráng phөc sҹn ÿӅu ùa ra tranh-ÿoҥt, nhҩt là vòng mang sӕ có ‘nhiӅu thành-tích’, tӭc là sӕ pháo ÿã mang lҥi nhiӅu ÿiӅu may-mҳn cho gia-ÿình ÿã giành-giӵt ÿѭӧc nhӳng năm vӯa qua. Ai nҩy ÿӅu hănghái nhѭ long, nhѭ hә, khiӃn cuӝc tranh-giành càng dNJng-mãnh, kӏch-liӋt. Gһp khi trӡi mѭa, các ‘chiӃn-sƭ’ chân tay mһt mNJi lҩm-lem nhѭ ngѭӡi lính ‘ngөy-trang’ ra mһt trұn vұy, trông thiӋt khôi-hài. Nhѭng ngѭӡi thҳng thiӋt bõ công, vì ÿѭӧc vinh-danh ‘tráng-sƭ’, anh-hùng ÿӏa-phѭѫng. Giҧi tranh ÿѭӧc, ÿem vӅ chùa ÿӕi-chiӃu, rӗi nhұn lãnh bài-vӏ (làm bҵng khung kính, gӑi là plao-sán, tӭc ‘pháo-sѫn’, lұp bàn thӡ rѭӟc vӅ thôn xóm hay khu phӕ cӫa tráng-sƭ ÿoҥt giҧi, có ÿoàn nhҥc hӝ-tӕng. VӅ tӟi nѫi, ngѭӡi ta tә-chӭc ăn mӯng tұp-thӇ, rӗi chia phiên thӡ-phөng theo thӭ-tӵ gia-ÿình quyên tһng nhiӅu tiӅn trѭӟc, ít tiӅn sau. Riêng gia-ÿình tráng-sƭ ÿoҥt giҧi không nhӳng ѭu-tiên thӡ trѭӟc, mà còn ÿѭӧc tһng-thѭӣng nӳa. HӃt năm, các bài-vӏ lҥi ÿѭѫc trҧ vӅ chùa, ÿӇ sӱa-soҥn cho kǤ lӉ năm tӟi. Lúc hoàn trҧ pháo-sѫn, xóm làng hay khu phӕ lҥi mӣ tiӋc ăn mӯng lҫn nӳa. Sau ngày di-cѭ vô Nam, viӋc thӡ-phөng bài-vӏ cӫa chùa Quan-Âm ÿѭӧc thӵc-hiӋn bҵng cách ÿҩu-giá tӯng plao-sán mӝt, ngѭӡi chӏu bӓ giá cao nhӭt sӁ ÿѭӧc thӡ-phөng. Dƭ-nhiên, plao-sán nào có thành-tích cao trong năm vӯa qua sӁ sáng-giá hѫn. NGѬӠI NÙNG 75
Ngoài ra, nhҵm mөc-ÿích nguyӋn-cҫu cho quӕc thái dân an, phong ÿiӅu vNJ thuұn, chùa Quan-Âm HàCӕi hàng năm còn tә-chӭc mӝt lӉ-hӝi không kém phҫn long-trӑng kéo dài hai ngày hai ÿêm, ÿó là lӉ Vu-Lan. Theo Phұt-giáo, lӉ Vu-lan chính là mùa báo-hiӃu cho cha mҽ hiӋn-tiӅn và thân-nhân quá-cӕ, nhѭng ÿây ngѭӡi ta chú-trӑng hѫn vӅ viӋc bӕ-thí cho các vonghӗn khә-nҥn, mong cho âm siêu thì d˱˯ng mͣi thͣi. LӉ ÿѭӧc chính-thӭc cӱ-hành tҥi chùa tӯ trѭa ngày 14 ÿӃn trѭa ngày 16 tháng bҧy âl. Nhѭng ÿӇ tӓ lòng thành-kính và chuҭn-bӏ mӑi viӋc mӝt cách nghiêm-túc, ngay tӯ mӗng 10 ÿã có ÿoàn pháp-sѭ, sau khi làm lӉ tҥi chùa, ÿã chia thành nhiӅu toán nhӓ ÿem bùa ÿӃn dán trѭӟc cӱa mӛi nhà. Lá bùa mҫu vàng ÿuôi nheo, có in bӕn chӳ nho thành-tâm trai-giͣi, nghƭa là tӯ giӡ phút này ngѭӡi ta thành tâm, không sân si phҥm giӟi ÿӇ lòng trong-sҥch sҹn-sàng tham-dӵ lӉ-hӝi. Ĉêm 14 là cao-ÿiӇm cӫa lӉ-hӝi. Khҳp phӕphѭӡng, nhà nào cNJng bày nhiӅu ÿӕng vàng-mã kӃt sҹn, ÿӇ hiӃn-thí cho nhӳng vong-hӗn cô-ÿӝc. Ĉһc-biӋt là nhӳng nhà giҫu có, vàng-mã chҩt cao quá ÿҫu ngѭӡi, mӛi ÿӕng rӝng cҧ ba mét. Ngѭӡi ta chӡ ÿoàn pháp-sѭ vӟi kèn trӕng, phèng-la tӯ-tӯ tiӃn tӟi,vӯa rҧi pháp-thӫy trên ÿӕng vàng vӯa ngâm-tөng chú-ngӳ, trong khi chӫ hӝ bҳt ÿҫu châm lӱa ÿӕt. Nhӳng ÿám lӱa bӕc cao, làm ÿӓ rӵc cҧ mӝt góc trӡi ban ÿêm. Các chӫ hӝ tӓ ra vuisѭӟng, dù có tiêu bao nhiêu cNJng không tiӃc, nghƭ rҵng ÿã làm ÿѭӧc viӋc bӕ-thí có phѭӟc-ÿӭc. LӉ-hӝi còn nhiӅu tiӃt-mөc ÿһc-biӋt nhѭ : - Trong ngày rҵm tháng bҧy, nhҵm tӓ lòng biӃt ѫn các nhà hҧo-tâm trong thành-phӕ (cӭ chӑn 10 vӏ ÿӭng ÿҫu sә ÿã quyên-tһng tài-vұt cho cuӝc lӉ), ÿoàn pháp-sѭ và tùy-tùng thân-hành ÿӃn tұn nhà ÿӇ 76 KHU TӴ TRӎ HҦI NINH VIӊT NAM