Vì không am tѭӡng chính trӏ, ít giao thiӋp vӟi các chính giӟi ӣ Thӫ-Ĉô, cho nên trong suӕt mӝt nhiӋm kǤ 4 năm không thҩy ông Khìn có lӡi phát biӇu hay hoҥt ÿӝng gì nhҵm tranh thӫ quyӅn lӧi chính ÿáng cho tұp thӇ ngѭӡi Nùng. Ĉҥi-úy Gӏp-A-Sáng, Liên-ÿoàn Trѭӣng Liênÿoàn A tҥi Trung-Tâm Huҩn-LuyӋn Quang-Trung lúc ÿó, có ra ӭng-cӱ dân-biӇu kǤ này tҥi ÿѫn-vӏ Quұn 5 Ĉô-Thành Sàigòn, nhѭng thҩt-cӱ. KӃt-quҧ cuӝc kiӇm phiӃu thұt là gay-go, anh em phҧi thӭc trҳng ÿêm, vì theo kӃt-quҧ sѫ-khӣi, ӭng-cӱ viên Gӏp-A-Sáng chӍ thua ngѭӡi ÿҳc-cӱ là ông Trѭѫng-Vӻ-Trí có 12 phiӃu. Ĉҥitá Văn-Văn-Cӫa, Ĉô-Trѭӣng Sàigòn, phҫn vì quen biӃt ông Sáng phҫn vì lӁ công-bҵng, ÿã hҥ lӋnh cho kiӇm phiӃu lҥi. Rҩt tiӃc cho ông Sáng và không may cho tұpthӇ ngѭӡi Nùng nói chung, kӃt-quҧ ӭng-cӱ viên GӏpA-Sáng thua ngѭӡi ÿҳc-cӱ 27 phiӃu. Hҥ-nghӏ ViӋn khóa 2 (1971-75). Vì sӕ lѭӧng ghӃ dân-biӇu dành cho ÿӗng-bào thiӇu-sӕ có hҥn, nên mӝt sӕ nhân-sƭ ngѭӡi Nùng dӵÿӏnh ra ӭng-cӱ vӟi tѭ-cách ngѭӡi Kinh tҥi nhӳng ÿѫnvӏ nhұn thҩy có thӇ tranh thҳng ÿѭӧc. BiӃt ÿѭӧc ý-ÿӏnh ÿó, ÿѭѫng-kim dân-biӇu DiӋp-Văn-Hѭng thuӝc ÿѫn-vӏ Quұn 5 Ĉô-Thành, biӃt ThiӃu-tá Gӏp-A-Sáng (mӟi ÿѭӧc thăng-cҩp) chҳc-chҳn sӁ tham-gia tái tranh-cӱ tҥi ÿѫn-vӏ này và sӁ là mӝt ÿӕi-thӫ ÿáng ngҥi, ÿã ngҫm vұn-ÿӝng ÿӗng-viӋn tu-chính luұt bҫu-cӱ qui-ÿӏnh ÿӗng-bào thiӇu-sӕ chӍ ÿѭӧc ra ӭng-cӱ tҥi ÿѫn-vӏ dành riêng mà thôi. Nhѭng ÿiӅu-khoҧn cҩm-ÿoán này trong luұt bҫu-cӱ mӟi ÿã bӏ Tӕi-Cao Pháp-ViӋn tuyên-bӕ là vihiӃn. Ngѭӡi ÿӭng ÿѫn kiӋn vө vi-hiӃn này là ông NGѬӠI NÙNG 127
Dorohiem, mӝt ngѭӡi thiӇu-sӕ gӕc Chàm tӕt-nghiӋp Trѭӡng Quӕc-Gia Hành-Chánh ViӋt-Nam. Ngѭӡi Nùng thì có ông Gӏp-A-DziӇng ÿѭѫng là chӫ-sӵ Phòng Tài-Chánh tҥi Hӑc-ViӋn Quӕc-Gia Hành-Chánh, có trình bày vӟi giáo-sѭ NguyӉn-Văn-Bông, ViӋn-Trѭӣng Hӑc-ViӋn Quӕc-Gia Hành-Chánh kiêm Cӕ-Vҩn TӕiCao Pháp-ViӋn, vӅ âm-mѭu ÿen-tӕi có dөng-ý cҧn-trӣ bѭӟc tiӃn cӫa ÿӗng bào thiӇu sӕ, xin ông can thiӋp dùm. Giáo-sѭ Bông ÿã ÿӗng ý giúp ÿӥ. Nhӡ vұy, dân-biӇu ngѭӡi Nùng kǤ này ÿѭӧc ba ngѭӡi : - ThiӃu-tá Lӹ-Siu-Cóng (ghӃ dành riêng cho ÿӗng-bào thiӇu-sӕ tӍnh Bình-thuұn) ; - ThiӃu-tá Gӏp-A-Sáng (ÿѫn-vӏ 3 gӗm các quұn 5 và 10 Ĉô-Thành Sàigòn) ; - Trung-tá Phàng-Công-Phú (ÿѫn-vӏ 4 gӗm các quұn 6 và 11 Sàigòn). Hӝi-Ĉӗng Ĉô, TӍnh, Thӏ. CNJng trong giai-ÿoҥn này, ngѭӡi Nùng ÿã ÿҥt ÿѭӧc nhӳng thành-tích khҧ-quan trong các cuӝc bҫu-cӱ nghӏ-viên Hӝi-Ĉӗng Ĉô-Thành và Hӝi-Ĉӗng TӍnh ; ngѭӡi thì ÿҳc-cӱ nhiӋm-kǤ 1970-74, ngѭӡi thì nhiӋmkǤ sau (tӯ 1974 tӟi 30/4/75), có ngѭӡi ӣ chӭc-vө này cҧ hai nhiӋm-kǤ. * Hӝi-Ĉӗng TӍnh Bình-Thuұn : trung-úy LýTrӑng-Phúc (thân-phө bác-sƭ Lý-Ngӑc-Dѭӥng), 2 nhiӋm-kǤ ; * Hӝi-Ĉӗng TӍnh Long-Khánh : ÿҥi-úy SlôngChiӃng-Chҳn, 2 nhiӋm-kǤ ; * Hӝi-Ĉӗng TӍnh Gia-Ĉӏnh : trung-úy LýMinh-Khiêm, nhiӋm-kǤ ÿҫu ; * Hӝi-Ĉӗng Ĉô-Thành : a/. Ĉѫn-vӏ liên-quұn 10 & 11 : 128 KHU TӴ TRӎ HҦI NINH VIӊT NAM
- Ông Vòng-Chăn-SӅnh, 2 nhiӋm-kǤ ; - Trung-úy Hoàng-Gia-KǤ, 2 nhiӋm-kǤ; - Ký-giҧ SlӇn-Cҷm-Hӗng, nhiӋm-kǤ 2; - Cô giáo Lâm-Liên-Phѭѫng, nhiӋm-kǤ 2. b/. ÿѫn-vӏ liên-quұn 5 & 6 : - Ông Gӏp-A-DziӇng, 2 nhiӋm-kǤ. Trong cuӝc bҫu-cӱ nӝi-bӝ cӫa Hӝi-Ĉӗng ĈôThành, các vӏ nghӏ-viên ngѭӡi Nùng ÿã nҳm giӳ ÿѭӧc nhӳng chӭc-vө tѭѫng-ÿӕi quan-trӑng : - Ông Vòng-Chăn-SӅnh, Phó Chӫ-tӏch HӝiĈӗng Ĉô-Thành; - Ông Gӏp-A-DziӇng, Chӫ-tӏch Ӫy-ban Giaothông Công-chánh; - Ông Hoàng-Gia-kǤ, Chӫ-tӏch Ӫy-ban Tӕtөng; - Ông SlӇn-Cҷm-Hӗng, Chӫ-tӏch Ӫy-ban Y-tӃ Xã-hӝi Lao-ÿӝng. Trong tәng-sӕ 24 nghӏ-viên Ĉô-Thành chia làm hai nhóm thân chính-phӫ và ÿӕi-lұp, nhóm trung-lұp gӗm 4 nghӏ-viên ngѭӡi Nùng kӇ trên ÿӫ sӭc làm nghiêng-ngӱa cán cân biӇu-quyӃt các dӵ-án cӫa Tòa Ĉô-Chánh. Trong bӕi-cҧnh sinh-hoҥt chính-trӏ rҩt cӣi-mӣ dѭӟi thӡi ÿӋ-nhӏ Cӝng-Hòa, vӟi sӵ lãnh-ÿҥo cӫa Tәng Thӕng NguyӉn-Văn-ThiӋu (nguyên Tѭ-lӋnh Sѭ-ÿoàn 5 Bӝ-binh, tӭc Sѭ-ÿoàn 3 Dã-chiӃn cNJ) và mӝt sӕ thànhviên trong nӝi-các chính-phӫ thӡi ÿó nhѭ Trung-Tѭӟng Linh-Quang-Viên, ThiӃu-Tѭӟng Phҥm-Văn-Ĉӛng, là nhӳng nhân-vұt ÿһc-biӋt hiӇu-biӃt và có cҧm-tình vӟi ngѭӡi Nùng, các ÿҥi-biӇu dân-cӱ ngѭӡi Nùng kӇ trên ÿã tích-cӵc và mҥnh-dҥn lên tiӃng tranh-ÿҩu, bênh-vӵc NGѬӠI NÙNG 129
quyӅn-lӧi cӫa ngѭӡi Nùng và cӫa cҧ ngѭӡi ViӋt gӕc Hoa nӳa . Thành-tích ÿҩu-tranh cӫa nhӳng ÿҥi-biӇu dâncӱ ngѭӡi Nùng có thӇ kӇ ra ÿҥi-cѭѫng nhѭ sau: * Tҥo ÿѭӧc bҫu không-khí thông-cҧm, hӳunghӏ và tѭѫng-kính giӳa các sҳc dân kinh-thѭӧng Hoa và ViӋt vӟi nhau; chính-sách kǤ-thӏ ngѭӡi thiӇu-sӕ hay ngѭӡi ViӋt gӕc Hoa dѭӟi thӡi ÿӋ-nhҩt Cӝng-Hòa hoàntoàn tan biӃn; * Các trѭӡng tѭ-thөc ÿѭӧc phép linh-ÿӝng sҳpxӃp chѭѫng-trình dҥy Hoa-văn; * Ngѭӡi ViӋt gӕc Hoa rҩt tín-nhiӋm các ÿҥibiӇu dân-cӱ ngѭӡi Nùng dám nói dám làm, và chӏu nói chӏu làm mӛi khi cҫn ÿӇ bênh-vӵc quyӅn-lӧi chínhÿáng cӫa hӑ. * Chính-sách nâng-ÿӥ dân-tӝc thiӇu-sӕ minhÿӏnh trong hiӃn-pháp ÿã ÿѭӧc thӵc-thi, do ÿó con em ngѭӡi Nùng ÿѭӧc miӉn hay hoãn thi-hành quân-dӏch ÿӇ tiӃp-tөc hӑc thành-tài, thí-sinh ngѭӡi Nùng ÿѭӧc tăng ÿiӇm trong các kǤ thi tú-tài hay vào ÿҥi-hӑc; * Chѭѫng-trình cҧi-tiӃn dân-sinh (tu-bә ÿѭӡngsá, khai-thông mѭѫng cӕng, ÿiӋn-khí hóa các ÿѭӡng hҿm …) tҥi Ĉô-Thành Sàigòn ÿѭӧc thӵc-hiӋn nhanh chóng, ÿáp-ӭng ÿҫy-ÿӫ nguyӋn-vӑng cӫa ngѭӡi dân. B. Nhӳng thành-tӵu vӅ phѭѫng-diӋn quân-sӵ (3). Ngoài nhӳng thành-tích trên chính-trѭӡng nhѭ kӇ trên, các sƭ-quan ngѭӡi Nùng Hҧi-Ninh, sau khi qua các khóa huҩn-luyӋn và dày-dҥn kinh-nghiӋm phөc-vө, ÿã ÿóng-góp nhiӅu cho quân-lӵc ViӋt-Nam Cӝng-Hòa qua các chӭc-vө trӑng-yӃu nhѭ kӇ sau. 130 KHU TӴ TRӎ HҦI NINH VIӊT NAM
- Chuҭn-tѭӟng ChiӃng-DӃnh-Quay : Trungÿoàn Trѭӣng, Tѭ-LӋnh Phó rӗi Tѭ-LӋnh Sѭ-ÿoàn 21 Bӝ-Binh, TӍnh-Trѭӣng TӍnh Phong-Dinh và ChѭѫngThiӋn, Tham-Mѭu Trѭӣng Quân-ÿoàn 4/Quân-khu 4. - Ĉҥi-tá Hoàng-Gia-Cҫu : Trung-ÿoàn Trѭӣng Trung-ÿoàn 7 Bӝ-binh, Tѭ-LӋnh Phó các Sѭ-ÿoàn 3 Dã-chiӃn, rӗi SĈ 2 BB, rӗi SĈ 5 BB, Tѭ-LӋnh SĈ 10 BB (sau là SĈ 18), Phө-Tá Tѭ-LӋnh Quân-ÿoàn 3, Tәng Cөc-Trѭӣng Ĉӏa-Phѭѫng Quân và Nghƭa-Quân kiêm Tham-Mѭu Phó Bӝ Tәng Tham-Mѭu, Chánh-Sӣ Thanh-Tra Lãnh-Thә. - Ĉҥi-tá Trѭѫng-Thҳng-Chӭc :Trung-ÿoàn Trѭӣng các Trung-ÿoàn BB 8, rӗi 46, rӗi 52, ThamMѭu Truӣng rӗi Tѭ-LӋnh Phó Sѭ-ÿoàn 25 BB. - Ĉҥi-tá Dѭѫng-Phún-Sáng : Trung-ÿoàn Trѭӣng Trung-ÿoàn 9 BB, Tѭ-LӋnh Phó Sѭ-ÿoàn 5 BB. - Ĉҥi-tá Vòng-Kim-Sinh : Trung-ÿoàn Trѭӣng Trung-ÿoàn 7 và 8 BB, TӍnh-Trѭӣng TӍnh ChѭѫngThiӋn, Phө-Tá Tәng-Trѭӣng Bӝ Sҳc-Tӝc. - Ĉҥi-tá Vy-Văn-Bình : Tѭ LӋnh Phó SѭĈoàn 22 BB. - Ĉҥi-tá Slíu-Tsӗi-Cóng : Trung-ÿoàn Trѭӣng Trung-ÿoàn 9 BB, Quân-Trҩn-Trѭӣng Biên-Hòa. - Ĉҥi-tá Lý-Ĉӭc-Quân : Trung-ÿoàn Trѭӣng Trung-ÿoàn 7 BB. (Ĉҥi-tá Quân ÿѭӧc truy-thăng Chuҭn-tѭӟng sau khi chiӃn-thҳng tӯ mһt-trұn trӣ vӅ bӏ ViӋt-Cӝng bҳn tӱ-thѭѫng). - - Trung-tá Lai-Văn-Chu :Trung-ÿoàn Trѭӣng các Trung-ÿoàn 7, rӗi 42 và 50 BB. - Trung-tá ChiӃng-Slín-SӅnh :ChӍ HuyTrѭӣng Trung Tâm 2 TuyӇn Mӝ Nhұp NgNJ. NGѬӠI NÙNG 131
- Trung-tá Phan-Văn-Kim :Tham MѭuTrѭӣng kiêm ChӍ-Huy Phó TTHL Vҥn KiӃp. - Trung-tá Quy-Ngӑc-Ĉѭӡng: Chánh Thanh Tra TiӇu Khu Long-Khánh (Xuân-Lӝc). - Trung-tá Ngô-Thiêm-Thҳng: Quұn-Trѭӣng châu-thành TӍnh Bình-Dѭѫng, Trung-ÿoàn Trѭӣng Trung-ÿoàn 50 BB. - Trung-tá Y-sƭ Lý-Ngӑc-Dѭӥng: TiӇu-ÿoàn Trѭӣng Quân-y, Chánh Văn-Phòng Tѭ-LӋnh Quânÿoàn 2 rӗi Quân-ÿoàn 3. - Trung-tá Vòng-Dӗng-Phóng: TiӇu-ÿoàn Trѭӣng, Ĉҥi-diӋn ÿӗng-bào Nùng tҥi Hӝi-Ĉӗng SҳcTӝc. - Trung-tá Làu-VӇnh-DzӃnh: ChӍ-huy Phó Trung-Tâm Quҧn-Trӏ Trung-Ѭѫng (thuӝc Bӝ Tәng Tham-Mѭu QLVNCH). - Trung-tá Làu-ChӍ-Phҳn: Chánh Sӵ-Vө Sӣ Quҧn-Trӏ Binh-Ĉoàn /Tәng Nha Tài-Chánh và ThanhTra Quân-Phí /Bӝ Quӕc-Phòng. - Trung-tá Thҫu-Mҵn-Slùi : Chánh Sӣ ĈһcBiӋt Bӝ Tѭ-LӋnh Cҧnh-Sát Quӕc-Gia. - Trung-tá Phàng-Công-Phú : TiӇu-ÿoàn Trѭӣng Pháo-Binh, rӗi Phө-Tá Pháo-binh Vùng 2 ChiӃn-thuұt. - Trung-tá Chѭѫng-A-KiӅu: ChӍ-huy Phó Lӵc-Lѭӧng Ĉһc-BiӋt Vùng 4 ChiӃn-thuұt. - Trung-tá Hà-Văn-Lҫu: Quұn-Trѭӣng Quұn Hҧi-Ninh tӍnh Bình-Thuұn. - Trung-tá Quy-Ngӑc-Phѭѫng: Quұn-Trѭӣng Quұn Minh-Long tӍnh Quҧng-Ngãi. - Trung-tá Gӏp-Sҳn-Cҧnh: Quұn-Trѭӣng Quұn Hҧi-Ninh, Bình-Thuұn. 132 KHU TӴ TRӎ HҦI NINH VIӊT NAM
- ThiӃu-tá TӃnh-A-Nhi: Quұn-Trѭӣng Quұn Hҧi-Lăng tӍnh Quҧng-Trӏ. - ThiӃu-tá Vòng-Chay-MӅnh : Phòng TùyViên Quân-sӵ Tòa Ĉҥi-Sӭ VNCH tҥi Trung-Hoa Dân-Quӕc (Ĉài-Loan). - ThiӃu-tá Trҫn-Ĉӭc-Lai : HiӋu-Trѭӣng Trѭӡng Văn-Hóa Quân-ÿӝi TTHL Quang-Trung, Phөtá Trѭӣng Phòng An-Ninh Quân-ÿӝi TTHL QuangTrung, Phó Ӫy-Viên Chính-Phӫ Tòa-án Quân-sӵ Thѭӡng-trӵc Nha-Trang, Ӫy-Viên Chính-Phӫ Tòa-án QSTT Quân-Khu 1 (Ĉà-Nҹng). - ThiӃu-tá Tô-Phѭѫng-Chu : Quұn-Trѭӣng Quұn Hoài-Ĉӭc (bӏ VC thӫ tiêu sau ngày 30/4/1975). - ThiӃu-tá Tsҵn-Chӫ-TsӃnh: ChiӃn-ÿoàn Phó ChiӃn-ÿoàn 8 Nha Kӻ-thuұt Bӝ Tәng Tham-Mѭu. - ThiӃu-tá Diêu-Quang-HiӋp: Quұn-Trѭӣng Quұn Cai-Lұy (Mӻ-Tho). - ThiӃu-tá Vòng-A-Si : ChӍ-huy Trѭӣng BiӋtkích Nhҧy-dù. - ThiӃu-tá SlӇn-Cҷm-Vӗ: Quұn-Trѭӣng Quұn Hҧi-Ninh tӍnh Bình-Thuұn. - ThiӃu-tá Vòng-SǤ-Dҫu: Quұn-Trѭӣng Quұn BӃn-Lӭc tӍnh Long-An. - Ĉҥi-úy Lӹ-Siu-Cóng: Quұn-Trѭӣng Quұn Hҧi-Ninh tӍnh Bình-Thuұn. - Ĉҥi-úy Lӹ-Mӝc-Sáng: Trѭӣng Phòng Nhân Viên Bӝ ChӍ Huy Pháo Binh Bӝ TTM/QLVN. - Trung-úy Vòng-Chay-Dҵn: HiӋu-Trѭӣng trѭӡng trung-hӑc Hҧi-Ninh (hұu-thân Ĉa-Minh), SôngMao. Ngoài các sƭ-quan kӇ trên, trong hàng-ngNJ các quân, binh-chӫng Quân-Lӵc VNCH, còn có rҩt nhiӅu NGѬӠI NÙNG 133
sƭ quan, hҥ sƭ quan ngѭӡi Nùng ÿӅu tӓ ra phөc-vө xuҩt-sҳc (xin coi danh-sách bә-túc các sƭ-quan Nùng ӣ phҫn phө-lөc). Quân-nhân ngѭӡi Nùng các cҩp ÿӅu có tinhthҫn kӹ-luұt cao, luôn-luôn tұn-tөy vӟi trách-nhiӋm giao-phó, rҩt dNJng-cҧm khi lâm-trұn và tuyӋt-ÿӕi trung-thành, nên rҩt ÿѭӧc kính-nӇ và trӑng-dөng. Toán cұn-vӋ cӫa Tәng-Thӕng NguyӉn-VănThiӋu hҫu hӃt là ngѭӡi Nùng (trong sӕ có tay thiӋn-xҥ Slú-Cҳm-Sáng, có tay thái-cӵc-ÿҥo Hӗ-ThӅnh-Phat. Ĉѫn-vӏ phòng-vӋ Phӫ Tәng-Thӕng cNJng gӗm ÿa-sӕ là binh-sƭ Nùng (phөc-vө tҥi Võ-Phòng Phӫ Tәng-Thӕng có ÿҥi-úy Hӗ- Quay, chӍ-huy canh-phòng chu-vi Phӫ thì có trung-úy Lӝc-Quay-Tsìn). Năm 1963, sau khi chӍ-huy Sѭ-ÿoàn 5 BB tham-gia ÿҧo-chánh chӃ-ÿӝ Ngô-Ĉình-DiӋm, ông ThiӋu ÿѭӧc bә-nhiӋm giӳ chӭc-vө Tѭ-lӋnh Vùng 4 ChiӃn-Thuұt. Khi trӣ vӅ giӳ chӭc Tәng-Trѭӣng QuӕcPhòng, Trung-Tѭӟng NguyӉn-Văn-ThiӋu có ý-ÿӏnh thành-lұp mӝt ÿѫn-vӏ gӑi là ‘Lӵc-Lѭӧng Ĉһc-NhiӋm’ trang-bӏ toàn vNJ-khí ÿһc-biӋt và tӕi-tân nhҩt. Ĉҥi-tá Dѭѫng-Phún-Sáng ÿѭӧc triӋu-hӗi hӓi ýkiӃn vӅ viӋc nhұn trӑng-trách chӍ-huy ÿѫn-vӏ ÿһc-biӋt này. Nhѭng sau ÿó Trung-Tѭӟng ThiӋu không thӵchiӋn ÿѭӧc ý-ÿӏnh, vì ngѭӡi Mӻ không chҩp-thuұn. C. Nhӳng thành-tӵu trong ngành hành-chánh (4). Sau khi ÿҩt nѭӟc qua-phân và ngѭӡi Nùng dicѭ vào Nam, tҩt cҧ hӑc-viên ÿã tӕt-nghiӋp hay còn ÿang theo hӑc Trѭӡng Hành-Chánh cӫa Khu Tӵ-Trӏ cNJng nhѭ toàn thӇ công-chӭc phөc-vө tҥi các cѫ-quan hành-chánh cӫa tӍnh Hҧi-Ninh cNJ ÿӅu ÿѭӧc chuyӇn sang phөc-vө trong quân-ÿӝi. Phҫn năm ngѭӡi ÿѭӧc cӱ 134 KHU TӴ TRӎ HҦI NINH VIӊT NAM
vào Ĉà-Lҥt theo hӑc khóa ÿҫu-tiên Ban Cao-Nguyên cӫa Trѭӡng Quӕc-Gia Hành-Chánh (Ecole Nationale d’Administration) thì mӝt ngѭӡi (ông Phҥm-vănPhiӃn) xin trӣ vӅ bҳc ÿoàn-tө vӟi gia-ÿình, mӝt ngѭӡi (ông Vòng-A-Ӱng, thӭ-nam cӫa cө Sáng) sau khi giӳ chӭc-vө Cҧnh-Sát Trѭӣng tҥi Sông-Mao mӝt thӡi-gian ngҳn thì trӣ vӅ ÿӡi sӕng dân-sӵ, còn ba ngѭӡi phөc-vө trong ngành hành-chánh vӟi tѭ-cách công-chӭc chínhngҥch là : - Ông ǣ-Hӑc-LiӅng, Phó Quұn-Trѭӣng Quұn Cheo-Reo (tӍnh Pleiku); - Ông Nӗng-Cún-Sáng :Trѭӣng-Ty ThuӃ-Vө tӍnh Kontum, Trѭӣng-Ty Kinh-TӃ tӍnh Bình-Ĉӏnh, Chánh Văn-Phòng tӍnh Quҧng-Ĉӭc, Chӫ-Sӵ Phòng Pháp-ChӃ Tәng Nha Nhân-Dân Tӵ-VӋ Bӝ Nӝi-Vө. - Ông Gӏp-A-DziӇng: Chӫ-Sӵ Phòng TàiChánh Hӑc-ViӋn Quӕc-Gia Hành-Chánh, TrѭӣngPhòng Hành-Chánh Nhân-Viên Cөc Xã-Hӝi QLVN, Chánh Sӵ-Vө Sӣ Tài-Chánh Bӝ Chiêu-Hӗi. Ngoài ra, cNJng có thӇ coi là công-chӭc phөc-vө trong ngành hành-chánh trong giai-ÿoҥn này các ông: - ChiӃng-VӇnh-SӅnh, Quұn-Trѭӣng Quұn HҧiNinh Sông-Mao; - Tsҵn-MӅnh-Tsìn, Quұn-Trѭӣng Quұn Hҧi-Ninh Sông-Mao - SlӇn-Cҷm-Hӗng, chuyên-viên phiên-dӏch và ÿiӇm-báo Hoa-văn, Phӫ Tәng-Thӕng ; - Liêu-Nguyên, Chӫ-Sӵ Phòng KiӇm-DuyӋt báochí Hoa-văn, Bӝ Thông-Tin ; - Lê-Văn-Quang, Trѭӣng-Ty Chiêu-Hӗi ĈôThành Sàigòn. NGѬӠI NÙNG 135
D. Nhӳng thành-tӵu vӅ phѭѫng-diӋn xã-hӝi (5). H͡i Th˱ͫng-Du B̷c-Vi͏t T˱˯ng-T͇. Nhҵm duy-trì sӧi dây liên-lҥc và sӵ ÿoàn-kӃt ngѭӡi thiӇu-sӕ ÿӇ tѭѫng-thân tѭѫng-trӧ và cùng pháttriӇn, mӝt hӝi-ÿoàn lҩy tên là Hӝi Thѭӧng-Du BҳcViӋt Tѭѫng-TӃ ÿã ÿѭӧc thành-lұp vào năm 1966. Trung-tá Phàng-Công-Phú và bác-sƭ Lý-NgӑcDѭӥng là sáng-lұp viên cӫa hӝi này. Trө-sӣ Hӝi mӟi ÿҫu ӣ ÿҥi-lӝ Hӗng-Bàng, quұn 5 Ĉô-Thành Cholon (tѭ-thҩt cө Vòng-A-Sáng), sau ÿѭӧc dӡi vӅ ÿѭӡng Minh-Phөng, quұn 11 (tѭ-thҩt trung-tá Phú). Thành-phҫn Ban Chҩp-Hành nhiӋm-kǤ ÿҫu gӗm có : - Hӝi-Trѭӣng : Cө Vòng-A-Sáng ; - ĈӋ-nhҩt Phó Hӝi-Trѭӣng: ông Trѭѫng-VănVƭnh; - ĈӋ-nhӏ Phó Hӝi-Trѭӣng kiêm Thӫ-Quӻ : ông Vòng-Chăn-SӅnh; - Tәng Thѭ-Ký : ông Gӏp-A-DziӇng; - Ӫy-viên Thѭӡng-Vө: ôô. Phàng-Công-Phú, Lý-Ngӑc-Dѭӥng, Gӏp-A-Sáng, Liêu-Nguyên, SҷmMӫ-Hôn, Ĉoàn-văn-Ngӑc, Dѭѫng-Hѭng-Quӟi và bà Trҫn-VNJ-Bҧo. - Cӕ-Vҩn: ThiӃu-Tѭӟng Phҥm-Văn-Ĉӛng, Cө Hoàng-Nam-Hùng (mӝt vӏ cách-mҥng lão-thành)). LӉ tӵu-chӭc Ban Chҩp-Hành ÿѭӧc tә-chӭc rҩt trӑng-thӇ, vӟi sӵ tham-dӵ cӫa ngót mӝt ngàn ngѭӡi tҥi Á-ÿông ÿҥi tӱu-lҫu ӣ Chӧ-Lӟn, dѭӟi sӵ chӫ-tӑa cӫa ThiӃu-Tѭӟng Linh-Quang-Viên, Tәng Ӫy-Viên AnNinh (tӭc Tәng-Trѭӣng Bӝ Nӝi-Vө). Mӟi ÿҫu Hӝi hoҥt-ÿӝng rҩt hăng-hái, gҫn nhѭ tuҫn nào cNJng có hӝi- hӑp tҥi trө-sӣ ÿӇ hoҥch-ÿӏnh kӃ136 KHU TӴ TRӎ HҦI NINH VIӊT NAM
hoҥch phát-triӇn cѫ-sӣ, thu-nҥp hӝi-viên. Qua năm 1967, chӭc-vө Hӝi-Trѭӣng chuyӇn-giao cho ông Trѭѫng-Văn- Vƭnh ÿѭӧc mӝt thӡi-gian thì tình-trҥng bӏ ÿình-trӋ, vì thành-phҫn quá phӭc-tҥp, ÿҥi-diӋn mӝt vài sҳc-tӝc lҥi có nhӳng lӅ-lӕi sinh-hoҥt ÿӝc-ÿoán, không ÿúng nguyên-tҳc, nên toàn-thӇ hӝi-viên ngѭӡi Nùng trong Ban Chҩp-Hành, sau khi phân-tích phҧi trái, ÿã quyӃt-ÿӏnh tách khӓi hӝi này. H͡i T˱˯ng-T͇ Dân-T͡c Nùng. Vào tháng 6/1969, các ông Phàng-Công-Phú, Lý-Ngӑc-Dѭӥng, Vòng-Chăn-SӅnh, Tsҵn-ǣ-Pҳn, GӏpA-Sáng và Gӏp-A-DziӇng triӋu-tұp mӝt cuӝc hӑp tҥi tӱu-lҫu Bát-Ĉҥt ӣ Chӧ-Lӟn vӟi sӵ tham-dӵ cӫa cө Vòng-A-Sáng và rҩt nhiӅu nhân-sƭ quân cán chính ngѭӡi Nùng. KӃt-quҧ hӝi-nghӏ biӇu-quyӃt ӫy-thác ba ông Vòng-Chăn-SӅnh, Tsҵn-ǣ-Pҳn và Gӏp-A-DziӇng phө-trách làm thӫ-tөc xin thành-lұp mӝt ÿoàn-thӇ thuҫn- túy cӫa sҳc-dân Nùng lҩy tên là ‘Tәng Hӝi Tѭѫng-tӃ Dân-Tӝc Nùng’. Nhұn ÿѭӧc hӗ-sѫ, Bӝ Nӝi-Vө (sau khi thamkhҧo ý-kiӃn Bӝ Sҳc-Tӝc) yêu-cҫu sӱa thành ‘Hӝi Tѭѫng-TӃ Dân-Tӝc Nùng Moncay TӍnh Hҧi-Ninh’. Ban sáng-lұp trình lҥi Bӝ, xin ÿѭӧc ghi là ‘H͡i T˱˯ngT͇ Dân-T͡c Nùng Moncay T͑nh H̫i-Ninh’ vi͇t t̷t là ‘H͡i T˱˯ng-T͇ Dân-T͡c Nùng’. Phҧn ÿӅ-nghӏ ÿѭӧc Bӝ Nӝi-Vө chҩp-thuұn và Hӝi ÿѭӧc chính-thӭc thành-lұp vào ÿҫu xuân 1970. Ban Chҩp-Hành nhiӋm-kǤ ÿҫu gӗm có (6) : Hӝi-Trѭӣng : ô. Vòng-Chăn-SӅnh, Nghӏ-viên Hӝi-ÿӗng Ĉô-Thành; Phó Hӝi-Trѭӣng : ô. Gӏp-A-DziӇng, Nghӏ-viên HĈĈT; NGѬӠI NÙNG 137
Tәng Thѭ-Ký : ô. Hӗ-Chi-Và, thѭѫng-gia; Thӫ-Quӻ : ô. Tsҵn-Coc-Pҳn; Ӫy-viên Thѭӡng-trӵc: ô. Hoàng-Gia-KǤ, Nghӏviên HĈĈT; ô. Lý-Minh-Khiêm, Nghӏ-viên Hӝi-ÿӗng tӍnh Gia-Ĉӏnh; ô. SlӇn-Cҷm-Hӗng, ký-giҧ và các thѭѫng-gia Slú-ChӃc-Sìn, Ӯng-Chênh-MӅnh, PhӗngTàu-Xѭӟng. Thѭ-Ký Thѭӡng-trӵc : TsǤ-Slau-Mҵn; Cӕ-vҩn Tӕi-Cao : Thѭӧng Nghӏ-sƭ Vòng-ASáng, Linh-mөc NguyӉn-Lҥc-Hóa, Trung-tá PhàngCông-Phú, Bác-sƭ Lý-Ngӑc-Dѭӥng, ThiӃu-tá Gӏp-ASáng. Trө-sӣ Hӝi tӑa-lҥc sӕ B 25-27 ÿѭӡng Lý-NamĈӃ (quұn 11) Ĉô-Thành Sàigòn, là mӝt mӝt miӃng ÿҩt lӟn (rӝng 8m5 dài 37m, trӏ-giá 200 ngàn ÿӗng VN lúc ÿó) do ông Vòng-Chăn-SӅnh hiӃn-tһng cho Hӝi. Vӟi sӕ tiӅn quyên-góp cӫa các vӏ ÿӗng-hѭѫng và thân-hӳu (chӍ trong vòng ba tháng ÿã lên tӟi bӕn triӋu ÿӗng VN), mӝt tòa nhà ba tҫng ÿѭӧc dӵng lên vӟi trang thiӃt-bӏ khá ÿҫy-ÿӫ, trong ÿó có mӝt phòng hӑp chӭa ÿѭӧc 500 ngѭӡi. LӉ khánh-thành trө-sӣ ÿӗng-thӡi trình-diӋn Ban Chҩp-Hành ÿѭӧc tә-chӭc trӑng-thӇ vӟi sӵ tham-dӵ cӫa rҩt nhiӅu ÿӗng-hѭѫng và quan-khách gӗm ÿҥi-diӋn chính-quyӅn ÿӏa-phѭѫng nhѭ Ĉô-Trѭӣng, QuұnTrѭӣng, Cҧnh-sát Trѭӣng và mӝt sӕ chính-khách nhѭ giáo-sѭ NguyӉn-Văn-Bông, giáo-sѭ NguyӉn-NgӑcHuy, Chӫ-tӏch Giám-sát ViӋn, mӝt sӕ Dân-biӇu QuӕcHӝi và Nghӏ-viên Hӝi-ÿӗng Ĉô-Thành. Hӝi Tѭѫng-TӃ Dân-Tӝc Nùng phát-triӇn thuұnlӧi, mӑi sinh-hoҥt ÿӅu ÿѭӧc các ÿӗng-hѭѫng Hҧi-Ninh hѭӣng-ӭng nhiӋt-liӋt, nhӡ chӫ-trѭѫng: 138 KHU TӴ TRӎ HҦI NINH VIӊT NAM
- KhuyӃn-khích thӃ-hӋ trҿ tham-gia các hoҥtÿӝng duy-trì phong- tөc, tұp-quán cә-truyӅn cӫa ngѭӡi Hҧi-Ninh và tích-cӵc hӑc-tұp ÿӇ trӣ thành nhӳng ngѭӡi có ích cho xã-hӝi và quӕc-gia; - Cә-võ mӑi ngѭӡi tranh-ÿҩu ÿӇ bҧo-vӋ quyӅnlӧi cho ngѭӡi thiӇu- sӕ nhѭ hiӃn-pháp ÿã qui-ÿӏnh. Ngoài ra, Hӝi ÿã thӵc-hiӋn ÿѭӧc nhiӅu công-tác xã-hӝi nhѭ ӫy-lҥo ÿӗng-bào tӷ-nҥn cӝng-sҧn, cӭu-trӧ nҥn-nhân hӓa-hoҥn, nên gây ÿѭӧc ҧnh-hѭӣng và tiӃng vang tӕt trong các giӟi. Ĉáng kӇ thêm là tҥi hai nѫi ÿông ngѭӡi HҧiNinh nhҩt là Phú-Bình và Phú-Thӑ-Hòa, mӛi nѫi ÿӅu nәi bұt vӟi thành-quҧ ÿһc-sҳc riêng-biӋt vӅ duy-trì tín-ngѭӥng và ÿҭy mҥnh giáo-dөc. Tҥi Phú-Bình (quұn 11), cө Vòng-A-Sáng ÿã cӕng-hiӃn vô ÿiӅu-kiӋn mӝt mҧnh ÿҩt rӝng hѫn hai mүu tây ÿӇ xây chùa Quan-Âm. Kinh-phí xây-cҩt do toàn-thӇ thiӋn-nam tín nӳ ÿóng-góp, trong sӕ có nhӳng ngѭӡi Hҧi-Ninh thuӝc mӑi tҫng-lӟp, kӇ cҧ sӵ ӫng-hӝ cӫa các nhà hҧo-tâm ngѭӡi Hoa (nhӳng mҥnh-thѭӡngquân ÿóng-góp nhiӅu nhҩt là các ông Ӯng-ChênhMӅnh, ChӅ-Khҧi-Tsìn, Phӗng-Tàu-Xѭӟng, Lӹ-SayChi, Ӯng-Lӹ-Sáng, Vòng-Phӕc-Cҷm). Mӝt tòa nhà vӟi lӕi kiӃn-trúc chùa-chiӅn nguynga ÿѭӧc hoàn-tҩt vào cuӕi thұp-niên sáu mѭѫi. Buәi lӉ khánh-thành và khai-quang tѭӧng Quan-ThӃ-Âm ÿѭӧc tә-chӭc tѭng-bӯng và long-trӑng chѭa tӯng thҩy. Ngày vía Quan-ThӃ-Âm hàng năm (19 tháng 2âl) là ngày hӝi lӟn cӫa Chùa gӗm nhiӅu tiӃt-mөc nhѭ cҫu-siêu cho nhӳng kҿ vãng-sinh vӅ miӅn cӵc-lҥc, cҫu cho chúng-sinh quӕc-thái dân-an; lӉ thҫu hoa-ÿăng mang lҥi an-lành cho nhӳng ai trúng thҫu; lӉ ÿӕt pháoNGѬӠI NÙNG 139
bông tѭӧng-trѭng sӵ may-mҳn cho nhӳng ngѭӡi giӵt giҧi ÿѭӧc thӡ-phөng Quan-ThӃ-Âm bӗ-tát. Ngày thѭӡng tín-ÿӗ cNJng tӟi lui ÿông-ÿҧo, khói-hѭѫng nghi-ngút; tiӅn cúng-dѭӡng còn dѭ-giҧ sau khi trang-trҧi. Ban Quҧn-Trӏ chùa dӵ tính vài năm sau có thӇ xây-cҩt mӝt trѭӡng trung, tiӇu-hӑc và mӝt bӋnhxá tҥi khu-vӵc ÿó. TiӃc thay, chuyӋn vұt ÿәi sao dӡi tҥi MiӅn Nam ÿã khiӃn bao nhiêu tâm-huyӃt và cӕ-gҳng cӫa cӝng-ÿӗng ngѭӡi Hҧi-Ninh ÿã tan thành mây khói. Tҥi Phú-Thӑ-Hòa (quұn Tân-Bình), dân ÿӏaphѭѫng và các nhà hҵng-tâm hҵng-sҧn ÿã ÿóng-góp xây-dӵng lên mӝt trѭӡng trung-hӑc ÿһt tên là ‘TrungDung’ tѭѫng-ÿӕi qui-mô. Hӑc-sinh các lӟp phҫn ÿông là con cháu ngѭӡi Hҧi-Ninh, hiӋu-trѭӣng là ông LӹCun-Pҥc, con rӇ cӫa cө Vòng-A-Sáng (sau này làm viӋc tҥi Bӝ Ngoҥi-KiӅu cӫa chính-phӫ Trung-Hoa DânQuӕc). Kh͙i Ĉoàn-K͇t Dân-T͡c Thi͋u-S͙ Vi͏t-Nam. Sau khi ÿҳc-cӱ thѭӧng nghӏ-sƭ khóa 1 năm 1967, cө Vòng-A-Sáng có vұn-ÿӝng vӟi nhân-sƭ các sҳc-tӝc khác thành-lұp mӝt ÿoàn-thӇ chính-trӏ mӋnhdanh là ‘Khӕi Ĉoàn-KӃt Dân-Tӝc ThiӇu-Sӕ ViӋt-Nam’ vào năm 1969, ÿһt trө-sӣ tҥi tѭ-thҩt cӫa cө ӣ ÿҥi-lӝ Hӗng-Bàng (quұn 5) Cholon. Thành-phҫn Ban Chҩp-Hành gӗm : - Chӫ-Tӏch : Cө Vòng-A-Sáng, - Phó Chӫ-Tӏch: ôô. Sѫn-Thái-Nguyên, TônThҩt-Liên, - Ӫy-viên: ôô. Hoàng-Gia-KǤ (Nghӏ-viên ĈôThành Sàigòn), Liêu-Nguyên, GiӅng-HӃnh-Quay, SlӇn-Slau-Gì, Phӗng-Tàu-Xѭӟng, Tsҵn-SӃnh-Phӗng, Cháu-Slùi-Slҳn. 140 KHU TӴ TRӎ HҦI NINH VIӊT NAM
Nhѭ danh-xѭng, ÿây là mӝt tұp-thӇ chính-trӏ cӫa các sҳc-tӝc thiӇu- sӕ ViӋt-Nam. Nhѭng trên thӵctӃ, thành-viên Ban Chҩp-Hành cNJng nhѭ nhӳng ngѭӡi ÿã gia-nhұp Khӕi hҫu hӃt là ngѭӡi Nùng; các sҳc-tӝc khác chҷng có bao nhiêu, nên chѭa tҥo-dӵng ÿѭӧc mӝt sӵ ÿoàn-kӃt thӵc-sӵ giӳa các sҳc dân. Do ÿó, Khӕi Ĉoàn-KӃt Dân-Tӝc ThiӇu-Sӕ VN không thӇ trӣ thành mӝt ÿoàn-thӇ chính-trӏ có thӵc-lӵc nhѭ ý cө Sáng mong-muӕn. E. Nhӳng thành-tӵu vӅ kinh-doanh thѭѫng-nghiӋp (7). T̩i vùng Sàigòn - Chͫ-Lͣn. NhiӅu ÿӗng-hѭѫng ÿã gһt-hái ÿѭӧc nhӳng thành-quҧ khҧ-quan vӅ kinh-doanh thѭѫng-nghiӋp nhѭ sau : Ông Ӯng-SӅnh-Vҧy là mӝt trong các chӫ-nhân chính-yӃu cӫa các xѭӣng chӃ-tҥo ngói Vinatole, Dongnai tole và xѭӣng sҧn-xuҩt sӳa ÿһc hiӋu Ông Th͕; Ôô. Ӯng-Chênh-MӅnh, Ӯng-Chênh-Nhìn, VàyPhat-Màu, LiӅng-Say-Tҳc, Làu-Sһp-Slám, Vòng-PhӕcHӃnh, Lӹ-Nhӝc-Slҳn, Làu-A-Sáng, ChӅnh-Lìn-Vӗ, Gӏp-VӇnh-Vӗ, v..v… có xѭӣng chӃ-tҥo dép cao-xu khá qui-mô; Ông ChӅ-Khҧy-Tsìn có hai cӱa hiӋu ÿҥi-lý da nhân-tҥo (similicuir) và bán ÿӫ các nguyên vұt-liӋu chӃ-tҥo giҫy da và dép da. T̩i vùng Tùng-Nghƭa qu̵n Ĉͱc-Tr͕ng t͑nh Tuyên-Ĉͱc (Ĉà-L̩t). Ôô. Làu-Nhì-Vòng, Vòng-Khì-TsiӃng, Slú-CáSàu, Slú-cá-Nӏp v..v… kinh-doanh vӅ ngành khai-thác gӛ rӯng; ngoài thӏ-trѭӡng quӕc-nӝi, ngành này ÿã tӯng NGѬӠI NÙNG 141
cung-cҩp gӛ thông tròn ÿӇ làm trө ÿiӋn xuҩt-khҭu vӟi sӕ-lѭӧng lӟn sang Nhұt-bҧn. Nói chung, trong khoҧng thӡi-gian dài 21 năm trӡi tӯ 1954 ÿӃn 1975, ngѭӡi Nùng ÿѭӧc cѭu-mang và ÿã sӕng chan-hòa trong lòng dân-tӝc ViӋt-Nam. Ĉѭӧc công nhұn là mӝt sҳc tӝc thiӇu sӕ trong ÿҥi gia ÿình quӕc gia ViӋt-Nam, hӑ thăng-tiӃn trong xã-hӝi miӅn nam, nhѭng cNJng chia-sҿ nhӳng thăng-trҫm cӫa thӡicuӝc, nhӳng vinh-nhөc cӫa vұn-mӋnh ÿҩt nѭӟc. NhiӅu con em Nùng ÿã ngã xuӕng vì chính-nghƭa tӵ-do, bên cҥnh nhӳng ÿӭa con thân-yêu an-nghӍ trong lòng ÿҩt mҽ. NӃu công lao ngăn chһn sӵ bành trѭӟng cӫa chӫ nghƭa cӝng sҧn ÿã khiӃn ngѭӡi chiӃn sƭ ViӋt-Nam Cӝng-Hòa vinh quang ÿi vào lӏch sӱ, thì sӵ ÿóng góp cӫa ngѭӡi Nùng trong mӑi lãnh vӵc sinh hoҥt quӕcgia, nhҩt là thành tích chiӃn ÿҩu anh dNJng cӫa ngѭӡi lính Nùng nѫi tiӅn ÿӗn chӕng cӝng bҧo vӋ tә quӕc, giӡ ÿây vүn còn làm cho hӑ tӵ-hào. ***** Ngoài nhӳng thành tӵu chính-trӏ, quân-sӵ, hành-chánh, xã-hӝi và thѭѫng-nghiӋp nhѭ nói trên, cҫn kӇ thêm mӝt sinh-hoҥt rҩt ÿһc-biӋt, có tính-cách hàohùng, ÿó là công-tác cӫa các toán ‘biӋt-kích nhҧy Bҳc’, gӗm sƭ-quan, hҥ sƭ-quan, binh-sƭ ÿѭӧc tuyӇn-lӵa trên căn-bҧn tình-nguyӋn, trong ÿó chiӃn-sƭ Nùng chiӃm mӝt tӹ-lӋ ÿáng kӇ (36 so vӟi tәng-sӕ trên dѭӟi 500 ngѭӡi). Hӑ ÿѭӧc chӍ-huy trӵc-tiӃp bӣi ngѭӡi Mӻ, nhѭng hӑ phөc-vө cho quyӅn-lӧi cӫa miӅn nam ViӋtNam, cho lӧi-ích chӕng Cӝng nói chung. Sau khi ÿѭӧc huҩn-luyӋn kӻ-lѭӥng vӅ kӻ-thuұt tình-báo, vӅ tác-chiӃn ÿһc-biӋt, vӅ mѭu-sinh thoát142 KHU TӴ TRӎ HҦI NINH VIӊT NAM
hiӇm, hӑ ÿѭӧc ÿѭa ra bҳc nhҧy dù hoһc ÿә-bӝ vào nhӳng mөc-tiêu ÿӏnh sҹn, ÿӇ tìm cách ‘bám trө’, hӝinhұp sinh-hoҥt, sѭu-tҫm tin-tӭc rӗi báo-cáo vӅ hұu-cӭ. Hӑ phá-hoҥi nӃu cҫn, sau ÿó hҽn ÿӏa-ÿiӇm lên tàu ÿón trӣ lҥi căn-cӭ; nhѭng thѭӡng thì ‘ra ÿi không hҽn ngày vӅ’. Rҩt tiӃc là sӵ phòng-thӫ nghiêm-ngһt và viӋc tәchӭc xã-hӝi quá chһt-chӁ cӫa cӝng-sҧn miӅn Bҳc khiӃn công-tác này coi nhѭ bӏ thҩt-bҥi. Nhѭng không ai có thӇ phӫ-nhұn tính-cách dNJng-cҧm, can-trѭӡng cӫa nhӳng toán biӋt-kích nhҧy bҳc. Chúng ta hãy nghe câu chuyӋn tӵ-thuұt dѭӟi ÿây cӫa ông Mӑc-A-Tài, mӝt chiӃn-sƭ biӋt-kích Nùng xuҩt-chúng (8). Toán cͯa tôi có 6 ng˱ͥi, tôi là tr˱ͧng toán. Chúng tôi có nhi͏m-vͭ ho̩t-ÿ͡ng trong vùng H̫i-Ninh. L̯n ÿ̯u-tiên chúng tôi ra ÿi là tháng 10/1962, ho̩t-ÿ͡ng h˯n m͡t tháng thì trͧ v͉. L̯n thͱ hai và thͱ ba cNJng th͇, m͟i l̯n h˯n m͡t tháng. L̯n thͱ t˱ ÿ͝ b͡ vào Ph͝-Tài Mùn, hôm sau ÿi tͣi Cái-Giá (biên-giͣi Ĉ̯m-Hà) thì b͓ b̷t. Vi͏t-C͡ng ÿã phát-giác chi͇c xu͛ng ÿ͝ b͡ b͓ nh̵n chìm ͧ bͥ bi͋n nên theo rõi chúng tôi r͛i bao-vây. Chúng tôi tìm ÿ˱ͥng thoát thân, nh˱ng vòng vây d̯n-d̯n si͇t ch̿t. Súng t-v̵n có s̽n, nh˱ng chúng tôi quy͇t-ÿ͓nh ÿ͋ b̷t. Hôm ̭y là ngày 16/7/63. Sau m͡t năm b͓ giam t̩i Moncay, chúng tôi b͓ ÿ˱a ra Ĉ̯m-Hà x͵ v͉ t͡i gián-ÿi͏p bi͏t-kích. Án nh́ nh̭t là anh M̫n 8 năm, k͇ tͣi Ch͉nh-A-Slám (phͭ- trách truy͉n-tin) 10 năm, anh Quay 12 năm, anh C̻m 17 năm,Vòng-A-ʹng 19 năm, riêng tôi lãnh án t͵-hình NGѬӠI NÙNG 143
(sau nghe nói có cu͡c trao-ÿ͝i vͣi tên Vi͏t-C͡ng Nguy͍n-Văn-Bé ÿ̿t ch̭t n͝ phá c̯u Biên-Hòa, nên tôi ch͑ ͧ tù chung-thân). Vi͏t-C͡ng ÿem tͭi tôi ÿi giam t̩i tr̩i Quy͇tTi͇n t͑nh Hà-Giang (g̯n Vân-Nam và Mi͇n-Ĉi͏n) tͣi năm 1971 thì chuy͋n v͉ Ph͙-Lu t͑nh Lào-Kai, cách Trung-Hoa m͡t con sông (anh ʹng b͏nh mͣi kh͗i không kiêng-khem ÿ˱ͫc nên b͓ ch͇t trong d͓p này; riêng anh C̻m ÿã b͓ ch͇t vì b͏nh năm 1969)). Năm 1978 chúng tôi b͓ ÿ˱a v͉ Phú-Th͕, tͣi g̯n hai năm sau thì v͉ huy͏n Mai-Xuân t͑nh Thanh-Hóa, cách Lào 10cs. Năm 1964, tͳ tr̩i Quy͇t-Ti͇n tôi ÿã tr͙n qua Mi͇n-Ĉi͏n cùng vͣi hai ng˱ͥi b̩n tù ng˱ͥi Th͝ (b͓ b̷t ͧ L̩ng-S˯n năm 1962). Tám ngày sau chúng tôi b͓ b͕n cán-b͡ tr̩i hͫp-tác vͣi c̫nh-sát Mi͇n-Ĉi͏n b̷t l̩i. VC nh͙t tôi m͡t năm trͥi trong m͡t l͟ ÿ̭t ph̫i khom-khom ng˱ͥi, hai tháng ÿ̯u cùm c̫ hai chân, sau cùm m͡t chân, m͟i ngày cho hai l˱ng chén c˯m vͣi hai bát n˱ͣc. Trong hoàn c̫nh ̭y, nhi͉u ng˱ͥi ch͑ ch͓u ÿ˱ͫc tͣi tám tháng thì ch͇t. M͡t năm trͥi không t̷m-r͵a, tóc rͭng h͇t, ÿ̯u thì dài ra. Sau khi hi͏p-ÿ͓nh Paris ÿ˱ͫc ký-k͇t, VC t̵ptrung chúng tôi v͉ ba tr̩i lͣn là Hoành-B͛ (g̯n HònGai), Lào-Kai và Ngh͏-An, chu̱n-b͓ trao-tr̫ tù-binh. D͓p này chúng tôi th̭y tù-binh MͿ cùng b͓ nh͙t g̯n, cNJng nh˱ nhi͉u sƭ-quan mi͉n nam, nh˱ng hai bên không ÿ˱ͫc giáp m̿t nhau. Ĉ͇n khi tù-binh MͿ ÿã ÿ˱ͫc trao-tr̫ h͇t mà không th̭y ÿ͇n l˱ͫt mình, chúng tôi ÿã tìm cách thông-tin ba tr̩i vͣi nhau (dù cách xa nhau hàng m̭y trăm cây s͙), h́n ngày giͥ bi͋u-tình ph̫n-ÿ͙i. Ĉ͇n ngày giͥ ÿã ÿ͓nh, cu͡c bi͋u-tình tuy͏t-thc nh̭t-t͉ n͝ 144 KHU TӴ TRӎ HҦI NINH VIӊT NAM
ra, khi͇n VC ÿâm lúng-túng. Sau khi tr̭n-tƭnh l̩i, chúng ÿàn-áp dã-man và l̩i phân-tán chúng tôi ÿi kh̷p các n˯i. K͋ tͳ ÿ̭y, kẖu-ph̯n ăn hàng ngày cͯa tù gián-ÿi͏p bi͏t-kích ch͑ còn 15 ÿ͛ng nh˱ các th˱ͥngph̩m, thay vì 24 ÿ͛ng m͡t ngày tr˱ͣc kia nh˱ ̭n-ÿ͓nh cho các tù-binh chi͇n-tranh. Sau ÿ˱ͫc bi͇t r̹ng phía MͿ ÿã tiêu-hͯy gi̭y-tͥ h͛-s˯ quan-h͏ tͣi bi͏t-kích nh̫y toán (cho r̹ng chúng tôi không ph̫i là chínhthͱc nh̵p-ngNJ), hòng phͯi trách-nhi͏m ÿ͙i vͣi chúng tôi. Phía VNCH cNJng không thͳa nh̵n chúng tôi nͷa. Qu̫-th̵t là m͡t tình-tr̩ng tuy͏t-v͕ng và ÿáng ph̳nn͡! Ĉêm ba m˱˯i T͇t năm 1983, sau bu͝i liênhoan, lͫi-dͭng trͥi t͙i, tôi vͣi Ch͉nh-A-Slám dùng bè chu͙i làm lén tͳ tr˱ͣc th̫ xuôi dòng sông, ba giͥ sau lên bͥ trên ÿ̭t Lào. Chúng tôi l̿n-l͡i ÿi v͉ phía nam, v˱ͫt qua ÿ˱ͥng 9 nam Lào, mò-m̳m ḽy cái ăn, ba tháng m˱ͥi ngày sau mͣi tͣi Nha-Trang ÿi xe l͵a v͉ Sàigòn. Hai ngày sau vͫ tôi ÿ˱a tôi lên Ĉ͓nh-Quán, sͫ ͧ nhà b͕n chúng tͣi rình-r̵p b̷t. Tôi ÿã l̯n-mò xu͙ng B̩c-Liêu, gi̫-d̩ng ăn-mày, tìm cách tr͙n ÿi, nh˱ng không thành-công. Có l̯n tôi vͣi A-Slám b̷t g̿p cánb͡ tr̩i ÿi trên xe buýt Sàigòn, có v̓ ÿ͋ ý nhìn chúng tôi. Vͣi kinh-nghi͏m s͙ng vͣi VC, tôi tin là h͕ do tr̩i giam c͵ ÿi tìm chúng tôi, nên lͫi-dͭng lúc tͣi chͫ B͇nThành ÿông ng˱ͥi, chúng tôi v͡i xu͙ng xe lͯi vào m͡t ti͏m ăn xin ÿi ti͋u r͛i chu͛n ra c͵a sau tr͙n thoát. Tháng 7/1983, chúng tôi may-m̷n g̿p m͡t tay trung-tá công-an t͝-chͱc v˱ͫt biên. Vͫ ch͛ng tôi cùng A-Slám n͡p m͟i ng˱ͥi 3.000 mͿ-kim. Sau b͙n ngày ÿêm trôi trên bi͋n, chúng tôi tͣi Tân-Gia-Ba (vͫ tay trùm công-an vͣi m͡t ÿͱa con và m͡t ng˱ͥi cháu là NGѬӠI NÙNG 145
thi͇u-úy b͡-ÿ͡i cNJng cùng ÿi vͣi chúng tôi tͣi TânGia-ba, nh˱ng không ÿ˱ͫc nh̵n vào MͿ mà ph̫i ÿi Âu-Châu). Tôi xin liên-l̩c ngay vͣi c˯-quan tình-báo MͿ. Ch͑ ba ti͇ng ÿ͛ng-h͛ sau, m͡t trung-úy tͳ Hoa-Th͓nhĈ͙n g͕i ÿi͏n-tho̩i cho tôi. Chúng tôi thông-báo m̵thi͏u, bí-s͙. Th͇ là m˱ͥi ngày sau chúng tôi có gi̭y-tͥ lên máy bay tͣi ti͋u-bang Georgia, Hoa-KǤ. Sau ÿó, cùng m͡t s͙ bi͏t-kích ÿã tͣi MͿ tͳ tr˱ͣc, chúng tôi thành m͡t nhóm 12 ng˱ͥi, b̷t ÿ̯u tìm cách lo cho các anh em còn ḱt ͧ l̩i ÿ˱ͫc thoát kh͗i ngͭc-tù CS. R̭t may là chúng tôi ÿã g̿p m͡t quí-nhân là ÿ̩i-tá h͛i-h˱u Sedgwick Tourison trong ngành tìnhbáo tr˱ͣc ÿây (có vͫ ng˱ͥi qu̵n 5 Sàigòn). Ông Tourison ÿã giúp chúng tôi tìm l̩i các gi̭y-tͥ liên-h͏ tͣi bi͏t-kích nh̫y toán (g͕i là k͇-ho̩ch OPLAN 34A và OPLAN 35), lo m˱ͣn dùm lu̵t-s˱, ÿòi l˱˯ng-b͝ng cͯa chúng tôi trong thͥi-gian b͓ tù. Cu͡c tranh-ÿ̭u lúc ÿ̯u g̿p nhi͉u khó-khăn, vì nhͷng ng˱ͥi c̯m quy͉n manh-tâm khi ÿó ÿã m˱u-tính phͯi tay, m̿c cho nhͷng k̓ không may ch͇t mòn trong c̫nh ÿ͕a-ÿày. Nh˱ng nhͷng ÿòi-h͗i công-b̹ng và hͫp-lý cͯa chúng tôi ngày càng có thêm ng˱ͥi ͯng-h͡, c̫ trong chínhgiͣi và báo-chí. K͇t-qu̫ là tͣi năm 1995-96, h̯u-h͇t anh em còn ḱt ͧ Vi͏t-Nam ÿã ÿ͇n mi͉n ÿ̭t t-do Hoa-KǤ g͛m 197 ng˱ͥi, cùng vͣi gia-ÿình thành g̯n m͡t ngàn ng˱ͥi (trong s͙ có A-Quay cùng toán vͣi tôi). Tͣi ngày 20/6/1996, Th˱ͫng-Vi͏n ÿã ch̭p-thu̵n b͛ith˱ͥng cho chúng tôi, và g̯n b͙n tháng sau T͝ngTh͙ng MͿ mͣi ban-hành lu̵t này. S͙ ti͉n b͛i-th˱ͥng tính trung-bình m͟i ng˱ͥi ÿ˱ͫc kho̫ng $40.000, nh˱ng chúng tôi ÿã quy͇t-ÿ͓nh 146 KHU TӴ TRӎ HҦI NINH VIӊT NAM
chia nhau theo ‘thâm-niên’ ͧ tù CS : ng˱ͥi tù trên 20 năm ÿ˱ͫc $50.000, d˱ͣi 20 năm ÿ˱ͫc $40.000, không phân-bi͏t c̭p-b̵c, chͱc-vͭ; s͙ ti͉n này cho c̫ nhͷng anh em còn sinh-s͙ng ͧ VN (ÿ͡ m͡t chͭc ng˱ͥi, k͋ c̫ A-M̫n trong toán cͯa tôi) ho̿c ÿã ch͇t (tr˱ͥng-hͫp này thì trao t̵n tay nhͷng ng˱ͥi thͳa-k͇), trͳ 32 tên ph̫n-b͡i ÿã làm vi͏c ph̫n-gián cho VC ho̿c b͓ chúng dͭ-d͟ ͧ l̩i phͭc-vͭ cho chúng. M͟i năm, Lc-L˱ͫng Ĉ̿c-Bi͏t và Bi͏t-Kích Vi͏t-MͿ t͝-chͱc ÿ̩i- h͡i luân-l˱u t̩i m͡t ti͋u-bang khác nhau. Tháng b̫y năm nay, chúng tôi h́n g̿p nhau t̩i Philadelphia. Ĉây là d͓p ÿ͋ chúng tôi cùng nhau ôn l̩i nhͷng kͽ-ni͏m vui-bu͛n, chia-s̓ nhͷng n͟i vinh-nhͭc cͯa m͡t ÿͥi binh-nghi͏p ÿ̯y phiêu-l˱u m̩o hi͋m, trong ÿó tình ÿ͛ng-ÿ͡i cùng vào sinh ra t͵ sͅ không bao giͥ phai-nhòa. Núi Con Chu͡t (Ḻu-S͑ Sán) ngoài kh˯i H̫i-Ninh, trên ÿ˱ͥng thâm nh̵p cͯa Bi͏t Kích Nh̫y Toán ***** NGѬӠI NÙNG 147
Ngoài thành-tích ngoҥi-lӋ cӫa các chiӃn-sƭ biӋtkích, chúng tôi cNJng xin giӟi-thiӋu vài trұn-chiӃn ÿһcbiӋt vӟi nhӳng ngѭӡi lính Nùng xuҩt-sҳc, trѭӟc tiên là cӵu ThiӃu-tá SlӇn-Cҷm-Vӗ. Ông Cҷm-Vӗ sinh tҥi Hà-Cӕi, Hҧi-Ninh năm 1932. Vì yêu thích cuӝc sӕng dӑc-ngang cӫa ngѭӡi trai thӡi loҥn, nên dù ÿã tӕt-nghiӋp sѭ-phҥm tҥi Khu TӵTrӏ Hҧi-Ninh, ông lҥi xin thө-huҩn tҥi trѭӡng Cán-Bӝ Quân-Sӵ trong thӡi-gian ba năm. Sau khi di-cѭ vào nam, ông theo hӑc lӟp sƭ-quan tҥi Trung-Tâm HuҩnLuyӋn Lѭѫng-Sѫn, tӕt-nghiӋp chuҭn-úy năm 1955 ; sau ÿó hӑc khóa biӋt-ÿӝng quân ; tӟi năm 1963 hӑc khóa rӯng-núi sình-lҫy tҥi Mã Lai. Ngoài viӋc chӍ-huy Ĉҥi-Ĉӝi Thám-Báo, Liên-Ĉӝi Trinh-Sát, ông còn nhiӅu lҫn làm TiӇu-Ĉoàn Trѭӣng BB và ĈPQ, sau cùng là Quұn-Trѭӣng Quұn Hҧi-Ninh, TӍnh BìnhThuұn. Ông ÿѭӧc tѭӣng-thѭӣng nhiӅu huân-chѭѫng : ĈӋ NgNJ Ĉҷng Bҧo-Quӕc Huân-Chѭѫng, Lөc-Quân Huân-Chѭѫng, Chѭѫng-Mӻ Bӝi-Tinh, 11 Anh-DNJng Bӝi-Tinh, và 1 huy chѭѫng cӫa Sѭ-Ĉoàn 1 Hoa KǤ. Sau 30/4/75, ông bӏ tù-ÿҫy 7 năm, sau ÿѭӧc qua Mӻ theo diӋn HO năm 1993, hiӋn sӕng tҥi Georgia cùng gia-ÿình. Sau ÿây, chúng tôi xin nhѭӡng lӡi cho ThiӃu-tá SlӇn-Cҷm-Vӗ thuұt lҥi mӝt trong nhӳng chiӃn-tích ÿһc-biӋt cӫa ông, qua sӵ ghi chép cӫa ông Phòng-TítChҳng, Hӝi-Trѭӣng Danh-Dӵ Hӝi Quân Cán Chính Hҧi-Ninh (21/8/2007). 148 KHU TӴ TRӎ HҦI NINH VIӊT NAM
Tr̵n Tao Ng͡ Chi͇n Phú Hòa Ĉông -1965 Trong g̯n 24 năm phͭc vͭ quân lc Vi͏t Nam C͡ng Hòa và quân ÿ͡i khu T Tr͓ H̫i Ninh d˱ͣi s lãnh ÿ̩o cͯa Ĉ̩i Tá Vòng A Sáng, tôi ÿã tham gia r̭t nhi͉u tr̵n chi͇n vͣi quân C͡ng S̫n mi͉n b̷c cNJng nh˱ mi͉n nam. Tr̵n Phú Hòa Ĉông là tr̵n chi͇n ghi sâu nh̭t trong ti͉m thͱc cͯa tôi vì là tr̵n quân s͙ b͓ t͝n th̭t nhi͉u nh̭t trong ÿͥi lính cͯa tôi. Có lͅ ÿó cNJng là m͡t tr̵n khá th̫m kh͙c khi cu͡c chi͇n tranh Vi͏t Nam b̷t ÿ̯u căng th̻ng và leo thang thͥi b̭y giͥ. Lúc ÿó tôi là ÿ̩i ÿ͡i tr˱ͧng cͯa Ĉ̩i Ĉ͡i Thám Báo, sau g͕i là Ĉ̩i Ĉ͡i 5 Trinh Sát trc ti͇p ch͑ huy bͧi trung tâm hành quân cͯa S˱ Ĉoàn 5 B͡ Binh. Căn cͱ B͡ T˱ L͏nh S˱ Ĉoàn ÿ˱ͫc ÿ̿t t̩i tr̩i Phú Lͫi t͑nh Bình D˱˯ng. Ĉ̩i ÿ͡i này vͣi quân s͙ 130 ng˱ͥi trong ÿó có kho̫ng 80% là anh em g͙c Nùng mà tôi ÿã ÿ˱ͫc quy͉n tuy͋n ch͕n tͳ các Trung Ĉoàn 7, 8 và 9 cͯa S˱ Ĉoàn khi thành l̵p. Nhͷng anh em này ÿã di c˱ tͳ ngoài b̷c sau 1954 vào Sông Mao Trung Vi͏t cùng Ĉ̩i Tá Vòng A Sáng và phͭc vͭ trong S˱ Ĉoàn 3 Dã Chi͇n sau ÿó ÿ͝i tên thành S˱ Ĉoàn 5 BB. Ph̫i nói ÿây là thành ph̯n ˱u tú nh̭t v͉ kinh nghi͏m tác chi͇n cͯa s˱ ÿoàn mà tôi r̭t hãnh di͏n và coi h͕ nh˱ anh em ru͡t th͓t cͯa tôi. NGѬӠI NÙNG 149
Ĉ̩i Úy Sl͋n C̻m V͛ t̩i Tr̩i Phú Lͫi Bình D˱˯ng Phú Hòa Ĉông n̹m v͉ phía tây cͯa t͑nh Bình D˱˯ng và cách B͇n Cát kho̫ng 20km. Vùng tây b̷c Phú Hòa Ĉông là chi͇n khu Bͥi Lͥi giáp ranh vͣi Phú Hòa Ĉông và ngăn cách bͧi sông Sàigòn. Chi͇n khu Bͥi Lͥi ÿ̯y rͳng cao xu là m͡t m̵t khu h̵u c̯n cͯa Vi͏t C͡ng ti͇p t͇ ÿ̩n d˱ͫc quân trang quân dͭng cho 150 KHU TӴ TRӎ HҦI NINH VIӊT NAM
m͕i h͕at ÿ͡ng cͯa các vùng lân c̵n, nh̭t là cho Công Tr˱ͥng (S˱ Ĉoàn) 9 và Công Tr˱ͥng 7 bao g͛m Trung Ĉoàn Quy͇t Th̷ng cͯa h͕. Ĉó là nhͷng ÿ˯n v͓ thi͏n chi͇n có ti͇ng cͯa c͡ng quân B̷c Vi͏t, ÿã xṷt hi͏n và qṷy phá vùng ki͋m soát cͯa chúng ta lúc b̭y giͥ. C͡ng quân ÿã dùng Cam B͙t là n˯i ti͇p t͇ trc ti͇p vào m̵t khu này và ÿã thi͇t l̵p nhi͉u ÿ˱ͥng mòn và ÿ͓a ÿ̩o ch̹ng ch͓t d˱ͣi m̿t ÿ̭t ÿ͋ tránh s ki͋m soát và khám phá trên không cNJng nh˱ hành quân cͯa chúng ta. Tôi còn nhͣ r̭t rõ lúc ÿó là mùa ÿông 1965, trͥi lúc nào cNJng âm u không m̿t trͥi nh˱ng trong sáng mà không lc không b͓ trͧ ng̩i khi c̯n s y͋m trͫ. Trung Tá Lê Nguyên VͿ Ch͑ Huy Tr˱ͧng Trung Ĉoàn 8 ÿ˱ͫc l͏nh cͯa Thi͇u T˱ͣng Tr̯n Thanh Phong T˱ L͏nh S˱ Ĉoàn 5 BB ÿi hành quân t̫o thanh vùng chi͇n khu Bͥi Lͥi và ÿ̩i ÿ͡i thám báo cͯa tôi giͷ nhi͏m vͭ ti͉n thám và y͋m trͫ ti͇n thoái cͯa trung ÿoàn. Ĉi theo tôi còn có m͡t v͓ ÿ̩i úy c͙ v̭n Hoa KǤ cùng 2 sergeant H̩ Sƭ Quan truy͉n tin và c̵n v͏. Ĉ̩i Úy Sl͋n C̻m V͛ dùng c˯m vͣi anh em và c͙ v̭n MͿ t̩i Ti͋u Ĉoàn 3/7 Bình D˱˯ng. NGѬӠI NÙNG 151
Sau 3 ngày lͭc soát, chúng tôi không th̭y tung tích cͯa ÿ͓ch quân và cNJng không g̿p s kháng c nào nên quy͇t ÿ͓nh tri͏t thoái trͧ v͉ căn cͱ. Ĉ̩i ÿ͡i cͯa tôi y͋m trͫ cánh ph̫i cͯa trung ÿoàn và khi v͉ cách Phú Hòa Ĉông kho̫ng 4km - 5km thì ti͋u ÿ͡i ti͉n thám cͯa tôi cho bi͇t ÿã khám phá ḓu tích ÿêm hôm tr˱ͣc ÿ͓ch quân ÿã phͭc kích chúng tôi t̩i ÿi͋m này cùng nhi͉u h͙ phòng không ÿã ÿ̷p, s̽n sàng ÿͫi chúng tôi l͕t ͝. Tôi báo cáo ngay lên trung ÿoàn hành quân và quy͇t ÿ͓nh t̫n mát ra ÿ͝i h˱ͣng ÿi r̭t th̵n tr͕ng b͕c v͉ phía tây nam qua rͳng cao xu vͣi nhͷng cây cao xu khá r̵m r̩p. Sau khi ti͇n quân kho̫ng trên 1 km ÿ͡t nhiên chúng tôi th̭y m̭y chͭc ÿ͓ch quân xṷt hi͏n r̭t g̯n cách kho̫ng vài chͭc mét và h͕ cNJng r̭t b̭t ngͥ khi th̭y s hi͏n di͏n cͯa chúng tôi. Th̵t ra h͕ ÿang ÿ͝i ch͟ phͭc kích chuy͋n h˱ͣng b͕c tͳ tây sang ÿông ÿ͋ ch̿n ÿ̯u ta khi bi͇t chúng tôi ÿang chuy͋n h˱ͣng ti͇n quân nh˱ng h͕ ÿã không ngͥ r̹ng chúng tôi di chuy͋n quá nhanh nh˱ v̵y. Trong giây tíc t̷c lúc quân ÿ͓ch còn lu͙ng cu͙ng, theo ph̫n x̩ kinh nghi͏m chi͇n tr˱ͥng, tôi ra l͏nh ngay xung phong ͛ ̩t và ÿánh phͯ ÿ̯u vào ÿ͓ch ÿ͋ ḽy ˱u th͇ và làm chͯ chi͇n tr˱ͥng. Ĉó là m͡t cu͡c tao ng͡ chi͇n mà chúng tôi ÿã n͝ súng tr˱ͣc làm m̭t tinh th̯n cͯa quân ÿ͓ch. Sau này chúng tôi mͣi bi͇t ÿó là m͡t trong 4 ti͋u ÿoàn cͯa Trung Ĉoàn Quy͇t Th̷ng, lc l˱ͫng r̭t hùng h̵u và nhi͉u kinh nghi͏m, vͣi quân s͙ g̭p 4 l̯n cͯa chúng tôi. Th̵t s mà nói nhͷng anh em Nùng trong ÿ̩i ÿ͡i cͯa tôi r̭t là anh dNJng, gan lì, vì nhi͉u kinh nghi͏m chi͇n tr˱ͥng nên h͕ r̭t bình tƭnh, hành ÿ͡ng nhanh chóng và ph͙i 152 KHU TӴ TRӎ HҦI NINH VIӊT NAM
hͫp nh͓p nhàng c̯n thi͇t, thanh toán nhͷng mͭc tiêu nóng ngay khi g̿p ph̫i. Sau vài ÿͫt chúng tôi xung phong ṱn công ͛ ̩t thì ÿ͓ch quân ÿã b͓ ÿ̱y lui bi͇n m̭t vào rͳng cao xu và b͓ t͝n th̭t n̿ng. Tôi ra l͏nh cho anh em thu d͕n chi͇n tr˱ͥng và chăm sóc các th˱˯ng binh, nh˱ng ÿ͓ch quân ÿã quay trͧ l̩i vͣi vi͏n binh hùng h̵u và ṱn công l̩i chúng tôi. Trong tình tr̩ng y͇u th͇ tôi l̵p tͱc ra l͏nh c̯m c t̩m thͥi, lùi sau vòng chi͇n kho̫ng 500m và ÿánh ḓu ÿi͋m ÿͱng b̹ng ÿ̩n khói ÿ͛ng thͥi nhͥ m̭y c͙ v̭n ÿ͛ng minh Hoa KǤ g͕i không lc oanh t̩c và trc thăng b̷n h͗a ti͍n y͋m trͫ. Sau m͡t lo̩t oanh kích vào tr̵n tuy͇n phía ÿ͓ch quân, chúng tôi mͣi ṱn công trͧ l̩i và thu d͕n chi͇n tr˱ͥng. Cu͡c chi͇n ÿã b̷t ÿ̯u vào kho̫ng 9 giͥ sáng và k͇t thúc kho̫ng 3 giͥ chi͉u cùng ngày. Ĉ̩i Ĉ͡i Thám Báo cͯa tôi có 12 anh em và Ĉ̩i Úy C͙ V̭n MͿ b͓ t͵ vong. Kho̫ng hai m˱˯i m̭y anh em binh sƭ và sƭ quan b͓ th˱˯ng. Vͣi t͝n th̭t nh˱ v̵y, ÿ̩i ÿ͡i cͯa tôi coi nh˱ b͓ tê li͏t t̩m thͥi. V͉ phía ÿ͓ch quân, kho̫ng h˯n 80 xác ch͇t n̹m ng͝n ngang kh̷p n˯i trên chi͇n tr˱ͥng vͣi vNJ khí ÿͯ lo̩i ÿã b͗ l̩i g͛m ti͋u liên trung liên Ti͏p Kh̷c, súng bá ÿ͗ cͯa Trung C͡ng….. .. Lúc tháo lui, ch̷c ch̷n h͕ cNJng di t̫n ÿ˱ͫc m͡t s͙ lͣn vͳa ch͇t vͳa b͓ th˱˯ng ch˱a k͋. Sau này trong m͡t chi͇n d͓ch khác chúng tôi cNJng khám phá ra 24 kho (8m dài 4m ngang) vNJ khí ÿ̩n d˱ͫc ÿͯ lo̩i(ÿ̩n ÿ̩i bác, phòng không, h͗a ti͍n..) và quân trang quân dͭng g̯n ÿó. Dù r̹ng chúng tôi ÿã NGѬӠI NÙNG 153
cho n͝ ÿ͋ phá hͯy nhͷng ÿ̩n d˱ͫc này nh˱ng v̳n ch˱a xong ph̫i nhͥ không lc oanh t̩c ti͇p. M̭y hôm sau m͡t tên Vi͏t C͡ng ra ÿ̯u hàng và cho bi͇t trong s͙ nhͷng ng˱ͥi b͓ t͵ th˱˯ng có 1 ÿ̩i ÿ͡i tr˱ͧng và 1 ti͋u ÿoàn phó. Ĉ͛ng thͥi tên ÿó cNJng cho bi͇t rõ căn cͱ d˱ͩng quân cͯa ÿ˯n v͓ này nên kho̫ng 10 ngày sau, T˱ L͏nh S˱ Ĉoàn ÿã cho Trung Ĉoàn 9 (ch͑ huy bͧi Trung Tá D˱˯ng Phún Sáng cùng Thi͇u Tá Lai Qu͙c Thái) và Trung Ĉoàn 7 ÿi hành quân t̫o thanh ti͇p. Nhân d͓p này tôi xin thành kính c̫m t̩ và tri ˯n nhͷng anh linh và ṱt c̫ anh em ÿã m͡t thͥi phͭc vͭ d˱ͣi quy͉n cͯa tôi. Ph̫i tr̫i qua nhͷng tr̵n chi͇n ác li͏t th̫m kh͙c mͣi bi͇t ÿ˱ͫc kh̫ năng chi͇n ÿ̭u cͯa nhͷng anh em ÿó. H͕ không nhͷng lanh lͫi, gan lì luôn luôn bình tƭnh trong b̭t cͱ tình hu͙ng nào mà h͕ còn giͷ ÿ˱ͫc ph˱˯ng châm cͯa ng˱ͥi Nùng ḽy “Trung và Hi͇u” làm chu̱n nên chúng tôi không bao giͥ ph̫i lo ng̩i có Vi͏t C͡ng n̹m vùng làm n͡i tuy͇n trong hàng ngNJ cͯa mình. Chính vì v̵y T͝ng Th͙ng Nguy͍n Văn Thi͏u, ng˱ͥi tͳng là T˱ L͏nh S˱ Ĉoàn 5 B͡ Binh, khi lên làm T͝ng Th͙ng, ÿã ra l͏nh cho tôi ch͕n 35 anh em ˱u tú nh̭t và thân c̵n nh̭t cͯa tôi trong ÿ̩i ÿ͡i ÿ͋ làm c̵n v͏ 24/24 cho T͝ng Th͙ng. 154 KHU TӴ TRӎ HҦI NINH VIӊT NAM
Thi͇u Tá Sl͋n C̻m V͛ t̩i ÿ͛n B͇n Sín Qu̵n D̯u Ti͇ng - Ti͋u Ĉoàn Tr˱ͧng T/Ĉ 3/322/ĈPQ Ti͋u Khu Bình D˱˯ng. 1/8/1971 Trong s͙ anh em này có 34 là anh em Nùng và 1 Chu̱n Úy ng˱ͥi Kinh ÿã theo sát tôi nhi͉u năm, ÿó là NGѬӠI NÙNG 155
anh Nguy͍n Ṱn Ph̵n sau này trͧ thành Thi͇u Tá Tùy Viên cho T͝ng Th͙ng. Ch̷c ch̷n r̹ng n͇u không có nhͷng anh em này vào sanh ra t͵ vͣi tôi và b̫o v͏ tôi trong nhͷng tr̵n ÿánh thì ngày hôm nay m̩ng s͙ng cͯa tôi ÿã không còn và hài c͙t tôi ÿã mai m͡t trong lòng ÿ̭t ḿ. Tôi r̭t th˱˯ng tâm cu͡c chi͇n ÿã t˱ͣc ÿi sinh m̩ng quí b̭u cͯa m͡t s͙ anh em này. C͡ng S̫n B̷c Vi͏t ÿã th̭t sách dùng ph˱˯ng pháp c˱ͩng chi͇n mi͉n Nam b̹ng vNJ lc, ÿi͉u ÿó ÿã gây trên hàng tri͏u anh em B̷c và Nam t͵ n̩n, thay vì dùng ÿ˱ͥng l͟i ôn hòa th͙ng nh̭t qu͙c gia nh˱ Ĉͱc Qu͙c ÿã b̫o v͏ ÿ˱ͫc nhân tài, nhân lc và tài nguyên cͯa ÿ̭t n˱ͣc. ***** NӃu bài viӃt vӯa qua nói vӅ mӝt trұn tao-ngӝ chiӃn ÿҫy sinh ÿӝng và hҩp-dүn, thì trұn tӱ-thӫ dѭӟi ÿây, ngoài sӵ anh-dNJng, quҧ-cҧm cӫa ngѭӡi lính Nùng, còn tính ÿӝt-xuҩt bҩt thѭӡng cӫa chiӃn thuұt phòng thӫ. ĈiӅu mӟi mҿ là vӏ sƭ-quan Nùng tác gӍa câu chuyӋn lҥi là ngѭӡi vӕn khiêm nhѭӡng, ѭa mai-danh ҭn-tích, không thích xuҩt ÿҫu lӝ diӋn, nên chúng tôi xin tҥm chӍ danh là Ĉҥi-Úy Thӕng. Xin mӡi quý vӏ thѭӣng thӭc câu chuyӋn vүn do tài ghi chép linh ÿӝng và trung thӵc cӫa ông Phòng-Tit-Chҳng. 156 KHU TӴ TRӎ HҦI NINH VIӊT NAM
“Ti͋u Ĉoàn Nùng L˱u Ĉ͡ng” T͵ Thͯ Gò D̯u Th˱ͫng – 1962 “Ti͋u Ĉoàn Nùng L˱u Ĉ͡ng” là Ti͋u Ĉoàn 1/9 thu͡c Trung Ĉoàn 9, S˱ Ĉoàn 5 B͡ Binh (ti͉n thân là S˱ Ĉoàn 3 Dã Chi͇n cNJng th˱ͥng ÿ˱ͫc g͕i là Binh-Ĉoàn Nùng). Lúc b̭y giͥ, Ti͋u Ĉoàn Tr˱ͧng là Ĉ̩i Úy Th͙ng, Ti͋u Ĉoàn Phó là Ĉ̩i Úy Nguy͍n Văn Thành, Trung Ĉoàn Tr˱ͧng là Trung Tá D˱˯ng Phún Sáng, và T˱ L͏nh S˱ Ĉoàn là Thi͇u T˱ͣng Tr̯n Thanh Phong. Ĉó là nhͷng v͓ ch͑ huy quân s xṷt s̷c, tài ba, giàu kinh nghi͏m chi͇n tr˱ͥng ÿã quy͇t ÿ͓nh m͕i chi͇n thu̵t và chi͇n l˱ͫc cho ti͋u ÿoàn này. Ti͋u Ĉoàn Nùng L˱u Ĉ͡ng là m͡t ti͋u ÿoàn r̭t ÿ̿c bi͏t g͛m 5 ÿ̩i ÿ͡i chi͇n ÿ̭u và m͡t ÿ̩i ÿ͡i ch͑ huy vͣi quân s͙ tr͡i h˯n m͡t ti͋u ÿoàn. Trong s͙ 5 ÿ̩i ÿ͡i tr˱ͧng chi͇n ÿ̭u này có 3 ÿ̩i ÿ͡i tr˱ͧng là ng˱ͥi Nùng, hai v͓ còn l̩i là ng˱ͥi Kinh. Ngoài ra các h̩ sƭ quan và binh sƭ ÿ̩i ÿa s͙ là Nùng, ch͑ có m͡t s͙ r̭t ít là ng˱ͥi Vi͏t g͙c Hoa, theo l͏nh nh̵p ngNJ và b͝ sung vào ÿ˯n v͓ này. Lúc ban ÿ̯u nhͷng anh em Vi͏t g͙c Hoa r̭t sͫ hãi khi ra tr̵n vì ch˱a có kinh nghi͏m chi͇n ÿ̭u. Nh˱ng sau vài l̯n tác chi͇n, ÿ˱ͫc dìu d̷t bͧi anh em Nùng, n͇m mùi thu͙c súng và ÿo̩t ÿ˱ͫc nhi͉u chi͇n lͫi pẖm, h͕ ÿã lên tinh th̯n gây ÿ˱ͫc lòng t tin, hăng say và xung phong trên chi͇n tr˱ͥng không kém gì các anh em khác. Ti͋u ÿoàn này ÿã tͳng làm quân c͡ng ho̫ng h͙t, ÿiêu ÿͱng, trͧ tay không k͓p trong r̭t nhi͉u tr̵n phͭc kích và truy lùng ÿ͓ch. NGѬӠI NÙNG 157
Quân C͡ng ÿã b͓ t͝n th̭t n̿ng, ngoài ra h͕ còn b͓ m̭t uy tín trong vùng h͕ ki͋m soát, nh̭t là m͕i ho̩t ÿ͡ng ÿã b͓ quân ta kh͙ng ch͇. Nên h͕ ÿã tung tin và r̫i truy͉n ÿ˯n tuyên chi͇n, sͅ dùng 2 trung ÿoàn ÿ͋ tiêu di͏t Ti͋u Ĉoàn Nùng L˱u Ĉ͡ng, nh̹m khͯng b͙ tinh th̯n và quân tâm cͯa ti͋u ÿoàn. Sau năm 1954 ÿ̭t n˱ͣc Vi͏t Nam b͓ chia ÿôi, C͡ng S̫n B̷c Vi͏t ÿã âm m˱u ÿ͋ l̩i h̯u h͇t các thành ph̯n n͛ng c͙t và cán b͡ t̩i ni͉m nam vͣi mͭc ÿích sͅ xích hóa, thôn tính Nam Vi͏t Nam trong t˱˯ng lai. Cho nên h͕ ÿã nhanh chóng thi͇t l̵p nhͷng m̵t khu kh̷p lãnh th͝ ni͉m nam Vi͏t Nam, nh˱ chi͇n khu D, Bͥi Lͥi, H͙ Bò, Lê H͛ng Phong, Nam S˯n.. . ÿ͋ làm h̵u c̯n ti͇p t͇ cho m͕i ho̩t ÿ͡ng cͯa nhͷng công tr˱ͥng (s˱ ÿoàn) tác chi͇n cͯa h͕. H͕ ÿã chi͇m ÿ̭t r͛i giành dân b̹ng khͯng b͙, b̷t cóc và thͯ tiêu nhͷng ai ch͙ng ÿ͙i không ch͓u theo h͕. Vùng tây b̷c Sàigòn là m͡t trong nhͷng ÿi͋m nóng ho̩t ÿ͡ng bành tr˱ͣng nhanh nh̭t cͯa c͡ng quân. Dù chính phͯ Ngô Ĉình Di͏m ÿã cho nhͷng trung ÿoàn thân c̵n hay mͣi ÿ˱ͫc thành l̵p ÿ͇n t̫o thanh, nh˱ng vì nhͷng ÿ̩o quân này kinh nghi͏m chi͇n ÿ̭u vͣi c͡ng quân còn thi͇u kém, ban ngày hành quân thì b͓ phͭc kích, ban ÿêm thì b͓ bao vây ṱn công, nên b͓ t͝n th̭t khá nhi͉u và không tr̭n áp n͝i quân ÿ͓ch. Tinh th̯n binh sƭ cͯa chúng ta ÿã b͓ giao ÿ͡ng và vi͏c ÿào ngNJ ÿã x̱y ra. Ĉ͋ ngăn c̫n tình tr̩ng này và tránh s uy hi͇p cͯa c͡ng quân t̩i vùng phͭ c̵n Sàigòn, b̷t ÿ̯u vào năm 1959, S˱ Ĉoàn 5BB ÿã ÿ˱ͫc ch͑ th͓ di chuy͋n tͳ vùng 2 ÿ͇n vùng 3 chi͇n thu̵t, ÿ͋ truy lùng và t̫o thanh c͡ng quân t̩i vùng này. B͡ T˱ L͏nh Hành Quân cͯa S˱ Ĉoàn ÿ˱ͫc ÿóng t̩i cây s͙ 96 qu͙c l͡ 20, (Sàigòn 158 KHU TӴ TRӎ HҦI NINH VIӊT NAM
– Ĉà L̩t) ngã ba Vƭnh An, Qu̵n Ĉ͓nh Quán, T͑nh Biên Hòa. Ĉ͋ ti͏n vi͏c ÿi͉u hành và ki͋m soát các vùng thu͡c t͑nh Bình Long; Ph˱ͣc Long; H̵u Nghƭa; Bình D˱˯ng và Biên Hòa, năm 1961, B͡ T˱ L͏nh S˱ Ĉoàn ÿã ÿ˱ͫc dͥi v͉ Biên Hòa và sau ÿó năm 1964, dͥi ÿi Phú Lͫi, t͑nh Bình D˱˯ng. N͛ng c͙t cͯa S˱ Ĉoàn 5BB là nhͷng quân lính Nùng ÿ̯y kinh nghi͏m chi͇n tr˱ͥng, ÿã tͳng qu̯n th̫o vͣi c͡ng quân nhi͉u năm, nên bi͇t ÿ˱ͫc m͕i thói quen, chi͇n thu̵t và ÿ˱ͥng ÿi n˱ͣc b˱ͣc cͯa h͕. Các Trung Ĉoàn 7, 8 và 9 cͯa S˱ Ĉoàn t̩i vùng ÿ̭t mͣi, thay vì n̹m trong th͇ b͓ ÿ͡ng, ÿã ÿ˱ͫc ch͑ th͓ chͯ ÿ͡ng bung ra, ban ngày ÿi lͭc soát nhͷng ͝ ÿ͓ch ÿ͋ tiêu di͏t, ban ÿêm thì phͭc kích nhͷng y͇u ÿi͋m c͡ng quân th˱ͥng ra vào. Nhͷng ho̩t ÿ͡ng mͣi này ÿã làm cho c͡ng quân t͝n th̭t n̿ng và c̫n trͧ m͕i sinh ho̩t cNJng nh˱ k͇ ho̩ch bành tr˱ͣng cͯa chúng. Dân làng t̩i nhͷng vùng này ÿã b̷t ÿ̯u tin t˱ͧng vào kh̫ năng quân s và d̯n d̯n quay v͉ vͣi chúng ta sau này. Gò D̯u Th˱ͫng n̹m giáp ranh vͣi Cam B͙t và chia cách bͧi sông Vàm C͗. Sông này khá lͣn vͣi b͉ ngang kho̫ng 100m là m͡t ch˱ͣng ng̩i v̵t b̭t lͫi v͉ ÿ͓a hình cho quân ta. Nên c͡ng quân ÿã lͫi dͭng sông này ÿ͋ xâm nh̵p tͳ Cam B͙t vào ÿ͓a ph̵n Vi͏t Nam và ṯu thoát qua Cam B͙t ÿ͋ lánh n̩n khi c̯n. Lúc b̭y giͥ phong trào thành l̵p ̭p chi͇n l˱ͫc t̩i các làng xã ÿang ÿ˱ͫc phát tri͋n m̩nh. Ĉó là m͡t chi͇n l˱ͫc khá thành công lúc ban ÿ̯u, nh̹m ngăn ch̿n s xâm nh̵p và ̫nh h˱ͧng cͯa c͡ng s̫n vào xã ̭p cͯa chúng ta. Th˱ͥng xây dng m͡t ̭p chi͇n l˱ͫc c̯n 2 tͣi 3 tu̯n mͣi ÿ˱ͫc hoàn ṱt. ̬p Gò D̯u Th˱ͫng có dân s͙ kho̫ng 200 ng˱ͥi, ÿa s͙ s͙ng v͉ ngh͉ nông. NGѬӠI NÙNG 159
Ti͋u Ĉoàn 1/9 ÿ˱ͫc S˱ Ĉoàn Hành Quân ch͑ ÿ͓nh ÿi giͷ an ninh và b̫o v͏ vi͏c xây dng ̭p chi͇n l˱ͫc t̩i Gò D̯u Th˱ͫng; khi hoàn ṱt, ti͋u ÿoàn sͅ l̩i dͥi ÿi ̭p mͣi. Khi ÿ͇n n˯i, ti͋u ÿoàn ÿóng quân trên m͡t m̫nh ÿ̭t tr͙ng khá lͣn vͣi h̯u h͇t chung quanh trong t̯m m̷t là ru͡ng lúa b̹ng ph̻ng, còn cây c͙i thì r̭t ít. Vì c͡ng quân ÿã hăm d͕a nhi͉u l̯n nên Ti͋u Ĉoàn Tr˱ͧng ÿã ch͑ th͓ ṱt c̫ ÿ̩i ÿ͡i ph̫i ÿào các công s chi͇n ÿ̭u, b͙ phòng c̱n m̵t và th͗a ÿáng, ÿ͋ phòng hͥ cho m͡t cu͡c ṱn công lͣn. Ban ngày, các ÿ̩i ÿ͡i tác chi͇n tung ra lͭc soát nhͷng vùng kh̫ nghi ÿ͋ tiêu di͏t nhͷng toán ti͉n thám cͯa ÿ͓ch, ban ÿêm v͉ phòng thͯ b̫o v͏ an ninh cho b͡ ch͑ huy ti͋u ÿoàn và ̭p chi͇n l˱ͫc. Vi͏c gì tͣi thì ph̫i tͣi. Ĉã ÿ͇n lúc quy͇t ÿ͓nh m͡t tr̵n th˱ hùng mà c͡ng quân nghƭ r̹ng ÿó là d͓p t͙t ÿ͋ h͕ tiêu di͏t ti͋u ÿoàn 1/9. Ĉêm hôm ÿó có m˱a nên không trăng sao. Chó chung quanh dân làng xa và g̯n sͯa th̵t nhi͉u, h˯n m͕i ÿêm. L͏nh báo ÿ͡ng ÿã ÿ˱ͫc ban hành cho ṱt c̫ m͕i ng˱ͥi ra n˯i ch͑ ÿ͓nh ͱng chi͇n và ÿͫi l͏nh. Khi c͡ng quân phát giác s báo ÿ͡ng này h͕ ÿã ra l͏nh n͝ súng và ṱn công ngay l̵p tͱc dù r̹ng ch˱a chu̱n b͓ ÿ˱ͫc 100%. H͕ ÿã lͫi dͭng lúa g̯n chín khá cao nên xâm nh̵p tͣi kho̫ng 100m-200m sát n˯i ÿóng quân cͯa ti͋u ÿoàn, bao vây và ṱn công tͳ b͙n h˱ͣng. Vì ÿã chu̱n b͓ giao thông hào, bao cát và h͙ cá nhân phòng thͯ r̭t chu ÿáo vͣi ÿ̩n d˱ͫc ÿ̯y ÿͯ ÿ͋ ÿ͙i phó vͣi m͡t cu͡c ṱn công lͣn, nên anh em r̭t bình tƭnh d͙c h͇t h͗a lc vào nhͷng ÿi͋m nóng và n˯i có di ÿ͡ng lô nhô ÿ̯u ng˱ͥi. Ti͋u ÿoàn phó, Ĉ̩i Úy Nguy͍n Văn Thành, xin ngay phi c˯ y͋m trͫ h͗a châu chi͇u sáng và pháo binh. Cùng lúc ÿó Ĉ̩i Úy C͙ V̭n 160 KHU TӴ TRӎ HҦI NINH VIӊT NAM
MͿ cNJng yêu c̯u tăng c˱ͥng chi͇u sáng tͳ phía quân ÿ͛ng minh. Sau m͡t thͥi gian ng̷n, hai chi͇c C47 ÿã có m̿t th̫ h͗a châu chi͇u sáng và ÿ͛ng thͥi pháo 155 ly y͋m trͫ tͳ căn cͱ trung ÿoàn b̷n vào v͓ trí cͯa quân ÿ͓ch. C͡ng quân ÿã thc s ṱn công b̹ng m͡t trung ÿoàn và d ÿ͓nh dùng chi͇n thu̵t bi͋n ng˱ͥi ÿ͋ tràn ng̵p và tiêu di͏t Ti͋u Ĉoàn 1/9 cho b̹ng ÿ˱ͫc. Ti͋u Ĉoàn Tr˱ͧng ÿã giͷ liên l̩c th˱ͥng xuyên vͣi các ÿ̩i ÿ͡i tác chi͇n, ra kẖu hi͏u cho quân lính b̹ng ti͇ng Ngái hay ti͇ng Qu̫ng “ṱt c̫ chúng ta ph̫i n̹m im và b̷n vào b̭t cͱ nhͷng mͭc tiêu nào di ÿ͡ng”. C͡ng quân ÿã ͽ vào có quân s͙ ÿông, m͟i ÿͫt ṱn công, h͕ la hét ̯m ƭ “xung phong”, toán ÿ̯u dùng thân làm bia ÿͩ ÿ̩n cho toán k͇ ti͇p. C̭p ch͑ huy không ng̩i s ch͇t chóc v͉ tính m̩ng cͯa quân h͕, mi͍n là ÿ̩t ÿ˱ͫc mͭc tiêu tràn ng̵p vào ÿ˯n v͓ cͯa ta. Qua nhi͉u ÿͫt ṱn công mãnh li͏t cͯa ÿ͓ch, quân ta ÿã t͵ thͯ, g̷ng sͱc giͷ vͷng phòng tuy͇n, nên m͟i ÿͫt ÿ͉u b͓ ÿ̱y lui. Th˱ͥng sau m͟i ÿͫt ṱn công, h͕ ch͑nh ÿ͙n l̩i hàng ngNJ ÿͫi chi͇u sáng t̷t hay y͇u ÿi r͛i ṱn công trͧ l̩i. Lͫi dͭng trong khi c͡ng quân s͵a so̩n l̯n ṱn công ti͇p, Ti͋u Ĉoàn Tr˱ͧng áp dͭng y͇u t͙ b̭t ngͥ, ra l͏nh các ÿ̩i ÿ͡i tác chi͇n bung ra ͛ ̩t ph̫n công l̩i. Ĉó là vi͏c th̵t b̭t ngͥ, khi͇n cho ÿ͓ch quân ÿã trͧ tay không k͓p và hàng ngNJ b͓ r͙i lo̩n. H͕ b͓ m̭t tinh th̯n, c͙ c̯m c r͛i tháo ch̫y nhanh chóng khṷt bóng vào ru͡ng lúa. Quân ta ÿã men theo h˱ͣng ÿào thoát cͯa ÿ͓ch ÿ͋ truy kích. Khi ÿu͝i ÿ͇n sông Vàm NGѬӠI NÙNG 161
C͗ thì ÿ͓ch quân ÿã lên kho̫ng 50 tͣi 60 cái xu͛ng ÿͫi s̽n và ṯu thoát qua sông. Tr̵n chi͇n ÿã kéo dài tͳ 11:00 khuya ÿ͇n h˯n 3:00 sáng. Hai chi͇c C47 v̳n ti͇p tͭc th̫ h͗a châu chi͇u sáng cho ÿ͇n bình minh ÿ͋ quân ta có th͋ truy lùng nhͷng tên VC còn l̩i hay b͓ th˱˯ng ch̩y không k͓p. Sáng hôm ÿó thu d͕n chi͇n tr˱ͥng, kho̫ng 300 xác c͡ng ÿã n̹m ng͝n ngang r̫i rác ph˯i mình kh̷p n˯i, ÿ͋ l̩i r̭t nhi͉u vNJ khí ÿ̩n d˱ͫc ÿͯ lo̩i nh˱ trung liên Bar; ti͋u liên Ti͏p Kh̷c; súng bá ÿ͗ cͯa Trung C͡ng v.v.. Ti͋u Ĉoàn 1/9 ÿã ph̫i nhͥ dân làng dùng tͣi 6 chi͇c xe bò ÿ͋ ÿi gom xác c͡ng quân. Thi th͋ ÿã ÿ˱ͫc ch̭t ÿ̯y ngh́t trên các xe bò ÿ͋ chͧ ÿi chôn c̭t. Có r̭t nhi͉u xác m̿t mày r̭t còn non d̩i, có lͅ ch˱a ÿͯ 18 tu͝i, mà ÿã b͓ c͡ng quân dͭ d͟ ho̿c b͓ ép ÿi làm bia ÿͩ ÿ̩n cho chͯ nghƭa Mác Xít. Phía quân ta có kho̫ng 70 ng˱ͥi b͓ th˱˯ng và hy sinh còn vNJ khí thì không b͓ th̭t thoát nào. C͡ng quân l̩i m͡t l̯n nͷa nh̵n lãnh m͡t tr̵n th̭t b̩i n̿ng n͉. Lý do cͯa s th̭t b̩i vì h͕ ÿã m̭t ÿi ba y͇u t͙ chính ÿ͋ thành công. Ĉó là thiên thͥi, ÿ͓a lͫi và nhân hòa: - V͉ thiên thͥi, tuy h͕ ÿã ch͕n trͥi t͙i và m˱a, nh˱ng chó ÿã sͯa nhi͉u ÿ͋ báo tin s hi͏n di͏n cͯa h͕. - V͉ ÿ͓a lͫi, h͕ ÿã tuyên chi͇n sͅ dùng hai trung ÿoàn ÿ͋ tiêu di͏t quân ta, nên phía ta ÿã chu̱n b͓ b͙ phòng r̭t th̵n tr͕ng và chu ÿáo ÿ͉ phòng cho s ṱn công. - V͉ nhân hòa, các chi͇n sƭ Nùng cͯa ta có tinh th̯n ÿoàn k͇t nh̭t chí, s͙ng ch͇t có nhau và vͷng tin vào kh̫ năng lãnh ÿ̩o cͯa c̭p ch͑ huy. Ngoài ra c͡ng quân ÿã ˱ͣc tính sai kh̫ năng nghinh chi͇n cͯa Ti͋u 162 KHU TӴ TRӎ HҦI NINH VIӊT NAM
Ĉoàn Nùng L˱u Ĉ͡ng, dù h͕ ÿã dùng quân s͙ ÿông g̭p nhi͉u l̯n và ṱn công nhi͉u ÿͫt nh˱ng v̳n không ch͕c thͯng ÿ˱ͫc phòng tuy͇n cͯa ta. H˯n nͷa chúng còn b͓ m͡t ÿòn b̭t ngͥ tͳ th͇ thͯ sang th͇ công, phát xṷt tͳ tinh th̯n anh dNJng trên tr̵n m̩c cͯa ÿoàn lính Nùng. ******* Chú-thích. 1. GDZ, trang 15 – 20. SCH, trang 12, 13. 2 Sau ngày ra hҧi-ngoҥi tӷ-nҥn, Ĉҧng Ĉҥi-ViӋt vүn tiӃp-tөc hoҥt-ÿӝng , và hai ông Lý-Ngӑc-Dѭӥng và Trҫn-Ĉӭc-Lai ÿã ÿѭӧc bҫu ngѭӡi thì giӳ chӭc ChӫTӏch Ban Chҩp-Hành Trung-Ѭѫng, ngѭӡi thì trong CӕVҩn Ĉoàn. 3. GDZ, trang 20 – 23. NSSJ, Góp ý tәng-hӧp 15/5/07, tr. 3. GDZ, Mӝt sӕ ý-kiӃn 25/5/07, tr. 2 + 3. Góp ý cӫa 4 HT 25/6/07, tr.1. 4. GDZ, trang 23, 24. 5. GDZ, trang 24 – 27. SCH, trang 13 – 15. NSSJ, Góp ý tәng-hӧp 15/5/07, tr.4. 6. Hӝi-Trѭӣng nhiӋm-kǤ 2 là ông Tsҵn-ǣ-Pҳn và nhiӋm-kǤ 3 là dân-biӇu Gӏp-A-Sáng. 7..NSSJ, Góp ý tәng-hӧp 15/5/07, tr. 4. GDZ, tr. 39. 8. Moc-A-Tài, 31/12/02. 9+10/4/07. NGѬӠI NÙNG 163
PHҪN BӔN SAU NGÀY 30/4/1975 Ngay sau khi ký hiӋp-ÿӏnh Genève, VC ÿã rҳptâm xâm-chiӃm MiӅn Nam. Chúng cҩt-dҩu nhiӅu vNJkhí, sҳp-ÿһt cán-binh ӣ lҥi ‘nҵm vùng’, chӡ cѫ-hӝi nәi lên quҩy-rӕi. Ĉӕi vӟi hiӋp-ÿӏnh Genève, chính-phӫ ViӋtNam khi ÿó ÿã nhiӅu lҫn phҧn-ÿӕi, và không hӅ ký-kӃt, nên không có trách-nhiӋm thi-hành (1). Nhѭng VC chҷng ÿӧi tháng 7/1956 hӃt hҥn ‘bҫu-cӱ thӕng-nhҩt’ nhѭ Tuyên-Ngôn Chung cӫa Bҧn HiӋp-Ĉӏnh ÿӅ ra, chúng ÿã bҳt ÿҫu xây-dӵng ÿѭӡng mòn Hӗ-Chí-Minh ÿӇ cho xâm-nhұp ngѭӡi và khí-giӟi hҫu tăng-cѭӡng cho bӑn nҵm vùng. ĈӇ lӯa-bӏp dân trong nѭӟc và quӕc-tӃ, ngày 20/12/1960, VC lұp ra mӝt tә-chӭc bù-nhìn gӑi là ‘Mһt-Trұn Dân-Tӝc Giҧi-Phóng MiӅn Nam ViӋtNam’, viӃt tҳt là Mһt-Trұn Giҧi-Phóng (MTGP), và mӣ màn cuӝc xâm-lăng MiӅn Nam bҵng trұn ÿӝt-kích vào hұu-cӭ Trҧng-Sөp (Tây-Ninh) (2). ChiӃn-sӵ gia-tăng vӟi ÿà tăng-cѭӡng xâm-nhұp qua ngҧ Trѭӡng-Sѫn và nhiӅu nѫi dӑc theo bӡ biӇn nhӳng ÿҥi ÿѫn-vӏ, các chiӃn-cө ÿӫ loҥi, khiӃn tháng 5/1965 Hoa-kǤ quyӃt-ÿӏnh phҧi ÿә quân vào ViӋt-Nam ÿӇ ngăn-chһn sӵ ÿe-dӑa nһng-nӅ cӫa CS (3). 164 KHU TӴ TRӎ HҦI NINH VIӊT NAM
Nhѭng vì quá lo-sӧ Nga, Hoa nhҧy vô canthiӋp, Hoa-KǤ không sӱ-dөng ÿѭӧc sӭc-mҥnh quân-sӵ cӫa mình, chӍ ÿánh cҫm-chӯng, không quyӃt-liӋt giành chiӃn-thҳng. Sau khi Lào-quӕc trӣ thành trung-lұp tháng 7/1962, VC gҫn nhѭ công-khai dùng nѭӟc này nhѭ mӝt bàn ÿҥp trong kӃ-hoҥch tiӃn chiӃm MiӅn Nam (4). Trұn tәng công-kích TӃt Mұu-Thân 1968 là mӝt khúc quanh quan-trӑng cӫa chiӃn-cuӝc ViӋt-Nam. Cӝng-Sҧn ÿã vi-phҥm dӏp hѭu-chiӃn nhân ngày tӃt ÿӇ ÿӝt-kích vào 28 tӍnh-lӷ và thӏ-trҩn hôm 30 tӃt và nhiӅu ÿӧt nӳa ӣ các nѫi khác. Riêng thành-phӕ HuӃ bӏ VC chiӃm-ÿóng 26 ngày, trong thӡi-gian ÿó hѫn 3 000 quân-cán-chính và thѭӡng-dân vô tӝi kӇ cҧ ÿàn bà trҿ con (trong sӕ có các bác-sƭ Ĉӭc và linh-mөc Pháp) bӏ chúng thӫ-tiêu bҵng cách bҳn hay ÿánh chӃt, hoһc chôn sӕng trong nhӳng nҩm mӗ tұp-thӇ (5). KӃt quҧ sau nhiӅu ÿӧt tҩn-công, VC ÿӅu bӏ ÿҭy lui vӟi sӕ tәn-thҩt vӅ nhân-mҥng tӟi hѫn 58 ngàn, rҩt nhiӅu cѫ-sӣ nҵm vùng bӏ bҥi-lӝ. Nhѭng vӅ phѭѫngdiӋn tâm-lý và tuyên-truyӅn, chúng ÿã gây ÿѭӧc ҧnhhѭӣng quan-trӑng trên dѭ-luұn quӕc-tӃ và giӟi phҧnchiӃn Hoa-KǤ, khiӃn Mӻ bҳt-buӝc phҧi hòa-ÿàm (6). Sau khi Tәng-Thӕng Nixon gһp-gӥ MaoTrҥch-Ĉông tháng 2/1972 và ÿҥt ÿѭӧc mөc-ÿích hӧptác vӟi Trung-Cӝng chӕng lҥi Nga-Sô, vai-trò tiӅn-ÿӗn chӕng Cӝng cӫa VNCH không còn cҫn-thiӃt nӳa. ThӃ là hiӋp-ÿӏnh Ba-Lê ÿѭӧc ký-kӃt ngày 27/1/1973 vӟi ÿiӅu-khoҧn rҩt bҩt-lӧi cho VNCH là mӝt cuӝc ngӯng bҳn ‘da beo’, nhân ÿó Hoa-KǤ lӧi dөng rút quân vӅ, còn quân xâm-lѭӧc VC vүn chiӃm-ÿóng tҥi chӛ. Ngoài ra, trong khi Hoa-KǤ ÿã ngѭng mӑi viӋn-trӧ cho NGѬӠI NÙNG 165
VNCH thì CSVN vүn ÿѭӧc khӕi CS tiӃp-tӃ ÿӅu-ÿһn và ÿҫy-ÿӫ. ViӋc phҧi tӟi ÿã tӟi. Giӳa tháng 3/1975, TәngThӕng ThiӋu cho lӋnh triӋt-thoái Quân-Khu 2 rӗi Quân-Khu 1, hòng thúc-ÿҭy Mӻ nhҧy vào tiӃp-cӭu ; nhѭng viӋc này ÿã không xҧy ra. Các cuӝc rút lui không giao-tranh, lҥi không chuҭn-bӏ, thiӃu phӕi-hӧp ÿã làm hoang-mang tinh-thҫn quân-sƭ ; gia-ÿình binh-sƭ và dân-chúng trӕn chҥy CS bӏ cӝng-quân tàn-nhүn pháo-kích theo gây thѭѫng-vong không ít, và tҥo tìnhtrҥng hӛn-loҥn tҥi các nѫi trên ÿѭӡng lui quân. Mһc dҫu nhӳng trái bom công-phá CBU cuӕi cùng thҧ xuӕng Xuân-Lӝc ÿã tiêu-diӋt cҧ trung-ÿoàn CS, giӳa tháng 4/75 ÿà tiӃn quân cӫa ÿӏch tӯ mӑi ngҧ vô Sàigòn không còn bӏ ngăn-chһn (7). Ngày 30 tháng 4, Dѭѫng-Văn-Minh, Tәng-Thӕng ba ngày cuӕi cùng cӫa VNCH, ÿã tuyên-bӕ ÿҫu-hàng trong sӵ uҩt-hұn cӫa quân-sƭ. NhiӅu sƭ-quan, hҥ sƭ-quan, binh-sƭ, tӯ binhchӫng nhҧy-dù tӟi anh nghƭa-quân, ÿһc-biӋt là các em thiӃu-sinh quân ӣ ngay trѭӡng mҽ VNJng-Tàu, vүn còn lҿ-tҿ chiӃn-ÿҩu, dù là vô-vӑng (8). Có nhӳng vӏ tѭӟng, tá không chӏu ÿҫu-hàng giһc, ÿã tӵ xӱ ÿӇ giӳ tròn tiӃttháo. Ngay sau khi cѭӥng-chiӃm MiӅn Nam, cuӝc ‘giҧi-phóng’ mà VC thѭӡng rêu-rao ÿã trӣ thành mӝt cuӝc ‘khai-thác và bóc-lӝt dân mình’ (9). Chúng ÿã biӃn MiӅn Nam thành mӝt ÿӏa-ngөc và trҧ thù nhӳng ngѭӡi ÿã phөc-vө cho chӃ-ÿӝ Cӝng-Hòa, mӝt ÿiӅu hoàn-toàn trái-ngѭӧc vӟi các ÿiӅu-khoҧn cӫa hiӋpÿӏnh. ĈiӅu vi-phҥm trҳng-trӧn này, kӇ cҧ viӋc CS thôntính MiӅn Nam, không hӅ ÿѭӧc mӝt cѭӡng-quӕc nào trong sӕ các nѭӟc chӫ-tӑa cuӝc hòa-ÿàm và bҧo-ÿҧm thi-hành hiӋp-ÿӏnh Ba-Lê lên tiӃng phҧn-ÿӕi. 166 KHU TӴ TRӎ HҦI NINH VIӊT NAM
Chú-thích. 1. 45-54, Chín Năm Khói-Lӱa cӫa Tô-VNJ, tr. 227-232. 2. Nam ViӋt-Nam, 1954-75 cӫa Hoàng-Lҥc & Hà-MaiViӋt (viӃt tҳt NVN), tr. 70. 3. NVN, tr. 146-147. 4. NVN, tr. 209-211, 69-70. 5. ViӋc này thұt hiӇn-nhiên, nhѭng cho tӟi nay CSVN vүn ngoan-cӕ chӕi tӝi diӋt-chӫng, tѭѫng-tӵ nhѭ trѭӡng-hӧp Liên-Xô ÿã bҳn chӃt 4 500 sƭ-quan Ba-Lan ӣ Katyn ÿҫu thӃ-chiӃn thӭ hai rӗi ÿә tӝi cho quân Ĉӭc Quӕc-xã, và chӍ nhìn-nhұn trách-nhiӋm vӅ sau này. NVN, tr.93. Stéphane Courtois, Le Livre Noir du Communisme, tr. 625. Stanley Karnov, Vietnam, tr. 324-325. Ĉҥi Tӯ-ĈiӇn Larousse, tұp 3, tr. 1744. 6. NVN, tr. 346-347. 7. NVN, tr. 85-94. 8. Tҥi Trҥi ‘kiên giam’ A. 20 ӣ Xuân-Phѭӟc (PhúYên), ngoài sӕ ÿông nhӳng ÿҧng-viên Ĉҥi-ViӋt và ViӋt-Quӕc bӏ bҳt giam, chúng tôi ÿã gһp nhiӅu thanhniên, sinh-viên, trí-thӭc ÿӝc-lұp ÿã tham-gia khángchiӃn chӕng VC chiӃm-ÿóng MiӅn Nam, qua vө tranhÿҩu ӣ nhà-thӡ Vinh-Sѫn, qua Mһt-Trұn Cӭu-Nguy TәQuӕc ӣ Tây-Ninh, bӏ CS xӱ tӯ 18 ÿӃn 20 năm tù. 9. Tҥm dӏch tӯ auto-colonisation cӫa ký-giҧ quӕc-tӃ Pomonti trѭӟc ÿó ÿã có nhiӅu cҧm-tình ÿӕi vӟi phe CS. NGѬӠI NÙNG 167
CHѬѪNG MӜT THҦM-CҦNH CӪA XÃ-HӜI MIӄN NAM Sàigòn ˯i, ta m̭t ng˱ͥi nh˱ ng˱ͥi ÿã m̭t tên, M̭t tͳng con ph͙ ÿ͝i tên ÿ˱ͥng …(1) A. Chính-sách cai-tr͓ hà-kh̷c. Ngay sau khi chiӃm-ÿóng, quân xâm-lѭӧc CS ÿã tìm cách trҧ thù. NhiӅu ngѭӡi tұn-tөy vӟi chӃ-ÿӝ quӕc-gia, tӯng là khҳc-tinh cӫa CS, hay chӍ vì tѭ-thù vӟi nhӳng tên ‘’ba mѭѫi tháng tѭ’’ (tӭc nhӳng tên nҵm vùng, tӟi ngày 30 tháng tѭ mӟi xuҩt ÿҫu lӝ diӋn và làm công viӋc chӍ-ÿiӇm cho CS) bӏ CS ÿem ra bҳn tҥi chӛ. Trên ÿѭӡng tiӃn-quân vô Sàigòn, giӑng-ÿiӋu tuyên-truyӅn CS kêu gӑi bӝ-ÿӝi cӫa chúng ‘không xâm-phҥm tӟi cây kim, sӧi chӍ’, nhѭng thӵc ra bӑn chúng ÿã mѭu-mô nhҳm tӟi nhӳng ‘chiӃn-lӧi phҭm’ quan-trӑng hѫn nhiӅu. Tҩt cҧ nhӳng gia-ÿình quân-nhân, công-chӭc ÿã mua góp nhà-cӱa tҥi các cѭ-xá, bӏ chúng lùa ra ngoài ÿѭӡng, mӛi ngѭӡi mҩy bӝ quҫn-áo trên tay, còn lҥi ÿӗ-ÿҥc, dөng-cө, xe-cӝ, máy-móc … bӏ chúng coi nhѭ nhӳng ‘ÿһc-quyӅn ÿһc-lӧi’ cӫa chӃ-ÿӝ ‘’ngөy’’ mà chúng phҧi thu-hӗi. TiӃp theo là trò ‘cҧi-tҥo công-thѭѫng nghiӋp’, nói nôm-na là ‘ÿánh tѭ-sҧn mҥi-bҧn’ hay ‘trҩn-lӝt’ tàisҧn ngѭӡi dân MiӅn Nam. 168 KHU TӴ TRӎ HҦI NINH VIӊT NAM
Sau khi nghiên-cӭu và chuҭn-bӏ kӻ-lѭӥng kӃhoҥch thi-hành, chúng bҳt-ÿҫu cho ‘ÿóng chӕt’ (cho lính ăn nҵm và canh-gác tҥi chӛ), kiӇm-kê rӗi ÿánh thuӃ thiӋt nһng ÿӇ ÿѭѫng-sӵ không ÿóng nәi, rӗi tuyênbӕ tӏch-thu hàng-hóa, tài-sҧn và bҳt nghiӋp-chӫ ÿi tù vӅ tӝi ‘cung-cҩp phѭѫng-tiӋn cho Mӻ-Ngөy ÿánh-phá Cách-Mҥng’. NhiӅu chӫ rҥp chiӃu bóng cNJng cùng chung sӕ-phұn, nhѭ bӏ gán vào tӝi ‘tuyên-truyӅn cho chӫ-nghƭa tѭ-bҧn’. Hӑ bӏ tù thѭӡng tӯ 18 tӟi 20 năm, dƭ-nhiên sҧn-nghiӋp bӏ tӏch-biên. Riêng vӧ con các nҥn-nhân thì nӱa ÿêm có xe tҧi tӟi hӕt ÿѭa ÿi khu ‘kinh-tӃ mӟi’ nѫi rӯng xanh núi ÿӓ, tӵ xoay-xӣ lҩy mà sӕng, không hӅ ÿѭӧc cung-cҩp hҥt giӕng, dөng-cө hay vӕn-liӃng. Dân MiӅn Nam còn bӏ ÿiêu-ÿӭng bӣi nҥn ÿәi tiӅn. Vài tháng sau ngày ‘giҧi-phóng’( !), chúng bҳt ÿәi tiӅn MiӅn Nam lҩy tiӅn ‘già Hӗ’, chӍ thông-báo ÿêm hôm trѭӟc sau giӡ giӟi-nghiêm, hҥn chӃ mӛi gia-ÿình 200 ÿӗng tiӅn mӟi, tiӅn cNJ còn lҥi trӣ thành giҩy lӝn. Lҫn thӭ hai diӉn ra hѫn mӝt năm sau, vүn trong mөcÿích bҫn-cùng hóa nhân-dân, và triӋt-tiêu phѭѫng-tiӋn chӕng-ÿӕi. CNJng trong mөc-ÿích này, ch͇-ÿ͡ h͡-kẖu ÿѭӧc áp-dөng khҳp nѫi và chһt-chӁ ÿӇ ‘kiӇm-soát baotӱ’ và hҥn-chӃ ÿi lҥi, nhu-yӃu phҭm bӏ ‘khҭu-phҫn hóa’ bҵng hӋ-thӕng tem, phiӃu ; mua mӝt vұt nhӓ-mӑn cNJng phҧi xӃp hàng , có khi mҩt cҧ buәi hay cҧ ngày. Tóm lҥi, nhân-dân MiӅn Nam bӏ kӅm-kҽp dãman, ÿӡi sӕng trӣ thành ÿiêu-linh, thӕng-khә. NӃu dân-chúng nói chung chӏu cҧnh lҫm-than nhѭ kӇ trên, thì riêng quân-nhân, công-chӭc còn bӏ dӗn vào mӝt tình-trҥng thҧm-thѭѫng hѫn nӳa. Vӧ con hӑ, theo chӃ-ÿӝ lý-lӏch, coi nhѭ thuӝc ‘diӋn gia-ÿình phҧnÿӝng’, con ÿѭӡng hӑc-vҩn cӫa con cái bӏ bít lӕi (cҩm NGѬӠI NÙNG 169
theo hӑc ÿҥi-hӑc) ; ngѭӡi thân thì không ÿѭӧc hànhnghӅ (mӑi nghӅ-nghiӋp ÿӅu do nhà-nѭӟc cҳt-ÿһt ; riêng buôn-bán bӏ coi là bóc-lӝt, không còn ÿѭӧc coi là mӝt nghӅ-nghiӋp nӳa). Cái ÿau-ÿӟn hѫn là, trong khi cha hay mҽ ӣ tù vì tӝi ‘ngөy-quân, ngөy-quyӅn’, và gia-ÿình vүn bӏ coi nhѭ thành-phҫn phҧn-ÿӝng, thì lҫn-lѭӧt các con lҥi ‘ÿѭӧc trúng-tuyӇn ÿi nghƭa-vө quӕc-tӃ’, tӭc là ÿi làm bia ÿӥ ÿҥn cho tham-vӑng xâm-lăng Kampuchia cӫa CSVN. Thұt là oan-trái, mӍa-mai ! B. ‘’Quҫn-Ĉ̫o Ngͭc-Tù’’(2). Quân-nhân tӯ sƭ-quan, công-chӭc tӯ trѭӣng-ty, chánh-sӣ, ÿӃn dân-biӇu, nghӏ-sƭ, thұm-chí các vănnghӋ sƭ có lұp-trѭӡng quӕc-gia chӕng Cӝng, ÿӅu bӏ chúng dùng mánh-lӟi lӯa vào các trҥi ‘’lao-ÿӝng cҧitҥo’’, gӑi tҳt là ‘’lao-cҧi’’. mӝt hình-thӭc tù tұp-thӇ khә-sai không có ngày vӅ. Cҧ mҩy trăm ngàn ngѭӡi bӏ giam-giӳ trong hàng ngàn trҥi tұp-trung rҧi-rác khҳp Nam, Trung, Bҳc, tӯ ÿӗng-bҵng tӟi rӯng rұm, tӯ cao-nguyên tӟi hҧi-ÿҧo, nhҩt là gҫn biên-giӟi Trung-quӕc và Lào. Trong nhӳng tuҫn-lӉ ÿҫu, các ‘cҧi-tҥo viên’ phҧi cung-khai cһn-kӁ quá-trình quân hay công-vө, khai ba ÿӡi nhà mình, cӫa cҧ ba hӑ (hӑ nӝi, hӑ ngoҥi và hӑ nhà vӧ), lҥi còn phҧi kӃt án nhӳng ngѭӡi thânthích theo tiêu-chuҭn cӫa ‘cách-mҥng’ (tӭc cӫa ÿҧng Cӝng-Sҧn), tùy theo sӕ ‘nӧ máu’ ÿӕi vӟi nhân-dân (tӭc cNJng là ÿҧng CS), vì ÿã phөc-vө cho ‘thӵc-dân Pháp’, cho ‘phát-xít Nhұt’ hay ‘ÿӃ-quӕc Mӻ’. Sau ÿó ÿӃn màn ‘hӑc-tұp cҧi-tҥo’. Chúng kӇ-lӇ thành-tích, công-lao cӫa ÿҧng CS, cӫa quân-ÿӝi nhândân, và ngѭӧc lҥi lên án nhӳng tù-nhân là ‘ngөy-quân, 170 KHU TӴ TRӎ HҦI NINH VIӊT NAM
ngөy-quyӅn’, liӋt hӑ vào hàng lính ÿánh thuê, nhӳng kҿ ăn-bám, nhӳng tên tӝi-phҥm ‘ÿáng tӝi chӃt’, nhѭng ÿѭӧc ‘ÿҧng, nhà-nѭӟc khoan hӗng’. Giai-ÿoҥn cө-thӇ tiӃp theo là lao-ÿӝng khә-sai. Trӯ mӝt sӕ nhӓ già-yӃu ÿѭӧc cho làm viӋc nhҽ nhѭ ÿan-lát, bӋn thӯng, còn lҥi thѭӡng phҧi trӗng khoai, sҳn (khoai mì), ÿúc gҥch ngói, chém tre, ÿҹn gӛ, vӟi nhӳng ‘chӍ-tiêu’ luôn-luôn gia-tăng, vì trên nguyêntҳc, ngѭӡi tù phҧi sҧn xuҩt không chӍ ÿӇ nuôi bҧn thân mình, mà còn ÿӇ nuôi cҧ cai tù (quҧn-giáo, cҧnh-vӋ) và chi-phí cho viӋc quҧn-lý nhà tù. Có nhӳng chӛ tù cҧitҥo phҧi kéo cày hay bӯa thay trâu bò, nhӳng chӛ khác phҧi gӥ mìn vӟi mӝt cây ÿNJa tre hay mӝt cӑng dây kӁm. Cuӕi tháng, chiӃu theo kӃt-quҧ, phҧi ‘bình, bҫu’ (phê-bình và bҫu chӑn) ; trong mӛi ÿӝi hai, ba chөc ngѭӡi, bҳt-buӝc phҧi có mҩy tên xuҩt-sҳc, mҩy tên khá, còn lҥi là trung-bình tӟi kém, rӗi căn-cӭ vào ÿó ÿӇ chia khҭu-phҫn ăn (mөc-ÿích chia ÿӇ trӏ). MiӃng ăn, trong khi ӣ tù thiӃu-thӕn, thiӋt là quan-trӑng. Thӡi-gian ÿҫu, thóc-gҥo còn ÿҫy kho MiӅn Nam, tù còn tѭѫng-ÿӕi no bөng. Sau ÿó, chính-sách hӧp-tác hóa nông-nghiӋp bҳt ÿҫu gây khan-hiӃm thӵcphҭm ; rӗi tình-hình căng-thҷng vӟi Trung-quӕc làm mҩt viӋn-trӧ nên càng ÿói thêm. Tù cҧi-tҥo không còn cѫm ÿӝn khoai hay bҳp ÿӇ ăn, phҧi ăn toàn bo-bo (thӭ hҥt dành cho súc-vұt, cҫn giã ra ăn cho dӉ tiêu), hoһc khoai mì lát (loҥi sҳn dùng làm chҩt keo trong kӻ-nghӋ, phҧi cҳt lát phѫi khô rӗi luӝc kӻ mӟi ăn cho khӓi say), ăn vӟi mҳm ruӕc quұy nѭӟc sôi, hoһc thuҫn nѭӟc muӕi (không phát muӕi hӝt, sӧ tù ÿӇ dành vѭӧt ngөc), thұmchí rau xanh cNJng không có. ThӃ là cҧi-tҥo viên phҧi lo ‘cҧi-thiӋn’ thêm bҵng rau má, rau rӅn, rau sam, và bҳt NGѬӠI NÙNG 171
bҩt cӭ con gì ÿӝng-ÿұy mà ăn, ÿӃn nӛi sâu-bӑ, rҳn-rít, cóc-nhái … gҫn nhѭ tuyӋt-chӫng (riêng cào-cào, châuchҩu nѭӟng lên thành món ăn hҧo-hҥng gӑi là ‘tôm bay’). Nhӳng ngѭӡi chҷng may bӏ ÿày ra MiӅn Bҳc còn chӏu cái nhөc là bӏ dân-chúng trong thӡi-gian ÿҫu nghe lӡi tuyên-truyӅn vu-khӕng và xúi-giөc cӫa CS, sӍvҧ tàn-tӋ, coi nhѭ nhӳng kҿ phҧn dân hҥi nѭӟc, uӕng máu ăn gan ngѭӡi …. NӃu vô-phúc bӏ phҥt (có rҩt nhiӅu lý-do ÿӇ phҥt), cҧi-tҥo viên còn bӏ hành-hҥ ÿӝc-ác hѫn : nhӕt trong mӝt lò tôn ÿi ÿӭng phҧi khom ngѭӡi, ÿêm lҥnh ngày nóng ; mӛi bӳa mӝt, hai muӛng cѫm ngâm trong nѭӟc muӕi, không cho chăn ÿҳp, nѭӟc uӕng (nhiӅu lúc phҧi uӕng ngay nѭӟc tiӇu cӫa mình) ; mҩy tuҫn sau thҧ ra phҧi ÿi bҵng bӕn chân … Ҩy là chѭa kӇ nhӳng hìnhphҥt gia-tăng nhѭ cùm mӝt, hai chân, cùm cҧ chân vӟi tay. Trong nhӳng năm ÿҫu, nӃu trӕn trҥi bӏ bҳt lҥi là bӏ xӱ bҳn liӅn. Mһc dҫu tính-cách hà-khҳc nhѭ kӇ trên, tinh-thҫn chӕng ÿӕi có nѫi cNJng lên cao, ÿһc-biӋt là trong giӟi phө-nӳ (nӳ quân-nhân). NhiӅu vө vѭӧt ngөc xҧy ra ngoҥn-mөc (3). Dù sao, tình-trҥng giam-giӳ không hҽn ngày vӅ, ÿói khә triӅn-miên, tinh-thҫn thѭӡng-xuyên bӏ khӫng-bӕ, lo-lҳng cho cha mҽ, vӧ con, ÿã khiӃn nhiӅu căn-bӋnh phát-sinh, nhҩt là kiӃt-lӷ, lao-phәi, ÿau baotӱ … Chính trong tình -trҥng bi-thҧm này mà, trong sӕ bҧy tám chөc ngѭӡi bӏ giam-cҫm (xem danh-sách ӣ phҫn phө-lөc), sáu chiӃn-hӳu ngѭӡi Nùng khҧ-kính kӇ sau ÿã mҥng-vong nѫi ngөc-tù CS : ÿҥi-tá DѭѫngPhún-Sáng, trung-tá Háu-Cҳm-Pҭu, trung-tá NgôThiêm-Thҳng, thiӃu-tá Trҫn-ThӃ-Anh, ÿҥi-úy LùKhoҳn-Nàm, trung-úy Lý-Công-Pҭu. 172 KHU TӴ TRӎ HҦI NINH VIӊT NAM
Dù may-mҳn không bӏ bӋnh-tұt thì ngѭӡi tù, ngoài nӛi ÿӟn-ÿau ly-tán, còn là mӝt mӕi lo cho giaÿình ÿã khӕn-khó, lҥi phҧi dành-dөm ÿi tiӃp-tӃ, thămnuôi, có khi ӣ nhӳng nѫi biên-ҧi xa-xôi ngăn-cách cҧ ngàn cây sӕ ! Trong trҥi, ngѭӡi tù luôn ÿѭӧc nhҳc-nhӣ rҵng mөc-ÿích cӫa lao-ÿӝng cҧi-tҥo là biӃn hӑc-viên thành ngѭӡi l˱˯ng-thi͏n (ý nói trѭӟc ÿó hӑ là nhӳng kҿ b̭tl˱˯ng), và ngө-ý rҵng nӃu có ra khӓi trҥi, hӑ sӁ chӍ có thӇ kiӃm ăn ӣ nhӳng nѫi hoang-vu bҵng cҫy sâu, cuӕc bүm. Cuӝc sӕng tù-ÿày ÿã tӫi-nhөc, ê-chӅ, tѭѫng-lai lҥi tӕi-tăm, mù-mӏt … Chú-thích. 1. Sàigòn NiӅm Nhӟ Không Tên, nhҥc & lӡi NguyӉnĈình-Toàn, NguyӋt-Ánh ca. Sau khi cѭӥng chiӃm miӅn nam, CSVN ÿã ÿәi tên Sàigòn ra Thành-phӕ HӗChí-Minh ; viӋc áp-ÿһt này ÿang bӏ phong-trào do Linh-Mөc NguyӉn-Văn-LӉ khӣi xѭӟng ÿòi phөc-hӗi tên cNJ. 2. Tӵa-ÿӅ cuӕn sách ‘Archipel du Goulag’ cӫa A. Soljenitsyne tӕ-cáo sӵ khӫng-bӕ, ÿàn-áp tҥi Liên-Xô và cuӝc sӕng tù-ÿày trong các trҥi giam tҥi Tây-Bá Lӧi-Á. GDZ 25/8/03, tr. 29. Góp ý cӫa 4 HT 25/6/07, tr.2. 3. Xin xem thêm Ĉҥi-Hӑc Máu cӫa Hà-Thúc-Sinh, Trҥi Kiên-Giam cӫa NguyӉn-Chí-ThiӋp. NGѬӠI NÙNG 173
CHѬѪNG HAI NHӲNG KҾ RA ĈI VÀ NGѬӠI Ӣ LҤI Sӵ áp-chӃ bҩt-nhân bên ngoài xã-hӝi, viӋc ÿӕixӱ tàn-bҥo, man-rӧ trong nhӳng nhà tù khiӃn ngѭӡi dân MiӅn Nam nhұn rõ hӑ không còn con ÿѭӡng nào khác là liӅu chӃt vѭӧt-biên ra ÿi ÿӇ tìm cuӝc sӕng tӵdo. Theo vұn nѭӟc nәi-trôi, ngѭӡi Hҧi-Ninh lҥi phҧi rӡi bӓ quê-hѭѫng thӭ hai thân-yêu, phiêu-lѭu nѫi ÿҩt khách, mong tìm mӝt chӕn dung-thân. A. Thuy͉n-nhân (The Boat People). NӃu hiӋp-ÿӏnh Genève 1954 chӫ-trѭѫng nhӳng vùng tұp-trung, qui-ÿӏnh thӡi-hҥn rút quân và di-cѭ, thì ÿiӅu ÿáng trách ӣ hiӋp-ÿӏnh Ba-Lê 1973 là chӫ-trѭѫng ‘hòa-hӧp hòa-giҧi’, ngѭӡi nào ӣ ÿâu vүn ӣ ÿó. Do ÿó, tӟi khi cҧm thҩy không thӇ sӕng nәi, thì ai nҩy tìm ÿѭӡng thoát thân, chính vì vұy mà tình-trҥng trӣ nên hoҧng-loҥn. Gҫn ngày 30/4/75, rҩt nhiӅu ngѭӡi ÿã ra ÿi bҵng máy bay hay ÿѭӡng biӇn. Cҧnh ngѭӡi dân Sàigòn chen-lҩn nhau trѭӟc cәng tòa ÿҥi-sӭ Hoa-KǤ, hay leo lên nhӳng cao-ӕc ӣ mӝt vài nѫi vӟi hy vӑng ÿѭӧc trӵcthăng ÿón ÿi, vүn còn hҵn in trong tâm-trí mӑi ngѭӡi. Sau khi Sàigòn thҩt-thӫ, hҥm-ÿӝi 7 cӫa Mӻ tiӃp-tөc lҧng-vҧng ngoài khѫi nhiӅu ngày chӡ ÿón nhӳng ghethuyӅn vѭӧt thoát. Sӕ ngѭӡi ÿi thoát dӏp này ÿѭӧc ÿѭa ÿӃn ÿҧo Guam, tӯ ÿó phҫn lӟn ÿi thҷng tӟi Hoa-KǤ. 174 KHU TӴ TRӎ HҦI NINH VIӊT NAM
Nhѭng vҩn-ÿӅ trӕn ÿi chӍ trӣ thành mӝt ‘phongtrào’ lúc CS ÿã biӃn xã-hӝi MiӅn Nam thành ÿӏa-ngөc trҫn-gian sau khi áp-dөng mӝt chính-sách tàn-bҥo, ÿӝcác. Thoҥt ÿҫu chӍ là nhӳng cuӝc trӕn chҥy lҿ-tҿ, chҷng bao lâu nhu-cҫu thoát thân này ÿã trӣ thành mӕi lӧi lӟn cho bӑn công-an ÿӏa-phѭѫng, ÿӗng-thӡi là mӝt phѭѫng-sách ÿӇ tӕng-khӭ ngѭӡi Hoa nhân lúc CSVN ÿang tranh-chҩp gay-gҳt vӟi Trung-quӕc. Tӟi ÿây thì phong-trào vѭӧt-biên trӣ thành ‘bán chính-thӭc’. Sӕ ngѭӡi ra ÿi bҵng ÿѭӡng bӝ qua Cao-Miên tӟi các trҥi ty-nҥn Thái-Lan thұt ra không bao nhiêu, so vӟi ÿҥi ÿa-sӕ vѭӧt biӇn ÿi vӅ phía Thái-Lan, Mã-Lai, Nam-Dѭѫng, Phi-Luұt-Tân, Hӗng-Kông. Bӑn CôngAn tә chӭc ‘bán bӃn, bán bãi’ ÿӇ ghe-thuyӅn ÿón ngѭӡi vѭӧt biên, mӛi ÿҫu ngѭӡi trung-bình mѭӡi lҥng vàng. Có khi ăn không sòng chia không ÿӅu, hoһc mâu-thuүn nhau, chúng còn ÿӇ mӑi ngѭӡi ‘lӑt lѭӟi’ rӗi ‘hӕt’ cҧ ÿám bӓ tù; trҥi giam tù vѭӧt biên nhan-nhҧn khҳp MiӅn Nam. Có nhӳng lNJ táng-tұn lѭѫng-tâm, ÿӧi thuyӅn trên ÿѭӡng ra khѫi, bҳn chìm ÿӇ cѭӟp cӫa lҫn nӳa, mһc cho ÿàn-bà, con nít chӃt ÿuӕi. Trên ÿây chӍ là nhӳng thӱ-thách ÿҫu-tiên ÿӕi vӟi ÿoàn ngѭӡi ‘vѭӧt sóng’(1). NhiӅu nguy-nan khác chӡ ÿӧi hӑ trên con ÿѭӡng hҧi-hành vô-ÿӏnh, nào là hӓng máy, hӃt xăng-dҫu, cҥn lѭѫng-thӵc, nѭӟc uӕng, chѭa kӇ sóng to gió lӟn ÿӕi vӟi nhӳng con thuyӅn thѭӡng là mӓng-manh và nhiӅu khi ‘quá tҧi’. Nhѭng cҧnh hãi-hùng hѫn cҧ là nҥn cѭӟp biӇn Thái-Lan. Chúng cѭӟp-ÿoҥt vàng-bҥc, bҳt ÿàn-bà con gái ÿi biӋttích, có khi ÿau-ÿӟn hѫn là cѭӥng-hiӃp hӑ gҫn nhѭ ngay trѭӟc mҳt cha, chӗng, con-cái …Theo thӕng-kê cӫa Liên-HiӋp Quӕc, sӕ nҥn nhân bӓ thây trong lòng NGѬӠI NÙNG 175
biӇn cҧ ѭӟc-lѭӧng tӟi nӱa triӋu ngѭӡi (2). NhiӅu giaÿình Nùng mҩt ÿi ít nhҩt mӝt ngѭӡi thân. NӃu may-mҳn thoát khӓi mӝt chuӛi nhӳng hiӇm-nguy kӇ trên, thuyӅn-nhân sӁ ÿѭӧc tiӃp-nhұn ӣ các ÿҧo Leamsing (Thái-Lan), Bidong (Mã-Lai), Galang, Palawan (Nam-Dѭѫng), Bataan (Phi-LuұtTân) … vӟi sӵ can-thiӋp cӫa Cao-Ӫy Tӷ-Nҥn LiênHӧp Quӕc, trѭӟc khi thӵc sӵ ÿӃn bӃn-bӡ tӵ-do ӣ mӝt nѭӟc thӭ ba. Tҩn bi-kӏch này kéo dài tӟi ÿҫu thұp-niên 90, sau khi ‘bӭc tѭӡng ô-nhөc’ Bá-Linh sөp-ÿә. Danhtӯ ‘’thuyӅn-nhân’’ ÿã ÿi vào lӏch-sӱ thӃ-giӟi. BiӃn-cӕ quan-trӑng trong giai-ÿoҥn chҥy nҥn này là cái chӃt thұt thѭѫng-tâm cӫa chính vӏ thӫ-lãnh ngѭӡi Nùng. Theo lӡi mӝt ngѭӡi ÿӗng-hành là ông Bùi-Trӑng-Tiêu, nguyên Phó TӍnh-Trѭӣng tӍnh QuҧngTín, cө Sáng cùng phu-nhân và mӝt ngѭӡi con rӇ ÿi trên tàu Trѭӡng-Xuân ra ÿӃn vùng Côn-Ĉҧo thì tàu bӏ chӃt máy, nѭӟc bҳt ÿҫu tràn vào buӗng máy. Mӝt thѭѫng-thuyӅn Ĉan-Mҥch tӟi cӭu và chӣ tҩt cҧ gҫn ba ngàn ngѭӡi tӷ-nҥn ÿӃn Hӗng-Kông. Không hiӇu sao chӍ riêng mӝt mình cө lҥi bӏ bӓ sót trên tàu. Khoҧng mӝt tháng sau, con tàu ÿӏnh-mӋnh này bӏ sóng gió ÿѭa-ÿҭy tӟi hҧi-phұn Hӗng-Kông và ngѭӡi ta khám-phá ra ngӑc-thӇ cӫa cө trên boong tàu ! Mӝt cӵu sƭ-quan Nùng là thiӃu-tá LiӅng-Hҳng lúc ÿó ÿang sinh-sӕng ӣ Hӗng-Kông, ÿӑc báo biӃt ÿѭӧc sӵ-viӋc nên ÿӃn nhұn xác và lo thӫ-tөc hӓa-táng cho cө. Nghe nói gҫn ngày 30/4, mӝt vӏ tѭӟng-lãnh Pháp có ÿӅ-nghӏ ÿѭa gia-ÿình cө ÿi, nhѭng cө yêu-cҫu ÿѭӧc ra ÿi vӟi sӕ ÿông ngѭӡi Nùng. Sau ÿó thì tình-hình biӃn-chuyӇn quá nhanh. Dҫu sao, tinh-thҫn cӫa cө ÿӕi vӟi ngѭӡi ÿӗng-hѭѫng thұt ÿáng quí-trӑng ! Cө mҩt ÿi là mӝt cái tang lӟn cho tұp-thӇ ngѭӡi Nùng Hҧi-Ninh. 176 KHU TӴ TRӎ HҦI NINH VIӊT NAM