การจัดการและพัฒนาสาธารณูปการ

๑๙๒ แนวทางการจัดการและพัฒนาวัด ประวัติโดยย่อ เพื่อแสดงประวัติวัดเผยแพร่แก่บุคคลทั่วไป (๕) ป้ายนิเทศข้อมูล เพื่อแสดงจำนวนสถิติ ข้อมูลต่าง ๆ ของวัด (๖) ป้ายคติธรรม พุทธภาษิต เพื่อเผยแพร่คติธรรมหรือพุทธภาษิต เพื่อเป็นแหล่งเรียนรู้หรืออคติธรรมสอนใจแก่บุคคลที่เข้ามาในวัด (๗) มุมหนังสือเพื่อส่งเสริมการอ่าน เพื่อเป็นช่องทางในการเรียนรู้แก่บุคคลทั่วไป ที่สนใจ ๑.๒ การปรับปรุง พัฒนา ดูแลรักษาสิ่งแวดล้อมและภูมิทัศน์ภายในวัด (๑) บริเวณ วัดสงบ ร่มรื่น (๒) มีการจัดบริเวณวัด สถานที่ เป็นระเบียบ (๓) มีภาชนะรองรับขยะมูลฝอย (๔) มี บริเวณปลูกดอกไม้ไม้ประดับ เพื่อความร่มรื่น สวยงาม (๕) มีการจัดพื้นที่สำหรับนั่งพักผ่อน ๑.๓ ความสะอาด/มั่นคงแข็งแรงของอาคารเสนาสะต่าง ๆ (๑) ความสะอาดของอาคารเสนาสนะและภายในบริเวณวัด (๒) ความมั่นคงแข็งแรงของอาคารเสนาสนะมีความมั่นคงปลอดภัยต่อการ พำนักอาศัยใช้ประโยชน์หรือดำเนินกิจกรรมต่าง ๆ ๑.๔ วัดมีสิ่งปลูกสร้าง และอาคารเสนาสนะต่าง ๆ เพียงพอและเหมาะสมต่อการใช้ประโยชน์สภาพสะอาด มั่นคงแข็งแรง เช่น อุโบสถ กุฏิ ศาลา เมรุ วิหาร ห้องสมุด/พิพิธภัณฑ์ ถนน และทางเท้าภายในวัด เจดีย์ และรั้ววัด/กำแพงวัด ๑.๕ การบริหารจัดการและดูแลศาสนสมบัติของวัด โดยวัดดำเนินการให้มีเพื่อให้สามารถบริหารจัดการวัดอย่างเป็นระบบ ได้แก่ (๑) การจัดทำบัญชีการเงินของวัด (๒) การจัดทำทะเบียนทรัพย์สินของวัด (๓) การแต่งตั้งไวยาวัจกรของวัด (๔) การแต่งตั้งคณะกรรมการวัด หมวดที่ ๒ ด้านการปกครอง มีแนวทางการดำเนินการ ดังนี้ ๒.๑ การจัดทำระเบียบปฏิบัติ เพื่อเป็นแนวทางปฏิบัติสำหรับบุคลากรภายในวัด (๑) มีระเบียบปฏิบัติกิจวัตรพระภิกษุสามเณร (๒) มีระเบียบปฏิบัติของศิษย์วัดและผู้อาศัยในวัด (๓) มีระเบียบปฏิบัติสำหรับบุคคลที่เข้ามาร่วมหรือจัดกิจกรรมต่าง ๆ ภายในวัด ๒.๒ มีการวางแผนการบริหารจัดการอย่างเป็นระบบ (๑) เจ้าอาวาสได้มีการมอบหมายหน้าที่บุคลากรภายในวัดตามความรู้ความสามารถ (๒) จัดทำทะเบียนประวัติพระภิกษุสามเณรและบุคลากรภายในวัด (๓) จัดทำประวัติวัดไว้เป็นหลักฐาน (๔) จัดทำสมุดเยี่ยม ๒.๒ การพัฒนาและสวัสดิการ (๑) มีการประชุมอบรมพระภิกษุสามเณรและบุคลากรภายในวัด (๒) มีการจัดสวัสดิการต่าง ๆ ให้แก่พระภิกษุสามเณรและบุคลากรภายในวัด (๓) มีการประชุมคณะกรรมการวัดสม่ำเสมอ (๔) มีการวางแผนการดำเนินงานและโครงการพัฒนาวัดอย่างต่อเนื่อง หมวดที่ ๓ ด้านการศาสนศึกษา มีแนวทางการ ดำเนินการ ดังนี้ ๓.๑ การจัดการ/จัดให้มี เพื่อการศาสนศึกษา (๑) จัดการศึกษาพระปริยัติธรรมในวัด (๒) จัดสอนธรรมศึกษาให้แก่นักเรียน นักศึกษา ประชาชน ภายในวัด (๓) จัดพระภิกษุไปสอนธรรมศึกษาในสถานศึกษา (๔) จัดให้มีโครงการปฏิบัติธรรมแก่พระภิกษุสามเณรและบุคลากรภายในวัด (๕) จัดห้องสมุดทางพระพุทธศาสนาในวัด ๓.๒ การส่งเสริมการศาสนศึกษา (๑) ส่งเสริมให้พระภิกษุสามเณรศึกษาพระปริยัติธรรม (๒) ส่งเสริมให้พระภิกษุสามเณรและบุคลากรในวัดศึกษาต่อระดับอุดมศึกษา (๓) ส่งเสริมให้ศิษย์วัดได้รับการศึกษาอย่างต่อเนื่อง หมวดที่ ๔ ด้านการศึกษาสงเคราะห์ มีแนวทางการดำเนินการ ดังนี้ ๔.๑ การจัดตั้งโรงเรียน ศูนย์อบรม ชมรมต่าง ๆ ในวัด (๑) จัดตั้งโรงเรียนหรือศูนย์อบรมเด็กก่อนเกณฑ์ (๒) จัดตั้งศูนย์เรียนรู้ศีลธรรม (๓) จัดตั้งศูนย์ฝึกอาชีพ (๔) จัดตั้งชมรมต่าง ๆ เพื่อรวมกลุ่มดำเนินกิจกรรมที่เป็นประโยชน์ต่อชุมชน

แนวทางการจัดการและพัฒนาวัด ๑๙๓๔.๒ การส่งเสริมหรือสนับสนุนการศึกษาสงเคราะห์ (๑) ส่งเสริม/สนับสนุน ด้าน การศึกษาให้กับโรงเรียนหรือหน่วยงานราชการต่าง ๆ (๒) ส่งเสริม/สนับสนุนประชาชนในการส่งเสริอาชีพต่าง ๆ (๓) ส่งเสริม/สนับสนุนกองทุนการศึกษาต่าง ๆ ให้แก่เด็กยากจนหรือผู้ด้อยโอกาส หมวดที่ ๕ ด้านการเผยแผ่ มีแนวทางการดำเนินการ ดังนี้ ๕.๑ การจัดกิจกรรมทางพระพุทธศาสนา เนื่องในวัดสำคัญทางพระพุทธศาสนา เช่น วันมาฆบูชา วันวิสาขบูชา วันอาสาฬบูชา วันเข้าพรรษา เป็นต้น (๑) การทำบุญตักบาตร (๒) การ แสดงธรรมเทศนา (๓) การจัดปฏิบัติธรรม (๔) การเวียนเทียน (๕) การจัดนิทรรศการที่เกี่ยวเนื่องกับวันสำคัญทางพระพุทธศาสนา ๕.๒ การจัดกิจกรรมเนื่องในวันสำคัญของสถาบันพระมหากษัตริย์ (๑) การทำบุญตักบาตร (๒) การแสดงธรรมเทศนา (๓) การจัดปฏิบัติธรรม (๔) การเวียนเทียน (๕) การจัดนิทรรศการที่เกี่ยวกับพระราชกรณียกิจ ๕.๓ การจัดกิจกรรมเนื่องในวันสำคัญตามประเพณี/ท้องถิ่น (๑) ทำบุญตักบาตร (๒) การแสดงธรรมเทศนา (๓) ปฏิบัติธรรม (๔) กิจกรรมส่งเสริมวัฒนธรรม/ประเพณี (๕) การจัดนิทรรศการเผยแพร่ความรู้ที่เกี่ยวข้องกับวันสำคัญทางประเพณีท้องถิ่น ๕.๔ การทำหน้าที่อบรมส่งเสริมศีลธรรมของพระภิกษุสามเณร เช่น ในโรงเรียน หน่วยงานราชการ หน่วยงานเอกชน หรือประชาชนตามหมู่บ้านต่าง ๆ ๕.๕ บุคลากรของวัดทำหน้าที่เผยแพร่พระพุทธศาสนา เช่น เป็นพระธรรมทูต พระวิปัสสนาจารย์ พระจริยานิเทศ เป็นต้น ๕.๖ มีการเผยแพร่ข้อมูลข่าวสารทางพระพุทธศาสนา เช่น วิทยุชุมชน การแจกหนังสือธรรมะ ซีดีธรรมะ หอกระจายข่าว เป็นต้น ๕.๗ ภายในวัดมีมุมเรียนรู้พระพุทธศาสนา เช่น มุมหนังสือ/ห้องสมุด ป้ายพุทธศาสนสุภาษิต เป็นต้น ๕.๘ มีการจัดโครงการส่งเสริมคุณธรรม จริยธรรม แก่เยาวชน ประชาชนทั่วไป เช่น โครงการบรรพชาสามเณรภาคฤดูร้อน บวชเนกขัมมจาริณี ค่ายคุณธรรม ฯลฯ หมวดที่ ๖ ด้านการสาธารณสงเคราะห์ มีแนวทางการดำเนินการ ดังนี้ ๖.๑ การให้ความช่วยเหลือ/สงเคราะห์ด้านต่าง ๆ แก่ประชาชน (๑) การสงเคราะห์ผู้ยากไร้ (๒) การช่วยเหลือผู้ประสบภัยต่าง ๆ (๓) การระงับข้อพิพาท/ข้อขัดแย้งของชาวบ้าน (๔) การดำเนินการด้านการสาธารณสงเคราะห์อื่น ๆ ๖.๒ การมีส่วนร่วม/สนับสนุน ด้านการสาธารณสงเคราะห์ (๑) การอำนวยความสะดวกในการให้ใช้สถานที่ของวัดจัดกิจกรรมต่าง ๆ (๒) การจัดตั้งมูลนิธิ/กองทุนเพื่อการกุศล (๓) การมีส่วนร่วมในการส่งเสริมอาชีพของประชาชน (๔) การให้ความร่วมมือกับทางราชการเพื่อเผยแพร่ข้อมูลข่าวสารต่าง ๆ ๖.๓ การสร้างเครือข่าย/แนวร่วม/อาสาสมัคร/จิตอาสา เพื่อดำเนินกิจกรรมต่าง ๆ (๑) วัดสร้างเครือข่ายการดำเนินงานด้านสาธารณะกับองค์กรต่าง ๆ (๒) วัดส่งเสริม/สนับสนุน ให้มีจิตอาสาเพื่อเผยแผ่พระพุทธศาสนา (๓) วัดจัดให้มีอาสาสมัคร/แนวร่วมในการสอดส่องดูแล และพิทักษ์ พระพุทธศาสนา ๖.๕ การมีส่วนร่วมของประชาชน/ส่วนราชการ (๑) วัดเป็นศูนย์กลางการดำเนินกิจกรรมต่าง ๆ ของชุมชน (๒) ส่วนราชการให้ความร่วมมือและมีส่วนร่วมในการดำเนินกิจกรรมต่าง ๆ๒๒ในการพัฒนาวัด ควรเริ่มจากการพัฒนาขั้นพื้นฐาน และควรส่งเสริมให้วัดเกิดกระบวนการเรียนรู้ในการพัฒนาตนเองไปสู่คุณภาพและความสำเร็จอย่างต่อเนื่อง เกิดการยอมรับจากสังคม โดยบูรณาการการทำงานกับทุกภาคส่วน เพิ่มประสิทธิภาพ และความคุ่มค่าในการพัฒนาวัดสู่ความเป็นมาตรฐานต่อไป๒๒ สำนักงานพระพุทธศาสนาแห่งชาติ, คู่มือการพัฒนาวัดสู่ความเป็นมาตรฐาน, หน้า ๑๐ - ๑๓.

๑๙๔ แนวทางการจัดการและพัฒนาวัด หนังสือคู่มือไวยาวัจกร สำนักงานพระพุทธศาสนาแห่งชาติ ฉบับพิมพ์ พ.ศ. ๒๕๖๗

แนวทางการจัดการและพัฒนาวัด ๑๙๕

๑๙๖ แนวทางการจัดการและพัฒนาวัด

บรรณานุกรมหนังสือ กนก แสนประเสริฐ และคนอื่นๆ. การจัดการดูแลทรัพย์สินและศาสนสมบัติของวัด. กรุงเทพมหานคร : สถาบันบัณฑิตพัฒนบริหารศาสตร์, 2545.กรมการศาสนา. การพัฒนาวัดเพื่ออนุรักษ์สิ่งแวดล้อศิลปกรรม. กรุงเทพมหานคร : โรงพิมพ์การศาสนา, ๒๕๔๓.กรมการศาสนา. คู่มือพระสังฆาธิการว่าด้วยพระราชบัญญัติ กฎ ระเบียบ และคำสั่งของคณะสงฆ์. กรุงเทพมหานคร : กองแผนงาน, ๒๕๔๒. กรมการศาสนา. ประวัติพระพุทธศาสนาแห่งกรุงรัตนโกสินทร์ 200 ปี เล่ม 1. กรุงเทพมหานคร : โรงพิมพ์การศาสนา, ๒๕๒๖.กรมการศาสนา. หลักการบริหารและการจัดการวัดในยุคโลกาภิวัตน์. กรุงเทพมหานคร : เอพีกราฟิค ดีไซน์, ๒๕๓๙. กรมศิลปากร. จารึกสมัยสุโขทัย. กรุงเทพมหานคร : กรมศิลปากร, ๒๕๒๗.กรมศิลปากร. ชินกาลมาลีปกรณ์ แปลโดย ร.ต.ท. แสง มนวิทูร. พิมพ์ครั้งที่ ๓กรุงเทพมหานคร : กรมศิลปากร, ๒๕๑๕.กรมศิลปากร. วิวัฒนาการพุทธสถานไทย. กรุงเทพมหานคร : กรมศิลปากร, ๒๕๓๓. กรมศิลปากร. วิวัฒนาการพุทธสถานไทย. กรุงเทพมหานคร : บริษัท อมรินทร์ พริ้นติ้ง กรุ้พ จำกัด, ๒๕๓๓. กรรมการมูลนิธิ ม.ส.จ.. คู่มือการบริหารกิจการคณะสงฆ์. กรุงเทพมหานคร : โรงพิมพ์การศึกษาศาสนา, ๒๕๓๑.กองแผนงาน. คู่มือพระสังฆาธิการ. กรุงเทพมหานคร : โรงพิมพ์สำนักงานพระพุทธศาสนาแห่งชาติ, ๒๕๕๔.กองพุทธศาสนสถาน สำนักงานพระพุทธศาสนาแห่งชาติ. แนวทางการพัฒนาวัดสู่ความเป็นมาตรฐาน.กรุงเทพมหานคร : โรงพิมพ์การศาสนา, 2553.กองสื่อธรรมะ วัดพระธรรมกาย. ปฏิรูปเทส ๔ สูตรสำเร็จการบริหารวัด. กรุงเทพมหานคร : บริษัท เพาเวอรพริ้นทจํากัด, ๒๕๔๔.คณะกรรมการแผนกตำรา มหามกุฏราชวิทยาลัย ในพระบรมราชูปถัมภ์. วิสุทธิมรรคแปลภาค ๑ ตอน ๑ฉบับมหามกุฏราชวิทยาลัย. พิมพ์ครั้งที่ ๑๒ กรุงเทพมหานคร : โรงพิมพ์มหามกุฏราชวิทยาลัย, ๒๕๖๐.คณาจารย์สำนักพิมพ์เลี่ยงเชียง. หนังสือบูรณ าการแผนใหม่ นักธรรมชั้นเอก รวมทุกวิชา. กรุงเทพมหานคร : เลี่ยงเชียง, ๒๕๔๗.พระเจ้าบรมวงศ์เธอ กรมพระจันทบุรีนฤนาถ. ปทานุกรม บาลี ไทย อังกฤษ สันสกฤต ฉบับพระเจ้าบรมวงศ์เธอ กรมพระจันทบุรีนฤนาถ. กรุงเทพมหานคร : มหามกุฎราชวิทยาลัย, ๒๕๑๓.จำนงค์ ทองประเสริฐ. ภาษาไทยไขขาน. กรุงเทพมหานคร : สำนักพิมพ์แพร่พิทยา, ๒๕๒๘.ชัย เรืองศิลป์. ประวัติศาสตร์ไทยสมัย พ.ศ. ๒๓๕๒ - ๒๕๕๓ ด้านสังคม. กรุงเทพมหานคร : อมรการ พิมพ์, ม.ป.ป..

198 บรรณานุกรมชำเลือง วุฒิจันทร์. การพัฒนากิจการคณะสงฆ์และการพระศาสนาเพื่อความมั่นคงแห่งชาติ. กรุงเทพมหานคร : โรงพิมพ์การศาสนา, ๒๕๓๖.โชติ กัลยาณมิตร. สถาปัตยกรรมแบบไทยเดิม. พิมพ์ครั้งที่ ๒ กรุงเทพฯ : สมาคมสถาปนิกสยามในพระ บรมราชูปถัมภ์, 2539. ธนาวัฒนสิริวัฒนธนกุล. Secret ซีเคร็ตเคล็ดลับสู่ความสุขและความสำเร็จ. กรุงเทพมหานคร : บริษัท อมรินทร์ พริ้นติ้ง แอนด์ พับลิชชิ่ง จำกัด (มหาชน), ๒๕๕๓.แวดล้อม มหาวิทยาลัยธรรมศาสตร์, ๒๕๒๓.ประเสริฐ ณ นคร และปวงคำ ตุ้ยเขียว. ตำนานมูลศาสนาเชียงใหม่และเชียงตุง. กรุงเทพมหานคร : ศักดิ์โสภาการพิมพ์, ๒๕๓๗.พระมหาธณัชพงศ์ สุพฺรหฺมปญฺโญ. ๖๔๔ ปี วัดสวนดอก พระอารามหลวง. เชียงใหม่ : สุเทพการพิมพ์, ๒๕๕๙.ปลื้ม โชติษฐยางกูร. คำบรรยายกฎหมายคณะสงฆ์. กรุงเทพมหานคร : โรงพิมพ์มหาวิทยาลัยมหาจุฬาลงกรณราชวิทยาลัย, ๒๕๕๐.พนม พงษ์ไพบูลย์. “วัดในฝัน”. เอกสารประกอบคําบรรยายกรมการศาสนา กระทรวงศึกษาธิการ พ.ศ. ๒๕๓๘. กรุงเทพมหานคร : กรมการศาสนา, ๒๕๓๘. พนม พงษ์ไพบูลย์. จารึกไว้ในพระศาสนา จารึกไว้ในการศึกษา. กรุงเทพมหานคร : โรงพิมพ์กรมการศาสนา, ๒๕๓๘.พระเทพปริยัติสุธี (วรวิทย์ คงฺคปญฺโญ). การคณะสงฆ์และการพระศาสนา. กรุงเทพมหานคร : โรงพิมพ์มหาจุฬาลงกรณราชวิทยาลัย, ๒๕๔๐.พระเทพปริยัติสุธี(วรวิทย์คงฺคปญฺโญ). คู่มือพระสังฆาธิการ ว่าด้วยเรื่องการคณะสงฆ์และการ พระศาสนา. กรุงเทพมหานคร : โรงพิมพ์การศาสนา, ๒๕๔๐.พระธรรมกิตติวงศ์ (ทองดี สุรเตโช ป.ธ.๙ ราชบัณฑิต). คำวัด. กรุงเทพมหานคร : สำนักพิมพ์เลี่ยงเชียง, ๒๕๔๘.พระธรรมโกศาจารย์ (ประยูร ธมฺมจิตฺโต). พุทธวิธีบริหาร. พิมพ์ครั้งที่ ๔ กรุงเทพมหานคร : โรงพิมพ์มหา จุฬาลงกรณราชวิทยาลัย, ๒๕๔๙.พระธรรมปริยัติโสภณ (วรวิทย์ คงฺคปญฺโญฺ), การพัฒนาพระสังฆาธิการภาค ๒ ภาคปฏิบัติการ. 1 กรุงเทพมหานคร : โรงพิมพ์มหาจุฬาลงกรณราชวิทยาลัย, ๒๕๕๓.พระธรรมปิฎก (ป.อ.ปยุตโต). พจนานุกรมพุทธศาสน์ ฉบับประมวลศัพท์.พิมพ์ครั้งที่ 8 กรุงเทพมหานคร : โรงพิมพ์มหาจุฬาลงกรณราชวิทยาลัย, 2538.พระธรรมปิฎก (ป.อ.ปยุตฺโต). กรณีธรรมกาย (ฉบับเพิ่มเติม จัดลำดับใหม่). กรุงเทพมหานคร : ธรรมสาร, 2543.พระธรรมปิฎก (ป.อ.ปยุตฺโต). จาริกบุญ จารึกธรรม. พิมพ์ครั้งที่ ๑๐ กรุงเทพมหานคร : บริษัท พิมพ์สวย จำกัด, ๒๕๔๗.พระธรรมปฎก (ป.อ.ปยุตฺโต).เศรษฐศาสตรแนวพุทธ. พิมพครั้งที่ ๕ กรุงเทพมหานคร : โรงพิมพเม็ดทราย, ๒๕๔๕.พระธรรมวรนายก (โอภาส นิรุตฺติเมธี). การพัฒนาวัดให้เป็นศูนย์กลางของชุมชนในธรรมปริทัศน์ ๕๖. กรุงเทพมหานคร : โรงพิมพ์มหาจุฬาลงกรณราชวิทยาลัย, ๒๕๕๖.

บรรณานุกรม 199พระพรหมคุณาภรณ์ (ป.อ.ปยุตฺโต). ตามพระใหม่ไปเรียนธรรมง พิมพ์ครั้งที่ ๒ กรุงเทพมหานคร : บริษัทพิมพ์สวย จำกัด, ๒๕๕๗.พระพรหมคุณาภรณ(ป.อ.ปยุตฺโต). พจนานุกรมพุทธศาสตรฉบับประมวลธรรม, พิมพครั้งที่ ๑๒กรุงเทพมหานคร : บริษัท สหธรรมิก จำกัด, ๒๕๔๖.พระพะยอม กลฺยาโณ. การบริหารเชิงพุทธในการบริหารธุรกิจแบบพุทธ.กรุงเทพมหานคร : เคล็ดไทย, ๒๕๕๓.พระพุทธัปปยเถระ. รูปสิทธิปกรณนิรุติศาสตรภาษาบาลี. กรุงเทพมหานคร : กรมการศาสนา, ๒๕๕๔.พระภาวนาวิริยคุณ (เผด็จ ทตฺตชีโว). คัมภีร์ปฏิรูปมนุษ์เลม ๑. พิมพครั้งที่ ๑๒ กรุงเทพมหานคร : บริษัทพีวีพี ซัพพลายสจำกัด, ๒๕๔๘.พระมหาธฤติ วิโรจโน. “รูปแบบการพัฒนาพระสังฆาธิการเพื่อประสิทธิภาพการบริหารกิจการคณะสงฆ์”, ใน มหาวิทยาลัยมหาจุฬาลงกรณราชวิทยาลัย. พุทธบูรณาการเพื่อการพัฒนาจิตใจและสังคม เล่ม ๒. กรุงเทพมหานคร : โรงพิมพ์มหาจุฬาลงกรณราชวิทยาลัย, ๒๕๕๗.พระมหาโพธิวงศาจารย์ (ทองดี สุรเตโช ป.ธ.๙, ราชบัณฑิต). พจนานุกรมไทย-บาลี. กรุงเทพมหานคร : ปัญญมิตรการพิมพ์, ๒๕๕๙.พระมหาโพธิวงศาจารย์ (ทองดี สุรเตโช ป.ธ.๙ ราชบัณ ฑิต). ศัพท์วิเคราะห์. พิมพ์ครั้งที่ ๓กรุงเทพมหานคร : โรงพิมพ์เลี่ยงเชียง, ๒๕๕๘.พระมหาศรณชัย มหาปุญฺโญ (การะเวก). “การพัฒนาการบริหารกิจการคณะสงฆ์ของพระสังฆาธิการในยุคโลกาภิวัตน์”. ใน มหาวิทยาลัยมหาจุฬาลงกรณราชวิทยาลัยง พุทธบูรณาการเพื่อการพัฒนาจิตใจและสังคม เล่ม ๒. กรุงเทพมหานคร : โรงพิมพ์มหาจุฬาลงกรณราชวิทยาลัย, ๒๕๕๗.พระมหาเสริมชัย ชยมงฺคโล. การบริหารวัด. กรุงเทพมหานคร : สถาบันพุทธภาวนา วิชชาธรรมกาย,๒๕๓๙.พระราชธรรมนิเทศ (ระแบบ ฐิตญาโณ), ประวัติศาสตร์พระพุทธศาสนา. พิมพ์ครั้งที่ ๔ กรุงเทพมหานคร : โรงพิมพ์มหามกุฏราชวิทยาลัย, ๒๕๔๒.พระราชรัตนมุนี. การจัดสาธารณูปการและสาธารณสงเคราะห์ของวัด. กรุงเทพมหานคร : โรงพิมพ์การ ศาสนา, ๒๕๓๘.พระสุธีรัตนบัณฑิต รศ.ดร. บรรณาธิการ. สาธารณูปการวิถีพุทธกรุงเทพมหานคร : สถาบันวิจัยพุทธศาสตร์ มหาวิทยาลัยมหาจุฬาลงกรณราชวิทยาลัย, ๒๕๖๔.พระสุธีรัตนบัณฑิต รศ.ดร.. การจัดการมรดกวัฒนธรรมทางพระพุทธศาสนา. สถาบันวิจัยพุทธศาสตร์ มหาวิทยาลัยมหาจุฬาลงกรณราชวิทยาลัย สำนักสนับสนุนสุขภาวะองค์กร สำนักงานกองทุนสนับสนุนการสร้างเสริมสุขภาพ, กรุงเทพมหานคร : นิติธรรมการพิมพ์, ๒๕๖๔.พระโสภณมหาเถระ อัครมหาบัณฑิต (มหาสีสยาดอ). วิปัสสนานัย เล่ม ๑ง พระพรหมโมลี (สมศักดิ์ อุปสโม, ป.ธ.๙, Ph.D) ตรวจชำระ, พระคันธสาราภิวงศ์ เรียบเรียง, กรุงเทพมหานคร : ซี เอส.ไอเซ็นเตอร์, ๒๕๔๘.พลตรี หลวงวิจิตรวาทการ. ของดีในอินเดีย. พิมพ์ครั้งที่ ๒ กรุงเทพมหานคร : โรงพิมพ์เดือนตุลาจำกัด, ๒๕๔๔.พัชสิริ ชมพูคำ. องค์การและการจัดการ. กรุงเทพมหานคร : ศูนย์หนังสือจุฬาลงกรณ์มหาวิทยาลัย, ๒๕๕๒.

200 บรรณานุกรมมหาจุฬาลงกรณราชวิทยาลัย. พระวินัยปิฎก มหาวิภังค์ เล่ม 2. กรุงเทพมหานคร : โรงพิมพ์มหาจุฬาลงกรณราชวิทยาลัย, 2539.มหามกุฏราชวิทยาลัย. วิสุทธิมรรคแปล ภาค ๑ ตอน ๒. กรุงเทพมหานคร : โรงพิมพ์มหามกุฏราชวิทยาลัย, ๒๕๔๒.มหามกุฏราชวิทยาลัย. วิสุทธิมรรคแปล ภาค ๑ ตอน ๒. กรุงเทพมหานคร : โรงพิมพ์มหามกุฏราชวิทยาลัย, ๒๕๓๓.มหามกุฏราชวิทยาลัย. วิสุทธิมรรคแปล ภาค ๓ ตอน ๒. กรุงเทพมหานคร : โรงพิมพ์มหามกุฏราชวิทยาลัย, ๒๕๔๒.มาณพ พลไพรินทร์. คู่มือบริหารกิจการคณะสงฆ์. กรุงเทพมหานคร : กรมการศาสนา, ๒๕๔๑.มานิตย์ จุมปา. คำอธิบายประมวลกฎหมายแพ่งและพาณิชย์ว่าด้วยทรัพย์สิน . พิมพ์ครั้งที่ 6กรุงเทพมหานคร : สำนักพิมพ์แห่งจุฬาลงกรณ์มหาวิทยาลัย, 2551.ราชบัณฑิตยสถาน. พจนานุกรมฉบับบัณฑิตยสถาน พ.ศ.2542กรุงเทพมหานคร : นานมีบุ๊คพับลิเคชั่นส์, ๒๕๔๖.ราชบัณฑิตยสถาน. พจนานุกรมฉบับราชบัณฑิตยสถาน พ.ศ. ๒๕๔๒. กรุงเทพมหานคร : สำนักพิมพ์อักษรเจริญทัศน์, ๒๕๕๖.เรืองฤทธิ์ ประสันรักษ์. รายรับรายจ่ายของวัดในกรุงเทพมหานคร. กรุงเทพมหานคร : จุฬาลงกรณมหาวิทยาลัย, 2539.วศิน อินทสระ.“สุทัตตะผูสรางอารามเชตวัน”, ใน พระอานนทพุทธอนุชา. พิมพครั้งที่ ๙ กรุงเทพมหานคร: โรงพิมพมหามกุฏราชวิทยาลัย, ๒๕๔๐.วศิน อินทสระ. สิ่งที่ควรทำความเข้าใจกันใหม่เพื่อความถูกต้อง. กรุงเทพมหานคร : กรุงธนพัฒนา, 2544.วิรัช วิรัชนิภาวรรณ. การบริหารจัดการและการพัฒนาของหนวยงานของรัฐ.กรุงเทพมหานคร : เอ็กซเปอรเน็ท, ๒๕๕๐.ศิริวรรณ เสรีรัตน์ และคณะ. องค์การและการจัดการ. กรุงเทพมหานคร : ธีระฟิล์มและไซเท็กซ์, 2550.ศูนยสงเสริมการพัฒนาความรูตลาดทุน ตลาดหลักทรัพยแหงประเทศไทย. คูมือ Happy Mone เพื่อความสุขทางการเงิน. กรุงเทพมหานคร : สำนักงานกองทุนสนับสนุนการสร้างเสริมสุขภาพ, ๒๕๕๘.ส.พลายน้อย, นามปากกา. ตามรอยพุทธประวัติ. กรุงเทพมหานคร : พิมพ์คำ, ๒๕๕๘.สมคิด จิระทัศนกุล. รู้เรื่องวัด วิหาร โบสถ์ เจดีย์ พุทธสถาปัตยกรรมไทย.กรุงเทพมหานคร : มิวเซียมเพรส, ๒๕๕๔. สมคิด บางโม. การบริหาร. กรุงเทพมหานคร : ไทยวัฒนาพานิชย์, ๒๕๔๕.สมเด็จกรมพระยาดำรงราชานุภาพ. เที่ยวเมืองพม่า. ม.ป.ท. ๒๔๘๙.สมเด็จฯ กรมพระยาดำรงราชานุภาพ. มูลเหตุแห่งการสร้างวัดในประเทศไทย. พระนคร : พิมพ์แจกในงานพระกฐินพระราชทานพระเจ้าบรมวงศเธอ กรมพระดำรงราชานุภาพ ณ วัดสุทัศน์เทพวราราม, ๒๔๗๑.สมเด็จกรมพระยาดำรงราชานุภาพ. ศิลปะไทย (รวมบทความศิลปะไทย). กรุงเทพมหานคร : โรงพิมพ์มหาวิทยาลัยธรรมศาสตร์, ๒๕๑๖.

บรรณานุกรม 201สมเด็จพระธีรญาณมุนี (ธีร์ ปุณฺณกมหาเถร). สมเด็จฯ คิด – เขียน – พูด – เทศน์.พิมพ์โดยเสด็จพระราชกุศลในการออกเมรุพระราชทานเพลิงศพ สมเด็จพระธีรญาณมุนี (ธีร์ ปุณฺณกมหาเถร)๒๒ ธันวาคม ๒๕๒๗.สมเด็จพระพุทธโฆษาจารย์ (ป.อ.ปยุตฺโต). มีวัดเป็นรมณีย์ มีกุฎีเป็นที่สบาย. กรุงเทพมหานคร : บริษัท โอ.เอส.พริ้นติ้ง เฮ้าส์ จำกัด, ๒๕๖๐.สมเด็จฯ กรมพระยาดำรงราชานุภาพ. มูลเหตุแห่งการสร้างวัดในประเทศไทย. พิมพ์เป็นอนุสรณ์ในงานฌาปนกิจศพขุนเกื้อกิจสาร และนางบุญเกิด อุตรวิเชียร ณ เมรุวัดอภัยทายาราม วันที่ ๙ พฤษภาคม พ.ศ. ๒๕๐๒.สรอยตระกูล (ติวยานนท). พฤติกรรมองคการ ทฤษฎีและการประยุกต. พิมพครั้งที่ ๔ กรุงเทพมหานคร :สำนักพิมพมหาวิทยาลัยธรรมศาสตร, ๒๕๕๐.สาคร สุขศรีวงศ์. Management การจัดการ : จากมุมมองนักบริหาร. พิมพ์ครั้งที่ ๕ กรุงเทพมหานคร : บริษัท จี พี ไซเบอร์พริ้นท์ จำกัด, ๒๕๕๒.สํานักงานพระพุทธศาสนาแหงชาติ. การพัฒนาวัดสูความเปนมาตรฐาน. กรุงเทพมหานคร : โรงพิมพ์กรมการศาสนา, ๒๕๔๕.สำนักงานกองทุนสนับสนุนการสรางเสริมสุขภาพ (สสส.). วัดสรางสุขโลกแหงสัปปายะ. กรุงเทพมหานคร : โครงการวัดสรางสุข สมาคมสงเสริมเทคโนโลยี (ไทย - ญี่ปุน), ๒๕๕๙.สำนักงานพระพุทธศาสนาแห่งชาติ. คู่มือไวยาวัจกร. พิมพ์ครั้งที่ 8 กรุงเทพมหานคร : สำนักงาน พระพุทธศาสนาแห่งชาติ, 2554.สำนักงานพระพุทธศาสนาแห่งชาติ. วัดพัฒนา ๕๐. กรุงเทพมหานคร : โรงพิมพ์สำนักงานพระพุทธศาสนาแห่งชาติ, ๒๕๕๐.สำนักงานพุทธศาสนาแห่งชาติ. วัดพัฒนา ๔๖. กรุงเทพมหานคร : โรงพิมพ์สำนักงานพระพุทธศาสนา, ๒๕๔๖.สุรัสวดี ราชกุลชัย. การวางแผนและการควบคุมทางการบริหาร. พิมพครั้งที่ ๒ กรุงเทพมหานคร : โรงพิมพจามจุรี, ๒๕๔๓.เสฐียรโกเศศ นาคะประทีป. ลัทธิ ศาสนา. กรุงเทพมหานคร : อมรการพิมพ์, ๒๕๑๖.โสภ ณ มหาเถระ อัครมหาบัณ ฑิ ต (มหาสีสยาดอ). หลักการปฏิบัติวิปัสสน ากัมมัฏ ฐาน .แปลโดย จำรูญ ธรรมดา. กรุงเทพมหานคร : ไทยรายวันการพิมพ์, ๒๕๔๖.ไสว มาลาทอง. คูมือการศึกษาจริยธรรม. กรุงเทพมหานคร : โรงพิมพการันตการพิมพ, ๒๕๕๖.หลวงบริบาลบุรีภัณฑ์. เรื่องโบราณคดี. กรุงเทพมหานคร : บริษัท อมรินทร์ พริ้นติ้ง กรุ๊พ, ๒๕๓๑.อัสนี สมุทรเสน. สัมภาษณ์ท่านอาจารย์พุทธทาสที่สวนโมกข์. อนุสรณ์งานพระราชทานเพลิงศพ พลเอกอัสนี สมุทรเสน ม.ว.ม., ป.ช., ณ เมรุหลวงหน้าพลับพลาอิศริยาภรณ์ วัดเทพศิรินทราวาส วันอาทิตย์ ที่ ๑๒ มกราคม พุทธศักราช ๒๕๔๖, ม.ป.ท., ๒๕๔๖.อุทิศ จึงนิพนธ์สกุล. วิวัฒนาการเศรษฐกิจวัดไทย. กรุงเทพมหานคร : เจริญวิทย์การพิมพ์, 2528.รายงานการวิจัย วิทยานิพนธ์ กฤติน จันทร์สนธิมา. รายงานวิจัยชุมชนเรื่อง “การศึกษาการมีส่วนร่วมในการบริหารจัดการศาสนสมบัติโดยใช้แนวทางประชารัฐ”. กรุงเทพมหานคร : สถาบันพระปกเกล้า, ๒๕๖๑.

202 บรรณานุกรมกฤติน จันทร์สนธิมา. การบริหารจัดการศาสนสมบัติของวัดในพระพุทธศาสนา : ศึกษาเฉพาะกรณีเงิน บริจาค. วิทยานิพนธ์นิติศาสตรมหาบัณฑิต บัณฑิตวิทยาลัย : สถาบันบัณฑิตพัฒนบริหารศาสตร์, 2557.จิตติ วราพุธ. การพัฒนาระบบสารสนเทศเงินบริจาคและกองทุนแพทยศาสตร์มหาวิทยาลัยเชียงใหม่. วิทยานิพนธ์ปริญญามหาบัณฑิต มหาวิทยาลัยเชียงใหม่, 2551.ดนัย ปรีชาเพิ่มประสิทธิ์. รายงานวิจัย เรื่อง พระสงฆ์กับทรัพย์สินส่วนตัวกรุงเทพมหานคร : ศูนย์พุทธศาสน์ศึกษา จุฬาลงกรณ์มหาวิทยาลัย, 2552.ทนงศักดิ์ รัตนสุคนธ์. “การศึกษาพระวินัยปิฎกเพื่อเข้าใจแนวคิดและวิวัฒนาการของพุทธสถานในอินเดีย”. วิทยานิพนธ์มหาบัณฑิต สถาปัตยกรรมศาสตร์บัณฑิตวิทยาลัย : จุฬาลงกรณ์มหาวิทยาลัย, ๒๕๔๓. ธัญธัช วิภัติภูมิประเทศ. ปัจจัยที่มีอิทธิพลต่อการบริจาคเงินของพุทธศาสนิกชนวัดปากน้ำในกรุงเทพมหานคร. วิทยานิพนธ์ปริญญามหาบัณฑิต คณะรัฐศาสตร์ จุฬาลงกรณ์มหาวิทยาลัย, 2545.เนตรนภิส นาควัชระ และคณะ. “การศึกษาการเปลี่ยนแปลงการใช้ที่ดิน และสภาวะแวดล้อมในบริเวณศาสนสถาน ในกรุงเทพมหานคร”, รายงานวิจัย. กรุงเทพมหานคร : สถาบันวิจัยสภาวะแวดล้อม มหาวิทยาลัยธรรมศาสตร์, ๒๕๒๓.ปัทมา วิชิตจรูญ. \"การศึกษาแผนผังวัดสมัยอยุธยาในเขตจังหวัดพระนครศรีอยุธยา\". วิทยานิพนธ์ศิลปศาสตรมหาบัณฑิต บัณฑิตวิทยาลัย : มหาวิทยาลัยศิลปากร, ๒๕๔๓.พรรณพิพา มีนอย. “ความเขาใจและการปฏิบัติตามหลักธรรมเรื่องความสันโดษของนักศึกษามหา ปชาบดีเถรีวิทยาลัย อำเภอปกธงชัย จังหวัดนครราชสีมา”. ดุษฎีนิพนธศิลปศาสตร ดุษฎีบัณฑิต บัณฑิตวิทยาลัย : มหาวิทยาลัยธรรมศาสตร, ๒๕๖๐.พระเกียรติพงษ์ มณีวรรณ. ปัจจัยที่มีอิทธิพลต่อการบริจาคเงินทำบุญ ในวัดบ้านมอญ (ต้นโพธิ์แฝด) ตำบลสันกลาง อำเภอสันกำแพง จังหวัดเชียงใหม่. สารนิพนธ์ปริญญามหาบัณฑิต สาขาวิชาเศรษฐศาสตร์การเมือง คณะรัฐศาสตร์ มหาวิทยาลัยเชียงใหม่, 2554.พระครูวินัยธรศิริเชษฐ์ สิริวฑฺฒโน (ปู่รักษ์). รูปแบบการบริหารจัดการเสนาสนะที่พึงประสงค์ของวัดในจังหวัดพระนครศรีอยุธยา. ดุษฎีนิพนธ์พุทธศาสตรดุษฎีบัณฑิต สาขาวิชาการจัดการเชิงพุทธ บัณฑิตวิทยาลัย มหาวิทยาลัยมหาจุฬาลงกรณราชวิทยาลัย ๒๕๖๕.พระครูสุภาจารโสภิต (บุญยืน สุภาจาโร), “การศึกษาเปรียบเทียบการจัดการทรัพยสินตามหลักศาสนา : กรณีศึกษากลุ่มสัจจะสะสมทรัพยวัดไผลอม จังหวัดตราด กับสหกรณเครดิตยูเนี่ยนพัฒนา กสิกรโคกวัด จำกัด จังหวัดปราจีนบุรี”, ดุษฎีนิพนธพุทธศาสตรดุษฎีบัณฑิต สาขาวิชาศาสนา เปรียบเทียบ บัณฑิตวิทยาลัย มหาวิทยาลัยมหาจุฬาลงกรณราชวิทยาลัย ๒๕๖๖.พระปลัดบรรจง วิสารโท (บุญเพ็ง). การพัฒนาการบริหารจัดการบัญชีทางการเงินของวัดในจังหวัดปทุมธานี. ดุษฎีนิพนธ์พุทธศาสตรดุษฎีบัณฑิต สาขาวิชาการจัดการเชิงพุทธ บัณฑิตวิทยาลัย มหาวิทยาลัยมหาจุฬาลงกรณราชวิทยาลัย, ๒๕๖๕.พระมหาทองเจริญ สมจิตฺโต (สุดสี). รูปแบบการพัฒนาวัดให้เป็นศูนย์กลางการเรียนรู้ของชุมชนในจังหวัดอุดรธานี. ดุษฎีนิพนธ์นพุทธศาสตรดุษฎีบัณ ฑิต สาขาวิชาพระพุทธศาสนา บัณฑิตวิทยาลัย มหาวิทยาลัยมหาจุฬาลงกรณราชวิทยาลัย, ๒๕๖๗.

บรรณานุกรม 203พระมหาธณัชพงศ์ สุพฺรหฺมปญฺโญ (คิดอ่าน). “แนวทางการพัฒนาพื้นที่วัดให้เป็นศูนย์เรียนรู้สุขภาวะของชุมชน”. ดุษฎีนิพนธ์พุทธศาสตรดุษฎีบัณฑิต สาขาวิชาพระพุทธศาสนา บัณฑิตวิทยาลัยมหาวิทยาลัยมหาจุฬาลงกรณราชวิทยาลัย, ๒๕๖๔.พระมหาบรรณ์ ปญฺญาธโร (บุตรดี). รูปแบบการบริหารจัดการอารยสถาปัตย์ของวัดในจังหวัดพระนครศรีอยุธยา. ดุษฎีนิพนธ์พุทธศาสตรดุษฎีบัณฑิต สาขาวิชาการจัดการเชิงพุทธ บัณฑิตวิทยาลัย มหาวิทยาลัยมหาจุฬาลงกรณราชวิทยาลัย, ๒๕๖๖.พระมหาศรณชัย มหาปุญฺโญ (การะเวก). “การพัฒนาการบริหารกิจการคณะสงฆ์ของพระสังฆาธิการในยุคโลกาภิวัตน์”. ใน มหาวิทยาลัยมหาจุฬาลงกรณราชวิทยาลัยง พุทธบูรณาการเพื่อการพัฒนาจิตใจและสังคม เล่ม ๒. กรุงเทพมหานคร : โรงพิมพ์มหาจุฬาลงกรณราชวิทยาลัย, ๒๕๕๗.พระมหาสุนันท์ สุนนฺโท (รุจิเวทย์). การพัฒนารูปแบบการจัดการศาสนสมบัติของวัดในจังหวัดพระนครศรีอยุธยา. วิทยานิพนธ์ปริญญาพุทธศาสตรดุษฎีบัณฑิต สาขาวิชาการจัดการเชิงพุทธ บัณฑิตวิทยาลัย : มหาวิทยาลัยมหาจุฬาลงกรณราชวิทยาลัย, 2557.ภิรมย์ จั่นถาวร. รายงานการวิจัย เรื่อง “ยุทธศาสตร์การจัดการการเงินของวัด”. กรุงเทพมหานคร : สถาบันวิจัยพุทธศาสตร์ มหาวิทยาลัยมหาจุฬาลงกรณราชวิทยาลัย, 2544.รสิกา อังกูร และคณะ. “รูปแบบการจัดการศึกษาและการเผยแผ่ศาสนธรรมของวัดในพระพุทธศาสนากรณีศึกษาแหล่งการเรียนรู้ของวัดเชตุพนวิมลมังคลาราม ราชวรมหาวิหาร กรุงเทพมหานคร”, รายงานวิจัย. สำนักงานคณะกรรมการการศึกษาแห่งชาติ (สกศ.), ๒๕๔๖.รังษี สุทนต์. “การศึกษาวิเคราะห์บทบาทของอนาถบิณฑิกอุบาสกที่ปรากฏในคัมภีร์พระพุทธศาสนา”.วิทยานิพนธ์พุทธศาสตรมหาบัณฑิต บัณฑิตวิทยาลัย : มหาวิทยาลัยมหาจุฬาลงกรณราชวิทยาลัย, ๒๕๔๔.วไลลัคน์ เวชนุเคราะห์. ระบบการเงินของสงฆ์. วิทยานิพนธ์ปริญญามหาบัณฑิต คณะสังคมสงเคราะห์ มหาวิทยาลัยธรรมศาสตร์, 2534.เสาวภา มณีเชษฐา. “การศึกษาการจัดการสิ่งแวดล้อมพุทธศิลปกรรมภายในวัด เขตอำเภอเมืองในจังหวัดเชียงใหม่”. ดุษฎีนิพนธ์พุทธศาสตรดุษฎีบัณฑิตบัณทิตวิทยาลัย : มหาจุฬาลงกรณราชวิทยาลัย, ๒๕๕๘.อัญชลิตา สุวรรณะชฎ. “ภูมิสถาปัตยกรรมของวัดไทยกับการเรียนรู้และการเสริมสร้างสุขภาวะเชิงพุทธบูรณาการ”, รายงานวิจัย. กรุงเทพมหานคร : สำนักงานกองทุนสนับสนุนการสร้างเสริมสุขภาพ (สสส.), ๒๕๖๐. อัสนี สมุทรเสน. สัมภาษณ์ท่านอาจารย์พุทธทาสที่สวนโมกข์. อนุสรณ์งานพระราชทานเพลิงศพ พลเอกอัสนี สมุทรเสน ม.ว.ม., ป.ช., ณ เมรุหลวงหน้าพลับพลาอิศริยาภรณ์ วัดเทพศิรินทราวาส วันอาทิตย์ ที่ ๑๒ มกราคม พุทธศักราช ๒๕๔๖, ม.ป.ท., ๒๕๔๖.อำนาจ กระต่ายทอง. หน้าที่ของไวยาวัจกรในการดูแลจัดการทรัพย์สินศาสนสมบัติของวัดตามพระราชบัญญัติคณะสงฆ์ (ฉบับที่ 2) พ.ศ. 2535. การศึกษาอิสระปริญญามหาบัณฑิต คณะนิติศาสตร์ มหาวิทยาลัยรามคำแหง, 2549.

204 บรรณานุกรมวารสาร กรกฏ โอภาสเจริญมงคล. การบริหารและการพัฒนาวัดโสธรวรารามวรวิหาร : จากยุคก่อตั้งสู่อนาคต.คณะสังคมศาสตร์และมนุษยศาสตร์มหาวิทยาลัยมหิดล, วารสารวิทยบริการ ปีที่ ๒๓ ฉบับที่ ๒(พฤษภาคม - สิงหาคม, ๒๕๕๕) : ๕.พระใบฎีกาสุชินนะ อนิญฺชิโต. \"การจัดการเงินและทรัพย์สินของวัด\". วารสาร มจร การพัฒนาสังคมปีที่ 5 ฉบับที่ 2 (พฤษภาคม – สิงหาคม 2563).สุรชัย จงจิตงาม. “วัดในสมัยพุทธกาล”. วารสารปณิธาน. ปีที่ ๑๗ ฉบับที่ ๑ (มกราคม – มิถุนายน๒๕๖๔). ภาษาอังกฤษFayol Henri. General and Industrial Management. London: Sir Isaac Pitman & Sons, 2002.