ชาดกศึกษา (มจร ขอนแก่น)

ชาดกýึกþา (Játaka Studies) พระมĀาณัฐพันธ์ ÿุทÿฺÿนüิภาณี, ดร. ป.ธ.๔, พธ.บ. (พระพุทธýาÿนา) เกียรตินิยมĂันดับ ๑, พธ.ม.(ปรัชญา), พธ.ด. (ปรัชญา) Ăาจารย์ประจ าÿาขาüิชาพระพุทธýาÿนา มĀาüิทยาลัยมĀาจุāาลงกรณราชüิทยาลัย üิทยาเขตขĂนแก่น

๓ ชาดกýึกþา (Játaka Studies) ผู้เขียน พรąมĀćณĆฐพĆนธ์ ÿุทÿฺÿนüิภćณี, ดร. ผู้ทรงคุณüุฒิกลั่นกรĂงผลงานต าราüิชาการ (Peer review) พรąโÿภณพĆฒนบĆณฑิต, รý.ดร. มจร. üิทยćเขตขĂนแก่น พรąมĀćโยธิน โยธิโก, รý.ดร. มจร. üิทยćเขตขĂนแก่น ผý.ดร. จรĆÿ ลีกć มจร. üิทยćเขตขĂนแก่น ข้ĂมูลทćงบรรณćนุกรมขĂงÿ ćนĆกĀĂÿมุดแĀ่งชćติ National Library of Thailand Cataloging in Publication Data พรąมĀćณĆฐพĆนธ์ ÿุทÿฺÿนüิภćณี, ดร. ชćดกýึกþć -- ขĂนแก่น : มĀćüิทยćลĆยมĀćจุāćลงกรณรćชüิทยćลĆย üิทยćเขตขĂนแก่น, 2562. Āน้ć. 1.ชćดกýึกþć. I. ชื่Ăเรื่Ăง. ISBN ลิขÿิทธิ์ต ćรćเรียนเล่มนี้เป็นขĂงผู้เขียน Ā้ćมลĂกเลียนแบบใดๆ ทĆ้งÿิ้น นĂกจćกมีĀนĆงÿืĂขĂĂนุญćตเป็นลćยลĆกþณ์ĂĆกþรเท่ćนĆ้น พิมพ์ครั้งที่ ๑ ๒๕๖๒ จ านüนพิมพ์ ๕๐๐ เล่ม ราคาเล่มละ ๑๓๐ บćท พิมพ์ที่ Āจก. ขĂนแก่นกćรพิมพ์ ๖๔ - ๖๖ ถนนรื่นรมย์ ต ćบลในเมืĂง Ă ćเภĂเมืĂงขĂนแก่น จĆงĀüĆดขĂนแก่น ๔๐๐๐๐ โทรýĆพท์ ๐๔๓ ๒๒๑ ๙๓๘ โทรÿćร ๐๔๓ ๒๒๐ ๑๒๘ E-mail: [email protected]

๔ ค าน า ชćดกýึกþćเป็นĀนĆงÿืĂที่มีเนื้ĂĀćเกี่ยüกĆบ คüćมเป็นมćขĂงชćดกตĆ้งแต่ก่Ăน พุทธกćล จนมćถึงกćรเข้ćÿู่ปรąเทýไทยÿมĆยต่ćงๆ โครงÿร้ćงแลąĂงค์ปรąกĂบขĂงชćดก คüćม เกี่ยüพĆนธ์ขĂงชćดกกĆบนิทćนĂีÿปแลąนิทćนพื้นบ้ćน ข้Ăคิด คติธรรมค ćÿĂนที่แฝงĂยู่ในนิทćน ชćดก ปรąโยชน์ขĂงชćดก ตลĂดจนคüćมเกี่ยüพĆนธ์ขĂงชćดกกĆบÿĆงคมไทย ĀนĆงÿืĂเล่มนี้ เĀมćąแก่กćรýึกþćค้นคü้ć แลąเป็นปรąโยชน์ÿ ćĀรĆบผู้ÿนใจใฝ่เรียนรู้ คติธรรมค ćÿĂนทćงพรąพุทธýćÿนćที่แฝงĂยู่ในชćดกต่ćงๆ ซึ่งผู้เขียนได้รüบรüมไü้ในĀนĆงÿืĂ เล่มนี้ กćรเขียนĀนĆงÿืĂเล่มนี้ ผู้เขียนได้ĂćýĆยĀนĆงÿืĂพรąไตรปิฎก ต ćรćüิชćกćรขĂง ผู้ทรงคุณüุฒิ แลąจćกค ćแนąน ćขĂงผู้รู้Āลćยท่ćน ท ćใĀ้กćรเขียนĀนĆงÿืĂเล่มนี้ÿ ćเร็จเป็น รูปเล่มด้üยดี จึงขĂขĂบพรąคุณ ผู้ที่เĂื้Ăเฟื้ĂใĀ้คüćมช่üยเĀลืĂĂนุเครćąĀ์เป็นĂย่ćงดีไü้ ณ ที่นี้ ด้üย ĀนĆงÿืĂเล่มนี้ Ăćจมีเนื้ĂĀćไม่ครบถ้üนÿมบูรณ์ มีข้Ăบกพร่Ăงผิดพลćดบ้ćง ขĂท่ćน ผู้รู้ได้โปรดเมตตćใĀ้ค ćแนąน ć เพื่Ăคüćมถูกต้Ăงÿมบูรณ์ ผู้เขียนจąได้ปรĆบปรุงแก้ไขÿ ćĀรĆบกćร พิมพ์ในครĆ้งต่Ăไป จĆกเป็นพรąคุณĂย่ćงยิ่ง พระมĀาณัฐพันธ์ ÿุทÿฺÿนüิภาณี ,ดร. Ăาจารย์ประจ าĀลักÿูตรพุทธýาÿตรบัณฑิต ÿาขาüิชาพระพุทธýาÿนา มĀาüิทยาลัยมĀาจุāาลงกรณราชüิทยาลัย üิทยาเขตขĂนแก่น

๕ ÿารบัญ เรื่Ăง Āน้า ค าน า ก ÿารบัญ ข บทที่ ๑ คüามรู้เบื้Ăงต้นเกี่ยüกับชาดก ๑.๑ คüามĀมายขĂงชาดก ๑.๒ คüามเป็นมาขĂงชาดกและĂรรถกถาชาดก ๑.๓ ÿรุปคüามรู้เบื้Ăงต้นเกี่ยüกับชาดก บทที่ ๒ คüามมุ่งĀมาย และมูลเĀตุแĀ่งการเล่าชาดก ๒.๑ คüามมุ่งĀมายขĂงชาดก ๒.๒ มูลเĀตุการณ์เล่าชาดก ๒.๓ Ăงค์ประกĂบขĂงชาดก ๒.๔ ÿรุป บทที่ ๓ คüามเป็นมาขĂงชาดกในประเทýไทย ๓.๑ ชาดกก่Ăนÿมัยÿุโขทัย ๓.๒ ชาดกÿมัยÿุโขทัย ๓.๓ ชาดกÿมัยĂยุธยา ๓.๔ ชาดกÿมัยกรุงธนบุรี ๓.๕ ชาดกÿมัยกรุงรัตนโกÿินทร์ ๓.๖ การพิมพ์ชาดก ๓.๗ ÿรุป

๖ บทที่ ๔ ประเภทขĂงชาดก ๔.๑ นิบาตชาดก ๔.๒ ชาดกนĂกนิบาตĀรืĂพาĀิรกชาดก ๔.๓ ชาดกมาลา ๔.๔ ÿรุป บทที่ ๕ นิทานชาดก นิทานĂีÿป นิทานพื้นบ้าน ๕.๑ โครงเรื่Ăงนิทานชาดก ๕.๒ นิทานชาดกกับนิทานĂีÿป ๕.๓ นิทานชาดกกับนิทานพื้นบ้าน ๕.๔ ÿรุป บทที่ ๖ คติธรรมในนิทานชาดก ๖.๑ เรื่Ăงพระโพธิÿัตü์ ๖.๒ เรื่Ăงบารมี ๖.๓ เรื่Ăงจริยธรรม ๖.๔ เรื่Ăงการรักþาýีล ๖.๕ ÿรุป บทที่ ๗ ชาดกกับüรรณคดีไทย ๗.๑ มĀาชาติค าĀลüง ๗.๒ ÿมุทรโฆþค าฉันท์ ๗.๓ กาพย์มĀาชาติ ๗.๔ มĀาเüÿÿันดรชาดก ๗.๕ ÿรุป

๗ บทที่ ๘ ÿุภาþิตจากชาดก ๘.๑ คüามĀมายและคüามเป็นมาขĂงÿุภาþิต ๘.๒ ÿุภาþิตไทยที่มาจากชาดก ๘.๓ พุทธýาÿนÿุภาþิตในชาดก ๘.๔ ÿรุป บทที่ ๙ พระพุทธเจ้าและพระพุทธÿาüกในชาดก ๙.๑ พระพุทธเจ้าที่ปรากฏในชาดก ๙.๒ ประüัติขĂงพระพุทธÿาüกที่ปรากฏในชาดก ๙.๓ ÿรุป บทที่ ๑๐ ชาดกกับÿังคมไทยปัจจุบัน ๑๐.๑ การแÿดงพระธรรมเทýนา ๑๐.๒ การเทýน์มĀาชาติภาคกลาง ๑๐.๓ การเทýน์มĀาชาติภาคเĀนืĂ ๑๐.๔ การเทýน์มĀาชาติภาคĂีÿาน ๑๐.๕ การเทýน์มĀาชาติภาคใต้ ๑๐.๖ การแÿดงละคร ๑๐.๗ การแÿดงĀนังและภาพยนตร์ ๑๐.๘ การเขียนภาพจิตรกรรมฝาผนัง ๑๐.๙ พระราชนิพนธ์เรื่ĂงทýบารมีและพระมĀาชนก ๑๐.๑๐ ÿรุป บรรณานุกรม ประüัติ

๘ บทที่ ๑ คüามรู้เบื้Ăงต้นเกี่ยüกับชาดก üัตถุประÿงค์ขĂงการเรียนประจ าบท เมื่Ăได้ýึกþćเนื้ĂĀćในบทนี้แล้ü ผู้ýึกþćÿćมćรถ ๑. ĂธิบćยคüćมĀมćยขĂงชćดกได้ ๒. Ăธิบćยคüćมเป็นมćขĂงชćดกได้ ๓. Ăธิบćยคüćมเป็นมćขĂงĂรรถกถćชćดกได้ ขĂบข่ายเนื้ĂĀา คüćมน ć คüćมĀมćยขĂงชćดก คüćมเป็นมćขĂงชćดก คüćมเป็นมćขĂงĂรรถกถćชćดก

๙ บทที่ ๑ คüามรู้เบื้Ăงต้นเกี่ยüกับชาดก ๑.๑ คüามĀมายขĂงชาดก ชćดก คืĂ เรื่Ăงเล่ćถึงกćรที่พรąพุทธเจ้ćเÿüยพรąชćติต่ćงๆ ทรงเüียนü่ćยตćยเกิด เป็นเทüดć เป็นฤๅþี เป็นพรćĀมณ์ เป็นคนüรรณąต่ćงๆ ĀรืĂเป็นÿĆตü์Āลćยชนิด ได้ผจญกĆบ เĀตุกćรณ์ดีบ้ćงชĆ่üบ้ćง แต่ก็ได้พยćยćมท ćคüćมดีติดต่ĂกĆน มćกบ้ćงน้Ăยบ้ćงตลĂดมć จนได้ บรรลุเป็นพรąพุทธเจ้ćในชćติÿุดท้ćย เรื่Ăงชćดกเป็นüิüĆฒนćกćรแĀ่งกćรบ ćเพ็ญคุณงćมคüćมดี ขĂงพรąพุทธเจ้ćตĆ้งแต่ยĆงเป็นพรąโพธิÿĆตü์ ในĂรรถกถćปรąชุมชćดกกล่ćüü่ć ผู้ใดที่ปรćกฏใน ชćดกเรื่ĂงนĆ้นกลĆบชćติมćเกิดเป็นใครในÿมĆยพรąพุทธเจ้ć แต่ในบćลีพรąไตรปิฎกกล่ćüถึงเพียง บćงเรื่Ăง เพรćąฉąนĆ้น ÿćรąÿ ćคĆญจึงĂยู่ที่คุณงćมคüćมดีแลąĂยู่ที่คติธรรม ในนิทćนชćดกเรื่Ăง นĆ้นๆ กćรเล่ćนิทćนชćดกÿĆมพĆนธ์กĆบคüćมเชื่ĂแลąýรĆทธćในพรąพุทธýćÿนć คืĂเป็นนิทćนĀรืĂ เรื่Ăงเล่ćปรąกĂบธรรมąเพื่ĂÿĂนใจ ไม่ü่ćจąเป็นนิทćนชćดกเกี่ยüกĆบพรąพุทธเจ้ć ĀรืĂนิทćน ชćดกต่ćงๆ ผู้ที่ÿนใจýึกþćในเรื่Ăงธรรมą ĀรืĂต้Ăงกćรเรียนรู้เกี่ยüกĆบกćรบ ćเพ็ญเพียรĂย่ćง ĂุตÿćĀąขĂงพรąพุทธเจ้ćในชćติก่Ăนๆ เพื่ĂใĀ้เข้ćใจĀลĆกธรรมค ćÿĂนĀรืĂกćรปฏิบĆติดี ปฏิบĆติ ชĂบĂย่ćงถ่Ăงแท้ เพื่ĂใĀ้เข้ćใจถึงกćรใช้ชีüิตที่เĀมćąคüรใĀ้มćกขึ้น กćรĂ่ćนนิทćนชćดกย่Ăม ÿ่งผลดีต่ĂแนüคิดแลąจิตใจขĂงผู้นĆ้นได้เป็นĂย่ćงดี ชćดก จึงĀมćยถึง เรื่ĂงรćüขĂงพรąพุทธเจ้ć เมื่ĂครĆ้งĂดีตชćติที่เÿüยพรąชćติเป็น พรąโพธิÿĆตü์ เมื่Ăพรąพุทธเจ้ćทรงแÿดงธรรมแก่ผู้ใด จąทรงยกชćดกซึ่งเป็นนิทćนĂิงธรรมą มć เล่ćเป็นบุคลćธิþฐćน คืĂ เป็นüิธีกćรÿĂนแบบยกเĂćเรื่ĂงรćüนิทćนมćปรąกĂบเพื ่ĂใĀ้ผู้ฟัง เข้ćใจง ่ćย แทนที ่จąÿĂนธรรมąโดยตรง คüćมĀมćยขĂงชćดกแบ ่งเป็น ๒ ปรąเภทคืĂ ชćดกในคüćมĀมćยทćงพรąพุทธýćÿนć แลą ชćดกในคüćมĀมćยขĂงนĆกüิชćกćร ดĆงนี้ ๑.๑.๑ ชาดกในคüามĀมายทางพระพุทธýาÿนา ค ćü่ć ชćดก ĀรืĂ ชćตก แปลü่ć ผู้เกิด มีรćกค ćมćจćกธćตุ (Root) ü่ć ชนฺ แปลü่ć “เกิด” แปลง ชนฺ ธćตุเป็น ชć ลง ต ปัจจĆยในกิริยćกิตก์ ต ปัจจĆยตĆüนี้ก ćĀนดใĀ้แปลü่ć “แล้ü”

๑๐ มีรูปค ćเป็น “ชćต” แปลü่ć เกิดแล้ü ลง ก ปัจจĆยต่Ăท้ćยĂีกÿ ćเร็จรูปค ćเป็น “ชćดก” Ă่ćนĂĂก เÿียงตćมบćลีÿĆนÿกฤตü่ć “ชć-ตą-กą” (Jà-ta-ka) แปลü่ć ผู้เกิดแล้ü เมื่Ăน ćค ćนี้มćใช้ใน ภćþćไทย เรćจąĂĂกเÿียงเป็น ชć-ดก โดยแปลง ต เป็น ด แลąใĀ้ ก เป็นตĆüÿąกดในแม่กก ชาดกในพระไตรปิฎก ชćดก เป็นคĆมภีร์Āนึ่งใน ๑๕ คĆมภีร์ขĂงขุททกนิกćยในพรąไตรปิฎกเป็นĀมüดรüม ข้Ăธรรมที่ไม่จĆดĂยู่ใน ๔ Āมüด คืĂ ทีฆนิกćย มĆชฌิมนิกćย ÿĆงยุตตนิกćย แลąĂĆงคุตตรนิกćย ธรรมที่Ăยู่ใน ขุททกนิกćยมี ๑๕ เรื่Ăง รüมทĆ้งชćดกด้üย ได้แก่ ๑) ขุททกปćฐą๑ คืĂบทÿüดÿĆ้นๆ เกี่ยüกĆบพรąพุทธýćÿนć ๒) ธรรมบท บทแĀ่งธรรม คืĂ ธรรมภćþิตÿĆ้นๆ รćü ๓๐๐ ข้Ă ÿ่üนเรื่Ăงโดย พิÿดćรปรćกฏในĂรรถกถćเช่นเดียüกĆบชćดก ๓) Ăุทćน คืĂ ธรรมภćþิตมีเนื้Ăเรื่ĂงปรąกĂบเป็นเĀตุปรćรภในกćรเปล่ง Ăุทćนเป็นข้ĂธรรมĂĆนมีเนื้ĂĀćเป็นค ćÿĂนขĂงพรąพุทธเจ้ć ๔) Ăิติüุตตกą แปลü่ć ข้Ăคüćมที่ท่ćนกล่ćüü่ćดĆงนี้ Ăย่ćงนี้ ĀรืĂด้üยปรąกćร ฉąนี้๒ เป็นกćรĂ้ćงĂิงü่ćพรąพุทธเจ้ćได้ตรĆÿข้ĂคüćมĂย่ćงนี้ไü้ ๑ ขุททกปćฐąแบ่งเป็น ๙ ÿ่üน คืĂ (๑) ÿรณคมนą คืĂกćรถึงพรąพุทธ พรąธรรมพรąÿงฆ์เป็นที่ พึ่ง (๒) ทÿÿิกขćบท (ÿิกขćบท ๑๐) (๓) Ăćกćร ๓๒ คืĂ ผม ขน เล็บĄลĄ เป็นต้น (๔) ปัญĀćÿćมเณร เช่น Ăąไรชื่Ăü่ćĀนึ่ง : ÿĆตü์เป็นĂยู่ได้ด้üยĂćĀćร Ăąไร ชื่Ăü่ćÿĂง (มี ๑๐ ข้Ă) (๕) มงคลÿูตร เรื่Ăงพรąพุทธเจ้ćตรĆÿ ตĂบปัญĀćเทüดćข้ĂปรąพฤติปฏิบĆติ ๓๘ ปรąกćร (๖) รตนÿูตร คืĂบทÿüดพรรณนćคุณพรąพุทธ พรąธรรม พรąÿงฆ์แลąĂ้ćงÿĆจจüćจć (๗) ติโรกุฑฑกĆณฑ์ พรรณนćถึงผู้ล่üงลĆบไปแล้ü (๘) นิธิกĆณฑ์ ü่ćด้üยเรื่ĂงขุมทรĆพย์ (๙) กรณียเมตตÿูตร พรรณนćถึงกćรแผ่เมตตćไปในÿĆตü์ทุกปรąเภทใĀ้มีคüćมÿุขทĆ่üĀน้ćกĆน, ÿุชีพ ปุญญćนุ ภćพ, พระไตรปิฎก ฉบับÿ าĀรับประชาชน, พิมพ์ครĆ้งที่ ๑๖, (กรุงเทพมĀćนคร : โรงพิมพ์มĀćมกุฎรćช üิทยćลĆย, ๒๕๓๙), Āน้ć ๕๙๖-๕๙๗. ๒ Ăิติüุตตกą แบ่งเป็น ๔ นิบćตคืĂ (๑) เĂกนิบćต ชุมนุมธรรมą ๑ ข้Ă (๒) ทุกนิบćต ชุมนุม ธรรมą ๒ ข้Ă (๓) ติกนิบćต ชุมนุมธรรมą ๓ ข้Ă (๔) จตุกกนิบćต ชุมนุมธรรมą ๔ ข้Ă, เรื่Ăงเดียüกัน, Āน้ć ๖๐๑-๖๐๒.

๑๑ ๕) ÿุตตนิบćต คืĂ ชื่ĂคĆมภีร์ที่ ๕ ขĂงขุททกนิกćยแĀ่งพรąÿุตตĆนตปิฎก รüม พรąÿูตรทĆ้งÿิ้น ๗๐ พรąÿูตรเป็นค ćฉĆนท์ล้üน บćงแĀ่งแม้จąมีร้Ăยแก้üปน แต่ÿćรąผูกเป็นค ć ฉĆนท์ ๖) üิมćนüĆตถุคืĂเรื่Ăงüิมćน แÿดงถึงเĀตุที่ท ćใĀ้ได้üิมćน ÿ่üนใĀญ่เป็นเรื่Ăงที่ พรąมĀćโมคคĆลลćนเถรąถćมเทพธิดćเทพบุตร ๘๕ รćยถึงĂดีตกรรมที่ÿ่งผลใĀ้ได้เกิดในüิมćน นĆ้นๆ ๗) เปตüĆตถุ เป็นเรื่ĂงขĂงเปรต คืĂผู้ล่üงลĆบไปแล้üได้รĆบทุกข์ทรมćนในÿภćพ เปรต มีลĆกþณąต่ćงๆ กĆน รüม ๕๑ เรื่Ăง ๘) เถรคćถć เป็นเรื่ĂงภćþิตทćงธรรมคืĂคติÿĂนเตืĂนใจขĂงพรąเถรąรüม ๒๖๔ รูป ๙) เถรีคćถć เป็นเรื่ĂงภćþิตทćงธรรมคืĂคติÿĂนเตืĂนใจขĂงพรąเถรี (นćง ภิกþุณีผู้เป็นพรąเถรี) รüม ๗๓ รูป ๑๐) ชćตกą คืĂ เรื่Ăงชćดกในพรąไตรปิฎกเล่มที่ ๒๗ เรียกปฐมภćค ĀรืĂ ชćดกภćค ๑ แลąพรąไตรปิฎกเล่มที่ ๒๘ เรียกทุติยภćค ĀรืĂ ชćดกภćค ๒ รüม ๕๔๗ เรื่Ăง เป็นภćþิตเกี่ยüกĆบค ćÿĂนปรąเภทนิทćน โดยเนื้Ăเรื่Ăงที่ÿมบูรณ์มีในĂรรถกถćชćดก ๑๑) นิทเทÿ คืĂ ค ćĂธิบćยพุทธภćþิตในÿุตตนิบćตแบ่งเป็นมĀćนิทเทÿกĆบ จูāนิทเทÿ (พรąไตรปิฎกเล่มที่ ๒๙ เป็นพรąÿุตตĆนตปิฎก ขุททกนิกćย มĀćนิทเทÿ แลą พรąไตรปิฎกเล่มที่ ๓๐ เป็นพรąÿุตตĆนตปิฎก ขุททกนิกćย จูāนิทเทÿ ๑๒) ปฏิÿĆมภิทćมรรค คืĂ ทćงแĀ่งปัญญćคüćมแตกฉćน เป็นภćþิตขĂง พรą ÿćรีบุตรเถรąĂธิบćยĀลĆกธรรม ๓๐ ข้Ă แบ่งเป็น ๓ üรรค ๆ ลą ๑๐ ข้Ă (พรąไตรปิฎกเล่มที่ ๓๑) ๑๓) Ăปทćน๓ คืĂ ปรąüĆติกćรบ ćเพ็ญคุณงćมคüćมดีขĂงพรąพุทธเจ้ć พรą ปัจเจกพุทธเจ้ćแลąพรąÿćüก รüมทĆ้งÿิ้น ๔๑๒ เรื่Ăง (ในĂปทćนภćค ๑ มีปรąüĆติพรąÿćüก ๔๐๙ เรื่Ăง ในĂปทćนภćค ๒ มีปรąüĆติพรąÿćüก ๑๔๐ เรื่Ăงพรąÿćüิกć ๔๐ เรื่Ăง) ๓ พรąไตรปิฎกเล่มที่ ๓๒ เรียก Ăปทćน ภćคที่ ๑ คืĂปรąüĆติขĂงพรąพุทธเจ้ć พรąปัจเจกพุทธ เจ้ćแลąพรąÿćüก แลąพรąไตรปิฎกเล่มที่ ๓๓ เรียก Ăปทćน ภćคที่ ๒ คืĂ ปรąüĆติขĂงพรąÿćüก (พรąเถรą

๑๒ ๑๔) พุทธüงý์คืĂ เรื่Ăงüงý์แĀ่งพรąพุทธเจ้ć มี ๒๘ ข้Ă ข้Ăแรกü่ćด้üยที่ จงกรมแก้üข้Ăที่ ๒-๒๖ ü่ćด้üยพรąพุทธเจ้ć ๒๕ พรąĂงค์ตĆ้งแต่พรąทีปังกรพุทธเจ้ćจนถึงพรą โคดมพุทธเจ้ć ข้Ăที่ ๒๗ ü่ćด้üยปกิณกąเกี่ยüกĆบพรąพุทธเจ้ć ข้Ăที่ ๒๘ ü่ćด้üยกćรแจกพรą บรมÿćรีริกธćตุ ๑๕) จริยćปิฎก คืĂ เรื่ĂงคüćมปรąพฤติในĂดีตขĂงพรąพุทธเจ้ć เป็นกćร บ ćเพ็ญทćนบćรมี ýีลบćรมี เนกขĆมมบćรมี ÿĆจจบćรมี เมตตćบćรมี Ăุเบกขćบćรมี กĆบ ÿโมธćนกถć คĆมภีร์ชćดก แบ่งĂĂกเป็น ๒ ภćค มี ปฐมภćค คืĂ พรąไตรปิฎก เล่มที่ ๒๗ แลą ทุติยภćค คืĂ พรąไตรปิฎก เล่มที่ ๒๘๔ ชćดก เป็นĀนึ่งในนüĆงคÿĆตถุýćÿน์ คืĂ ค ćÿĂนขĂงพรąýćÿดćมีĂงค์ ๙ ได้แก่ ๑) ÿุตฺต (ÿูตร) คืĂ พรąüินĆยปิฎก คĆมภีร์นิทเทÿทĆ้งÿĂง แลąพรąÿูตรทĆ้งĀลćย ๒) เคยฺย (เคยยą) คืĂคüćมร้Ăยแก้üผÿมร้ĂยกรĂง ได้แก่พรąÿูตรที่มีคćถć ทĆ้งĀมดโดยเฉพćąÿคćถćüรรค ในÿĆงยุตตนิกćย ๓) เüยฺยćกรณ (ไüยćกรณ์) คืĂ คüćมร้Ăยแก้üล้üน ได้แก่พรąĂภิธรรมปิฎก ทĆ้งĀมด พรąÿูตรที่ไม่มีคćถćแลąพุทธพจน์Ăื่นที่ไม่จĆดเข้ćในĂงค์ ๘ ข้Ăที่เĀลืĂ ๔) คćถć คืĂคüćมร้ĂยกรĂงล้üน ได้แก่ ธรรมบท เถรคćถć เถรีคćถć แลą คćถćล้üนในÿุตตนิบćตที่ไม่มีชื่Ăü่ćเป็นÿูตร ๕) Ăุทćน (Ăุทćน) คืĂพุทธĂุทćน พรąคćถćที่ทรงเปล่งด้üยพรąĀฤทĆยÿĀรคต ด้üยโÿมนĆÿ ÿĆมปยุตด้üยญćณ พร้ĂมทĆ้งข้ĂคüćมĂĆนปรąกĂบĂยู่ด้üย รüม ๘๒ พรąÿูตร ๖) Ăิติüุตฺตก (Ăิติüุตตกą) คืĂพรąÿูตร ๑๑๐ ÿูตรที่ตรĆÿโดยนĆยü่ć üุตฺต เĀต ภคüตć พรąเถรี) พุทธüĆงÿą (üงý์ขĂงพรąพุทธเจ้ć) แลąจริยćปิฎก คĆมภีร์ü่ćด้üยคüćมปรąพฤติขĂงพรąพุทธเจ้ć, เรื่Ăงเดียüกัน, Āน้ć ๖๒๗-๖๓๑. ๔ พรąไตรปิฎกเล่มที่ ๒๗ เรียก ปฐมภćค ĀรืĂ ชćดกภćค ๑ แบ่งĂĂกเป็น ๑๗ นิบćต ตĆ้งแต่ เĂ กกนิบćต ถึง เตรÿกนิบćต เรียงตćมล ćดĆบ ๑-๑๓ แลąพรąไตรปิฎก เล่มที่ ๒๘ เรียกทุติยภćคĀรืĂ ชćดก ภćค ๒ เป็น ปกิณณกนิบćต üีÿตินิบćต ติงÿตินิบćต แลąจĆตตćลีÿนิบćต, ขุ.ชć. (ไทย) ๒๗/บทน ć/๗.

๑๓ ๗) ชćตก คืĂ ชćดก ๕๕๐ เรื่Ăง (๕๔๗ เรื่Ăง) มีĂปัณณกชćดก เป็นต้น ๘) Ăพฺภูตธมฺม (ĂĆพภูตธรรม) คืĂ เรื่ĂงĂĆýจรรย์ ได้แก่พรąÿูตรที่กล่ćüถึงข้Ă ĂĆýจรรย์ต่ćง ๆ ไม่เคยมี ๔ Ăย่ćงนี้Āćได้ในพรąĂćนนท์ ดĆงนี้ เป็นต้น ๙) เüทลฺล (เüทĆลลą) คืĂ พรąÿูตรแบบถćมตĂบ ผู้ถćมได้ทĆ้งคüćมรู้ แลą คüćมพĂใจจึงถćมต่Ă ๆ ไป เช่น จูāเüทĆลลÿูตร มĀćเüทĆลลÿูตร ÿĆมมćทิฏฐิÿูตร ÿĆกกปัญĀ ÿูตร ÿĆงขćรภćชนียÿูตร แลąมĀćปุณณมÿูตร เป็นต้น Ăนึ่ง นüĆงคÿĆตถุýćÿน์ เป็นคĆมภีร์Ăปทćน พุทธüงÿ์ แลąĂรรถกถćทĆ้งĀลćย บćงที่ เรียกü่ć ชินÿćÿ์น ĀรืĂพุทธüจนą๕ ชćตกą ได้แก่ ชćดก ๕๕๐ เรื่Ăงมี Ăปัณณกชćดก เป็นต้น๖ ชćดก ĀรืĂ ชćตก แปลü่ć ผู้เกิด คืĂ เล่ćถึงกćรที่พรąพุทธเจ้ćทรงเüียนü่ćยตćยเกิด ถืĂเĂćก ćเนิดในชćติต่ćง ๆ ได้พบปąผจญกĆบเĀตุกćรณ์ดีบ้ćง ร้ćยบ้ćง แต่ก็ได้พยćยćมท ćคüćม ดีติดต่ĂกĆนมćกบ้ćง น้Ăยบ้ćงตลĂดมć จนเป็นพรąพุทธเจ้ćในพรąชćติÿุดท้ćย๗ ÿรุป ชćดกในพรąพุทธýćÿนć มีคüćมĀมćยü่ć ผู้เกิดแล้ü Āมćยถึง เรื่Ăงรćüที่ เกิดขึ้นจริงในĂดีตชćติที่พรąพุทธเจ้ćทรงน ćมćตรĆÿเล่ćใĀ้พรąÿćüกฟังในโĂกćÿต่ćง ๆ เป็น คĆมภีร์Āนึ่งใน ๑๕ คĆมภีร์ขĂงขุททกนิกćย แลą เป็นĀนึ่งในค ćÿĂนขĂงพรąýćÿดćมีĂงค์ ๙ ที่ เรียกü่ć นüĆงคÿĆตถุýćÿน์ ๑.๑.๒ ชาดก ในคüามĀมายขĂงนักüิชาการ ชćดก ĀรืĂ ชćตก ได้แก่ ชćดก ๕๕๐ เรื่Ăง มี Ăปัณณกชćดก เป็นต้น เป็น ๑ ใน ๙ ค ćÿĂนขĂงพรąพุทธเจ้ćที่เรียก นüĆงคÿĆตถุÿćÿน์๘ ๕ Ăงฺ.ปญฺจก. (ไทย) ๒๒/๑๕๗/๒๕๘, พรąธรรมปิฎก (ป.Ă. ปยุตฺโต), พจนานุกรมพุทธýาÿตร์ ฉบับประมüลธรรม, พิมพ์ครĆ้งที่ ๙, (กรุงเทพมĀćนคร : โรงพิมพ์มĀćจุāćลงกรณรćชüิทยćลĆย, ๒๕๔๓), Āน้ć ๒๖๑-๓๖๒. ๖ ม.มู. (ไทย) ๑๒/๒๓๘/๒๕๒. ๗ ÿุชีพ ปุญญćนุภćพ, พระไตรปิฎก ฉบับÿ าĀรับประชาชน, Āน้ć ๖๑๔. ๘ พรąธรรมปิฎก (ป.Ă. ปยุตฺโต), พจนานุกรมพุทธýาÿตร์ฉบับประมüลธรรม, Āน้ć ๒๖๑.

๑๔ ชćดก คืĂ เรื่ĂงรćüĀรืĂชีüปรąüĆติในชćติก่ĂนขĂงพรąพุทธเจ้ć ÿมĆยที่พรąĂงค์เป็น พรąโพธิÿĆตü์บ ćเพ็ญบćรมีเพื่ĂตรĆÿรู้Ăยู่ พรąĂงค์ทรงน ćมćเล่ćใĀ้พรąÿงฆ์ฟังในโĂกćÿต่ćงๆ๙ ชćดก คืĂรąเบียบค ćที่ทรงแÿดงถึงบุรพจริยć คืĂ คüćมปรąพฤติที่ทรงเคยท ćมćแต่ ปćงก่Ăน ĀรืĂธุรกิจที่ทรงท ćมćแต่ชćติĀนĀลĆงรüมทĆ้งบุรพจริยćขĂงพรąÿćüกด้üย๑๐ ชćดก คืĂ เรื่Ăงรćüกćรบ ćเพ็ญบćรมีขĂงพรąโพธิÿĆตü์ที่พรąÿĆมมćÿĆมพุทธเจ้ćทรง แÿดงแก่พุทธบริþĆทในÿมĆยพุทธกćลแลąพุทธÿćüกได้ทรงจ ćÿืบๆ กĆนมć ด้üยüิธีมุขปćฐą ก่Ăนที่ จąมีกćรจćรึกลงเป็นลćยลĆกþณ์ĂĆกþร พรąพุทธýćÿนćนิกćยเถรüćทมีกćรจćรึกค ćÿĂนไü้เป็น ภćþćบćลีจ ćแนกได้ ๓ ปิฎก คืĂพรąüินĆยปิฎก พรąÿุตตĆนตปิฎกแลąพรąĂภิธรรมปิฎก ชćดก เป็นĀนึ่งในค ćÿĂนขĂงพรąพุทธýćÿนćจĆดไü้ในพรąÿุตตĆนตปิฎก ขุทฺทกนิกćยชćดกมีจ ćนüน ๕๕๐ เรื่Ăง (คüćมจริงแล้üมีทĆ้งĀมด ๕๔๗ เรื่Ăง ซึ่งในบćงเรื่Ăงมีเนื้ĂĀćที่ซ้ ćกĆน)๑๑ ชćดก คืĂ เรื่Ăงเกี่ยüกĆบกćรเกิด เรื่Ăงเกี่ยüกĆบกćรเÿüยพรąชćติขĂงพรąพุทธเจ้ć เป็น ÿ่üนĀนึ่งขĂงค ćÿĂนแĀ่งพรąพุทธýćÿนć๑๒ ชćตก เป็นค ćนćม แปลü่ć ชćดก คืĂ เรื่ĂงรćüขĂงพรąพุทธเจ้ćที่มีมćในĂดีต๑๓ ชćดก คืĂเรื่ĂงขĂงพรąพุทธเจ้ćที่มีมćในชćติก่Ăนค ćÿĂนĀมüดĀนึ่งในพุทธýćÿนć๑๔ ๙พรąธรรมกิตติüงý์ (ทĂงดี ÿุรเตโช), พจนานุกรมเพื่Ăการýึกþาพุทธýาÿตร์ค าüัด, พิมพ์ ครĆ้งที่ ๓, (กรุงเทพมĀćนคร : ธรรมÿภćแลąÿถćบĆนบĆนลืĂธรรม, ๒๕๕๑), Āน้ć ๒๐๐. ๑๐พรąธรรมโกýćจćรย์, ปริทรรýน์เüÿÿันดรชาดก, (กรุงเทพมĀćนคร : เÿริมüิทย์บรรณć คćร, ๒๕๑๓), Āน้ć ๖. ๑๑พิÿิฐ เจริญÿุข, เกร็ดคüามรู้ในนิทานชาดก, (กรุงเทพมĀćนคร : โรงพิมพ์กćรýćÿนć, ๒๕๓๙), Āน้ć ๔. ๑๒ÿุชีพ ปุญญćนุภćพ, พจนานุกรมýัพท์พระพุทธýาÿนา, พิมพ์ครĆ้งที่ ๘, (กรุงเทพมĀćนคร : โรง พิมพ์มĀćมกุฎรćชüิทยćลĆย, ๒๕๔๑), Āน้ć ๖๑. ๑๓แปลก ÿนธิรĆกþ์, พจนานุกรม บาลี-ไทย, พิมพ์ครĆ้งที่ ๔, (กรุงเทพมĀćนคร : บริþĆทĂมรินทร์ พริ้นติ้ง กรุ๊พ จ ćกĆด, ๒๕๓๒), Āน้ć ๑๑๘. ๑๔เปลื้Ăง ณ นคร, พจนะ-ÿารานุกรม ฉบับทันÿมัยเล่ม ๑, (กรุงเทพมĀćนคร : ไทยüĆฒนć พćนิช, ๒๕๑๖), Āน้ć ๑๖๔.

๑๕ ชćดก[ชć-ดก] น. เรื่Ăงพรąพุทธเจ้ćที่มีมćในชćติก่Ăน ๆตćมที่กล่ćüไü้ในคĆมภีร์แลą เป็นชื่ĂคĆมภีร์ในพรąพุทธýćÿนć เป็นÿ่üน ๑ ใน ๙ ÿ่üนที่เรียกü่ć นüĆงคÿĆตถุýćÿน์๑๕ ชćดก (ชćดก ) Āมćยถึง เรื่Ăงที่เกิดขึ้นแล้üในĂดีตโดยเฉพćąเรื่Ăงเกี่ยüกĆบ พรąพุทธเจ้ćĂงค์ที่นิพพćนไปแล้üÿĂงพĆนกü่ćปีในครĆ้งที่พรąพุทธĂงค์ทรงเป็นพรąโพธิÿĆตü์ก่Ăน จąĂุบĆติมćเป็นเจ้ćชćยÿิทธĆตถąแลąบรรลุÿ ćเร็จเป็นพรąพุทธเจ้ćในชćตินี้๑๖ ชćดก แปลü่ć ผู้เกิด Āมćยถึง กćรเล่ćเรื่Ăงที่พรąพุทธเจ้ć ทรงเüียนü่ćยตćยเกิดใน ชćติต่ćงๆ ในĂดีตมćกมćย โดยแÿดงถึงคüćมพยćยćมในกćรท ćคุณคüćมดีมćกบ้ćงน้Ăยบ้ćง ตĆ้งแต่ต้นจนกรąทĆ่งบ ćเพ็ญได้ÿมบูรณ์ในชćติÿุดท้ćย๑๗ นิทćนชćดก Āมćยถึง เนื้Ăเรื่ĂงโดยพิÿดćรในĂรรถกถćชćดกในพรąÿุตตĆนตปิฎก Āมüดขุททกนิกćยชćดก ในพรąไตรปิฎกขĂงพรąพุทธýćÿนćฝ่ćยเถรüćท๑๘ ชćดก มćจćก ชćตก เป็นค ćนćม แปลü่ć เรื่ĂงรćüขĂงพรąพุทธเจ้ćที่มีมćในĂดีต๑๙ ชćดกมćจćกภćþćมคธ แปลü่ć เกิดแล้ü คืĂĀมćยถึงเรื่ĂงรćüขĂงพรąพุทธเจ้ćแลą พรąพุทธÿćüกที่เกิดมćแล้üในชćติก่Ăนๆ ชćดกต่ćงๆ กล่ćüถึงพรąพุทธเจ้ćเมื่ĂยĆงเป็น พรą โพธิÿĆตü์คืĂเป็นÿĆตü์ผู้แÿüงบุญ เพิ่มพูนบćรมีเพื่ĂĀćทćงĀลุดพ้น นĆบตĆ้งแต่เป็นÿĆตü์เดรĆจฉćน เป็นมนุþย์แลąเป็นเทüดć ก่Ăนที่พรąพุทธเจ้ćจąปรąÿูติเป็นเจ้ćชćยÿิทธĆตถą ได้เÿüยพรąชćติ ๑๕รćชบĆณฑิตยÿถćน, พจนานุกรมฉบับราชบัณฑิตยÿถาน พ.ý. ๒๕๕๔, พิมพ์ครĆ้งที่ ๒, (กรุงเทพมĀćนคร : นćนมีบุ๊คÿ์ จ ćกĆด, ๒๕๕๗), Āน้ć ๓๗๕. ๑๖Ăุดม รุ่งเรืĂงýรี, ÿารานุกรมüัฒนธรรมไทย ภาคเĀนืĂ เล่ม ๔, (กรุงเทพมĀćนคร : มูลนิธิ ÿćรćนุกรมüĆฒนธรรมไทย ธนćคćรไทยพćณิชย์, ๒๕๔๒), Āน้ć ๑๘๑๕. ๑๗เÿฐียรพงþ์ üรรณปก, ý.พิเýþ, ค าบ ร ร ย า ยพ ร ะไ ต รปิฎ ก. พิมพ์ค รĆ้งที ่ ๒ , (กรุงเทพมĀćนคร : ธรรมÿภćแลąÿถćบĆนบĆนลืĂธรรม, ๒๕๔๓), Āน้ć ๑๘๐. ๑๘พ ร ąใกล้รุ ่ง ปญ ฺญćüชิโร (มณีรĆตน์), “ก ć ร ýึกþ ćเชิง üิเค ร ćąĀ์ĀลĆกค ćÿĂนใน พรąพุทธýćÿนćที่ปรćกฏในเตมิยชćดก”, üิทยานิพนธ์ýาÿนýาÿตรมĀาบัณฑิต, (บĆณฑิตüิทยćลĆย : มĀćüิทยćลĆยมĀćมกุฎรćชüิทยćลĆย, ๒๕๔๘), Āน้ć ๓. ๑๙แปลก ÿนธิรĆกþ์, พจนานุกรม บาลี-ไทย, Āน้ć ๑๑๘.

๑๖ เป็นพรąโพธิÿĆตü์ในลĆกþณąต่ćง ๆ นĆบไม่ถ้üน แต่ลąชćติได้บ ćเพ็ญบćรมี คืĂ คüćมดีทüียิ่งขึ้น ตćมล ćดĆบจนกรąทĆ่งพรąชćติÿุดท้ćยได้ÿ ćเร็จเป็นพรąพุทธเจ้ć๒๐ ชćดกตćมมติโบรćณจćรย์ในแง่ที่เป็นüรรณคดีขĂงพรąพุทธýćÿนć คืĂเรื่Ăง พรą โพธิÿĆตü์ĀรืĂĂดีตชćติขĂงพรąพุทธเจ้ćที่ได้เเÿดงบทบćท คüćมเป็นüีรบุรุþĀรืĂบทบćท Ăื่นๆ เป็นเรื่ĂงขĂงพรąโพธิÿĆตü์กล่ćüถึงพรąชćติในĂดีตขĂงพรąพุทธเจ้ć Āมćยถึง กćร รüบรüมชćดกที่ปรćกฏในพรąไตรปิฎกแลąĀมćยถึงคĆมภีร์ĂรรถกถćชćดกĂีกด้üย๒๑ ชćดก แปลü่ć กćรกล่ćüถึงÿิ่งที่เกิดมćแล้ü กćรแÿดงนิทćนปรąกĂบÿุภćþิตเพื่ĂใĀ้ เข้ćใจÿุภćþิตง่ćยขึ้น ถ้ćก ćĀนดด้üยüิธีÿĂนก็คืĂ ÿĂนด้üยบทเรียนĂย่ćงที่ปัจจุบĆนเรียกü่ć ÿćธิต คืĂ ไม่ใช่ÿĂนด้üยค ćพูด กล่ćüคืĂพูดแล้üท ćใĀ้ดูด้üยเช่น พูดเรื่Ăงกู้ชćติบ้ćนเมืĂงก็ยกเรื่Ăง ÿมเด็จพรąนเรýüร ĀรืĂพรąเจ้ćตćกÿินมćเล่ćใĀ้ฟัง ในคดีธรรมเมื่ĂพูดถึงกćรใĀ้ทćนก็ยกเรื่Ăง พรąเüÿÿĆนดรมćเล่ćใĀ้ฟัง เป็นต้น๒๒ ที. ดĆบลิü.ริÿ. เดüิดÿ์ (T. W. Rhys. Davids) ผู้เชี่ยüชćญภćรตüิทยćได้Ăธิบćยไü้ใน พจนćนุกรมค ćýĆพท์ภćþćบćลีü่ć ชćดก แปลü่ć เกี่ยüข้ĂงกĆบเรื่Ăงที่เกิดขึ้นแล้ü Āมćยถึง เรื่ĂงรćüขĂงกćรเÿüยพรąชćติก่Ăนๆ ขĂงพรąพุทธเจ้ćแลąเป็นชื่ĂĀนĆงÿืĂเล่มĀนึ่งในคĆมภีร์ พรąไตรปิฎก ซึ่งแต่งเป็นค ćปรąพĆนธ์ (คćถć) ๕๔๗ เรื่Ăง๒๓ ๒๐ปรąพĆฒน์ ตรีณรงค์แลą ÿงüน ĂĆ้นคง, ÿารานุกรมüรรณคดี, (กรุงเทพมĀćนคร : ก้ćüĀน้ć กćรพิมพ์, ๒๕๐๖), Āน้ć ๖๑๘. ๒๑ธćนิÿร์ ชćครĆตพงý์, “คüćมรู้เรื ่Ăงชćดก”, Ăักþรÿาร, พิมพ์เนื ่ĂงในโĂกćÿงćนÿี่ ýćÿตรćจćรย์ ๙ กĆนยćยน๒๕๑๕, คณąĂĆกþรýćÿตร์, จุāćลงกรณ์มĀćüิทยćลĆย, ๒๕๑๕ : ๑๗๕. ๒๒รćชบĆณฑิตยÿถćน, ÿารานุกรมไทยฉบับราชบัณฑิตยÿถาน เล่ม ๑๐, (กรุงเทพมĀćนคร : โรง พิมพ์รุ่งเรืĂงธรรม, ๒๕๑๒), Āน้ć ๖๕๒. ๒๓T. W. Rhys. Davids & William, Staede, The Pali Text Society's Pali-English Dictionary (London : Luzac and Company, 1966), p. 281.

๑๗ คริÿต์มćÿ ăĆมฟรีย์ (Chistmas Hamphreys) กล่ćüü่ć ชćดก Āมćยถึง เรื่Ăงรćüกćรเกิด เป็นผลงćนขĂงเถรüćทที่รüบรüมเรื่Ăงในพรąชćติปćงก่ĂนขĂงพรąพุทธเจ้ćที่มีคุณค่ćมćก ในทćงคติชćüบ้ćนแลąพรąพุทธýćÿนć เป็นเรื่Ăงรćüที่แÿดงถึงคติธรรม๒๔ เจมÿ์ เăÿติง (James Hesting) กล่ćüü่ć ชćดก ในทćงพรąพุทธýćÿนćแลą üรรณคดี Āมćยถึง เรื่ĂงรćüกćรเÿüยพรąชćติขĂงพรąโพธิÿĆตü์ĀรืĂพรąชćติต่ćงๆ ขĂง พรąพุทธเจ้ćในĂดีต ที่ได้แÿดงบทบćทüีรบุรุþĀรืĂบทบćทĂื่นๆ เป็นเรื่ĂงรćüขĂงพรąโพธิÿĆตü์ ในพรąชćติก่Ăนๆ ขĂงพรąพุทธเจ้ć๒๕ ÿรุปได้ü่ć ชćดกในพรąพุทธýćÿนćได้แก่ ชćดกในพรąไตรปิฎก มีคüćมĀมćยü่ć ผู้ เกิดแล้ü Āมćยถึง เรื่Ăงรćüที่เกิดขึ้นจริงในĂดีตชćติที่พรąพุทธเจ้ćทรงน ćมćตรĆÿเล่ćใĀ้พรą ÿćüกฟังในโĂกćÿต่ćง ๆ ชćดก เป็นคĆมภีร์Āนึ่งใน ๑๕ คĆมภีร์ขĂงขุททกนิกćย แลą ชćดกเป็น Āนึ่งในค ćÿĂนขĂงพรąýćÿดćมีĂงค์ ๙ ที่เรียกü่ć นüĆงคÿĆตถุýćÿน์ ชćดกในคüćมĀมćยขĂงนĆกüิชćกćรมีคüćมĀมćยแบ่งเป็น ๓ Ăย่ćง คืĂ ชćดก เป็น เรื่ĂงรćüในĂดีตชćติขĂงพรąพุทธเจ้ćทĆ้งĀลćยที่เÿüยพรąชćติเป็นพรąโพธิÿĆตü์ก่ĂนตรĆÿรู้เป็น พรąÿĆมมćÿĆมพุทธเจ้ć ชćดก คืĂค ćÿĂนขĂงพรąพุทธเจ้ćทćงพุทธýćÿนćĂย่ćงĀนึ่งใน ๙ Ăย่ćง เรียกü่ć นüĆงคÿĆตถุýćÿน์แลąเป็นคĆมภีร์Āนึ่งใน ๑๕ คĆมภีร์พรąÿุตตĆนตปิฎกขุททกนิกćย ชćดก แบ่งเป็น เล่มที่ ๒๗ ชćดกภćคที่ ๑ แลąเล่มที่ ๒๘ ชćดกภćคที่ ๒ ชćดกแต่ลąเรื่Ăงมีคüćมมุ่ง Āมćยเพื่Ăเป็นธรรมąÿĂนใจใĀ้ผู้ýึกþćเข้ćใจถึงกćรใช้ชีüิตที่เĀมćąÿม ท ćใĀ้เกิดเป็นผลดีต่Ă แนüคิดแลąจิตใจได้เป็นĂย่ćงดี ๒๔Chistmas Hamphreys, A Popular Dictionary of Buddha, (The Citadel press 22 Park Avenue South, New York. 1962), p. 491. ๒๕James Hesting, Encyclopedia of Religion and Ethics, Volume 7, pp. 491-493. (Edited by Charles & Son, New York). p.19.

๑๘ ๑.๒ คüามเป็นมาขĂงชาดกและĂรรถกถาชาดก ๑.๒.๑ คüามเป็นมาขĂงชาดก ชćดก เป็นพรąพุทธพจน์ปรąเภทที่ไม่ใช่พรąÿูตร เป็นค ćÿĂนที่มีĂิทธิพลต่Ăüิธี ÿĂน ธรรมในยุคต่Ăมć เป็นกćรÿĂนĂย่ćงเล่ćนิทćน เĀมćąกĆบผู้ฟังทุกรąดĆบ เป็นเทคนิคที ่คง ปรąÿิทธิผลต่Ăผู้ฟังมćทุกยุคÿมĆย เพรćąผู้ÿĂนมีคüćมรู้Āลćยด้ćน รู้üิธีน ćเÿนĂ มีüćทýิลป์ เชื่ĂมโยงใĀ้คนฟังมĂงเĀ็นภćพลĆกþณ์ชüนใĀ้น่ćติดตćม ชćดก เป็นเรื่Ăงเล่ć มีเĀตุกćรณ์ข้ćมภพข้ćมชćติ ไม่ต่ćงกĆบüิธีÿĂนในจริยćปิฎก เล่ć ถึงกćรบ ćเพ็ญบćรมีในĂดีตชćติขĂงพรąโพธิÿĆตü์ในกลุ่มชćดกĀรืĂนิทćนชćดกมี คĆมภีร์ชćตก ปćลิĀรืĂชćดกภćþćบćลีเป็นต้นแบบ ต่ĂมćมีĂรรถกถćชćดก (ชćตกฏฺฐกถć) ชćตกมćลć (ชćดกขĂงมĀćยćน) รüมทĆ้งนิทćนชćดกในยุคต่ĂมćคืĂ ปัญญćÿชćดก ก็เล่ćเรื่Ăงข้ćมÿĆงÿćรüĆฏ เช่นกĆน๒๖ ชćดกเป็นเรื่Ăงเก่ć มีมćก่Ăนพุทธกćลปรąมćณ ๓,๐๐๐ ปี ลงมćถึง ๑๐๐ ปี “เป็น นิทćนปรĆมปรćขĂงĂินเดีย”๒๗ ที่มćในชćดกมĆกขึ้นต้นü่ć Ăตีเต ซึ่งแÿดงü่ćเป็นเรื่Ăงเก่ć ใน พรąÿุตตĆนตปิฎกเล่มĂื่นๆ แลąใน พรąüินĆยปิฎกนิยมขึ้นต้นü่ć ภูตปุพฺพ แปลü่ćเรื่Ăงเคยมี มćแล้ü ก็แÿดงü่ćเป็นเรื่Ăงเก่ćเช่นกĆน ในบćลีพรąไตรปิฎก พรąÿุตตĆนตปิฎก ขุททกนิกćย ชćดก ภćค ๑ เป็นพรąไตรปิฎกเล่มที่ ๒๗ แลąพรąÿุตตĆนตปิฎก ขุททกนิกćย ชćดก ภćค ๒ เป็น พรąไตรปิฎกเล่มที่ ๒๘ ค ćทĆ้ง ๒ นี้ไม่ปรćกฏ เพรćąปรćกฏชĆดĂยู่ในĂรรถกถć แต่ที่ยกมćกล่ćüก็ เพื่ĂใĀ้เข้ćใจü่ćคćถćในชćดกนี้แบ่งเป็น ๓ ปรąเภท คืĂ ปรąเภทที่ ๑ เป็นเรื่Ăงที่เกี่ยüกĆบปรąüĆติýćÿตร์ĀรืĂพงýćüดćรขĂงบ้ćนเมืĂงÿมĆย โบรćณก่ĂนÿมĆยพุทธกćล เช่น เรื่ĂงขĂงทีฆćüุกุมćร ในทีฆีติโกÿลชćดก๒๘ ĂĆฑฒüรรค ปัญจก นิบćต ซึ ่งเป็นผู้รüบรüมแคü้นกćÿีแลąโกýลเข้ćĂยู ่ในปกครĂงเดียüกĆนมćจนถึงÿมĆย พุทธกćล ชćดกเรื่Ăงนี้มิได้มุ่งแÿดงเนื้ĂĀćทćงปรąüĆติýćÿตร์เท่ćนĆ้น แต่มุ่งแÿดงĀลĆกธรรม ๒๖ดร.ÿมิทธิพล เนตรนิมิต, ÿĀüิทยาการในชาดก, บทคüćมüิชćกćรเผยแพร ่ใน www.mcu.ac.th ๒๗เรื่ĂงเดียüกĆน. ๒๘ ขุ.ชć.ปญฺจก. (ไทย) ๒๗/๑๑๐-๑๑๕/๒๒๐.

๑๙ คืĂ กćรไม่ล่üงลąเมิดค ćÿĂนขĂงมćรดćบิดć กćรรู้จĆกใĀ้ĂภĆยแก่ýĆตรูเป็นÿ ćคĆญ โดยเนื้Ăคüćมก็ คืĂกćรมีเมตตćกรุณć ไม่ผูกเüรก่ĂýĆตรูต่ĂกĆน นĆ่นเĂง ปรąเภทที่ ๒ เป็นนิทćนพื้นบ้ćน ซึ่งมีĂยู่ในถิ่นต่ćง ๆ ขĂงชมพูทüีป ตลĂดไปถึงแถบ ĂćĀรĆบเปĂร์เซีย ข้Ăนี้เĀ็นได้ชĆดในนิทćนชćดกĀลćยเรื่Ăงที่ตรงกĆบนิทćนในĂีÿปปกรณ์ ĀรืĂ นิทćนĂีÿป เช่น ÿุüĆณณĀĆงÿชćดก๒๙ ในĂÿĆมปทćนüรรค เĂกกนิบćต พรąโพธิÿĆตü์เÿüยพรąชćติ เป็นĀงÿ์ มีขนเป็นทĂงถูกภรรยćแลąธิดćจĆบถĂนขนจนĀมด ขนที่ขึ้นมćใĀม่ไม่เป็นขนทĂงกลĆบ เป็นขนนกขćüปกติตรงกĆบเรื่ĂงĀ่ćนทĂงในนิทćนĂีÿป ชćดกทĆ้ง ๒ เรื่Ăง ĀćกถĂดใจคüćมคงได้ ในคติโบรćณที่ü่ć “โลภมćก ลćภĀćย” ซึ่งเป็นคติชćüบ้ćน ปรąเภทที่ ๓ เป็นนิทćนเทียบÿุภćþิต เช่น เรื่ĂงคนพูดกĆบÿĆตü์ÿĆตü์พูดกĆบÿĆตü์ ĀรืĂ เทüดćแÿดงธรรม เป็นต้น๓๐ เช่น เรื่ĂงกĆณฑิชćดก๓๑ ในÿีลüรรค เĂกกนิบćต เทüดćโพธิÿĆตü์ ต ćĀนิเรื่Ăงที่คüรต ćĀนิ๓ Ăย่ćง จึงกล่ćüü่ć น่ćต ćĀนิคนที่มีลูกýรเป็นĂćüุธ ยิงไปเต็มก ćลĆง น่ćต ćĀนิ ชนบทที่มีÿตรีเป็นผู้น ć Ăนึ่ง แม้ชćยผู้ตกĂยู่ในĂ ćนćจขĂงÿตรีก็น่ćต ćĀนิ๓๒ ซึ่งมีเนื้Ăเรื่Ăงโดยย่Ăü่ć พรąโพธิÿĆตü์เÿüยพรąชćติเป็นรุกขเทüดć ติเตียนเนื้Ăป่ć Āนุ่มที่ĀลงรĆกนćงเนื้Ăที่Ăยู่กลćงทุ่งจึงตćมเข้ćมćในถิ่นมนุþย์จนถูกยิงตćย กćรแÿดงชćดกใน ท ćนĂงนี้เป็นกćรĀลีกเลี่ยงกćรแÿดงธรรมที่กรąทบตนเĂงแลąผู้Ăื่น ĀรืĂแÿดงธรรมเÿียดÿี ผู้Ăื่น เพรćąเป็นกćรÿĂนธรรมโดยใĀ้ตĆüลąครในนิทćนเป็นผู้ÿĂนแลąรĆบฟังค ćÿĂน ท ćใĀ้ผู้ฟัง รู้ÿึกü่ć ไม่มีÿ่üนใดกรąทบตน มีคüćมเพลิดเพลินแลąÿćมćรถน้Ăมน ćธรรมนĆ้นๆ มćปรąพฤติ ปฏิบĆติใĀ้เĀมćąÿมได้ พรąบćทÿมเด็จพรąจุลจĂมเกล้ćเจ้ćĂยู่ĀĆüมีพรąบรมรćชćธิบćยเรื่Ăงนิบćตชćดก มี คüćมตĂนĀนึ่งü่ć เรื่Ăงชćดกนี้ไม่ใช่เรื่ĂงรćüครĆ้งพุทธกćล เป็นเรื่Ăงมีมćเก่ćแก่ก่Ăนพุทธกćล ๒๙ ขุ.ชć.เĂกก. (ไทย) ๒๗/๑๓๖/๕๖. ๓๐ ขุ.ชć. (ไทย) ๒๗/บทน ć/๑๒-๑๓. ๓๑ ขุ.ชć.เĂกก. (ไทย) ๒๗/๑๓/๖. ๓๒ ขุ.ชć.เĂกก. (ไทย) ๒๗/๑๓/๖.

๒๐ ที่จąพึง ก ćĀนดได้ด้üยĀลĆกฐćนĀลćยĂย่ćง ถึงในชćดกเĂงก็รĆบü่ćเป็นเรื่Ăงเก่ć ด้üยขึ้น Ăตีเต ทุกแĀ่ง เมื่Ăพรąพุทธเจ้ćทรงแÿดงธรรมที่คüรจąใĀ้คüćมชĆดขึ้นด้üยชĆกนิทćนมćกล่ćü มćเล่ćมć ÿćธกใĀ้เĀ็นคüćมกรąจ่ćงขึ้น ค ćที่แÿดงโดยüิธีนี้เรียกü่ć ชćดก ในบćลีขึ้นต้นü่ć ภูต ปุพฺพ (เรื่Ăงเคยมีมćแล้ü) จĆดเข้ćในนüĆงคÿĆตถุýćÿน์ (ค ćÿĂนขĂงพรąพุทธเจ้ćมีĂงค์ ๙) ÿ่üนนิทćนชćดกนี้จึงปรćกฏü่ć เป็นนิทćนเก่ćที่เล่ćÿืบต่ĂกĆนมćช้ćนćน ไม่ใช่เล่ć ขึ้นใĀม่ในÿมĆยพุทธกćล ĀรืĂผู้แต่งจąแต่งปรąดิþฐ์ขึ้นใĀม่ภćยĀลĆง เป็นนิทćนที่มีĂยู่แล้ü เü้นแต่ เรื่ĂงปรćรภแลąกลĆบชćติมćเกิดใĀม่ แต่ที่จริงเรื่Ăงชćดกนี้เป็นเรื่Ăงนิทćนโบรćณซึ่งนĆกปรćชญ์ทĆ้งĀลćยได้น ćÿืบ ๆ กĆนมć รąĀü่ćง ๒๕๐๐ - ๓๐๐๐ ปี๓๓ ๑.๒.๒ คüามเป็นมาขĂงĂรรถกถาชาดก Ăรรถกถć เป็นชื ่ĂคĆมภีร์ĀรืĂĀนĆงÿืĂที ่แต ่งĂธิบćยค ćĀรืĂคüćมที ่ยćกใน พรąไตรปิฎกใĀ้เข้ćใจง่ćยขึ้นโดยยกýĆพท์ĂĂกมćĂธิบćยเป็นýĆพท์ๆ บ้ćง ยกข้ĂคüćมĀรืĂปรą โยคยćüๆ มćขยćยคüćมใĀ้เĀ็นชĆดเจนขึ้นบ้ćง แÿดงทĆýนąแลąข้ĂüินิจฉĆยขĂงผู้แต่งÿĂดแทรก เข้ćไü้บ้ćง Ăรรถกถć คืĂ คĆมภีร์ที ่Ăธิบćยคüćมพรąบćลี คĆมภีร์ที ่ไขคüćมพรąไตรปิฎก เรียกü่ć คĆมภีร์Ăรรถกถćบ้ćง ปกรณ์Ăรรถกถćบ้ćง Ăรรถกถćบ้ćง๓๔ Ăรรถกถć (ÿĆนÿกฤต Ăรฺถ บćลี Ăตฺถ) แปลü่ć คĆมภีร์ที่Ăธิบćยคüćมพรąบćลี คĆมภีร์ ที่ไขคüćมพรąไตรปิฎก๓๕ Ăรรถกถćชćดก คืĂเรื่Ăงร้Ăยแก้üที่Ā่ĂĀุ้มคćถćไü้ĂีกชĆ้นĀนึ่ง กล่ćüคืĂ คćถćใน พรąไตรปิฎกเป็นคćถćล้üน พรąĂรรถกถćจćรย์ได้รจนćเพิ่มเติม เพื่ĂใĀ้เรื่Ăงรćüในชćดกÿมบูรณ์ คืĂมีปรćรภ เรื่ĂงถึงมูลเĀตุที่พรąพุทธเจ้ćตรĆÿเล่ćนิทćน ตĆüนิทćนชćดกคงคćถćที่เป็นÿุภćþิตĀรืĂĀĆüใจขĂง ๓๓พรąบćทÿมเด็จพรąจุลจĂมเกล้ćเจ้ćĂยู่ĀĆü, “พรąบรมรćชćธิบćยเรื่Ăงนิบćตชćดก”, พระ คัมภีร์ชาดกแปลฉบับ ÿ.Ă.ÿ. เล่ม ๑, (กรุงเทพมĀćนคร : โรงพิมพ์แม้นýรี, ๒๔๙๓), Āน้ć ๕-๘, ๑๗. ๓๔พรąธรรมกิตติüงý์ (ทĂงดี ÿุรเตโช), พจนานุกรมเพื่Ăการýึกþาพุทธýาÿตร์ ค าüัด, Āน้ć ๑๒๖๔. ๓๕รćชบĆณฑิตยÿถćน, พจนานุกรมฉบับราชบัณฑิตยÿถาน พ.ý. ๒๕๕๔, รćชบĆณฑิตยÿถćน, พจนานุกรมฉบับราชบัณฑิตยÿถาน พ.ý. ๒๕๕๔, Āน้ć ๑๓๗๗.

๒๑ เรื่Ăง แล้üเชื่Ăมโยงเรื่ĂงในĂดีตกĆบปัจจุบĆนใĀ้ต่Ăเนื่ĂงกĆน ด้üยกćรรąบุตĆüลąครในĂดีตü่ćเป็นคน เดียüกĆบใครในÿมĆยพรąพุทธเจ้ć ซึ่งĂรรถกถćชćดกเป็นผลงćนขĂงนĆกปรćชญ์เป็นÿ่üนใĀญ่ ไม่ใช่พรąพุทธเจ้ćได้ทรงปรćรภไü้จริง ๆ๓๖ ๑.๒.๓ แĀล่งที่มาขĂงนิทานชาดก นิทćนชćดกมีคüćมÿĆมพĆนธ์กĆบพรąพุทธปรąüĆติĂĆนแÿดงถึงüิüĆฒนćกćรทćงกćยแลąใจ ขĂงชีüิตĀนึ่งจćกคüćมĀยćบไปÿู่คüćมปรąณีตแลąจćกผู้มีÿติปัญญćน้Ăยไปÿู่คüćมÿุขุมรĂบรู้ เรื่Ăงชćดกจึงเป็นปรąโยชน์ในĀลĆกกćรýึกþćแลąแนüทćงขĂงพรąพุทธýćÿนćĂย่ćงดียิ่ง ๓๗ นิทćนเก่ćแก่โบรćณซึ่งมีมćแต่ก่ĂนพุทธกćลนĆ้น มีแĀล่งก ćเนิดมćจćกนิทćนพื้นบ้ćนขĂงĂินเดีย ขĂงกรีก ĀรืĂขĂงเปĂร์เซีย นิทćนพื้นบ้ćนเĀล่ćนี้เล่ćÿืบกĆนมćด้üยมุขปćฐą คืĂเล่ćกĆนด้üยปćก เปล่ćÿืบ ๆ กĆนมć ĂĆนเป็นกćรยćกที่จąบĂกü่ćใครยืมเรื่ĂงขĂงใครมćก่Ăน ĀรืĂü่ćได้รĆบĂิทธิพล มćจćกใคร แต่เป็นไปได้ที่มีแĀล่งก ćเนิดร่üมกĆน กล่ćüคืĂ ชćดกมีที่มćจćก ๓ แĀล่ง คืĂ (๑) ชćดกมćจćกนิทćนเก่ćแก่ขĂงĂินเดีย (๒) ชćดกมćจćกนิทćนĂีÿปขĂงกรีก (๓) ชćดกมćจćกนิทćนเก่ćแก่ขĂงเปĂร์เซีย (๑) นิทานเก่าแก่ขĂงĂินเดีย Ăินเดียเป็นปรąเทýเก่ćแก่ปรąเทýĀนึ่งในโลกที่ได้ÿąÿมĂćรยธรรมไü้นćน ก่Ăนที่ ชćติĂćรยĆนจąเข้ćมćĂินเดิย ก็มีชนชćติเดิมขĂงĂินเดียĂยู่ก่Ăนแล้ü เมื่ĂชćüĂćรยĆนĂพยพเข้ćมć ภćยĀลĆงก็ได้น ćเĂćĂćรยธรรมแลąüĆฒนธรรมขĂงตนเข้ćมćด้üย ýćÿนćที่มีมćเก่ćแก่ก่Ăน ýćÿนćพุทธ ได้แก่ ýćÿนćพรćĀมณ์ ได้เป็นแĀล่งรüมüรรณกรรมพื้นบ้ćนแลąüรรณกรรมทćง ýćÿนćไü้มćกมćย ดĆงนี้ ๑. คĆมภีร์มĀćภćรตą รćมćยณą ปุรćณą ĂุปนิþĆท แลą ĂิติĀćÿą เป็นคĆมภีร์ เก่ćแก่ขĂงýćÿนćพรćĀมณ์มีนิทćนพื้นบ้ćนเก ่ćแก ่คล้ćยคลึงกĆบนิทćนชćดกใน ๓๖เฉลิม มćกนüล, การüิเคราะĀ์และเปรียบเทียบนิทานชาดกกับนิทานĂีÿป , (กรุงเทพมĀćนคร : โรงพิมพ์คุรุÿภć, ๒๕๑๘), Āน้ć ๑๘. ๓๗กิ ่งแก้ü ĂĆตถćกร, üรรณกรรมจากบ้านใน, (กรุงเทพมĀćนคร : โรงพิมพ์คุรุÿภć ลćดพร้ćü, ๒๕๑๔), Āน้ć ๑๖.

๒๒ พรąพุทธýćÿนć ได้มีกćรค้นคü้ćแลąüิจĆยถึงจ ćนüนเรื่Ăง แลąคćถćขĂงชćดก แลąขĂงคĆมภีร์ มĀćภćรตąพบü่ć ถ้ćไม่เป็นชćดกก็มĀćภćรตąคงต้ĂงยืมกĆนแลąกĆนมć ดĆงนĆ้น ชćดกแลąมĀćภć รตąจึงเกี่ยüข้ĂงกĆนโดยมีแĀล่งก ćเนิดร่üมกĆน๓๘ ๒. คĆมภีร์ปัญจตĆนตรą เป็นคĆมภีร์ที่รüบรüมนิทćนพื้นบ้ćนĂินเดียไü้มćกมćย เป็นที่รู้จĆกกĆนแพร่ĀลćยในปรąเทýตąüĆนตก คĆมภีร์ปัญจตĆนตรąเป็นüรรณกรรมขĂงýćÿนć พรćĀมณ์ไม่ใช่พรąพุทธýćÿนćĂย่ćงที่บćงคนเข้ćใจ กล่ćüคืĂ มีบćงคนเข้ćใจü่ć คĆมภีร์ปัญจ ตĆนตรą เป็นüรรณกรรมพรąพุทธýćÿนćที่พüกพรćĀมณ์ปรĆบปรุงขึ้นใĀม่ นิทćนในคĆมภีร์ ปัญจตĆนตรąกĆบนิทćนชćดกมีลĆกþณąคล้ćยคลึงกĆน แลąมีคüćมÿĆมพĆนธ์กĆนเช่นเดียüกĆบคĆมภีร์ เüตćลปัญจüีÿติกć (นิทćน ๒๕ เรื่ĂงขĂงเüตćล) นิทćนเüตćลกĆบนิทćนชćดกที่เĀมืĂนกĆน ĀรืĂ คล้ćยคลึงกĆน เช่น นิทćนชćดกเรื่Ăงที่ ๑๔๕ กĆบนิทćนเüตćลเรื่Ăงที่ ๒๑ นิทćนชćดกเรื่Ăงที่ ๕๒๗ กĆบนิทćนเüตćลเรื่Ăงที่ ๑๖ นิทćนชćดกเรื่Ăงที่ ๒๐๐ กĆบนิทćนเüตćลเรื่Ăงที่ ๒ เป็นต้น๓๙ Ăย่ćงไรก็ตćมยĆงมีคüćมเชื่Ăü่ć üรรณกรรมโลกที่มีเรื่ĂงเทüดćนĆ้น มีแĀล่งก ćเนิดร่üมกĆน ในคĆมภีร์ตĆนตรćขยćยิกขĂงýćÿนćพรćĀมณ์ก็มีคüćมÿĆมพĆนธ์กĆบชćดกเĀมืĂนกĆน คืĂ นิทćนเรื่ĂงÿิงโตแลąüĆüเป็นเพื่ĂนกĆน ถูกĀมćป่ćแยกĂĂกจćกกĆนแล้üฆ่ćกินทĆ้งÿĂงตĆü ในชćดก เรื่Ăงที่ ๓๔๙ มีเค้ćโครงเรื่ĂงเĀมืĂนกĆบในคĆมภีร์ตĆนตรćขยćยิกเล่ม ๑ นิทćนชćดกเรื่Ăงลิงฉลćด กü่ćจรąเข้ มีกล่ćüไü้ในคĆมภีร์ตĆนตรćขยćยิก เล่ม ๔ นิทćนชćดกเรื่Ăง üิธุรบĆณฑิต Ă ćมćตย์ขĂงพรąเจ้ćกุรุ ในคĆมภีร์มĀćภćรตąเขียนเป็น üิทูร เป็นพี่น้Ăงร่üมบิดćมćรดćเดียüกĆน แลąเป็นที่ปรึกþćขĂงพรąเจ้ćธฤตรćþฏร์จąเĀ็นü่ć เĀมืĂนกĆนโดยเนื้ĂĀć แต่แตกต่ćงกĆนเพียงด้ćนภćþćเท่ćนĆ้น นิทćนชćดกที่เกี่ยüกĆบกćรพลĆดพรćกจćกเมืĂง เช่น เรื่Ăงทýรถชćดกชćดกที่ ๔๖๑ ü่ćด้üยพรąเจ้ćทýรถ๔๐ Ăćจจąได้มćจćกเรื่ĂงรćมćยณąขĂงพรćĀมณ์ ๓๘ร.ý. พĆฒน์ เพ็งผลć, ชาดกกับüรรณกรรมไทย, พิมพ์ครĆ้งที่ ๓, (กรุงเทพมĀćนคร : โรงพิมพ์ ÿ ćนĆกพิมพ์มĀćüิทยćลĆยรćมค ćแĀง, ๒๕๓๕), Āน้ć ๑๑. ๓๙ เรื่Ăงเดียüกัน. ๔๐ขุ.ชć.เĂกćทÿก. (ไทย) ๒๗/๘๔-๙๖/๓๖๘-๓๖๙.

๒๓ เรื่ĂงพรąเüÿÿĆนดรชćดก ตĂนที่พรąเüÿÿĆนดรถูกเนรเทýĂĂกจćกพรąนคร ตĂน พรรณนćชมป่ćเขćล ćเนćไพร มีลĆกþณąเĀมืĂนĀรืĂคล้ćยกĆบเรื่Ăงพรąรćมเดินป่ć ในคĆมภีร์ รć มćยณąขĂงพรćĀมณ์ บทÿนทนćขĂงตĆüลąครในชćดกก็เĀมืĂนĀรืĂคล้ćยคลึงกĆบบทÿนทนćในคĆมภีร์ ĂุปนิþĆท โดยเฉพćąĂย่ćงยิ่งบทÿนทนćในĂิติĀćÿąขĂงคĆมภีร์มĀćภćรตąในýćÿนćพรćĀมณ์ นิทćนชćดกเรื่Ăงที่ ๕๓๐ เĀมืĂนกĆบค ćÿนทนćในคĆมภีร์ĂิติĀćÿąซึ่งเป็นบทคĆดมćจćกคĆมภีร์ ปุรćณąเก่ćขĂงพรćĀมณ์ นิทćนชćดกนĂกจćกจąมีแĀล่งก ćเนิดมćจćกนิทćนเก่ćแก่ในýćÿนćพรćĀมณ์แล้ü ยĆงได้มćจćกคĆมภีร์ขĂงýćÿนćเชน๔๑ด้üย (๒) นิทานเก่าแก่ขĂงกรีก ปรąเทýกรีกเป็นปรąเทýเก่ćแก่ปรąเทýĀนึ่ง เช่นเดียüกĆบĂินเดียเป็นแĀล่งĀรืĂเป็นĂู่ ĂćรยธรรมขĂงโลกแĀ่งĀนึ่ง ได้ÿąÿมแลąรüบรüมĂćรยธรรมไü้เป็นเüลćนćน ĂćรยธรรมขĂง กรีกนĆ้น ได้แพร่ĀลćยไปยĆงÿ่üนต่ćงๆขĂงโลกรüมทĆ้งĂินเดียด้üยในขณąเดียüกĆนĂćรยธรรมขĂง Ăินเดียก็ยĆงได้แพร่ĀลćยไปยĆงปรąเทýĂื่นๆรüมทĆ้งกรีกด้üยเช่นเดียüกĆน กรีก กĆบĂินเดียมีคüćมÿĆมพĆนธ์กĆนทćงด้ćนกćรค้ćมćเป็นเüลćช้ćนćน ก่Ăนที่ พรą เจ้ćĂเล็กซćนเดĂร์มĀćรćชแĀ่งกรีก ยกทĆพบุกĂินเดียในปีพ.ý. ๒๑๖๔๒ พรąเจ้ć Ăเล็กเล็ก ซćนเดĂร์มĀćรćชได้ÿüรรคตเมื่Ăปีพ.ý. ๒๒๐ ที่กรุงบćบิโลนแĀ่งลุ่มแม่น้ ćไทกริÿแลąยูเฟร ติÿ ด้üยคüćมÿĆมพĆนธ์กĆนนี้จึงเป็นÿćเĀตุĀนึ่งที่ท ćใĀ้นิทćนกรีกแพร่เข้ćมćปรćกฏใน ĂินเดียแลąนิทćนขĂงĂินเดียก็ได้แพร่เข้ćไปปรćกฏในนิทćนกรีกด้üยเช่นกĆน นิทćนขĂงกรีกที่มี ๔๑ýćÿนćเชน เป็นýćÿนćĀนึ่งในĂินเดีย ýćÿดćชื่ĂมĀćüีรą มี ๒ นิกćยคืĂ นิกćยทิคĆมพรĀรืĂ พüกชีเปลืĂย แลąนิกćยเýüตĆมพร ĀรืĂเýüตćมพร ĀรืĂพüกนุ่งผ้ćขćü ใช้ภćþćปรćกฤตเป็นภćþćทćง ýćÿนć ถืĂมĆ ่นในĀลĆกĂĀิงÿćแลąมĆงÿüิรĆติ ชินĀรืĂไชนąก็ü ่ć, รćชบĆณฑิตยÿถćน, พจนานุกรมฉบับ ราชบัณฑิตยÿถาน พ.ý. ๒๕๕๔, Āน้ć ๓๘๗. ๔๒เÿถียร โพธินĆนทą, ประüัติýาÿตร์พุทธýาÿนา, (พรąนคร : โพธิÿćมต้น, ๒๕๑๓), Āน้ć ๒๐๖.

๒๔ ปรćกฏในนิทćนชćดก ได้แก่ นิทćนĂีÿป เพรćąฉąนĆ้น ขĂกล่ćüถึงĂีÿป นิทćนĂีÿป แลą คüćมÿĆมพĆนธ์รąĀü่ćงนิทćนĂีÿปกĆบนิทćนชćดก มีปรąüĆติขĂงĂีÿปผู้แต่งนิทćนĂีÿปโดยย่Ăü่ć Ăีÿป (Aesop) เกิดที่ต ćบลฟรีเจีย ในเกćąซćมĂÿ (Samos) ซึ่งเป็นเกćąเล็ก ๆ ในĀมู่ เกćąกรีช (Greece) มีชีüิตĂยู่ในรćüýตüรรþที่ ๖ ก่Ăนคริÿตกćล ĂีÿปมีชีüิตĂćภĆพมćตĆ้งแต่เกิด โดยเกิดเป็นทćÿ มีĀน้ćตćĂĆปลĆกþณ์แต่มีÿติปัญญćดีต่ĂมćĂีÿปเข้ćไปĂยู่ในรćชÿ ćนĆกขĂง กþĆตริย์ครีซĆÿ (Court of Croesus) แĀ่งĂćณćจĆกรลิเดีย (Lydia) แĀ่งเĂเชียไมเนĂร์ (Asia minor) มีĀน้ćที่เล่ćนิทćนถüćยจนได้รĆบกćรปลดปล่Ăยเป็นĂิÿรąแก่ตนเĂง Ăีÿปมีคüćมฉลćด มćกจนได้รĆบแต่งตĆ้งเป็นที่ปรึกþćแลąผู้เชี่ยüชćญปรąจ ćรćชÿ ćนĆกขĂงกþĆตริย์ครีซĆÿ ต่Ăมć ĂีÿปยĆงได้เป็นĀนึ่งในเจ็ดนĆกปรćชญ์กรีช ต ćแĀน่งÿุดท้ćยขĂงĂีÿป คืĂ รćชทูตปรąจ ćเทüÿถćน แĀ่งเมืĂงเดลฟี (Delphi, Greece) แลąถึงแก่กรรม ณ ที่นี่เĂง นิทćนĂีÿปแรกเริ่มนĆ้น เล่ćกĆน แบบมุขปćฐą คืĂ เล่ćกĆนด้üยปćกเปล่ć ต่Ăมćมีผู้รüบรüมเป็นตĆüĂĆกþร พิมพ์เป็นĀนĆงÿืĂ แลąมี กćรแปลนิทćนĂีÿปเป็นภćþćขĂงชćติต่ćง ๆ ไปทĆ่üโลก นิทćนĂีÿปได้แพร่เข้ćมćในปรąเทýไทยÿมĆยĂยุธยć ในรĆชÿมĆยÿมเด็จพรąนćรćยณ์ มĀćรćช เพรćąในÿมĆยนĆ้นมีชćüกรีซคนĀนึ่งชื่Ă คĂนÿแตนติน ฟĂลคĂน (Constantine phaulkon) ĀรืĂ เจ้ćพรąยćüิไชเยนทร์ได้เข้ćมćมีบทบćทÿ ćคĆญในรćชÿ ćนĆกĂยุธยćÿมĆยนĆ้น ต่Ăมćมีผู้แปลนิทćนĂีÿปเป็นภćþćไทย เช่น นิทćนĂีÿป ซึ่งแปลโดย ยý üĆชรเÿถียร๔๓ ĀนĆงÿืĂ ÿ่งเÿริมกćรĂ่ćนรąดĆบมĆธยมýึกþćขึ้นไป เรื่ĂงนิทćนĂีÿป แปลโดยÿิทธć พินิจภูüดล, üิริยć üĆฒนüรćงกูร ๔๔ เป็นต้น นิทćนชćดกกĆบนิทćนĂีÿป มีคüćมÿĆมพĆนธ์กĆน ๒ ปรąกćร คืĂ ๑. ด้ćนโครงเรื่Ăง ๒. ด้ćนคüćมÿĆมพĆนธ์ทćงแนüคüćมคิด ๑. ด้ćนโครงเรื่Ăง นิทćนชćดกแลąนิทćนĂีÿป มีโครงเรื่ĂงÿĆ้น ยćü แลą ÿลĆบซĆบซ้Ăน ÿ ćĀรĆบโครงเรื่ĂงซĆบช้ĂนนĆ้นมีในนิทćนชćดก ไม่มีในนิทćนĂีÿป นิทćนทĆ้งÿĂง ๔๓ยý üĆชรเÿถียร, นิทานĂีÿป จากภาþาĂังกฤþฉบับประยุกต์โดย Joseph Jacobs, (พรą นคร : แพร่พิทยć, ๒๕๐๕). ๔๔ÿิทธć พินิจภูüดล, üิริยć üĆฒนüรćงกูร, ĀนังÿืĂÿ่งเÿริมการĂ่านระดับมัธยมýึกþาขึ้นไปเรื่Ăง นิทานĂีÿปขĂง S. A. Handford, (กรุงเทพมĀćนคร : โรงพิมพ์คุรุÿภćลćดพร้ćü, ๒๕๓๗).

๒๕ ปรąเภทมีคüćมแตกต่ćงกĆนในรćยลąเĂียด ดĆงนĆ้น นิทćนทĆ้งÿĂงจึงมีโครงเรื่ĂงเĀมืĂนกĆน แต่มี รćยลąเĂียดแตกต่ćงกĆน เช่น ในชćดกเรื่Ăงที่ ๓๐๘ “ชüÿกุณชćดก” ü่ćด้üยรćชÿีĀ์ไม่รู้คุณนก ĀĆüขüćน๔๕ เĀมืĂนกĆบเรื่Ăง “Āมćจิ้งจĂกกĆบนกกรąÿć” ในนิทćนĂีÿป เรื่Ăงโดยย่Ăü่ć Āมć จิ้งจĂกตĆüĀนึ่งก้ćงปลćติดคĂ ไปü่ćจ้ćงใĀ้นกกรąÿćเĂćก้ćงปลćĂĂกจćกคĂ เมื่ĂนกกรąÿćเĂć ก้ćงปลćĂĂกจćกคĂแล้üจึงทüงค่ćจ้ćง Āมćจิ้งจĂกไม่ยĂมจ่ćยใĀ้แต่ในเรื่Ăงนิทćนชćดก ตĆü ลąครเป็นรćชÿีĀ์กĆบนกĀĆüขüćน นกไม่ไü้ใจรćชÿีĀ์เĂćไม้ค้ ćปćกไü้แล้üจึงÿĂดจąงĂยปćกเข้ć ไปเขี่ยปลćยกรąดูกที่ขüćงคĂใĀ้ตกไปแล้üจึงเจćąไม้ที่ค้ ćปćกĂĂก üĆนĀนึ่งรćชÿีĀ์ก ćลĆงกินเนื้Ă นกĀĆüขüćนĂยćกจąลĂงใจü่ćรćชÿีĀ์จąคิดถึงบุญคุณĀรืĂไม่ จึงกล่ćüĂ้ćงĂุปกćรคุณขĂงตนแล้ü ขĂกินเนื้Ă รćชÿีĀ์ตĂบü่ć เมื่Ăเจ้ćเคćąกรąดูกที่ติดคĂข้ć เจ้ćก็ได้กินเนื้ĂตćมซĂกฟันขĂง ข้ćพเจ้ćĂยู่แล้ü เจ้ćนกĀĆüขüćนเĂ๋ย ในüĆนนĆ้น ขณąที่เจ้ćĂยู่ในปćกขĂงเรć เจ้ćเĂćชีüิตรĂด ĂĂกมćได้ก็นĆบü่ćเป็นบุญขĂงเจ้ćแล้üลą เจ้ćจąเĂćĂąไรĂีก นกĀĆüขüćนได้ฟังเช่นนĆ้นแล้üกล่ćü เป็นคćถćü่ć ผู้ไม่รู้Ăุปกćรคุณที่ผู้Ăื่นท ćแล้ü ผู้ที่ไม่เคยท ćคüćมดีĂย่ćงใดĂย่ćงĀนึ่งแก่ใครที่ ไม่ตĂบแทนĂุปกćรคุณที่ผู้Ăื่นท ćใĀ้แล้ü น่ćต ćĀนิคüćมกตĆญญูไม่มีในผู้ใดกćรคบĀć ผู้นĆ้นก็ไร้ ปรąโยชน์แม้Ăุปกćรคุณที่กรąท ćต่ĂĀน้ćมิตรธรรมยĆงĀćไม่ได้ในบุคคลใด บĆณฑิตไม่ริþยć ไม่ด่ć บุคคลนĆ้น พึงค่Ăยๆ ĀลีกĀ่ćงĂĂกจćกบุคคลนĆ้นไปเÿีย แม้นิทćนชćดกเรื่ĂงĂื่นๆ เช่น ชćดกเรื่Ăงที่ ๑๘๙ “ÿีĀจĆมมชćดก” ü่ćด้üยลć ปลĂมตĆüเป็นรćชÿีĀ์เĀมืĂนกĆบนิทćนĂีÿปเรื่Ăง “ลćในĀนĆงรćชÿีĀ์” ชćดกเรื่Ăงที่ ๑๓๖ “ÿุ üĆณณ ĀĆงÿชćดก” ü่ćด้üยพญćĀงÿ์ทĂงถูกถĂนขนเĀมืĂนกĆบนิทćนĂีÿปเรื่Ăง “Ā่ćนไข่เป็น ทĂง” ชćดกเรื่Ăงที่ ๑๔๓ “üิโรจนชćดก” ü่ćด้üยคนถูกเยćąเย้ยü่ćรุ่งเรืĂง เĀมืĂนกĆบนิทćน Ăีÿปเรื ่Ăง “Āมćจิ้งจĂกกĆบรćชÿีĀ์” ชćดกเรื ่Ăงที ่ ๔๒๖ “ทีปิชćดก” ü ่ćด้üยเÿืĂเĀลืĂง เĀมืĂนกĆบนิทćนĂีÿปเรื่Ăง “Āมćป่ćกĆบลูกแกą” แลąชćดกเรื่Ăงที่ ๔๓ ü่ćด้üยงูเüāุกą เĀมืĂนกĆบนิทćนĂีÿปเรื่Ăง “ชćüนćกĆบงูเĀ่ć”๔๖ ๔๕ ขุ.ชć.จตุกฺก. (ไทย) ๒๗/๒๙-๓๒/๑๖๒. ๔๖ เฉลิม มćกนüล, การüิเคราะĀ์และเปรียบเทียบนิทานชาดก กับนิทานĂีÿป, Āน้ć ๑๖๓.

๒๖ ๒. ด้ćนคüćมÿĆมพĆนธ์ทćงแนüคüćมคิด แบ่งเป็น ๒ ชนิด คืĂ ๑) แนüคüćมคิด ตรงกĆน แลą ๒) แนüคüćมคิดแตกต่ćงกĆน ดĆงนี้ ๑) แนüคüามคิดตรงกัน นิทćนชćดกแลąนิทćนĂีÿปมีแนüคüćมคิดĀลćยเรื่Ăงที่ตรงกĆน แต่ตĆüลąครแลąกćร ด ćเนินเรื่Ăงแตกต่ćงกĆน เช่น (๑) กćรช่üยเĀลืĂÿĆตü์ร้ćย เป็นเĀตุน ćมćซึ่งคüćมĀćยนąĀรืĂคüćมตćย ÿĆตü์ ร้ćยในนิทćนĂิÿป เช่น เรื่Ăง “ชćüนćกĆบงูเĀ่ć” ชćüนćเมตตćงูเĀ่ćซึ่งนĂนตĆüแข็งĂยู่ด้üยคüćม Āนćü เมื่ĂมีคüćมĂบĂุ่นแลąมีก ćลĆง ก็กĆดชćüนćตćย๔๗ นĂกจćกนี้ ยĆงมีเรื่Ăง “ชćüนćกĆบงู พิþ” “คนตĆดต้นไม้กĆบงูพิþ” นิทćนชćดกที่มีแนüคüćมคิดเช่นเดียüกĆนนี้เช่น ชćดกเรื่Ăงที่ ๔๓ “เüāุกชćดก” ü่ćด้üยงูเüāุกą๔๘ ฤþีเลี้ยงงูไü้ จนในที่ÿุดถูกงูกĆดตćย แลąชćดกเรื่Ăงที่ ๑๖๑ “Ăินทÿมćนโคตชćดก” ü่ćด้üยĂินทÿมćนโคตรดćบÿ ดćบÿรูปĀนึ่งเลี้ยงช้ćงก ćพร้ćแม่ไü้จนช้ćง นĆ้นตกมĆน เมื่Ăดćบÿน ćĂćĀćรไปใĀ้ช้ćงก็เĀยียบดćบÿตćย (๒) คüćมรĆกท ćใĀ้เกิดคüćมเÿื่ĂมĀรืĂĀลงในนิทćนĂีÿป เช่น เรื่Ăง “รćชÿีĀ์ กĆบคüćมรĆก” รćชÿีĀ์ĀลงรĆกĀญิงÿćüที่เป็นนćงมนุþย์จึงไปĀćพ่Ăแม่ขĂแต่งงćนกĆบนćง แต่พ่Ă แม่ขĂงนćงไม่ปรćรถนćจąยกลูกÿćüใĀ้จึงĂĂกĂุบćย ใĀ้รćชÿีĀ์ถĂนฟันแลąเขี้ยüเล็บĂĂก เพื่Ă ไม่ใĀ้ลูกÿćüตนเป็นĂĆนตรćย รćชÿีĀ์ก ćลĆงĀลงรĆกจึงยĂมท ćตćม พĂรćชÿีĀ์ถĂนเขี้ยüเล็บĂĂก พ่Ăแม่เจ้ćÿćüจึงไล่รćชÿีĀ์ไป นิทćนชćดกที่มีแนüคิดลĆกþณąนี้เช่น ชćดกเรื่Ăงที่ ๙๓ “üิÿÿćÿโภชนชćดก” ü่ćด้üยภĆยเกิดจćกคนผู้คุ้นเคยกĆน พรąโพธิÿĆตü์เÿüยพรąชćติเป็นเýรþฐีคิดจąฆ่ćรćชÿีĀ์ ที่มćĀลงรĆกนćงเนื้Ăจึงได้เĂćยćพิþทćกćยนćงเนื้Ă รćชÿีĀ์ไม่พิจćรณćเลียขนนćงเนื้Ăที่ตน รĆก ต้Ăงถึงแก่คüćมตćย แม้ในชćดกเรื่Ăงที่ ๑๓ “กĆณฑิชćดก” ü่ćด้üยเรื่Ăงที่น่ćต ćĀนิคนมี ๔๗ เรื่Ăงเดียüกัน, Āน้ć ๑๖๖. ๔๘ ค ćü่ć เüāุก เป็นชื่ĂขĂงไม้ไผ่ งูชื่Ăü่ć เüāุกąเพรćąนĂนĂยู่ในปล้Ăงไม้ไผ่, ขุ.ชć.เĂกก. (ไทย) ๒๗/๔๓/๑๘.

๒๗ ลูกýรเป็นĂćüุธ เป็นต้น๔๙ เรื่Ăงที่ ๑๕๙ “โมรชćดก” ü่ćด้üยนกยูง แลą เรื่Ăงที่ ๓๔ “มĆจฉ ชćดก” ü่ćด้üยพญćปลć (ü่ćด้üยคüćมĀึงĀüง) เป็นต้น ๒) แนüคüามคิดแตกต่างกัน นิทćนชćดกแลąนิทćนĂีÿปมีจุดมุ่งĀมćยที่จąÿĂนต่ćงกĆน แต่มีโครงเรื่ĂงเĀมืĂนกĆน ĀรืĂคล้ćยคลึงกĆน เช่น ในนิทćนĂีÿปเรื่ĂงÿุนĆขจิ้งจĂกกĆบกć ÿุนĆขจิ้งจĂกĂยćกกินเนยแข็งที่กć คćบมć จึงกล่ćüชมกćü่ćมĆนÿüยงćมมีเÿียงไพเรćą กćĀลงเชื่Ăจึงร้ĂงĂĂกมć เนยแข็งก็ตกมć จćกปćก ÿุนĆขจึงได้กินเนยแข็ง ในนิทćนชćดกเรื่Ăงที่ ๒๙๔ “ชĆมพุขćทกชćดก” ü่ćด้üยÿุนĆข จิ้งจĂกĂยćกกินลูกĀü้ć๕๐ พรąโพธิÿĆตü์เÿüยพรąชćติเป็นรุกขเทüดć ติเตียนกćกĆบÿุนĆขจิ้งจĂกที่ กล่ćüยกย่ĂงคุณĂĆนไม่มีในตนแก่กĆนแลąกĆน ÿุนĆขจิ้งจĂกตĆüĀนึ่งต้ĂงกćรจąลüงกćกินลูกĀü้ćจึง แÿร้งÿรรเÿริญกćü่ć ใครนĆ่น มีเÿียงĀยดย้ĂยยĂดเยี่ยมกü่ćÿĆตü์ที่มีเÿียงไพเรćąทĆ้งĀลćย จĆบĂยู่ที่กิ่งต้น Āü้ć เจรจćด้üยÿ ćเนียงĂĆนน่ćพĂใจ คล้ćยลูกนกยูง กćÿรรเÿริญตĂบÿุนĆขจิ้งจĂกü่ć กุลบุตร รู้จĆกÿรรเÿริญกุลบุตรด้üยกĆน นี่ท่ćนผู้มีผิüพรรณเช่นกĆบลูกเÿืĂโคร่ง เชิญท่ćนบริโภคเถิด เรćจąใĀ้ลูกĀü้ćÿุกแก่ท่ćน๕๑ นิทćนĂีÿปÿĂนü่ć “Ăย่ćเชื่Ăค ćยĂที่ไม่มีมูลคüćมจริง” ÿ่üนนิทćนชćดกÿĂนü่ć “ไม่ คüรกล่ćüยกยĂคุณซึ่งไม่มีในตนแลąผู้Ăื่น” (๓) นิทานเก่าแก่ขĂงเปĂร์เซีย จĆกรüรรดิเปĂร์เซีย (Conquest of Persia) ĀรืĂĂิĀร่ćน เป็นĂćณćจĆกรที่ยิ่งใĀญ่ แลąเก่ćแก่มćตĆ้งแต่ÿมĆยพรąเจ้ćไซรĆÿ (Cyrus) แลąÿมĆยพรąเจ้ćดćเรียÿที่ ๑ (King Darius I) (ดćริĂุÿ) ได้ยึดเทืĂกเขćĂินดĆÿ (Indus Mountain range) ปรąมćณปี๕๑๘ ก่ĂนคริÿตýĆกรćช ๔๙ (มมร. ü่ćด้üยผู้ตกĂยู่ในĂ ćนćจĀญิง), มĀćมกุฎรćชüิทยćลĆย, พระÿูตรและĂรรถกถาแปล ขุ ททกนิกาย ชาดก เล่มที่ ๓ ภาคที่ ๑, Āน้ć ๒๔๖-๒๔๙. ๕๐ ขุ.ชć.ติก. (ไทย) ๒๗/๑๓๐-๑๓๒/๑๔๙-๑๕๐. ๕๑ ขุ.ชć.ติก. (ไทย) ๒๗/๑๓๐-๑๓๑/๑๕๐.

๒๘ เปĂร์เซียแลąĂินเดียเป็นปรąเทýเพื่Ăนบ้ćนที่ใกล้ชิดกĆนในÿมĆยนĆ้น แลąชćüเปĂร์เซียก็มี Ăćรย ธรรมÿูงกü่ćชćüĂินเดีย๕๒ ýćÿนćโซโรĂĆÿเตĂร์ (Zoroastrianism) เป็นýćÿนćเก่ćแก่โบรćณขĂงเปĂร์เซียเกิด ขึ้นมćก่Ăนพรąพุทธýćÿนćปรąมćณ ๔๐๐-๑๐๐ ปีมีคĆมภีร์Ăเüÿตć ĀรืĂเซ็นต์Ăเüÿตć นĆบถืĂ ĂćĀุรćมĆÿดćเป็นพรąเจ้ćผู้ÿูงÿุด เป็นพรąเจ้ćแĀ่งแÿงÿü่ćง ต่Ăÿู้กĆบมćรร้ćยคืĂ ĂĀริมĆน (เจ้ć แĀ่งคüćมมืด) ๕๓ ชćüเปĂร์เชียนĆบถืĂพรąĂćทิตย์ นĆบถืĂไฟเป็นตĆüแทนแĀ่งพรąĂćทิตย์แลąใĀ้ คüćมÿ ćคĆญแก่ไฟตลĂดมć เมื่ĂโซโรĂĆÿเตĂร์ตĆ้งýćÿนćขึ้นใĀม่ ก็ยĆงคงนĆบถืĂไฟĂยู่นĆ่นเĂง ýćÿนćโชโรĂĆÿเตĂร์ มีĂิทธิพลต่Ăพรąพุทธýćÿนćด้üย เช่น กćรบูชćพรąĂćทิตย์ชึ่ง มี กล่ćüในพรąÿูตรคĆมภีร์ฑีฆนิกćย “Ăćทิตตÿูตร” ü่ćด้üยÿิ่งที่เป็นขĂงร้Ăน๕๔ “Ăćทิตตปริยćย ÿูตร” ü่ćด้üยĂćทิตตบรรยćย๕๕ แลąในชćดกเรื่Ăงที่ ๑๗๕ “Ăćทิจจุปัฏฐćนชćดก” ü่ćด้üยลิง ไĀü้พรąĂćทิตย์๕๖ แม้ในพรąพุทธýćÿนćมĀćยćนก็มีชื ่ĂพรąโพธิÿĆตü์ ชึ่งมีคüćมĀมćยถึง พรąĂćทิตย์เช่น พรąĂมิตćภą พรąไüโรจนą พรąทีปังกร พรąโคดมพุทธเจ้ćทรงมีพรąนćมü่ć Ăćทิตยพุทธą แลąมีผู้ÿĆนนิþฐćนü่ć ลĆทธิบูชćพรąĂćทิตย์ĂćจมćจćกýćÿนćโซโรĂĆÿเตĂร์มี พิธีกรรมพื้นบ้ćนขĂงĂินเดียที ่เกี ่ยüกĆบพรąĂćทิตย์เทพนิยćยเกี่ยüกĆบพรąĂćทิตย์แม้ จนกรąทĆ่งพรąนćมขĂง พรąโพธิÿĆตü์ที่มีชื่Ăเกี่ยüกĆบพรąĂćทิตย์ดĆงกล่ćüแล้ü ĀลĆกธรรม ๖ ปรąกćรในýćÿนćโซโรĂĆÿเตĂร์Ăćจจąเป็นบ่ĂเกิดแĀ่งค ćÿĂนในพรąพุทธýćÿนćเพรćąมี ลĆกþณąคล้ćยกĆน กćรบูชćไฟซึ่งเป็นตĆüแทนพรąĂćทิตย์มีĂิทธิพลต่Ăแนüคüćมคิดเรื่Ăงไฟใน พรąพุทธýćÿนć รüมทĆ้งพิธีกรรมในพรąพุทธýćÿนćในĂินเดียĂćจจąมีแĀล่งก ćเนิดมćจćก ýćÿนćโชโรĂĆÿเตĂร์ ๕๒ร.ý. พĆฒน์ เพ็งผลć, ชาดกกับüรรณกรรมไทย, Āน้ć ๑๕. ๕๓Āลüงüิจิตรüćทกćร, ýาÿนาÿากล, (กรุงเทพมĀćนคร : ÿ.ธรรมภĆกดี, ๒๔๙๓), Āน้ć ๓๕๒- ๓๕๔. ๕๔ÿ .ÿ. (ไทย) ๑๕/๔๑/๕๗-๕๘. ๕๕ÿ .ÿāć. (ไทย) ๑๘/๒๓๕/๒๓๐-๒๓๓. ๕๖ขุ.ชć.ทุก. (ไทย) ๒๗/๔๙/๗๖.

๒๙ นิทćนชćดก นĂกจćกจąมีก ćเนิดมćจćกนิทćนเก่ćแก่ขĂงที่ต่ćง ๆ กĆนแล้ü นิทćน ชćดกยĆงเป็นแĀล่งก ćเนิด เป็นที่มćขĂงนิทćนชćติต่ćง ๆ เช่น กรีก เปĂร์เซีย ĄลĄ ด้üย เมื่Ă ĂินเดียกĆบกรีกได้ติดต่ĂกĆนมćก่Ăนที่พรąเจ้ćĂเล็กซćนเดĂร์มĀćรćชจąรุกรćนĂินเดียเÿียĂีก ชćติ ต่ćง ๆ ที่เป็นทćงผ่ćนจćกĂินเดียไปยĆงกรีกก็ยĆงได้รĆบเĂćนิทćนĂินเดีย โดยเฉพćąนิทćนชćดกไป ด้üย นิทćนชćดกได้แพร่ĀลćยจćกĂินเดียไปถึงเปĂร์เซีย จćกเปĂร์เซียไปถึงเĂเชีย ไมเนĂร์แลą บริเüณแถบแม่น้ ćยูเฟรติÿ ชนชćติเĀล่ćนี้มีคüćมÿĆมพĆนธ์กĆบĂินเดียในýตüรรþที่ ๖ ก่Ăนคริÿต์ ýćÿนć มีĀลĆกฐćนปรćกฏในýิลćจćรึกขĂงพรąเจ้ćดćเรียÿ (ดćริĂุÿ) มĀćรćช (King Darius the Great) ในปีค.ý. ๕๒๑-๔๘๕ ก่Ăนคริÿต์ýćÿนć โดยเฉพćąĂย่ćงยิ่งýิลćจćรึกĀลĆกĀนึ่ง ที่ เปĂร์ซิโปลิÿ (Persipolis) กล่ćüถึงชćüăินดูแลąชćüคĆนธćรąได้น ćบรรณćกćรมćถüćยพรąĂงค์ แลąมีĀลĆกฐćนĂีกĂย่ćงĀนึ่งü่ć ĂĆกþรเก่ćแก่ขĂงĂินเดียได้มćจćกพüกเซมิติก (Semitiese) ใน นิทćนชćดกเรื่Ăงที่ ๓๓๙ “พćเüรุชćดก” ü่ćด้üยคüćมเÿื่ĂมลćภขĂงกćในแคü้นพćเüรุ๕๗ กล่ćüถึงกćรเดินทćงเรืĂจćกĂินเดียถึงบćเüรุ (Baveru) ชื่Ăนี้Ăćจจąเป็นชื่Ă กรุงบćบิโลน (Babylon)๕๘ แลąนิทćนเปĂร์เซียขĂงเăĂร์โรโดทĆÿ (Herodotus) ก็ได้Ă้ćงถึงนิทćนชćดกด้üย แÿดงใĀ้เĀ็นü่ćนิทćนชćดกได้เข้ćมćมีĂิทธิพลแพร่ĀลćยไปในปรąเทýเปĂร์เซียแลąกลุ่ม ปรąเทýĂćĀรĆบĂื่น ๆ ด้üย ๑.๓ ÿรุปคüามรู้เบื้Ăงต้นเกี่ยüกับชาดก คüามĀมาย ค ćü่ć “ชćดก” Āมćยถึง เรื่Ăงเล่ćถึงพรąพุทธเจ้ćทรงเüียนü่ćยต ćยเกิด เÿüยพรąชćติ เป็นเทüดć เป็นฤþี เป็นพรćĀมณ์ เป็นคนüรรณąต่ćง ๆ ĀรืĂเป็นÿĆตü์Āลćยชนิด ได้ผจญกĆบเĀตุกćรณ์ดีบ้ćงชĆ่üบ้ćง ทรงเพียรพยćยćมท ćคüćมดีติดต่ĂกĆนมćจนเป็นพรąพุทธเจ้ć ในพรąชćติÿุดท้ćย ๕๗ขุ.ชć.จตุกก. (ไทย) ๒๗/๑๕๓-๑๕๖/๑๘๘. ๕๘พรąพรĀมคุณćภรณ์ (ป.Ă. ปยุตฺโต), กาลานุกรม พระพุทธýาÿนาในĂารยธรรมโลก, กรุงเทพมĀćนคร :บริþĆท ด่ćนÿุทธćกćรพิมพ์ จ ćกĆด, ๒๕๕๒), Āน้ć ๑๐.

๓๐ เรื่Ăงชćดกเป็นüิüĆฒนćกćรแĀ่งกćรบ ćเพ็ญคุณงćมคüćมดีขĂงพรąพุทธเจ้ćตĆ้งแต่ยĆง เป็นพรąโพธิÿĆตü์ ในĂรรถกถćปรąชุมชćดกü่ć ผู้ใดในชćดกเรื่ĂงนĆ้นกลĆบชćติมćเกิดเป็นใครใน ÿมĆยพรąพุทธเจ้ć มีÿćรąÿ ćคĆญĂยู่ที่คุณงćมคüćมดีแลąคติธรรมในนิทćนชćดกเรื่ĂงนĆ้น ๆ เมื่Ă พรąพุทธเจ้ćทรงแÿดงธรรมแก่ผู้ใดจąทรงยกชćดก ซึ่งเป็นนิทćนĂิงธรรมąมćเล่ćเป็นüิธีกćร ÿĂนแบบยกเĂćเรื่ĂงรćüนิทćนมćปรąกĂบเพื่ĂใĀ้ผู้ฟังเข้ćใจง่ćย แทนที่จąÿĂนธรรมąโดยตรง ชćดกในคüćมĀมćยทćงพรąพุทธýćÿนć มีüิเครćąĀ์รูปýĆพท์ ค ćü่ć ชćดก แปลü่ć ผู้ เกิด Ă่ćนĂĂกเÿียงตćมบćลีÿĆนÿกฤตü่ć “ชć-ตą-กą” (Jà-ta-ka) แปลü่ć ผู้เกิดแล้ü เมื่Ăน ćค ćนี้ มćใช้ในภćþćไทยจąĂĂกเÿียงเป็น ชć-ดก ในพ รąไตรปิฎก ชćดกเป็นคĆมภีร์Āนึ ่งใน ๑๕ คĆมภีร์ข ุททกนิกćย ได้แก ่ ๑) ขุททกปćฐą ๒) ธรรมบท ๓) Ăุทćน ๔) Ăิติüุตตกą ๕) ÿุตตนิบćต ๖) üิมćนüĆตถุ ๗) เปต üĆตถุ๘) เถรคćถć ๙) เถรีคćถć ๑๐) ชćตกą ๑๑) นิทเทÿ ๑๒) ปฏิÿĆมภิทćมรรค ๑๓) Ăปทćน ๑๔) พุทธüงý์๑๕) จริยćปิฎก คĆมภีร์ชćดก แบ่งĂĂกเป็น ๒ ภćค มี ปฐมภćค คืĂพรąไตรปิฎก เล่มที่ ๒๗ แลą ทุติยภćค คืĂพรąไตรปิฎก เล่มที่ ๒๘ ชćดก เป็นĀนึ่งในนüĆงคÿĆตถุýćÿน์ คืĂ ค ćÿĂนขĂงพรąýćÿดćมีĂงค์ ๙ ได้แก่ (๑) ÿุตตą (๒) เคยยą (๓) เüยยćกรณą (๔) คćถć (๕) Ăุทćน (๖) Ăิติüุตตกą (๗) ชćตกą (๘) ĂĆพภูต ธรรม (๙) เüทĆลลą ชćดกในคüćมĀมćยขĂงนĆกüิชćกćร มีคüćมĀมćยแบ่งเป็น ๓ Ăย่ćง คืĂ ๑) ชćดก คืĂเรื่ĂงรćüในĂดีตชćติขĂงพรąพุทธเจ้ćทĆ้งĀลćยเÿüยพรąชćติเป็นพรąโพธิÿĆตü์ ๕๕๐ ชćติ ก่Ăนที่ชćติÿุดท้ćยได้ตรĆÿรู้เป็นพรąÿĆมมćÿĆมพุทธเจ้ć ๒) ชćดก คืĂค ćÿĂนขĂงพรąพุทธเจ้ćทćง พรąพุทธýćÿนćĂย่ćงĀนึ่งใน ๙ Ăย่ćงเรียกü่ć นüĆงคÿĆตถุýćÿน์แลą ๓) ชćดก เป็นคĆมภีร์Āนึ่ง ใน ๑๕ คĆมภีร์พรąÿุตตĆนตปิฎก ขุททกนิกćยชćดก ในพรąไตรปิฎก ๔๕ เล่ม ชćดกแบ่งเป็นเล่ม ที่ ๒๗ ชćดกภćคที่ ๑ แลąเล่มที่ ๒๘ ชćดกภćคที่ ๒ คüามเป็นมาขĂงชาดก ชćดกเป็นเรื่Ăงเก่ć มีมćก่Ăนพุทธกćลปรąมćณ ๓,๐๐๐ ปีลงมćถึง ๑๐๐ ปี ที่ ปรćกฏในพรąÿุตตĆนตปิฎกแลąในพรąüินĆยปิฎก ในบćลีพรąไตรปิฎก พรąÿุตตĆนตปิฎก ขุททก

๓๑ นิกćย ชćดก ภćค ๑ เป็นพรąไตรปิฎกเล่มที่ ๒๗ แลąพรąÿุตตĆนตปิฎก ขุททกนิกćย ชćดกภćค ๒ เป็นพรąไตรปิฎกเล่มที่ ๒๘ คćถćในชćดกนี้แบ่งเป็น ๓ ปรąเภท คืĂ ปรąเภทที ่ ๑ เป็นเรื ่Ăงที ่เกี ่ยüกĆบปรąüĆติýćÿตร์ĀรืĂพงýćüดćรÿมĆยก ่Ăน พุทธกćล ปรąเภทที่ ๒ เป็นนิทćนพื้นบ้ćน ซึ่งมีĂยู่ในถิ่นต่ćง ๆ ขĂงชมพูทüีปตลĂดไปจนถึง แถบĂćĀรĆบเปĂร์เซีย ปรąเภทที่ ๓ เป็นนิทćนเทียบÿุภćþิต เช่น เรื่ĂงคนพูดกĆบÿĆตü์ÿĆตü์พูดกĆบÿĆตü์ ĀรืĂ เทüดćแÿดงธรรม คüามเป็นมาขĂงĂรรถกถาชาดก Ăรรถกถć เป็นชื ่ĂคĆมภีร์ĀรืĂĀนĆงÿืĂที ่แต ่งĂธิบćยค ćĀรืĂคüćมที ่ยćกใน พรąไตรปิฎกใĀ้เข้ćใจง่ćยขึ้น ขยćยคüćมใĀ้เĀ็นชĆดเจนขึ้น แÿดงทĆýนąแลąข้ĂüินิจฉĆยขĂงผู้แต่ง ÿĂดแทรกเข้ćไü้ เป็นคĆมภีร์ไขคüćมพรąไตรปิฎกเรียกü่ć คĆมภีร์Ăรรถกถć ปกรณ์Ăรรถกถć ĀรืĂ Ăรรถกถć ชćดกมีแĀล่งที่มćจćก ๓ แĀล่ง คืĂ ๑) นิทćนเก่ćแก่ขĂงĂินเดีย ๒) นิทćนĂีÿปขĂงกรีก ๓) นิทćนเก่ćแก่ขĂงเปĂร์เซีย นิทćนชćดกกĆบนิทćนĂีÿป มีคüćมÿĆมพĆนธ์กĆน ๒ ปรąกćร คืĂ ๑. ด้ćนโครงเรื่Ăง ๒. ด้ćนคüćมÿĆมพĆนธ์ทćงแนüคüćมคิด คืĂ แนüคüćมคิดตรงกĆน แลąแนüคüćมคิดแตกต่ćงกĆน นĂกจćกจąมีก ćเนิดมćจćกนิทćนเก่ćแก่ขĂงที่ต่ćงๆ กĆนแล้ü นิทćนชćดกยĆงเป็น แĀล่งก ćเนิด เป็นที่มćขĂงนิทćนชćติต่ćงๆ เช่น กรีก เปĂร์เซียĄ ด้üย แลąนิทćนชćดกได้เข้ćมć มีĂิทธิพลแพร่ĀลćยไปในปรąเทýเปĂร์เซียแลąกลุ่มปรąเทýĂćĀรĆบĂื่นๆ ด้üย

๓๒ บทที่ ๒ คüามมุ่งĀมาย และมูลเĀตุแĀ่งการเล่าชาดก üัตถุประÿงค์การเรียนประจ าบท เมื่Ăได้ýึกþćเนื้ĂĀćในบทนี้แล้ü ผู้ýึกþćÿćมćรถ ๑. Ăธิบćยคüćมมุ่งĀมćยขĂงกćรแต่งชćดกได้ ๒. ĂธิบćยมูลเĀตุกćรเล่ćขćดกได้ ๓. Ăธิบćยบ่Ăเกิดนิทćนชćดกได้ ๔. ĂธิบćยĂงค์ปรąกĂบขĂงชćดกได้ ๕. Ăธิบćยโครงÿร้ćงขĂงĂรรถกถćชćดกได้ ๖. Ăธิบćยกćรก ćĀนดโครงÿร้ćงนิทćนชćดกได้ ขĂบข่ายเนื้ĂĀา คüćมน ć คüćมมุ่งĀมćยขĂงกćรแต่งชćดก มูลเĀตุกćรณ์เล่ćนิทćนชćดก บ่Ăเกิดนิทćนชćดก Ăงค์ปรąกĂบขĂงชćดก โครงÿร้ćงขĂงĂรรถกถćชćดกได้ กćรก ćĀนดโครงÿร้ćงนิทćนชćดกได้

๓๓ บทที่ ๒ คüามมุ่งĀมาย และมูลเĀตุแĀ่งการเล่าชาดก ๒.๑ คüามมุ่งĀมายขĂงชาดก ชćดกที่ปรćกฏในพรąÿุตตĆนตปิฎก ขุทททกนิกćย คืĂชćดกในพรąไตรปิฎกเล่มที่ ๒๗ ปฐมภćค ĀรืĂ ชćดกภćค ๑ แลąพรąไตรปิฎกเล่มที่ ๒๘ ทุติยภćค ĀรืĂ ชćดกภćค ๒ แลą Ăรรถกถćชćดก ไม่ได้กล่ćüถึงคüćมมุ่งĀมćยขĂงชćดกไü้โดยตรง เมื่ĂĂ่ćนชćดกด้üยคüćมพินิจ พิจćรณćก็จąเข้ćใจคüćมมุ่งĀมćยกćรแต่งชćดก ๓ ปรąกćร คืĂ ๑. เพื่Ăใช้ÿĂนธรรมą ๒. เพื่Ăýึกþćธรรมąด้üยคüćมÿนุกÿนćนเพลิดเพลิน ๓. เพื่Ăแก้คüćมÿงÿĆยขĂงพรąพุทธÿćüก ดĆงนี้ ๒.๑.๑ เพื่Ăใช้ÿĂนธรรมะ พรąพุทธเจ้ćทรงทรćบถึงĂุปนิÿĆยขĂงÿรรพÿĆตü์ทĆ้งĀลćยในโลกü่ć แต่ลąคนมีกิเลÿ มćกน้Ăยแตกต่ćงกĆน พรąพุทธĂงค์จึงทรงคิดĀćüิธีกćรÿĂนธรรมąเพื่ĂใĀ้เข้ćใจได้ง่ćย üิธีกćร ÿĂนĂย่ćงĀนึ่ง คืĂ กćรเล่ćนิทćนพร้ĂมกĆบยกĂุทćĀรณ์ĂุปมćĂุปไมย จึงทรงใช้นิทćนชćดก มćเป็นตĆüน ć เป็นÿื่Ăกลćง เป็นĂุปกรณ์ แลąเป็นĂุทćĀรณ์ จึงทรงแÿดงธรรมąด้üยชćดก เพื่Ăท ćใĀ้พุทธýćÿนิกชนเข้ćใจในธรรมได้แจ่มแจ้งขึ้น ธรรมą คืĂค ćÿĆ่งÿĂนขĂงพรąพุทธเจ้ć ที่พรąĂงค์ทรงตรĆÿรู้ĀลĆงจćกที่พรąĂงค์ทรงใช้ คüćมเพียรนćนถึง ๖ ปีเมื่Ăพรąพุทธเจ้ćได้ตรĆÿรู้ใĀม่ๆ แลąĀลĆงจćกพรąĂงค์เÿüยüิมุตติÿุขแล้ü พรąĂงค์ทรงพิจćรณćถึงธรรมąที่พรąĂงค์ได้ตรĆÿรู้ü่ćเป็นธรรมąĂĆนลึกซึ้ง ÿุขุมคĆมภีร์ภćพยćกที่ ÿĆตü์ผู้ยินดีในกćมคุณ ๕ ที่ยĆงพĆüพĆน ยินดีเพลิดเพลินĂยู่ ไม่ÿćมćรถจąตรĆÿรู้ตćมได้“ถ้ćเรćจą พึงแÿดงธรรม ผู้Ăื่นจąไม่เข้ćใจธรรมĂĆนลึกซึ้งขĂงเรć ข้ĂนĆ้นก็จąพึงเป็นคüćมเĀน็ดเĀนื่Ăย เปล่ć ล ćบćกเปล่ćแก่เรć” พรąĂงค์ทรงท้ĂพรąทĆยจąตรĆÿÿĆ่งÿĂน ÿĀĆมบดีพรĀมจćกพรĀม โลกได้ทูลĂćรćธนćขĂใĀ้พรąĂงค์ได้โปรดแÿดงธรรม เพรćąÿĆตü์ทĆ้งĀลćยผู้มีรćคą โทÿą โมĀąเล็กน้ĂยปิดบĆงดüงตć คืĂ ปัญญćมีĂยู่ ÿĆตü์เĀล่ćนĆ้นจąเÿื่ĂมถĂยเพรćąไม่ได้ÿดĆบธรรม

๓๔ ด้üยพรąมĀćกรุณćธิคุณในĀมู่ÿĆตü์ทĆ้งĀลćยü่ć บุคคลมีกิเลÿน้Ăยเบćบćงก็มีมีกิเลÿĀนćก็มี ÿćมćรถรู้ธรรมąได้ง ่ćยก็มี รู้ธรรมąโดยยćกก็มีทรงเปรียบเĀล ่ćเüไนยÿĆตü์ทĆ้งĀลćย เĀมืĂนกĆบดĂกบĆü ๓ เĀล่ćคืĂ ดĂกบĆüพ้นน้ ć ดĂกบĆüที่Ăยู่เÿมĂน้ ć ดĂกบĆüจมĂยู่ใต้น้ ć ÿ่üน Ăรรถกถćได้กล่ćüถึงดĂกบĆüเĀล่ćที่ ๔ คืĂ ดĂกบĆüที่มีโรคยĆงไม่พ้นน้ ć เป็นĂćĀćรขĂงปลćแลą เต่ćซึ่งมิได้ยกขึ้นÿู่บćลี ได้แก่ (๑) ĂุคฆฏิตĆญญู(๒) üิปจิตĆญญู (๓) เนยยą (๔) ปทปรมą แล้üเปรียบĂุคฆฏิตĆญญู เป็นเĀมืĂนดĂกบĆüพ้นน้ ć ที่พĂต้ĂงแÿงĂćทิตย์แล้üก็บćนใน üĆนนี้ เปรียบüิปจิตĆญญู เป็นเĀมืĂนดĂกบĆüĂยู่เÿมĂน้ ćที่จąบćนในüĆนรุ่งขึ้น เปรียบเนยยą เป็น เĀมืĂนดĂกบĆüจมĂยู่ในน้ ćที่จąขึ้นมćบćนในüĆนที่ ๓ ÿ่üนปทปรมą เปรียบเĀมืĂนดĂกบĆüที่มี โรค ยĆงไม่พ้นน้ ć ไม่มีโĂกćÿขึ้นมćบćน เป็นĂćĀćรขĂงปลćแลąเต่ć แล้üแบ่งบุคคลเป็น ๔ เĀล่ć คืĂ พüกที่ ๑ ĂุคฆฏิตĆญญู คืĂ บุคคลผู้มีบćรมีแก่กล้ć ได้ฟังพรąÿĆทธรรมเทýนćโดยย่Ă ก็ÿćมćรถตรĆÿรู้มรรคผลได้โดยทĆนที พüกที ่ ๒ üิปจิตĆญญู คืĂ บุคคลผู้ได้ฟังพรąÿĆทธรรมเทýนćโดยย ่Ă แล้üไม่ ÿćมćรถบรรลุธรรมได้ ต่Ăเมื่Ăมีกćรจ ćแนกĂรรถćธิบćยธรรมąĂĂกไปโดยพิÿดćรจึงตรĆÿรู้มรรค ผลได้ พüกที่ ๓ เนยยą คืĂ บุคคลผู้ได้ฟังพรąÿĆทธรรมเทýนćโดยย่Ăแลąพิÿดćรแล้ü ก็ยĆง ไม่ÿćมćรถบรรลุธรรมได้ ต่Ăเมื่Ăกรąท ćมนÿิกćรด้üยĂุบćยปัญญć คบĀćกĆลยćณมิตร บ ćเพ็ญ กิจพćกเพียรในÿมถą üิปัÿÿนćกรรมฐćนÿืบไปจึงจąÿ ćเร็จมรรคผล พüกที่ ๔ ปทปรมą คืĂ บุคคลผู้มีĂุปนิÿĆยไม่ÿมบูรณ์ ไม่ÿćมćรถจąบรรลุธรรมใดๆ ได้แม้จąได้ฟังพรąÿĆทธรรมเทýนćโดยย่Ăแลąพิÿดćรแล้üก็ตćม๕๙ กćรÿĂนธรรมโดยพรąโพธิÿĆตü์มีในชćดกเรื่Ăงกāćยมุฏฐิชćดก ü่ćด้üยลิงซĆดลูกเดืĂย ทิ้งทĆ้งก ćมืĂ ในชćดกเรื่Ăง ธĆมมĆทธชชćดก ü่ćด้üยกćรมีธรรมเป็นธงชĆย แลąÿĆงกิจจชćดก ดĆงนี้ ๕๙ÿมเด็จพรąมĀćÿมณเจ้ć กรมพรąปรมćชิตชิโนรÿ, ปฐมÿมโพธิกถา, (กรุงเทพมĀćนคร : โรง พิมพ์กćรýćÿนć, ๒๕๐๕), Āน้ć ๒๒๒-๒๒๓.

๓๕ ๑) กāายมุฏฐิชาดก ü่ćด้üยลิงซĆดลูกเดืĂยทิ้งทĆ้งก ćมืĂ พรąโพธิÿĆตü์เÿüยพรąชćติเป็นĂ ćมćตย์ท ćĀน้ćที่ธรรมćนุÿćÿกผู้ÿĂนธรรมใĀ้ พรąรćชćพรąนćมü ่ćพรĀมทĆต เมืĂงพćรćณÿี ต ่Ăมćในฤดูฝนมีกบฏเกิดขึ้นที ่ชćยแดน พรąรćชćจąยกทĆพไปปรćบปรćมจึงตĆ้งค่ćยไü้ที่ÿüนĀลüง พรąโพธิÿĆตü์ได้เข้ćเฝ้ćเพื่ĂคĆดค้ćน แต่ยĆงĀćโĂกćÿไม่ได้ ขณąนĆ้นพüกทĀćรได้น ćถĆ่üด ćมćเพื่Ăเป็นĂćĀćรม้ćมćใÿ่ไü้ในรćง มีลิงตĆü Āนึ่งลงมćจćกต้นไม้ฉüยเĂćถĆ่üด ćจćกรćงนĆ้นใÿ่จนเต็มปćก แล้üยĆงคü้ćติดมืĂมćĂีกก ćĀนึ่ง กรąโดดขึ้นต้นไม้ไปĀüĆงจąนĆ่งกิน บĆงเĂิญมีถĆ่üด ćเม็ดĀนึ่งĀลุดจćกมืĂล่üงลงบนพื้นดิน มĆนได้ทิ้ง ถĆ่üด ćทĆ้งĀมดทĆ้งที่ในปćกแลąที่มืĂแล้üลงจćกต้นไม้มćĀćถĆ่üด ćเม็ดนĆ้น เมื่Ăไม่เĀ็นก็กรąโดดขึ้น ต้นไม้นĆ่งซึมเýร้ćเÿียใจĂยู่บนกิ่งไม้นĆ้น พรąรćชćได้ทĂดพรąเนตรเĀ็นพฤติกรรมขĂงลิงนĆ้น ทĆ้งĀมดจึงได้ตรĆÿถćม พรąโพธิÿĆตü์กรćบทูลü่ć “ขĂเดชą มĀćรćชเจ้ć ลิงโง่ตĆüนี้Āćกินตćม กิ่งไม้ ปัญญćขĂงมĆนไม่มี จึงÿćดถĆ่üด ćทĆ้งĀมดทิ้งเพื่ĂถĆ่üด ćเม็ดเดียü เปรียบผู้โง่เขลćไร้ปัญญćไม่ มĂงเĀ็นปรąโยชน์ÿ่üนมćก มĂงเĀ็นปรąโยชน์ÿ่üนน้Ăยจึงเป็นเช่นนี้” พรąโพธิÿĆตü์จึง เปรียบเทียบกćรที่ลิงทิ้งลูกเดืĂยทĆ้งĀมดแล้üลงจćกต้นไม้มĂงĀćลูกเดืĂยเมล็ดเดียüบนพื้นดิน ĂุปมćกĆบพรąรćชćยกพลในฤดูฝนĂĆนย่Ăมเÿื่Ăมจćกปรąโยชน์มćกเพรćąเĀตุปรąโยชน์เล็กน้Ăย แล้üกรćบทูลü่ć พüกเรćก็ดี ชนเĀล่ćĂื่นก็ดี ที่มีคüćมโลภจĆด จąเÿื่Ăมจćกปรąโยชน์ÿ่üนมćก เพรćąปรąโยชน์ÿ่üนน้ĂยเĀมืĂนลิงเÿื่ĂมจćกลูกเดืĂย๖๐ พรąรćชćÿดĆบถ้Ăยค ćนĆ้นแล้üกลĆบได้ÿติ จึงรĆบÿĆ่งใĀ้เลิกขบüนทĆพเÿด็จกลĆบเข้ćเมืĂง พćรćณÿี ฝ่ćยพüกโจรเข้ćใจü่ćพรąรćชćเÿด็จĂĂกจćกเมืĂงมćปรćบปรćมก็ได้พćกĆนĀนีไป ๒) ธัมมัทธชชาดก ü่ćด้üยกćรมีธรรมเป็นธงชĆย พรąโพธิÿĆตü์เÿüยพรąชćติเป็นพญćนกมีฝูงบริüćรที่เกćąกลćงมĀćÿมุทร พ่Ăค้ćชćü กćÿิกรĆฐกลุ่มĀนึ่งพćกĆนแล่นเรืĂไปยĆงมĀćÿมุทร โดยน ćเĂćกćบĂกทิýทćงไปด้üย เรืĂเกิดแตก ในกลćงมĀćÿมุทร กćบĂกทิýนĆ้นจึงบินไปถึงเกćąนĆ้นแล้üคิดü่ćจąĀลĂกกินไข่แลąลูกĂ่ĂนขĂง นกฝูงนี้ จึงบินไปยืนขćเดียüĂ้ćปćกกินลมท่ćมกลćงฝูงนก กล่ćüลüงแÿดงตนเป็นผู้ปรąพฤติ ๖๐ขุ.ชć.ทุก. (ไทย) ๒๗/๕๒/๗๗.

๓๖ ธรรมแÿดงตนเป็นผู้üิเýþกล่ćüü่ć ถ้ćเĀยียบพื้นดิน ๒ ขćแล้üแผ่นดินก็ไม่ÿćมćรถจąทนทćน ได้ แลąĂ้ćปćกกินแต่ลมเท่ćนĆ้นไม่กินĂćĀćรĂื่น แล้üใĀ้โĂüćทนกทĆ้งĀลćยü่ć “ดูก่Ăนญćติ ทĆ้งĀลćย ท่ćนทĆ้งĀลćยจงปรąพฤติธรรม ท่ćนทĆ้งĀลćยจงปรąพฤติธรรมĂยู่เÿมĂ ๆ เถิด คüćม เจริญจąมีแก่ท่ćนทĆ้งĀลćย ผู้ปรąพฤติธรรมย่ĂมĂยู่เป็นÿุขทĆ้งโลกนี้แลąโลกĀน้ć” นกทĆ้งĀลćย ไม่รู้ü่ć กćตĆüนี้พูดĂย่ćงนี้เพื่ĂจąโกĀกกินไข่นกจึงได้กล่ćüชมเชยü่ć “กćตĆüนี้เจริญดีจริงĀนĂ ปรąพฤติธรรมĂย่ćงÿูง ยืนĂยู่ด้üยเท้ćข้ćงเดียüย่Ăมพร่ ćÿĂนแต่ธรรมแก่พüกเรćเท่ćนĆ้น” นก ทĆ้งĀลćยเชื่ĂฟังกćตĆüทุýีลนĆ้นพćกĆนบĂกü่ć “ท่ćนครĆบ เมื่Ăท่ćนไม่ĀćเĀยื่ĂĂย่ćงĂื่น กินแต่ลม เป็นĂćĀćรเท่ćนĆ้น ถ้ćกรąนĆ้นขĂท่ćนคĂยดูแลไข่แลąลูกĂ่ĂนขĂงพüกเรćด้üย” แล้üพćกĆน ĂĂกไปĀćเĀยื่ĂกĆน กćทุýีลได้โĂกćÿจึงจิกกินไข่แลąลูกĂ่ĂนนกเĀล่ćนĆ้นจนเต็มท้Ăง แลąพĂนก เĀล่ćนĆ้นมćก็ท ćÿงบเÿงี่ยมยืนขćเดียüĂ้ćปćกĂยู่เĀมืĂนเดิม นกทĆ้งĀลćยมćแล้üไม่เĀ็นลูกน้Ăย ขĂงตนจึงร้Ăงü่ć “ใครĀนĂกินลูกเรć” แต่ก็ไม่ÿงÿĆยเพรćąคิดü่ćกćทุýีลนĆ้นปรąพฤติธรรม ต่ĂมćüĆนĀนึ่ง พรąมĀćÿĆตü์คิดü่ć เมื่Ăก่Ăนที่นี่ไม่มีĂĆนตรćยĂąไรนĆบแต่กćตĆüนี้ มćแล้üĂĆนตรćยจึงเกิดขึ้น เรćคüรซุ่มจĆบกćตĆüนี้ พรąมĀćÿĆตü์นĆ้นท ćเĀมืĂนไปĀćเĀยื่ĂกĆบนก ทĆ้งĀลćย แล้üกลĆบมćซ่ĂนตĆüĂยู่ในที่ก ćบĆง ฝ่ćยกćเĀ็นü่ćนกทĆ้งĀลćยไปแล้üจึงเลิกยืนขćเดียüไป Āćกินไข่นกแลąลูกĂ่Ăนแล้üกลĆบมćยืนขćเดียüĂ้ćปćกดĆงเดิม เมื่ĂนกทĆ้งĀลćยกลĆบมćแล้ü พญć นกเรียกปรąชุมฝูงนกü่ć üĆนนี้ฉĆนซุ่มจĆบดูĂĆนตรćยขĂงลูกเจ้ćทĆ้งĀลćย ได้เĀ็นกćทุýีลตĆüนี้ กินลูก ขĂงพüกเจ้ć มćเถิดเจ้ćทĆ้งĀลćยพüกเรćจงล้ĂมจĆบกćตĆüนี้ เมื่ĂจĆบแล้üได้แล้üกล่ćüü่ć กćตĆüนี้พูดด้üยüćจćเป็นĂย่ćงĀนึ่ง แต่กรąท ćด้üยกćยเป็นĂย่ćงĀนึ่ง ปรąพฤติ ธรรมแต่ปćก แต่กćยไม่ปรąพฤติธรรม เพรćąฉąนĆ้น ชื่Ăü่ćไม่ทรงธรรม แÿร้งท ćตĆüü่ćมีธรรม เป็นธงชĆย ใĀ้เขćยกย่Ăง มĆนไม่ได้ตĆ้งĂยู่ในธรรมเลย กćนี้เป็นÿĆตü์มีถ้Ăยค ćĂ่ĂนĀüćน มีใจรู้ได้ ยćก เปรียบเĀมืĂนงูเĀ่ć ĀรืĂเปรียบเĀมืĂนคนผู้เĂćธรรมบĆงĀน้ć คนทุýีลปรąเภทนี้คนโง่ รู้ได้ ยćก ท่ćนทĆ้งĀลćย จงช่üยกĆนปรąĀćรกćตĆüลćมกด้üยจąงĂยปćก ด้üยปีก แลąด้üยเท้ćใĀ้ มĆนพินćýไป กćตĆüนี้ไม่คüรĂยู่ร่üมกĆบพüกเรć๖๑ มĀćÿĆตü์พูดĂย่ćงนี้แล้üตนเĂงก็โดดขึ้น ใช้จąงĂยปćกจิกĀĆüขĂงกćนĆ้น นกที่เĀลืĂก็ พćกĆนใช้จąงĂยปćกบ้ćง เล็บบ้ćง แข้งบ้ćง ปีกบ้ćง จิกตีมĆนก็ถึงคüćมÿิ้นชีüิต ณ ที่นĆ้นนĆ่นเĂง ๖๑ขุ.ชć.ทุก. (ไทย) ๒๗/๖๗-๖๘/๒๔๐

๓๗ ๓) ÿังกิจจชาดก ü่ćด้üยÿĆงกิจจฤๅþี พรąเจ้ćพรĀมทĆตเÿüยรćชÿมบĆติในเมืĂงพćรćณÿี มีพรĀมทĆตตกุมćรเป็นพรąโĂรÿ พรąโพธิÿĆตü์ถืĂปฏิÿนธิเป็นบุตรปุโรĀิตนćมü่ć ÿĆงกิจจกุมćร ทĆ้งÿĂงเป็นÿĀćยกĆนเจริญเติบโต มćด้üยกĆนในรćชนิเüýน์ ต่ĂมćพรąรćชćทรงโปรดใĀ้พรĀมทĆตตกุมćรเป็นĂุปรćชแล้üบĆงเกิด คüćมโลภทรงด ćริüćงแผนจąปลงพรąชนม์พรąบิดćยึดเĂćรćชÿมบĆติ จึงบĂกคüćมนĆ้นแก่พรą โพธิÿĆตü์ พรąโพธิÿĆตü์จึงตรĆÿĀ้ćมü่ć ขึ้นชื่Ăü่ć ปิตุฆćตกรรมเป็นกรรมĀนĆกเป็นทćงแĀ่งนรก ใคร ๆ ไม่Ăćจจąท ćกรรมĂĆนนี้ได้ เมื่ĂĂุปรćชตรĆÿĂุบćยüิธีก็ถูกพรąโพธิÿĆตü์ทูลทĆดทćนถึง ๓ ครĆ้งจึงเปลี่ยนไปปรึกþćกĆบพüกคนรĆบใช้ใกล้ชิดĀćĂุบćยลĂบปลงพรąชนม์พรąรćชć พรą โพธิÿĆตü์ทรงทรćบถึงพฤติกรรมนĆ้นจึงĀนีไปบüชเป็นฤćþีบ ćเพ็ญฌćนแลąĂภิญญćใĀ้บĆงเกิดแล้ü ในป่ćĀิมüĆนต์ ฝ ่ćยพรąรćชćใĀ้คนฆ ่ćพรąบิดćแล้ü ก็เÿüยคüćมÿุขÿบćยในรćชÿมบĆติ ตลĂดเüลćเพียงไม ่นćนนĆก ต ่Ăแต ่นĆ้นมćก็ÿąดุ้งĀüćดกลĆüไม ่ได้มีคüćมÿบćยพรąทĆย เĀมืĂนกĆบได้รĆบกรรมในนรก ท้ćüเธĂทรงด ćริถึงพรąโพธิÿĆตü์ตลĂดเüลćü่ć ÿĀćยขĂงเรćได้Ā้ćมปรćมü่ć ปิตุ ฆćตกรรมเป็นกรรมĂĆนĀนĆกมćก แต่เรćไม่เชื่Ă จึงĀลบĀนีไปเÿีย ถ้ćเขćĂยู่ในที่นี้ไชร้ คงไม่ใĀ้เรć กรąท ćปิตุฆćตกรรมแน่นĂน ครĆ้นเüลćล่üงไปนćนแล้ü พรąโพธิÿĆตü์จึงคิดü่ć พรąรćชćทรงรąลึกถึงเรć เรćคüรไป ในรćชÿ ćนĆกนĆ้น แล้üแÿดงธรรมแก่ท้ćüเธĂ ท ćใĀ้ท้ćüเธĂĀćยĀüćดกลĆü จึงพร้Ăมด้üยดćบÿ ๕๐๐ เป็นบริüćร พćกĆนเĀćąมćลงในĂุทยćนชื่Ăทćยปัÿÿą นĆ่งĂยู่ ณ แผ่นýิลć คนเฝ้ćÿüนเĀ็นĀมู่ฤćþีจึงได้ไต่ถćม เมื่Ăทรćบü่ćýćÿดćนćมü่ć “ÿĆงกิจจบĆณฑิต” ก็จ ć ได้แล้üĂćÿćไปตćมพรąรćชćมćพบ พรąโพธิÿĆตü์ได้ถüćยโĂüćทแด่พรąเจ้ćพรĀมทĆตü่ć มĀćบพิตร Ăธรรมเป็นเช่นĀนทćงที่ผิด ÿุจริตธรรมเป็นเช่นกĆบĀนทćงĂĆนเกþม พรąĂงค์เมื่Ăกćลก่Ăนได้รĆบÿĆ่งแก่Ăćตมภćพü่ćจĆกปลงพรąชนม์พรąบิดćแล้üเป็นพรąรćชćถึงถูก คĆดค้ćนĀ้ćมไü้ก็มิได้เชื่Ăถ้Ăยค ć ฆ่ćพรąบิดćแล้üทรงเýร้ćโýกĂยู่ในบĆดนี้ ธรรมดćบุคคลผู้ไม่ท ć ตćมโĂüćทขĂงบĆณฑิตทĆ้งĀลćยก็เĀมืĂนบุคคลผู้ด ćเนินไปในĀนทćงที่มีโจร ย่Ăมถึงคüćมพินćý

๓๘ Ăย่ćงใĀญ่Āลüง ธรรมเป็นทćงที่ถูกÿ่üนĂธรรมย่Ăมน ćไปÿู่นรก ๘ ขุม คืĂ ๑) ÿĆญชีüนรก ๒) กćāÿุตตนรก ๓) ÿĆงฆćฏนรก ๔) โรรุüนรก ๕) มĀćโรรุüนรก ๖) มĀćĂเüจีนรก ๗) ตćปน นรก ๘) ปตćปนรก แล้üÿĂนใĀ้ทรงคลćยคüćมรุ่มร้ĂนนĆ้น ทูลü่ć ธรรมชื่Ăü่ćเป็นทćงที่ปลĂดภĆย ÿ่üน Ăธรรมชื่Ăü่ćเป็นทćงที่ไม่ปลĂดภĆย เพรćąü่ćĂธรรมน ćÿĆตü์ไปÿู่นรก ÿ่üนธรรมยĆงÿĆตü์ใĀ้ ถึง ÿุคติ๖๒ ๒.๑.๒ เพื่อýึกþาธรรมะด้üยคüามÿนุกÿนานเพลิดเพลิน เนื่ĂงจćกธรรมąขĂงพรąพุทธเจ้ćเป็นธรรมąที่ลึกซึ้ง ÿุขุมคĆมภีร์ภćพแลąยćกที่จą เข้ćใจ กćรýึกþćธรรมąเพื่Ăเข้ćใจคüćมĀมćยĂĆนลึกซึ้งแลąถูกต้Ăง ย่Ăมมีคüćมยćกด้üย ฉąนĆ้น ธรรมąถึงแม้จąดีแลąมีปรąโยชน์ แต่เมื่Ăท ćคüćมเข้ćใจยćก คนก็ไม่Ăยćกýึกþćเล่ćเรียน เพรćą เรียนไปแล้üไม่เข้ćใจก็ไร้ปรąโยชน์บćงครĆ้งคนเรียนพยćยćมĂ่ćนแล้üĂ่ćนĂีกก็ไม่เข้ćใจ ในที่ÿุดก็ เกิดคüćมเบื่ĂĀน่ćย ท้ĂถĂย แลąĀยุดýึกþćเล่ćเรียนธรรมą พรąพุทธเจ้ćทรงทรćบĂุปนิÿĆยขĂงÿรรพÿĆตü์ดีจึงทรงแÿดงชćดกใน พรąไตรปิฎก ซึ่งมีลĆกþณąเป็นคćถć ต่Ăมćพรąพุทธโฆÿćจćรย์นĆกปรćชญ์พรąĂรรถกถćจćรย์ ผู้มีชื่Ăเÿียง ได้แต่งĂรรถกถćชćดก โดยน ćคćถćชćดกในพรąไตรปิฎก มćเป็นบทตĆ้ง ĀรืĂบทน ć แล้üยกนิทćนมćเล่ćเป็นĂุทćĀรณ์แลąเปรียบเทียบกĆบธรรมą ซึ่งผู้ปรąพĆนธ์ได้แทรกĀĆüข้Ă ธรรมąไü้ในนิทćนเรื่ĂงนĆ้นๆ ใช้üิธีแต่งชćดกโดยมีนิทćนปรąกĂบ นĆบเป็นกลüิธีĂย่ćงĀนึ่งขĂง กćรแต่งคĆมภีร์พรąพุทธýćÿนć üิธีกćรแต่งเช่นนี้ÿćมćรถท ćใĀ้ผู้ýึกþćธรรมąในพุทธýćÿนćไม่ เกิดคüćมเบื่ĂĀน่ćย ĀรืĂท้Ăแท้ในกćรýึกþćธรรมą เกิดคüćมÿนุกÿนćนเพลิดเพลินแลąเข้ćใจ คüćมĀมćย ĂĆนลึกซึ้งแลąถูกต้ĂงขĂงธรรมąนĆ้นๆ ด้üย กćรýึกþćธรรมąด้üยคüćมÿนุกÿนćนเพลิดเพลินแลąกćรเข้ćใจธรรมąถูกต้Ăง ย่Ăม ใĀ้ปรąโยชน์แก่ผู้ýึกþćเล่ćเรียน ผู้ýึกþćก็พĂใจแลąยินดีในกćรýึกþćธรรมą แลą พรąพุทธýćÿนćมĆ่นคงÿถิตÿถćพรตลĂดไป ตĆüĂย่ćงเช่น ýึกþćธรรมąเรื่ĂงคüćมโลภมćกĂยู่ใน ๖๒กุýลกรรมบถ ๑๐ คืĂ เü้นฆ่ćÿĆตü์ เü้นลĆกทรĆพย์ เü้นปรąพฤติผิดในกćม เü้นพูดเท็จ เü้นพูด ÿ่Ăเÿียด เü้นค ćĀยćบ เü้นพูดเพ้Ăเจ้Ă ไม่โลภĂยćกได้ไม่คิดปĂงร้ćย เĀ็นชĂบตćมท ćนĂงคลĂงธรรม, ขุ. ชć.ÿฏฺฐิ(ไทย) ๒๘/ ๘๑/๔๖.

๓๙ นิทćนชćดกเรื่Ăง “ÿุüรรณĀĆงÿชćดก” เรื่ĂงตćยเพรćąปćกĂยู่ในนิทćนชćดกเรื่Ăง “ติตติร ชćดก” เรื่Ăงชื่Ăไม่ใช่ขĂงÿ ćคĆญ Ăยู่ในนิทćนชćดกเรื่Ăง “นćมÿิทธิชćดก” เรื่ĂงพรąโพธิÿĆตü์ แบ่งแท่งทĂง Ăยู่ในนิทćนชćดกเรื่Ăง “กćญจนĆกขĆนธชćดก” ดĆงนี้ ๑) ÿุüัณณĀังÿชาดก ü่ćด้üยพญćĀงÿ์ทĂงถูกถĂนขน พรąเจ้ćพรĀมทĆตเÿüยรćชย์Ăยู่ในกรุงพćรćณÿี พรąโพธิÿĆตü์เÿüยพรąชćติเป็น Āงÿ์ทĂง รąลึกชćติได้ü่ćในชćติก่Ăนเกิดเป็นพรćĀมณ์มีธิดć ๓ คนชื่Ă นĆนทć นĆนทüดีแลąÿุนĆน ทć พรćĀมณีแลąธิดćมีชีüิตĂยู่Ăย่ćงแร้นแค้นจึงคิดü่ćจąใĀ้ขนทĂง จึงบินไปÿลĆดขนใĀ้ครĆ้ง ลąĀนึ่งขน จึงท ćใĀ้พรćĀมณีแลąธิดćมĆ่งคĆ่งขึ้น ต่Ăมćพüกนćงต้ĂงกćรทĂงมćก ๆ จึงปรึกþćกĆน ü่ćจąจĆบĀงÿ์ทĂงถĂนขนเÿียใĀ้Āมด ด้üยเĀตุแĀ่งกćรจĆบĀงÿ์ทĂงถĂนขนโดยพลกćรพรą โพธิÿĆตü์มิได้ใĀ้ด้üยÿมĆครใจจึงเป็นขนนกธรรมดć พรąโพธิÿĆตü์ก็บินไปไม่ได้เมื่ĂขนงĂกขึ้นใĀม่ กลćยเป็นขนÿีขćüไปĀมด พญćĀงÿ์ทĂงครĆ้นขนขึ้นเต็มตĆüแล้üก็บินĀนีไปไม่ได้กลĆบมćĂีก พรąพุทธเจ้ćตรĆÿü่ć บุคคลได้ÿิ่งใด คüรยินดีÿิ่งนĆ้น เพรćąคüćมโลภเกินไปเป็นคüćมชĆ่üแท้ นćงพรćĀมณีจĆบเĂćพญćĀงÿ์ทĂงถĂนขนแล้üจึงเÿื่ĂมจćกทĂงค ć๖๓ ๒) ติตติรชาดก ü่ćด้üยนกกรąทć พรąโพธิÿĆตü์เÿüยพรąชćติเป็นĂุทิจจพรćĀมณ์ĂĂกบüชเป็นฤๅþี บรรลุĂภิญญć ๕ ÿมćบĆติ ๘ คณąฤๅþีตĆ้งท่ćนเป็นĂćจćรย์ มีดćบÿผĂมถืĂมีดพร้ćไปผ่ćฟืน ดćบÿĂีกรูปĀนึ่งนĆ่ง ใกล้กĆนพูดใĀ้ฟันตรงนĆ้นตรงนี้ ท ćใĀ้ดćบÿผĂมโกรธจึงใช้มีดพร้ćฟันดćบÿปćกกล้ćเÿียชีüิต แลą ที่เชิงจĂมปลüกใกล้ĂćýรมมีนกกรąทćตĆüĀนึ่งทุกเช้ćเย็นมĆนจąขĆนเÿียงดĆงĂยู่บนจĂมปลüก พรćนได้ยินเÿียงนกจึงเดินตćมมćฆ่ćมĆนแล้üจĆบตĆüไป พรąโพธิÿĆตü์ดćบÿชี้เĀตุ ๒ ปรąกćรที่ท ć ใĀ้นกกรąทćถูกฆ่ćü่ć ค ćพูดที่ดĆงเกินไป รุนแรงเกินไป แลąพูดเกินเüลć ย่Ăมฆ่ćคนมีปัญญćทรćม ๖๓ขุ.ชć.เĂกก. (ไทย) ๒๗/๑๓๖/๕๖.

๔๐ เĀมืĂนเÿียงฆ่ćนกกรąทćที่ขĆนดĆงเกินไป๖๔ ๓) นามÿิทธิชาดก ü่ćด้üยชื่Ăไม่เป็นขĂงÿ ćคĆญ พรąโพธิÿĆตü์เÿüยพรąชćติเป็นĂćจćรย์ทิýćปćโมกข์ÿĂนýิþย์ในเมืĂงตĆกกÿิลć มćณพชื่Ăปćปกą คิดü่ćชื่ĂเขćĂĆปมงคล จึงขĂใĀ้Ăćจćรย์ตĆ้งชื่ĂใĀม่ Ăćจćรย์ใĀ้เดินทćงไปตćม ชนบทแล้üเลืĂกชื่Ăที่เป็นมงคลได้แล้üใĀ้กลĆบมćบĂก จąได้เปลี่ยนชื่ĂใĀ้ มćณพเดินทćงไปพบ บุรุþชื่Ăü่ćชีüกą (บุญรĂด) ได้ตćยไปแล้ü ไปพบนćงทćÿีชื่Ăธนปćลี (คนมีทรĆพย์) แต่เป็นคน เข็ญใจ จึงเดินไปĂีกเมืĂงĀนึ่งพบคนĀลงทćงชื่Ăปันถก (ผู้เจนทćง) เมื่ĂĀćชื่Ăที่เป็นมงคลไม่ได้จึง เปลี่ยนใจใช้ชื่Ăเดิม Ăćจćรย์ทิýćปćโมกข์โพธิÿĆตü์จึงกล่ćüคćถćü่ć เพรćąเĀ็นคนชื่ĂรĂด ได้ตćยไป เĀ็นĀญิงชื่ĂมีทรĆพย์ กลĆบตกยćก แลąเĀ็นคนชื่Ăü่ćนĆกเดินทćง แต่กลĆบĀลงทćงĂยู่ในป่ć นćยปćปกąจึงได้กลĆบมć๖๕ ๔) กาญจนักขันธชาดก ü่ćด้üยพรąโพธิÿĆตü์แบ่งแท่งทĂง ภิกþุรูปĀนึ่งบüชแล้üเĀ็นü่ć ýีลมีมćกมćย ไม่ÿćมćรถบ ćเพ็ญýีลทĆ้งĀลćยนĆ้นได้จึงไป เฝ้ćทูลขĂลćÿิกขćบท พรąพุทธĂงค์ตรĆÿใĀ้รĆกþćýีล ๓ ข้Ă คืĂĂย่ćกรąท ćกรรมชĆ่üด้üยกćย üćจć ใจ แลąĂย ่ćÿึกเลย ภิกþุนĆ้นก็ยินดีรĆกþćýีล ๓ ข้Ă เจริญüิปัÿÿนćจนได้บรรลุพรą ĂรĀĆตผล พรąพุทธเจ้ćปรćรภเรื่Ăงนี้แก่ภิกþุทĆ้งĀลćยü่ć ýีลทĆ้งปüง แม้จąĀนĆกยิ่งเรćก็แบ่งโดย ÿ่üนย่ĂยใĀ้เป็นดุจขĂงเบćน ćไปปฏิบĆติได้ เĀมืĂนทĂงแท่งใĀญ่ก็แบ่งเป็นÿ่üนย่Ăยแล้üยกไปได้ ทรงน ćเĂćเรื่ĂงในĂดีตมćตรĆÿเล่ćü่ć พรąโพธิÿĆตü์เÿüยพรąชćติเป็นชćüนć ไถนćไปพบแท่งทĂงใĀญ่แต่ยกไม่ขึ้น จึงแบ่ง ทĂงĂĂกเป็น ๔ ÿ่üน ÿ่üนĀนึ่งไü้เพื่Ăเลี้ยงปćกท้Ăง ÿ่üนที่ÿĂงฝังเĂćไü้ ÿ่üนที่ÿćมน ćไปลงทุน ÿ่üนที่ÿี่ท ćบุญใĀ้ทćน แท่งทĂงก็เĀมืĂนขĂงเบćยกไปได้ ตรĆÿพรąคćถćü่ć นรชนใดมีจิตร่ćเริง มีใจเบิกบćน บ ćเพ็ญกุÿลเพื่Ăบรรลุคüćมเกþมจćกโยคą ๖๔ขุ.ชć.เĂกก. (ไทย) ๒๗/๑๑๗/๔๘. ๖๕ขุ.ชć.เĂกก. (ไทย) ๒๗/๙๗/๔๐.

๔๑ นรชนนĆ้นพึงบรรลุคüćมÿิ้นไปแĀ่งÿĆงโยชน์ทĆ้งปüงได้โดยล ćดĆบ๖๖ ๒.๑.๓ เพื่อแก้คüามÿงÿัยของพระพุทธÿาüก นิทćนชćดกÿ่üนใĀญ่ เริ ่มต้นด้üยพรąพุทธÿćüกมีคüćมÿงÿĆยĀรืĂมีค ćถćม ได้ กรćบทูลถćมขึ้นมćในธรรมÿภć พรąพุทธเจ้ćแทนที่จąทรงแก้ปัญĀćโดยตรง พรąพุทธĂงค์ทรง แก้คüćมÿงÿĆยโดยทรงเล่ćนิทćนเปรียบเทียบใĀ้พรąพุทธÿćüกทĆ้งĀลćยใĀ้เĀ็นปัญĀćนĆ้น ๆ ท ćใĀ้ĀมดคüćมÿงÿĆยในธรรมą ĀรืĂเข้ćใจในเรื่ĂงรćüนĆ้น ๆ ตĆüĂย่ćงเช่น พรąพุทธĂงค์ทรง แก้คüćมÿงÿĆยที่มีผู้ล้มเจ็บเป็นĂĆนมćกในเรื่Ăงลูกชćยโง่ฆ่ćยุงใน “มกÿชćดก” ÿćเĀตุที่พรą เทüทĆตĀมกมุ่นในลćภÿĆกกćรą แลąผูกโกรธพรąพุทธเจ้ćใน “ÿมุททüćณิชชćดก” ÿćเĀตุที่ภิกþุ รูปĀนึ่งกลĆüคüćมตćยใน “ตุณฑิลชćดก” แลąÿćเĀตุที่ไม่มีต้นไม้ขึ้นในÿ่üนĀนึ่งขĂงĂุทยćน เรื่Ăงลิงท ćลćยÿüน Ăยู่ในนิทćนชćดกเรื่Ăง “Ăćรćมทูÿกชćดก” มีเรื่Ăงโดยย่Ăü่ć ๑) มกÿชาดก ü่ćด้üยลูกชćยโง่ฆ่ćยุง พรąพุทธเจ้ćเÿด็จจćริกไปในแคü้นมคธถึงต ćบลĀนึ่งทĂดพรąเนตรเĀ็นคนล้มนĂน เจ็บจ ćนüนมćก ตรĆÿถćมĂุบćÿกนĆ้นก็กรćบทูลü่ć คนเĀล่ćนี้จąก ćจĆดยุงแต่กลĆบบćดเจ็บไป ตćม ๆ กĆน ตรĆÿü่ć มิใช่บĆดนี้เท่ćนĆ้น แม้ในĂดีตพüกเขćก็คิดĂย่ćงนี้เช่นกĆน พüกĂุบćÿกทูล Ăćรćธนćแล้üทรงตรĆÿเล่ć ดĆงนี้ พรąเจ้ćพรĀมทĆตเÿüยรćชÿมบĆติĂยู่ในกรุงพćรćณÿี พรąโพธิÿĆตü์เÿüยพรąชćติเป็น พ่Ăค้ćบĆณฑิต มีช่ćงไม้ĀĆüล้ćนคนĀนึ่ง ขณąนĆ้นมียุงบินมćกĆดที่ýีรþąจึงบĂกลูกขĂงตนใĀ้ฆ่ćยุง บนýีรþą ลูกพูดü่ć พ่ĂจงĂยู่นิ่ง ๆ พลćงเงื้Ăขüćนฟันช่ćงไม้ถึงแก่คüćมตćย พรąโพธิÿĆตü์เĀ็น กćรกรąท ćขĂงลูกช่ćงไม้แล้üคิดü่ć มีýĆตรูผู้มีคüćมรู้ยĆงปรąเÿริฐกü่ć ÿ่üนมิตรผู้ไร้ปัญญćไม่ ปรąเÿริฐเลย๖๗ ĂุบćÿกทĆ้งĀลćย ในครĆ้งก่Ăนก็เคยมีผู้คิดü่ćจąฆ่ćยุง แต่กลĆบปรąĀćรคนถูกยุง กĆดมćแล้üเĀมืĂนกĆน พ่Ăค้ćบĆณฑิตนĆ้นได้กลĆบมćเกิดเป็นพรąพุทธเจ้ć ๒) ÿมุททüาณิชชาดก ü่ćด้üยพ่Ăค้ćทćงเรืĂเดินทąเล ภิกþุทĆ้งĀลćยยกเรื่ĂงพรąเทüทĆตขึ้นÿนทนćในธรรมÿภćü่ć เพรćąĀมกมุ่นในลćภ ÿĆกกćรą เป็นคนบćปผูกโกรธในพรąพุทธเจ้ć เป็นเĀตุใĀ้พรąเทüทĆตถูกธรณีÿูบไปÿู่Ăเüจีนรก ๖๖ ขุ.ชć.เĂกก. (ไทย) ๒๗/๕/๒๔. ๖๗ ขุ.ชć.เĂกก. (ไทย) ๒๗/๔๔/๑๙.

๔๒ พร้ĂมกĆบÿกุลผู้ที่ĂุปัฏฐćกทĆ้ง ๕๐๐ พรąพุทธเจ้ćตรĆÿถćมü่ćÿนทนćเรื่ĂงĂąไรกĆน ทรงทรćบแล้ü ตรĆÿü่ćมิใช่แต่ในบĆดนี้เท่ćนĆ้น แม้ในกćลก่ĂนพรąเทüทĆตก็Āมกมุ่นในลćภÿĆกกćรąท ćใĀ้ถึงคüćม พินćýใĀญ่ĀลüงกĆบพรรคพüกเพรćąแÿüงĀćคüćมÿุขเฉพćąĀน้ć ตรĆÿเล่ćเรื่ĂงในĂดีต ดĆงนี้ พรąเจ้ćพรĀมทĆตเÿüยรćชÿมบĆติĂยู่ในกรุงพćรćณÿี มีĀĆüĀน้ćช่ćงไม้ ๒ คนมีบริüćร คนลą ๕๐๐ ครĂบครĆü พรąโพธิÿĆตü์เÿüยพรąชćติเป็นĀĆüĀน้ćช่ćงไม้บĆณฑิต ชĆกชüนกĆนต่ĂเรืĂใบ ขนćดใĀญ่แล่นไปในมĀćÿมุทรไปถึงเกćąที่Ăุดมÿมบูรณ์ ĀĆüĀน้ćช่ćงไม้ĂีกคนĀนึ่งเป็นพćล ชĆกชüนกĆนท ćÿุรćจćกĂ้Ăยมćดื่มจนเมćมćยแล้üท ćใĀ้เกćąÿกปรกด้üยปฏิกูลท ćใĀ้เทüดćปรąจ ć เกćąโกรธü่ć พüกนี้กรąท ćเกćąใĀ้ÿกปรก เรćจąบĆนดćลใĀ้น้ ćทąเลท่üมเกćąนี้ ฆ่ćพüกนี้ใĀ้ Āมดเพื่Ăล้ćงเกćąใĀ้ÿąĂćด เทพบุตรĂงค์Āนึ่งผู้ทรงธรรมมćกล่ćüเตืĂนใĀ้ย้ćยไปที่Ăื่น แต่เทพบุตรĂีกĂงค์Āนึ่ง ผู้ เĀี้ยมโĀดบĂกใĀ้Ăยู่ที่เดิม ĀĆüĀน้ćช่ćงไม้บĆณฑิตกล่ćüใĀ้ท ćตćมค ćขĂงเทพบุตรทĆ้งÿĂง จึง เตรียมเรืĂไü้ ถ้ćค ćขĂงเทพบุตรĂงค์แรกจริงก็จąขึ้นเรืĂĀนีไปได้ ถ้ćĂีกĂงค์Āนึ่งกล่ćüจริงก็จĂด เรืĂĂćýĆยĂยู่ในเกćąนี้ÿืบไป ช่ćงไม้บĆณฑิตชüนพüกขĂงตนเตรียมเรืĂ แต่ĀĆüĀน้ćช่ćงไม้ผู้พćลไม่ เชื่Ăเช่นนĆ้น ถึงüĆนเพ็ญคลื่นก็ซĆดขึ้นจćกท้Ăงทąเลท่üมทĆ้งเกćą ท ćใĀ้ครĂบครĆüพüกช่ćงไม้พćลทĆ้ง ๕๐๐ คนก็พćกĆนจมน้ ćตćยพร้ĂมกĆน ช่ćงไม้ผู้พćลคืĂเทüทĆตในปัจจุบĆน เทพบุตรเĀี้ยมโĀดคืĂ โกกćลิกą เทพบุตรทรงธรรม คืĂพรąÿćรีบุตร ÿ่üนช่ćงไม้บĆณฑิตได้มćเกิดเป็นพรąพุทธเจ้ć ๓) ตุณฑิลชาดก ü่ćด้üยตุณฑิลÿุกรโพธิÿĆตü์ ภิกþุทĆ้งĀลćยยกเรื่ĂงภิกþุใĀม่รูปĀนึ่งกลĆüคüćมตćยมćÿนทนćในธรรมÿภćü่ć ภิกþุ นĆ้นเมื่Ăได้ยินเÿียงเล็กน้Ăย ก็ÿ่งเÿียงร้ĂงกลĆüตćย พรąพุทธเจ้ćตรĆÿü่ć ไม่เฉพćąในปัจจุบĆนนี้ เท่ćนĆ้น แม้ในชćติก่Ăน ภิกþุนี้ก็กลĆüตćยเĀมืĂนกĆน ทรงตรĆÿเล่ć ดĆงนี้ พรąเจ้ćพรĀมทĆตเÿüยรćชÿมบĆติในกรุงพćรćณÿี พรąโพธิÿĆตü์เÿüยพรąชćติเป็น ÿุกรตĆüพี่ชื่Ăü่ć มĀćตุณฑิลą น้Ăงÿุกรชื่Ăü่ć จุลตุณฑิลą Āญิงชรćเลี้ยงÿุกรทĆ้งÿĂงตĆüเĀมืĂนลูก เมื่ĂÿุกรทĆ้งÿĂงเติบโตขึ้นมć มีนĆกเลงÿุรćไปขĂซื้ĂÿุกรกĆบĀญิงชรć นćงปฏิเÿธü่ćรĆกมĆนเĀมืĂน ลูก แม้จąĂ้ĂนüĂนĂย่ćงไรนćงก็ไม่ขćย จึงคิดĂุบćยใĀ้นćงดื่มÿุรć เมื่Ăนćงเมćแล้üจึงใĀ้เĀรียญ กรąþćปณ์ซื้Ăÿุกร นćงจึงใĀ้จĆบÿุกรจุลตุณฑิลąไปได้ นćงจึงร้Ăงเรียกÿุกรชื่ĂจุลตุณฑิลąใĀ้เข้ć

๔๓ มćĀć เมื่ĂÿุกรมĀćตุณทิลąผู้พี่ ได้ยินเÿียงนćงเรียกÿุกรจุลตุณฑิลąเช่นนĆ้น ก็รู้ü่ćคงจĆกมีภĆย เกิดขึ้น เพรćąเมื่ĂมีเĀตุเกิดขึ้นนćงจąต้Ăงเรียกเรćก่Ăน ไม่เคยเรียกจุลตุณฑิลąĂย่ćงüĆนนี้ ÿ่üน ÿุกรจุลตุณฑิลąĂĂกไปเĀ็นü่ćมีคนรĂจĆบตĆüĂยู่จึงĀĆนกลĆบตĆüÿĆ่นไปĀćพี่ชćย มĀćตุณฑิลą พรąโพธิÿĆตü์พูดü่ć พüกเรćถูกเขćขุนเพื่Ăต้Ăงกćรเนื้Ă เจ้ćจงลงÿู่Ā้üง น้ ćที่ไม่มีโคลนตม ช ćรąล้ćงเĀงื่ĂไคลทĆ้งĀมดแล้üถืĂเĂćเครื่Ăงลูบไล้ใĀม่ ซึ่งแต่ไĀนแต่ไรมć มี กลิ่นĀĂมไม่ขćดÿćย “ธรรมąคืĂĀ้üงน้ ćที่ไม่มีโคลนตม บćปเรียกü่ćเĀงื่Ăแลąมลทิน Ăนึ่ง ýีลคืĂเครื่Ăงลูบ ไล้ชนิดใĀม่ที่มีกลิ่นĀĂมไม่จćงĀćยไปในกćลไĀน ๆ คนที่ฆ่ćÿĆตü์ย่ĂมพĂใจ ÿ่üนÿĆตü์ที่ถูกฆ่ć ย่Ăมไม่พĂใจ ในคืนเดืĂนเพ็ญแĀ่งüĆนĂุโบÿถ ÿĆตü์ทĆ้งĀลćยเช่นเรćยินดีÿลąชีพ”๖๘ เÿียงขĂงมĀćตุณฑิลąมĀćÿĆตü์ดĆงไปทĆ่ü ท ćใĀ้ทุกคนในนครพćรćณÿีได้ฟังธรรม นĆ้น พรąเจ้ćพćรćณÿีทรงรĆบÿุกรทĆ้ง ๒ ตĆüไปÿถćปนćไü้ในต ćแĀน ่งรćชบุตร ทรง ปรąคĆบปรąคĂงด้üยบริüćรเป็นĂĆนมćก พรąโพธิÿĆตü์ได้ใĀ้ýีล ๕ แก่ข้ćรćชบริพćร ชćüนคร พćรćณÿีแลąชćü กćÿิกรĆฐท ćใĀ้ทĆ้งĀมดพćกĆนรĆกþćýีล ๕ ýีล ๑๐ กĆนทุกคน จบพรąธรรม เทýนć ภิกþุผู้กลĆüตćยได้บรรลุโÿดćปัตติผล จุลตุณฑิลą คืĂ ภิกþุผู้กลĆüตćย พรąรćชć คืĂ พรąĂćนนท์ ÿ่üน มĀćตุณฑิลąได้มćเกิดเป็นพรąพุทธเจ้ć ๔) อารามทูÿกชาดก ü่ćด้üยลิงท ćลćยÿüน พรąพุทธเจ้ćเÿด็จจćริกแคü้นโกýล มีเýรþฐีในĀมู่บ้ćนนิมนต์พรąตถćคตเจ้ćใĀ้ ปรąทĆบในĂุทยćนขĂงตน นćยĂุทยćนบćล (คนเฝ้ćÿüน) พćภิกþุทĆ้งĀลćยชมĂุทยćนได้เĀ็นที่ โล่งเตียนไม่มีต้นไม้ นćยĂุทยćนบćลตĂบü่ćมีเด็กชćüบ้ćนคนĀนึ่งก่Ăนรดน้ ćต้นไม้จąถĂนขึ้นดู รćกก่Ăนแล้üจึงรดน้ ćตćมคüćมยćüรćก ท ćใĀ้ต้นไม้ปลูกใĀม่ก็เĀี่ยüแĀ้งตćยทĆ้งĀมด ภิกþุทĆ้งĀลćยไปเฝ้ćพรąพุทธĂงค์กรćบทูลถćม ตรĆÿü่ć แม้ในกćลĂดีตเขćก็เคยเป็น คนท ćลćยÿüนเĀมืĂนกĆน แล้üตรĆÿเล่ćเรื่ĂงในĂดีตü่ć พรąโพธิÿĆตü์เÿüยพรąชćติเป็นบุรุþบĆณฑิต ที่ĂุทยćนขĂงพรąรćชćมีฝูงลิงĂćýĆยĂยู่ เป็นĂĆนมćก üĆนนĆ้นมีกćรเล่นนĆกขĆตฤกþ์ คนเฝ้ćÿüนจąไปเที่ยüงćนนĆกขĆตฤกþ์จึงฝćกใĀ้ลิงช่üย รดน้ ćต้นไม้แทน ด้üยคüćมไม่ฉลćดขĂงüćนรจ่ćฝูงคิดü่ćจąปรąĀยĆดน้ ć จึงใĀ้น้ ćต้นไม้ตćมคüćม ๖๘ขุ.ชć.ฉกฺก (ไทย) ๒๗/๙๒-๙๓/๒๔๕.

๔๔ ยćüขĂงรćกต้นไม้นĆ้น üćนรจ่ćฝูงจึงÿĆ่งใĀ้บริüćรถĂนต้นไม้ขึ้นดูรćก ต้นที่รćกĀยĆ่งลึกใĀ้รดน้ ć มćก ที่ĀยĆ่งไม่ลึกใĀ้รดน้ ćน้Ăย บุรุþบĆณฑิตเĀ็นดĆงนĆ้นจึงกล่ćüคćถćü่ć ผู้ไม่ฉลćดในÿิ่งที่เป็นปรąโยชน์ ถึงจąบ ćเพ็ญปรąโยชน์ ก็ไม่ÿćมćรถจąน ćคüćมÿุขมćได้เลย คนมีปัญญćทรćม ท ćปรąโยชน์ใĀ้เÿียĀćย เĀมืĂนลิงเฝ้ćÿüน๖๙ ๒.๒ มูลเĀตุการณ์เล่าชาดก ๒.๒.๑ เĀตุเกิดการเล่านิทานชาดก ๔ ลักþณะ ในกćรที่พรąพุทธเจ้ćĀรืĂพรąพุทธÿćüกจąแÿดงพรąธรรมเทýนćĀรืĂเล่ćนิทćน ชćดกจąต้ĂงมีÿćเĀตุ กล่ćüคืĂ ทุกเรื่Ăงที่เกิดขึ้นจąมีเĀตุเป็นแดนĂุบĆติ คืĂ ต้ĂงĂุบĆติแต่เĀตุ ไม่ได้เกิดขึ้นมćได้เĂง ĂุบĆติเĀตุที่เป็นจุดเริ่มต้นใĀ้เกิดกćรเล่ćนิทćนชćดกมี ๔ ลĆกþณą คืĂ ๑) ĂĆตตĆชฌćÿยą ๒) ปรĆชญćÿยą ๓) ĂĆตถุปัตติกą ๔) ปุจฉćüÿิกć๗๐ ดĆงนี้ ๑) ĂĆตตĆชฌćÿยą คืĂ เกิดขึ้นแต่พรąĂĆธยćýĆยแĀ่งพรąพุทธเจ้ćเĂง กล่ćüคืĂ พรąพุทธĂงค์ทรงปรćรภแÿดงธรรมĂย่ćงใดĂย่ćงĀนึ่งแก่พุทธบริþĆท ๒) ปรĆชญćÿยą ทรงแÿดงธรรมเพรćąĂĆธยćýĆยขĂงผู้ฟัง กล่ćüคืĂ เมื่Ăผู้ได้ฟัง ปรćรถนćที่จąทรćบเรื่Ăง จึงทูลขĂร้ĂงĀรืĂทูลĂćรćธนćพรąพุทธĂงค์ใĀ้แÿดงธรรมนĆ้น ĀรืĂ เพื่ĂĂภิปรćยข้ĂธรรมนĆ้นใĀ้เข้ćใจชĆดเจนยิ่งขึ้น เช่น ทรงแÿดงĂćทิตตปริยćยÿูตรแก่ท่ćนปุรćณ ชฎิล เป็นต้น ๓) ĂĆตถุปัตติกą ทรงถืĂเĂćปรąโยชน์ที่เกิดขึ้นเป็นเĀตุ ĀรืĂมีเรื่Ăงใดเรื่ĂงĀนึ่ง เกิดขึ้นเช่น ภิกþุถูกงูกĆดตćย พรąพุทธĂงค์แÿดง ĂĀิรćชÿูตร เป็นต้น ๔) ปุจฉćüÿิกć เกิดจćกค ćถćม คืĂ มีปัญĀćเกิดขึ้น ผู้ถćมใคร่จąทรćบ จึงไป เฝ้ćทูลถćมเพื่Ăต้ĂงกćรใĀ้ทรงแก้ปัญĀćĀรืĂปลดเปลื้ĂงคüćมÿงÿĆย เช่น เกิดปัญĀćขึ้นในชมพู ๖๙ขุ.ชć.เĂกก. (ไทย) ๒๗/๔๖/๑๙. ๗๐เฉลิม มćกนüล, การüิเคราะĀ์และเปรียบเทียบนิทานชาดกกับนิทานอีÿป, (กรุงเทพมĀćนคร : โรงพิมพ์คุรุÿภć, ๒๕๑๘), Āน้ć ๑๙-๒๐.

๔๕ ทüีปü่ćĂąไรเป็นมงคล จนเกิดถกเถียงกĆนเป็นเüลćนćนถึง ๑๒ ปี ในที่ÿุดเทüดćทĆ้งĀลćยจึงได้ไป เฝ้ćทูลถćมพรąพุทธเจ้ć พรąĂงค์ก็ทรงแÿดงมงคล ๓๘ ปรąกćร ÿ ćĀรĆบมูลเĀตุที่พรąพุทธĂงค์แลąพรąพุทธÿćüกตรĆÿเล่ćนิทćนชćดกĂćจไม่เกิดจćก เĀตุใดเĀตุĀนึ่งแต่เพียงเĀตุĂย่ćงเดียü แต่ĂćจเกิดจćกเĀตุข้Ă ๒ กĆบข้Ă ๔ ĀรืĂข้Ă ๓ กĆบข้Ă ๔ เป็นเช่นนี้แทบทุกเรื่Ăง คืĂพĂมีเรื่Ăงเกิดขึ้น พรąพุทธĂงค์ก็จąทรงแÿดงธรรม รĆบÿĆ่งเป็นนĆยü่ć เรื่Ăงนี้เคยมีมćแล้üในĂดีต ภิกþุĀรืĂผู้ฟังก็ถćมขึ้น ĀรืĂĂćรćธนćใĀ้ทรงเล่ć พรąพุทธĂงค์ก็จą แÿดงชćดกตćมคüรแก่เĀตุที่เกิด แล้üÿĂดแทรกคติธรรมค ćÿĂน เป็นเช่นนี้แทบทุกเรื่Ăง เช่น ทรงปรćรภฝนโบกขรพรรþตกท่ćมกลćงพรąญćติ ในครćüเÿด็จกรุงกบิลพĆÿดุ์โปรดพรąพุทธ บิดćครĆ้งแรก เมื ่ĂภิกþุÿนทนćกĆนü ่ć เป็นเรื ่Ăงน ่ćĂĆýจรรย์ พรąพุทธĂงค์ทรงเล่ćใĀ้ภิกþุ ทĆ้งĀลćยนĆ้นü่ć ฝนนี้เคยตกในท่ćมกลćงพรąญćติขĂงพรąĂงค์มćแล้üในĂดีต เมื่Ăภิกþุใคร่จą ทรćบเรื่Ăง พรąพุทธĂงค์ก็ทรงเล่ćเรื่Ăง พรąมĀćเüÿÿĆนดรชćดก ๒.๒.๒ เĀตุเกิดนิทานชาดกมาจาก ๔ ทาง นิทćนชćดกมีทĆ้งĀมด ๕๔๗ เรื่Ăง กćรที่เกิดชćดกขึ้นมćมćกมćยเช่นนี้ ท ćใĀ้ พุทธýćÿนิกชนได้รĆบรู้เรื่ĂงชćดกĀลćกĀลćย ทĆ้งชćดกเดิมที่มีĂยู่ในพรąไตรปิฎก แลąĂรรถ กถćชćดกที่มีĂยู่จ ćนüนมćกเĀล่ćนี้ มีเĀตุเกิดนิทćนชćดกได้๔ ทćง คืĂ ๑) พรąพุทธเจ้ćทรงรąลึกชćติได้ ๒) พรąพุทธเจ้ćทรงน ćนิทćนเก่ćมćดĆดแปลงÿĆ่งÿĂนพุทธýćÿนิกชน ๓) ผู้รู้ทćงพรąพุทธýćÿนćน ćเข้ćเรื่ĂงเดิมจćกแĀล่งต่ćง ๆ มćแต่งใĀม่ ๔) ผู้รู้ทćงพรąพุทธýćÿนćผูกเรื่Ăงแต่งชćดกขึ้นมćเĂง โดยไม่ĂćýĆยเค้ćโครง เรื่Ăงจćกที่Ăื่น๗๑ üรรณกรรมชćดกในÿ่üนที่พรąพุทธเจ้ćทรงรąลึกชćติได้นĆ้น คืĂชćดกในขุททกนิกćย พรąÿุตตĆนตปิฎกนĆ่นเĂง ชćดกÿ่üนนี้บรรดćÿćüกขĂงพรąพุทธĂงค์ได้จดจ ćกĆนมćตćมล ćดĆบ จนกรąทĆ่งได้มีกćรÿĆงคćยนć แลąได้มีกćรบĆนทึกไü้เป็นลćยลĆกþณ์ĂĆกþร ๗๑รĂงýćÿตรćจćรย์ ดร.ÿืบพงý์ ธรรมชćติ, üรรณคดีชาดก, (กรุงเทพมĀćนคร : โĂ.เĂÿ. พริ้นติ้ง เăćÿ์, ๒๕๔๒), Āน้ć ๑.

๔๖ ชćดกที่พรąพุทธเจ้ćทรงน ćนิทćนเก่ćมćดĆดแปลงÿĆ่งÿĂนนĆ้น ก็รüมĂยู่ในขุททกนิกćย พรąÿุตตĆนตปิฎกด้üย ดĆงนĆ้น กćรจąแยกแยąü่ćชćดกเรื่Ăงใดเป็นเรื่Ăงที่ทรงรąลึกชćติได้ĀรืĂ ทรงน ćนิทćนเก่ćมćดĆดแปลงนĆ้นจึงเป็นเรื่Ăงยćก ชćดกที่ผู้รู้ทćงพรąพุทธýćÿนćน ćเค้ćโครงเรื่Ăงมćแต่งใĀม่นĆ้นมีĂยู่จ ćนüนมćก ทĆ้ง ชćดกขĂงฝ่ćยเถรüćทแลąมĀćยćน ทĆ้งที่เป็นüรรณกรรมแบบฉบĆบแลąüรรณกรรมท้Ăงถิ่น ÿ่üนชćดกที่ผู้รู้ทćงพรąพุทธýćÿนćแต่งขึ้นมćเĂงตćมพื้นฐćนขĂงคüćมรู้แลąภูมิ ปัญญćนĆ้นมีĂยู่บ้ćง แต่ไม่มćกเĀมืĂนชćดกที่น ćเค้ćเรื่Ăงเดิมมćแต่ง เรื่Ăงเกี่ยüกĆบชćดกเดิมทีเดียüเกิด ณ ที่ใดนĆ้นย่Ăมÿรุปได้ยćก กล่ćüคืĂ ชćดกใน ขุ ททกนิกćย พรąÿุตตĆนตปิฎก ซึ่งเชื่Ăü่ćเป็นพุทธüจนą เป็นเรื่ĂงขĂงพรąพุทธเจ้ćทรงĂุบĆติขึ้นใน ชมพูทüีปĀรืĂĂินเดีย ทĆ้งนี้เพรćąพรąพุทธเจ้ćเป็นชćüĂินเดีย ทรงเจริญüĆยขึ้นจćกÿĆงคม üĆฒนธรรมĂินเดีย พรąĂงค์ย่Ăมได้รĆบÿิ่งที่เป็นüĆฒนธรรมĂินเดียแลąทรงแÿดงĂĂกด้ćนÿĆงคม üĆฒนธรรม ด้üยกćรÿĆ่งÿĂนธรรมชćดก ชćดกเกิดจćกนิทćนĀรืĂเรื่Ăงเล่ćต่ćง ๆ นĆ้น เกิดได้๒ ลĆกþณą คืĂ เกิดในที่Āนึ่งแล้ü แพร่กรąจćยไปยĆงĂีกที่Āนึ่ง เพรćąมนุþย์มีกćรติดต่ĂกĆนĂยู่ตลĂดเüลć แลąเกิดในเüลć เดียüกĆน ĀรืĂรąยąเüลćใกล้เคียงกĆนในĀลćย ๆ ที่ ทĆ้งนี้เพรćąมนุþย์ย่Ăมมีคüćมรู้ÿึกนึกคิด ไม่แตกต่ćงกĆนไปมćกนĆก แม้จąĂยู่กĆนคนลąซีกโลกก็ตćม ĂลĆน ดĆนดิÿ (AIan Dundes) นĆกคติชนüิทยć ชćüĂเมริกĆน๗๒ ได้กล่ćüถึงกćรเกิด เรื่Ăงเล่ćĀรืĂนิทćน ÿรุปได้ü่ć ปรąกćรแรก กćรเกิดĀลćยแĀล่ง (Multiplexistence) เพรćą มนุþย์ย่Ăมมีคüćมรู้ÿึกนึกคิดแลąคüćมต้Ăงกćรต่ćง ๆ ที่เĀมืĂน ๆ กĆน ปรąกćรที่ÿĂง กćรเกิด ในที่ใดที่Āนึ่ง แล้üมีกćรแพร่กรąจćยĂĂกไปโดยไม่รู้ที่เกิด (Irrationality) ทĆ้งนี้เพรćąมนุþย์ย่Ăม มีกćรติดต่ĂกĆนĂยู่เÿมĂ ดĆงนĆ้น เรื่ĂงĀนึ่งย่Ăมไปÿู่Ăีกที่Āนึ่งได้ เมื่Ăกล่ćüถึงนิทćนเกิดขึ้นที่Āนึ่งย่Ăมแพร่กรąจćยไปÿู่ที่Ăื่น ๆ ได้นĆ้นเมื่Ăเรćýึกþć นิทćนที่ปรćกฏตćมถิ่นต่ćง ๆ ขĂงโลกจąพบü่ć นิทćนที่ก ćเนิดในถิ่นĀนึ่ง แต่ไปปรćกฏในĂีก ถิ่นĀนึ่งที่Ăยู่Ā่ćงไกลกĆนได้ทĆ้งนี้เพรćąมนุþย์มีกćรติดต่ĂรąĀü่ćงกĆน เช่น มีกćรไปมćĀćÿู่ ๗๒ AIan Dundes, The Study of Folklore, (United State of America : Prentice Hall Inc.,1965), p. 533-534.

๔๗ เพื่Ăแลกเปลี่ยนÿินค้ćซึ่งกĆนแลąกĆน นćนüĆนเข้ćก็ÿนิทÿนมกĆนมćกขึ้น กćรติดต่ĂกĆนมิได้เป็น เพียงกćรแลกเปลี่ยนผลปรąโยชน์เท่ćนĆ้น แต่จąคุยกĆนถึงชีüิตคüćมเป็นĂยู่รüมทĆ้งแลกเปลี่ยน ปรąÿบกćรณ์กĆนด้üย ด้üยเĀตุนี้นิทćนซึ่งเป็นเรื่Ăงปรąจ ćใจขĂงแต่ลąฝ่ćยก็ได้รĆบกćร แลกเปลี่ยนแลąถ่ćยทĂดÿู่กĆนไป จćกĀมู่บ้ćนĀนึ่งไปÿู่ĂีกĀมู่บ้ćนĀนึ่ง จćกปรąเทýĀนึ่งไปÿู่ ĂีกปรąเทýĀนึ่ง นิทćนที่ก ćเนิดจćกที่Āนึ่งจึงÿćมćรถไปปรćกฏĂยู่ตćมแĀล่งต่ćง ๆ ได้Ăย่ćง กü้ćงขüćง๗๓ ชćดกจĆดเป็นนิทćนเช่นกĆน แต่จąเน้นที่ĂดีตชćติขĂงพรąพุทธเจ้ć ซึ่งเรียกü่ć พรą โพธิÿĆตü์ĀรืĂมĀćÿĆตü์ตĆüลąครที่เป็นพรąโพธิÿĆตü์ĀรืĂมĀćÿĆตü์ในเรื่Ăง คืĂตĆüเĂกขĂงเรื่Ăง ตĆü เĂกขĂงเรื่Ăงบćงเรื่Ăงเป็นÿĆตü์บćงเรื่Ăงเป็นมนุþย์ที่ยćกจนข้นแค้น บćงเรื่Ăงเป็นมนุþย์ใน ตรąกูลÿูงมียýถćบรรดćýĆกดิ์แต่ไม่ü่ćจąถืĂก ćเนิดในÿภćพใด พรąโพธิÿĆตü์ĀรืĂมĀćÿĆตü์จą เป็นผู้เÿียÿลą คĂยช่üยเĀลืĂÿĆตü์ĀรืĂเพื่Ăนมนุþย์ใĀ้รĂดพ้นจćกทุกข์ภĆยเÿมĂ แม้กćรช่üยเĀลืĂ นĆ้นจąท ćใĀ้ตนต้Ăงถึงÿิ้นชีüิตก็ตćม นิทćนชćดกบćงเรื่Ăงเดิมเป็นนิทćนท้Ăงถิ่นขĂงถิ่นใดถิ ่น Āนึ ่ง Ā รืĂป ร ąเทýใดปร ąเทýĀนึ ่งก็ได้ ต ่Ăม ćมีก ć รแพร ่Āล ćยไปÿู ่ชุมชนที่นĆบถืĂ พรąพุทธýćÿนć นĆกปรćชญ์ทćงพรąพุทธýćÿนćจึงน ćไปแต่งดĆดแปลงเป็นนิทćนชćดก เล่ćÿืบ ต่ĂกĆนมćด้üย มุขปćฐą ต่ĂมćพรąĂรรถกถćจćรย์ได้รจนćเป็นคĆมภีร์Ăรรถกถćชćดกท ćใĀ้เรื่Ăง นิทćนมีคüćมÿมบูรณ์แลąได้จćรึกเป็นลćยลĆกþณ์ĂĆกþร เนื้ĂคüćมในĂรรถกถćชćดกจึงไม่ เปลี่ยนแปลง แม้จąมีกćรแปลÿืบเนื่ĂงกĆนมć ผู้แปลนิทćนชćดกก็ยĆงรĆกþćคüćมเดิมไü้ มิได้ ÿĂดแทรกÿภćพÿĆงคมในÿมĆยขĂงตนลงไป ดĆงข้ĂคüćมในพรąบรมรćชüินิจฉĆยตĂนĀนึ่งü่ć ถึงนิทćนใดซึ่งเป็นเรื่Ăงเล่ćกĆนĂยู่แต่เฉพćąในปรąเทýที่พรąพุทธเจ้ćได้บĆงเกิด ขึ้นนĆ้นก็ดี ย่Ăมปรćกฏü่ćเป็นนิทćนเก่ć ก่Ăนพรąพุทธเจ้ćขึ้นไปช้ćนćน เพรćąท้Ăงเรื่Ăงนิทćน นĆ้น คüćมปรąพฤติแลąคüćมเป็นĂยู่ขĂงมนุþย์ไม่เĀมืĂนกĆนกĆบเüลćพุทธกćลเลย๗๔ ๗๓ýิรćพร ฐิตąฐćน, ทฤþฎีการแพร่กระจายของนิทาน, (กรุงเทพมĀćนคร : โรงพิมพ์ มĀćüิทยćลĆยธรรมýćÿตร์, ๒๕๒๓), Āน้ćคüćมน ć (ข). ๗๔พรąบćทÿมเด็จพรąจุลจĂมเกล้ćเจ้ćĂยู่ĀĆü, “พระบรมราชาธิบายเรื่องนิบาตชาดก” พระ คัมภีร์ชาดกแปลเล่ม ๑, (กรุงเทพมĀćนคร : โรงพิมพ์ยิ้มýรี, ๒๔๙๓), Āน้ć ๒๙๑.

๔๘ คüćมเĀ็นที่ü่ćนิทćนชćดกเป็นนิทćนเก่ćแก่มีมćก่ĂนพุทธกćลนĆ้น ยüćĀรąลćล เนĀ์ รู(นćยกรĆฐมนตรีแลąรĆฐบุรุþĂินเดียคนแรกขĂงĂินเดีย) ก็มีคüćมเĀ็นท ćนĂงเดียüกĆนü่ć นิทćนชćดกในรูปโฉมที่เรćเĀ็นกĆนĂยู่ในปัจจุบĆน เกิดขึ้นĀลĆงจćกพรąพุทธĂงค์ได้ เÿด็จ ดĆบขĆนธ์ปรินิพพćนไปแล้ü เชื่ĂกĆนü่ćนิทćนชćดกเป็นเรื่ĂงพรรณนćถึงชีüิตขĂง พรąพุทธเจ้ć ในชćติก่Ăน ๆ นิทćนชćดกได้กลćยเป็นÿ่üนĀนึ่งที่มีคüćมÿ ćคĆญในüรรณคดี พรąพุทธýćÿนć แต่เป็นที่ปรąจĆกþ์แจ้งü่ćนิทćนชćดกเป็นเรื่Ăงเก่ćแก่ซึ่งเกิดขึ้นในĂินเดียก่Ăน พุทธกćล แลąด้üยเĀตุนี้จึงเป็นปรąโยชน์เเก่เรćมćกในกćรýึกþćĀćคüćมรู้เกี่ยüกĆบชีüิตชćü ĂินเดียในครĆ้งกรąโน้น๗๕ ๒.๒.๓ บ่อเกิดของนิทานชาดก ÿ ćĀรĆบบ่ĂเกิดขĂงนิทćนชćดกนĆ้น เป็นกćรยćกที่จąÿืบÿćüที่มćขĂงนิทćนแต่ลą เรื ่Ăง เนื ่Ăงจćกนิทćนชćดกมีมćกถึง ๕๔๗ เรื ่Ăง เท ่ćที ่ท ่ćนผู้รู้ได้ปรąมüลที ่มćขĂงนิทćน ชćดกไü้ ดĆงนี้ ๑) นิทćนชćดกมćจćกคĆมภีร์ที่เก่ćแก่กü่ćคĆมภีร์ชćดก ดĆงที่พรąบรมรćชćธิบćย ขĂงพรąบćทÿมเด็จพรąจุลจĂมเกล้ćเจ้ćĂยู่ĀĆüü่ć “นิทćนนĆนทิüิýćลชćดกซึ่งมćในโĂมÿüćท ÿิกขćบท คĆมภีร์มĀćüิภĆงค์พรąüินĆย ซึ่งเป็นคĆมภีร์เก่ćกü่ćคĆมภีร์ชćดก ๒) นิทćนชćดกมćจćกนิทćนชćüบ้ćน พรąĂรรถกถćจćรย์ยกมćเป็นตĆüĂย่ćงในกćรเทýนćÿĆ่งÿĂนปรąชćชน นิทćน ชćüบ้ćนบćงเรื่Ăงถ่ćยเทมćจćกปรąเทýĂื่นเล่ćÿืบกĆนมć เช่น เรื่ĂงÿุüĆณณĀĆงÿชćดกในเĂก นิบćตกĆบเรื่ĂงĀ่ćนไข่เป็นทĂงในนิทćนĂีÿปมีเรื่ĂงตรงกĆน แต่เป็นกćรยćกที่จąรąบุü่ćใครได้รĆบ Ăิทธิพลจćกใคร ๓) นิทćนชćดกมćจćกเรื่Ăงรćüยุคโบรćณ ในปรąüĆติýćÿตร์ĀรืĂพงýćüดćรขĂงบ้ćนเมืĂงยุคโบรćณก่Ăนพุทธกćล เช่น เรื่Ăง ทีฆćüุกุมćร รüบรüมแคü้นกćÿีแลąโกýลเข้ćĂยู่ในกćรปกครĂงเดียüกĆนแลąเป็นมćจนถึง ÿมĆยพุทธกćล ๗๕ยüćĀรąลćล เนĀ์รู, พบถิ่นอินเดีย กรุณา กุýลาýัย แปล, (กรุงเทพมĀćนคร : โรงพิมพ์ýูนย์ กćรพิมพ์, ๒๕๑๕), Āน้ć ๓๙๕.

๔๙ ๔) นิทćนเปรียบเทียบเชิงÿĆ่งÿĂน พรąบรมýćÿดćĀรืĂÿćüกได้ผูกเรื่Ăงนิทćนชćดกขึ้นมć เพื่ĂÿĆ่งÿĂนธรรม โดยตรงถึงแม้ü่ćนิทćนชćดกจąมีที่มćจćกเรื่Ăงรćüต่ćงๆ กĆน แต่นิทćนชćดกก็มีลĆกþณą เฉพćąตĆü ที่ได้ผูกเรื่Ăงขึ้นตćมĀลĆกคüćมเชื่Ăทćงพรąพุทธýćÿนć นĂกจćกนĆ้น นิทćนชćดกนĆ้น เป็นเรื่Ăงเก่ć เพรćąขึ้นต้นü่ć “Ăตีเต” คืĂเป็นเรื่Ăงมีมćแล้üในĂดีตแลąเมื่Ăพรąพุทธเจ้ćจąแÿดง พรąธรรมเทýนćโดยกćรกล่ćüถึงนิทćนชćดก เพื่Ăคüćมกรąจ่ćงแจ้งก็ขึ้นต้นü่ć “ภูตปุพพ ” คืĂ เรื่Ăงเคยมีมćแล้ü Ăนึ่ง เรื่Ăงที่เคยมีมćแล้üนĆ้น คงเป็นเรื่Ăงเล่ćÿืบต่ĂกĆนมćด้üยมุขปćฐąแบบนิทćน ชćüบ้ćน เพียงแต่นิทćนชćดกได้ใช้นิทćนในกćรแÿดงธรรมÿุภćþิตĀรืĂค ćÿĂน แล้üเติมค ć ปรćรภไü้ในตĂนต้น แลąปรąชุมชćดก คืĂกćรกลĆบชćติมćเกิดใĀม่ในตĂนท้ćย เพื่ĂใĀ้นิทćน ชćดกมีลĆกþณąแตกต่ćงไปจćกนิทćนชćüบ้ćนทĆ่üๆ ไป ๒.๓ องค์ประกอบของชาดก ๒.๓.๑ องค์ประกอบชาดก ๓ ประการ ชćดกทุกเรื่ĂงจąมีĂงค์ปรąกĂบ ๓ ปรąกćร คืĂ (๑) ปรćรภเรื่Ăง คืĂ บทน ć จąกล่ćüถึงมูลเĀตุĀรืĂที่มćขĂงชćดก เช่น เรื่Ăง เüÿÿĆนดรชćดก พรąภิกþุจąทูลถćมพรąพุทธĂงค์เรื่Ăง ฝนโบกขรพรรþ พรąพุทธĂงค์จึงตรĆÿ เล่ćเรื่ĂงพรąเüÿÿĆนดรชćดก ตĂนที่พรąÿĆมมćÿĆมพุทธเจ้ćได้เÿด็จโปรดพุทธบิดćแลąท ćยมก ปćฏิĀćริย์ จćกนĆ้นพรąญćติได้เกิดคüćมโýกเýร้ćเพรćąกćรพลĆดพรćก พรąĂินทร์บĆนดćลใĀ้เกิด ฝนโบกขรพรรณตกลงมć พรąÿćüกเĀ็นฝนมĀĆýจรรย์ ไม่เคยเĀ็นมćก่Ăนจึงได้ทูลถćมü่ćเคยมี ฝนเช่นนี้ĀรืĂไม่ เป็นต้น (๒) Ăดีตนิทćน ĀรืĂชćดก Āมćยถึงเรื่Ăงที่พรąพุทธเจ้ćตรĆÿเล่ć เมื่Ăพรąÿćüก ทูลถćมพรąÿĆมมćÿĆมพุทธเจ้ćü่ć ÿมĆยก่ĂนพุทธกćลเคยมีฝนโบกขรพรรþตกĀรืĂไม่ พรą ÿĆมมćÿĆมพุทธเจ้ćบĂกü่ćในÿมĆยก่Ăนพุทธกćลเคยมีฝนชนิดนี้ตกมćแล้üครĆ้งĀนึ่ง จćกนĆ้นพรą ÿćüกก็ทูลĂćรćธนćใĀ้พรąÿĆมมćÿĆมพุทธเจ้ćทรงเล่ć พรąÿĆมมćÿĆมพุทธเจ้ćจึงทรงเทýนćมĀć เüÿÿĆนดรชćดกจ ćนüน ๑๓ กĆณฑ์

๕๐ (๓) ปรąชุมชćดก ปรąมüลชćดกเป็นเนื้ĂคüćมตĂนÿุดท้ćยขĂงชćดก กล่ćüถึง บุคคลในชćดกü่ćผู้ใดกลĆบชćติมćเกิดเป็นใครบ้ćงในปัจจุบĆน ชćดกเป็นเรื่Ăงเล่ćคล้ćยนิทćน บćงครĆ้งจึงเรียกü่ć นิทćนชćดก แต่มีคüćมĀมćย แตกต่ćงจćกนิทćนที่เล่ćกĆนทĆ่üไป คืĂ ชćดกเป็นเรื่Ăงที่เกิดขึ้นจริง แต่นิทćนเป็นเรื่Ăงที่แต่งขึ้น ÿ ćĀรĆบผู้Ă่ćนนิทćนชćดกĀรืĂนิทćนธรรมą คüรĂ่ćนเนื้ĂĀćĂย่ćงพิจćรณć แลąน ćĀลĆกธรรมไป ใช้ใĀ้เกิดคุณปรąโยชน์ ÿ่üนคüćมเพลิดเพลินนĆ้น ใĀ้ถืĂเป็นเพียงผลพลĂยได้ที่เกิดจćกกćรĂ่ćน เพื่ĂใĀ้ได้รĆบปรąโยชน์จćกนิทćนชćดกĀรืĂนิทćนธรรมąที่พรąพุทธเจ้ćทรงแÿดงไü้Ăย่ćงแท้จริง ๒.๓.๒ โครงÿร้างอรรถกถาชาดก ๕ ÿ่üน นิทćนชćดกนĆ้นปรąกĂบด้üยคĆมภีร์ĀลĆกĂยู่ ๒ คĆมภีร์ คืĂ คĆมภีร์พรąÿุตตĆนตปิฎก ขุ ททกนิกćย แลąคĆมภีร์Ăรรถกถćชćดก ขยćยคüćมเรื่ĂงชćดกĂีก ๑๐ เล่ม นĂกนĆ้น Ăćจปรćกฏ ในพรąüินĆยปิฎกแลąพรąÿูตรÿ่üนĂื่น ๆ ĀรืĂมีปรćกฏในคĆมภีร์Ăรรถกถćธรรมบทบ้ćง ÿ่üน เนื้ĂĀćนิทćนชćดกในĂรรถกถćชćดกมีโครงÿร้ćงปรąกĂบด้üย ๕ ÿ่üน คืĂ ๑) ปัจจุบĆนüĆตถุ (The Stories of the Present) กล่ćüถึงเรื่ĂงปัจจุบĆน ÿมĆย พรąพุทธเจ้ćยĆงทรงพรąชนม์Ăยู่ เป็นกćรปรćรภü่ćปรąทĆบĂยู่ ณ ที่ไĀน ทรงปรćรภเรื่ĂงĂąไร จึงได้ตรĆÿชćดกนี้ ๒) Ăดีตนิทćน (The Stories of the Part) เป็นเรื่ĂงชćดกในĂดีตที่เคยมีมć ในĂดีต บćงเรื ่Ăงเป็นเรื ่ĂงปรąüĆติýćÿตร์ขĂงชนชćติต ่ćง ๆ ในชมพูทüีป กล ่ćüถึงพรą โพธิÿĆตü์บ ćเพ็ญบćรมี ในตĂนนี้จึงมีค ćü่ć Ăตีเต (ในĂดีตกćล) ภูตปุพฺพ (เรื่Ăงเคยมีมćแล้ü) Ăยู่ ด้üย ๓) คćถć (Verses) เป็นพุทธพจน์ที่ปรćกฏในพรąไตรปิฎก บćงเรื่Ăงเป็นพุทธ พจน์โดยตรง บćงเรื่Ăงเป็นฤćþีภćþิต บćงเรื่Ăงเป็นเทüดćภćþิต นิทćนชćดกทุกเรื่Ăงจąต้Ăงมี คćถć ĂćจจąมีตĆ้งแต่Āนึ่งคćถć ĀรืĂมćกกü่ćนĆ้น ที่พรąพุทธเจ้ćในปัจจุบĆนĀรืĂพรąโพธิÿĆตü์ใน ชćดกเรื่ĂงนĆ้น ๆ เป็นผู้ตรĆÿ ๔) เüยยćกรณą (Commentary) เป็นกćรĂธิบćยคćถćที่ปรćกฏในนิบćต ชćดกนĆ้น ๆ ที่ยกมćแทรกไü้ในแต่ลąตĂน เป็นค ćĀรืĂüลีในคćถćที่เข้ćใจยćก พรąĂรรถกถć จćรย์ ผู้แต่งก็น ćค ćĀรืĂüลีนĆ้นมćĂรรถćธิบćยเพื่ĂใĀ้เข้ćใจง่ćยขึ้น