ชาดกศึกษา (มจร ขอนแก่น)

๒๐๑ แปลü่า ไĀü้ผู้อื่นย่อมได้รับการไĀü้ตอบ๓๘๔ ÿกฺกตฺüา ÿกฺกโต โĀติ แปลü่า ผู้ÿักการะคนอื่นแล้üย่อมเป็นผู้ที่คนอื่นÿักการะตอบ๓๘๕ ÿาธุ โข ปณฺฑิโต นาม แปลü่า ธรรมดาบัณฑิตเป็นคนดี๓๘๖ ทาเปติ อตฺถ ทุมฺเมโธ แปลü่า คนมีปัญญาทรามย่อมยังประโยชน์ใĀ้เÿียĀาย๓๘๗ Āิโต ภüติ ญาตีน แปลü่า คนฉลาดย่อมเกื้อกูลĀมู่ญาติ๓๘๘ ๘.๓.๘ เรื่องเพื่อน มิตฺตทุพฺโภ Āิ ปาปโก แปลü่า คนผู้ประทุþร้ายมิตรเป็นคนเลüทราม๓๘๙ ÿพฺพตฺถ ปูชิโต โĀติ โย มิตฺตาน น ทุพฺภติ แปลü่า คนผู้ไม่ประทุþร้ายมิตร ย่อมมีคนบูชาไปทุกĀนแĀ่ง๓๙๐ เทÿฺโÿ จ โĀติ อติยาจนาย ๓๘๔ขุ.ชา.ม. (บาลี) ๒๘/๑๗/๑๒๘, ขุ.ชา.ม. (ไทย) ๒๘/๑๗/๑๘๖, (เตมิยชาดกเรื่องที่ ๕๓๘). ๓๘๕ขุ.ชา.ม. (บาลี) ๒๘/๑๖/๑๒๘, ขุ.ชา.ม. (ไทย) ๒๘/๑๖/๑๘๕, (เตมิยชาดกเรื่องที่ ๕๓๘). ๓๘๖ขุ.ชา.เอกก. (บาลี) ๒๗/๙๘/๒๔, ขุ.ชา.เอกก. (ไทย) ๒๗/๙๘/๔๐, (กูฏüาณิชชาดกเรื่องที่ ๙๘). ๓๘๗ขุ.ชา.เอกก. (บาลี) ๒๗/๔๖/๑๒, ขุ.ชา.เอกก. (ไทย) ๒๗/๔๖/๑๙, (อารามทูÿกชาดกเรื่องที่ ๔๖). ๓๘๘ขุ.ชา.ÿตฺตก. (บาลี) ๒๗/๑๕๑/๒๓๒, ขุ.ชา.ÿตฺตก. (ไทย) ๒๗/๑๕๑/๓๔๗, (กปิชาดก เรื่องที่ ๔๐๔). ๓๘๙ขุ.ชา.ทÿก. (บาลี) ๒๗/๑๕๑/๒๓๒, ขุ.ชา.ทÿก. (ไทย) ๒๗/๑๕๑/๓๔๗, (ภูริปัญญชาดก เรื่องที่ ๔๕๒). ๓๙๐ขุ.ชา.ม. (บาลี) ๒๘/๑๓/๑๒๘, ขุ.ชา.ม. (ไทย) ๒๘/๑๓/๑๘๕, (เตมิยชาดกเรื่องที่ ๕๓๘).

๒๐๒ แปลü่า เพราะขอเกินไปย่อมเป็นที่เกลียดชัง๓๙๑ น ต ยาเจ ยÿฺÿ ปิย ชิคึเÿ แปลü่า บุคคลไม่คüรขอÿิ่งที่รู้ü่าเป็นที่รักของเขา๓๙๒ น เü ยาจนฺติ ÿปฺปญฺญา แปลü่า ผู้มีปัญญาทั้งĀลายย่อมไม่ขอเลย๓๙๓ ๘.๔ ÿรุป ÿุภาþิตจากชาดก ภาþิตĀมายถึงถ้อยค าĀรือข้อคüามที่กล่าüÿืบต่อกันมาช้านานแล้ü มีคüามĀมาย เป็นคติÿอนใจ เช่น รักยาüใĀ้บั่น รักÿั้นใĀ้ต่อ น้ าเชี่ยüอย่าขüางเรือ ภาþาบาลีเขียนü่า ÿุภาÿิต แปลü่า ถ้อยค าที่กล่าüดีแล้ü คüามเป็นมาของÿุภาþิต มาจากการกล่าüüาจาที่ดีงาม ไพเราะอ่อนĀüาน ไม่Āยาบ คาย พระพุทธเจ้าได้ตรัÿไü้ü่า “การพูดüาจาÿุภาþิตนั้น เป็นมงคลอันÿูงÿุด” ประเด็นÿ าคัญของÿุภาþิตก็คือ Āลักธรรมเกี่ยüกับเรื่องการพูดĀรือüาจาที่ปรากฏใน ที่ต่าง ๆ นั้น พระพุทธองค์ได้üางĀลักเกณฑ์ไü้ในมงคล ๓๘ ประการ ข้อที่ ๑๐ บรรพชิตĀรือ คฤĀัÿถ์ถ้าพูดไม่ดีก็อาจท าใĀ้เกิดโทþทั้งแก่ตนเองและผู้อื่น ตลอดถึงÿังคมโดยÿ่üนรüมได้ üาจาประกอบด้üยองค์๔ เป็น คือ ๑. กล่าüแต่üาจาÿุภาþิตอย่างเดียü ไม่กล่าüüาจาทุพภาþิต ๒. กล่าüแต่üาจาที่เป็นธรรมอย่างเดียü ไม่กล่าüüาจาที่ไม่เป็นธรรม ๓. กล่าüแต่üาจาอันเป็นที่รักอย่างเดียü ไม่กล่าüüาจาอันไม่เป็นที่รัก ๔. กล่าüแต่üาจาจริงอย่างเดียü ไม่กล่าüüาจาเĀลาะแĀละ ๓๙๑ขุ.ชา.ติก. (บาลี) ๒๗/๙/๗๕, ขุ.ชา.ติก. (ไทย) ๒๗/๙/๑๒๑, (มณิกัณฐชาดกเรื่องที่ ๒๕๓). ๓๙๒ขุ.ชา.ติก. (บาลี) ๒๗/๙/๗๕, ขุ.ชา.ติก. (ไทย) ๒๗/๙/๑๒๑, (มณิกัณฐชาดกเรื่องที่ ๒๕๓). ๓๙๓ขุ.ชา.ÿตฺตก. (บาลี) ๒๗/๕๙/๑๖๙, ขุ.ชา.ÿตฺตก. (ไทย) ๒๗/๕๙/๒๖๕, (อัฏฐิเÿนชาดก เรื่องที่ ๔๐๓).

๒๐๓ üาจาประกอบด้üยองค์๕ ประการ อะไรบ้าง คือ ๑. พูดถูกกาล ๒. พูดค าจริง ๓. พูดค าอ่อนĀüาน ๔. พูดค าประกอบด้üยประโยชน์ ๕. พูดด้üยเมตตาจิต ÿุภาþิตในชาดกในนิทานเรื่องĀนึ่งอาจจะมุ่งแÿดงÿุภาþิตมากกü่าĀนึ่งบทก็ได้ โดยเฉพาะนิทานชาดกที่มีคาถามากÿุภาþิตในชาดกก็จะมีมากขึ้น ถึงแม้คติธรรมค าÿอนใน ชาดกจะมีมากมาย แต่ก็อาจประมüลเป็นธรรมÿุภาþิตในÿ่üนÿัจธรรม และจริยธรรม ÿุภาþิตในนิทานชาดกÿามารถแบ่งออกเป็น ๓ ประเภท คือ ÿุภาþิตĀ้ามประพฤติ ชั่ü ÿุภาþิตÿอนใĀ้ประพฤติดีและÿุภาþิตแÿดงÿัจธรรมและÿภาüธรรม พุทธýาÿนÿภาþิตจากนิบาตชาดก ในเรื่องกรรม เรื่องกิเลÿ เรื่องคüามโกรธ เรื่อง ขันติ เรื่องปัญญา เรื่องบาป เรื่องบุคคล เรื่องเพื่อน

๒๐๔ บทที่ ๙ พระพุทธเจ้าและพระพุทธÿาวกในชาดก วัตถุประÿงค์การเรียนประจ าบท เมื่อได้ýึกþาเนื้อĀาในบทนี้แล้ü ผู้ýึกþาÿามารถ ๑. อธิบายคüามÿัมพันธ์ของพระพุทธเจ้าในชาดกได้ ๒. อธิบายคüามÿัมพันธ์ของพระพุทธÿาüกในชาดกได้ ๓. อธิบายÿาระÿ าคัญเรื่องพระพุทธเจ้าในมĀานิบาตชาดกได้ ขอบข่ายเนื้อĀา คüามน า พระพุทธเจ้าที่ปรากฏในชาดก ประüัติของพระพุทธÿาüกที่ปรากฏในชาดก

๒๐๕ บทที่ ๙ พระพุทธเจ้าและพระพุทธÿาวกในชาดก ๙.๑ พระพุทธเจ้าที่ปรากฏในชาดก ชาดก มีประüัติของพระพุทธเจ้า และพระพุทธÿาüก กล่าüÿอดแทรกไü้ในนิทาน ชาดก ท าใĀ้เข้าใจพุทธประüัติและประüัติของพุทธÿาüกเพิ่มมากขึ้นอีก นอกเĀนือจาก ประüัติพระพุทธเจ้า และพุทธÿาüกโดยตรง ที่ปรากฏในพระไตรปิฎกเล่มที่ ๓๒ คือ พระ ÿุตตันตปิฎก ขุททกนิกาย อปทาน ภาค ๑ ซึ่งเป็นเนื้อคüามตอนต้นของคัมภีร์ และอปทาน ภาค ๒ เป็นเนื้อคüามตอนปลายของคัมภีร์ ประüัติของพระพุทธเจ้า โดยเฉพาะพระโคดมพุทธเจ้าองค์ปัจจุบัน มีปรากฏใน คัมภีร์อรรถกถา พระอรรถกถาจารย์ท่านกล่าüถึง นิทานกถา มีทูเรนิทาน (นิทานในที่ไกล) อüิทูเรนิทาน (นิทานในที่ไม่ไกลนัก) ÿันติเกนิทาน (นิทานในที่ใกล้) ประüัติพระโคดมพุทธ เจ้ามีในทูเรนิทาน Āรือนิทานในที่ไกล เรื่องÿุเมธกถา ดังมีเนื้อคüามโดยย่อดังนี้ ๙.๑.๑ ÿุเมธกถา ในนครอมรüดีมีพราĀมณ์ชื่อÿุเมธ เป็นผู้มีก าเนิดในตระกูลÿูง รูปÿüยผิüพรรณ งามน่าเลื่อมใÿ มีทรัพย์ÿมบัติมากมาย เรียนจบไตรเพทในลักขณýาÿตร์ อิติĀาÿýาÿตร์ และÿัทธรรม üันĀนึ่ง ÿุเมธบัณฑิตคิดü่าการถือปฏิÿนธิ การแตกดับแĀ่งÿรีระเป็นทุกข์ มี การเกิด แก่ เจ็บ ตายเป็นเรื่องธรรมดา คüรจะแÿüงĀาทางพ้นทุกข์คือพระนิพพานที่ไม่มีการ เกิด แก่ ไม่มีคüามทุกข์มีแต่คüามÿุข มีแต่คüามเยือกเย็นไม่รู้จักตาย มีทางÿายเดียüที่พ้นจาก ภพ คือการไปÿู่พระนิพพาน จึงÿละÿมบัติออกจากนครอมรüดี ไปบüชเป็นฤๅþีอาýัยที่ภูเขา ธรรมิกะ ในป ่าĀิมพานต์ เมื ่อบüชเจ็ดüันก็ได้อภิญญา ๕ ÿมาบัติ ๘ เมื ่อÿุเมธดาบÿบรรลุ อภิญญาขณะนั้นพระพุทธเจ้าทีปังกรเÿด็จอุบัติขึ้นในโลกแล้ü ในการถือปฏิÿนธิ การอุบัติขึ้น การตรัÿรู้และการประกาýพระธรรมจักร โลกธาตุทั้งÿิ้นĀüั่นไĀüÿั่นÿะเทือนเลื่อนลั่นไปทั่ü

๒๐๖ ทั้งปฐพี บุรพนิมิต ๓๒ ประการ๓๙๔ ปรากฏขึ้นแล้ü แต่ÿุเมธดาบÿก าลังอยู่ในÿมาบัติจึงไม่ได้ ยินเÿียงÿั่นÿะเทือนและนิมิตทั้ง ๔ ด้üย๓๙๕ บุรพนิมิต ๓๒ ประการ คือ ๑) ฝ่าพระบาทราบเÿมอกัน ๒) ใต้พระบาทมีจักรข้าง ละ ๑,๐๐๐ ซี่ มีกง ดุมครบบริบูรณ์ ๓) ÿ้นพระบาทยาü ๔) องคุลียาü ๕) ฝ่าพระĀัตถ์ฝ่าพระ บาทอ่อนนุ่ม ๖) มีลายดุจตาข่ายที่ฝ่าพระĀัตถ์และฝ่าพระบาท ๗) พระบาทเĀมือนÿังข์คü่ า ๘) พระชงฆ์เรียü ๙) เมื่อประทับยืน ทรงลูบพระชานุได้ด้üยพระĀัตถ์โดยไม่ต้องก้ม ๑๐) พระ คุยĀฐานเร้นในฝัก ๑๑) พระฉüีüรรณงดงาม ๑๒) พระฉüีละเอียด ๑๓) พระโลมชาติเÿ้นเดียü แต่ละขุม ๑๔) พระโลมชาติÿีเข้มขดเป็นลอนเüียนขüาปลายตั้งขึ้น ๑๕) พระüรกายตรง ๑๖) พระมังÿะพูนเต็มในที่ ๗ แĀ่ง (ĀลังพระĀัตถ์ทั้ง ๒ Āลังพระบาททั้ง ๒ พระอังÿะทั้ง ๒ และล า พระýอ) ๑๗) พระüรกายบริบูรณ์ดุจกึ่งกายท่อนĀน้าพญาราชÿีĀ์ ๑๘) พระปฤþฎางค์เต็ม เรียบเÿมอกัน ๑๙) พระüรกายÿูงเท่ากับüาของพระองค์ ๒๐) พระýอกลมงาม ๒๑) ประÿาท รับรÿพระกระยาĀารดี ๒๒) พระĀนุดุจคางราชÿีĀ์ ๒๓) พระทนต์ ๔๐ ซี่ ๒๔) พระทนต์เรียบ เÿมอกัน ๒๕) พระทนต์ไม่Ā่าง ๒๖) พระเขี้ยüแก้üขาüงาม ๒๗) พระชิüĀาใĀญ่ ๒๘) พระÿุ รเÿียงดุจเÿียงพรĀม ๒๙) พระเนตรด าÿนิท ๓๐) พระเนตรแจ่มใÿ ๓๑) พระอุณาโลมระĀü่าง พระโขนงÿีขาüอ่อนเĀมือนปุยนุ่น ๓๒) พระเýียรงามดุจประดับด้üยกรอบพระพักตร์ ชาüเมืองรัมมกะทราบü่า พระพุทธเจ้าทีปังกรเÿด็จมาประทับอยู่ที่ÿุทัÿน มĀา üิĀาร ต่างพากันถือเภÿัช เนยใÿฯ ไปเฝ้าพระพุทธองค์บูชาด้üยของĀอมดอกไม้นั่งฟังพระธรรม เทýนาแล้üทูลนิมนต์เพื่อเÿüยในüันรุ่งขึ้น ครั้นรุ่งขึ้นต่างพากันเตรียมมĀาทานประดับนคร แต่ง Āนทางที่จะเÿด็จด้üยการถมพื้นดินใĀ้ราบเรียบ โรยทราย โปรยข้าüตอกดอกไม้ ปักธงประดับ ผ้าย้อมÿีต่าง ๆ ตั้งต้นกล้üย ดอกไม้เรียงราย ÿุเมธดาบÿเĀ็นชาüเมืองร่าเริงจึงเข้าไปถาม พüก เขาตอบü ่า พระพุทธเจ้าทีปังกรเÿด็จมาถึงนคร พ านักที ่ÿุทัÿน มĀาüิĀาร พüกเรานิมนต์ พระพุทธเจ้ามา จึงตกแต่งทางที่จะเÿด็จ ÿุเมธดาบÿคิดü่า แม้เพียงค าü่า พระพุทธเจ้าก็Āาได้ ยากในโลก การอุบัติขึ้นย่อมยากยิ่งกü่า เราคüรจะตกแต่งทางเพื่อพระพุทธองค์ด้üยจึงกล่าüขอ ๓๙๔ขุ.อป. (ไทย) ๓๓/๖๑/๑๐). ๓๙๕นิมิต ๔ ได้แก่ (๑) คนแก่ (๒) คนเจ็บ (๓) คนตาย (๔) บรรพชิต, ขุ.พุทธ. (ไทย) ๓๓/๒๑/ ๕๙๔.

๒๐๗ มีÿ่üนร่üมตกแต่งทาง ชาüเมืองรู้ü่าดาบÿมีฤทธิ์จึงใĀ้ปรับแต่งทางที่มีน้ า ÿุเมธดาบÿมีฤทธิ์แต่ ตั้งใจกระท าการด้üยก าลังกายจึงขนดินมาเทในที่ü่างนั้น ขณะที่ยังไม่ทันตกแต่งเÿร็จ พระพุทธเจ้าทีปังกรก็เÿด็จด าเนินมาถึง ÿุเมธดาบÿคิดü่าจะไม่ยอมใĀ้พระพุทธเจ้ากับพระ ขีณาÿพÿี่แÿนทรงเĀยียบเปือกตมแต่จงทรงย่ าĀลังของเราเĀมือนทรงเĀยียบÿะพานแก้üมณี เพื่อประโยชน์เพื่อคüามÿุขแก่เราตลอดกาลนาน จึงแก้ผมออก ลาดĀนังเÿือ ชฎาและผ้าเปลือก ไม้üางลงบนเปือกตมนอนคü่ าĀน้าแล้üตั้งปรารถนาคüามเป็นพระพุทธเจ้า พระพุทธเจ้าทีปังกรเÿด็จประทับยืนเบื้องýีรþะของÿุเมธดาบÿ ทอดพระเนตรเĀ็น ดาบÿนอนคü่ าทรงด าริü่า ดาบÿนี้กระท าปรารถนาเพื่อคüามเป็นพระพุทธเจ้าคüามปรารถนา จักÿ าเร็จĀรือไม่ ทรงÿ่งพระอนาคตังÿญาณ๓๙๖ ทรงทราบü่าจากนี้ไปอีกÿี่อÿงไขยแÿนกัปจักได้ เป็นพระพุทธเจ้านามü่าโคดมทรงพยากรณ์แล้üตรัÿกับภิกþุทั้งĀลายü่า พüกท่านจงดูดาบÿผู้มี ตบะÿูงซึ่งนอนคü่ าอยู่บนĀลังเปือกตมได้กระท าคüามปรารถนายิ่งใĀญ่เพื่อคüามเป็น พระพุทธเจ้าจักÿ าเร็จในÿี่อÿงไขยแÿนกัป๓๙๗ เขาจักได้เป็นพระพุทธเจ้านามü่าโคดม มีนครก บิลพัÿดุ์เป็นที่ประทับ พระเทüีทรงพระนามü่า มายา เป็นพระมารดา มีพระเจ้าÿุทโธทนะ เป็น พระราชบิดา มีพระเถระชื่ออุปติÿÿะ เป็นอัครÿาüก พระเถระชื่อโกลิตะ เป็นอัครÿาüกที่ÿอง มีพุทธอุปฐากชื่อ อานนท์ พระเถรีนามü่า เขมา เป็นอัครÿาüิกา พระเถรีนามü่า อุบลüรรณา เป็นอัครÿาüิกาที่ÿอง เมื่อเขามีญาณแก่กล้าแล้üออกมĀาภิเนþกรมณ์ ตั้งคüามเพียรอย่างใĀญ่ รับข้าüปายาÿที ่โคนต้นไทร เÿüยที ่ฝั ่งเเม ่น้ าเนรัญชรา ขึ้นÿู่โพธิมณฑล จักตรัÿรู้ที่โคนต้น อัÿÿัตถพฤกþ์๓๙๘ ๓๙๖เป็นĀนึ่งในญาณ ๓ ได้แก่ ๑. อตีตังÿญาณ (ญาณĀยั่งรู้ÿ่üนอดีต) ๒.อนาคตังÿญาณ (ญาณ Āยั่งรู้ÿ่üนอนาคต) ๓. ปัจจุปปันนังÿญาณ (ญาณĀยั่งรู้ÿ่üนปัจจุบัน), ที.ปา. (ไทย) ๑๑/๓๕๓/๓๗๔. ๓๙๗กัปมี ๔ คือ (๑) กัปที ่มีพระพุทธเจ้าอุบัติขึ้นองค์เดียü ชื ่อü ่าÿารกัป (๒) กัปที ่มี พระพุทธเจ้าอุบัติขึ้น ๒ Āรือ ๓ องค์ ชื่อü่าüรกัป (๓) กัปที่มีพระพุทธเจ้าอุบัติขึ้น ๔ องค์ ชื่อü่ามัณฑกัป (๔) กัปที่มีพระพุทธเจ้าอุบัติขึ้น ๕ องค์ ชื่อü่าภัทรกัป ในภัทรกัปนี้มีพระพุทธเจ้าอุบัติขึ้น ๕ องค์ คือ พระกกุÿันธ พุทธเจ้า พระโกนาคมนพุทธเจ้า พระกัÿÿปพุทธเจ้า พระโคดมพุทธเจ้า พระเมตเตยยพุทธเจ้า (ขุ.อป. (ไทย) ๓๓/๒๒๕/๓๒๑). ๓๙๘ต้นไม้อัตÿัตตถะ Āรือต้นพระýรีมĀาโพธิ ที่ริมฝั่งแม่น้ าเนรัญชรา ต าบลอุรุเüลาเÿนานิคมอัน เป็นÿถานที่ที่มĀาบุรุþได้ตรัÿรู้พระอนุตตรÿัมมาÿัมโพธิญาณ, อ้างแล้ü, Āน้า ๔๐๔.

๒๐๘ ÿุเมธดาบÿได้ฟังพุทธพยากรณ์ก็บังเกิดโÿมนัÿü่า คüามปรารถนาของตนจักÿ าเร็จ มĀาชนได้ฟังพระด ารัÿของพระพุทธเจ้าทีปังกรแล้üต่างได้พากันร่าเริงยินดีü่า ÿุเมธดาบÿเป็น พืชแĀ่งพระพุทธเจ้า เป็นĀน่อแĀ่งพระพุทธเจ้าในอนาคตท่านจักเป็นพระพุทธเจ้า พüกเราพึง ÿามารถกระท าใĀ้แจ้งซึ่งมรรคและผลต่อĀน้าของท่าน ต่างพากันตั้งคüามปรารถนา๓๙๙ แม้ พระพุทธเจ้าทีปังกรก็ทรงÿรรเÿริญพระโพธิÿัตü์ ทรงบูชาด้üยดอกไม้ ๘ ก ามือทรงกระท า ประทักþิณแล้üเÿด็จĀลีกไป แม้พระขีณาÿพนับได้ÿี่แÿนต่างก็พากันบูชาพระโพธิÿัตü์ÿุเมธ ดาบÿ ด้üยของĀอมและพüงดอกไม้ กระท าประทักþิณแล้üĀลีกไป พระโพธิÿัตü์ÿุเมธดาบÿลุก ขึ้นเมื่อฝูงชนĀลีกไปแล้üจึงนั่งขัดÿมาธิบนกองดอกไม้ เทüดาในĀมื ่นจักรüาลพากันกล่าü ÿาธุการ ÿรรเÿริญพระโพธิÿัตü์ด้üยค าÿรรเÿริญนานาประการ พระโพธิÿัตü์ได้ฟังพระด ารัÿของพระพุทธเจ้าทีปังกรและถ้อยค าของเทüดาทั้งĀมื่น จักรüาล เกิดคüามอุตÿาĀะคิดü่า ถ้อยค าของพระพุทธเจ้าทั้งĀลายไม่มีเป็นอย่างอื่น เราจัก เป็นพระพุทธเจ้าแน่นอน ÿุเมธดาบÿใคร่ครüญถึงธรรมที่กระท าใĀ้เป็นพระพุทธเจ้าü่า ข้อที่ ๑ ทานบารมี ข้อที่ ๒ ýีลบารมี ข้อที่ ๓ เนกขัมมบารมี ข้อที่ ๔ ปัญญาบารมี ข้อที่ ๕ üิริย บารมี ข้อที่ ๖ ขันติบารมี ข้อที่ ๗ ÿัจบารมี ข้อที่ ๘ อธิþฐานบารมี ข้อที่ ๙ เมตตาบารมี ข้อ ที่ ๑๐ อุเบกขาบารมี แล้üจึงอธิþฐานบารมีทั้งĀมดกระท าใĀ้มั่น พิจารณากลับไปมา ยึดถือ บารมี ๑๐ อุปบารมี ๑๐ ปรมัตถบารมี ๑๐ คือ การบริจาคÿิ่งของภายนอกเป็นทานบารมี การ บริจาคอüัยüะเป็นทานอุปบารมี การบริจาคชีüิตเป็นทานปรมัตถบารมีขณะที่พิจารณาบารมีทั้ง ๑๐ ด้üยเดชแĀ่งธรรม แผ่นดินก็ÿะเทือนĀüั่นไĀü ชาüเมืองรัมมกะนครต่างตระĀนกตกใจจึง พากันเข้าไปเฝ้าทูลถาม พระพุทธองค์ตรัÿü่าเĀตุนี้เกิดเพราะÿุเมธบัณฑิตไตร่ตรองอยู่ตรüจ ตราบารมีอยู่ เพราะเดชแĀ่งธรรม โลกธาตุทั้งÿิ้นจึงÿะเทือนเลื่อนลั่น ฝ่ายพระโพธิÿัตü์ไตร่ตรอง บารมี กระท าคüามเพียรใĀ้มั่น อธิþฐานแล้ü ลุกจากอาÿนะที่นั่ง ไปÿู่ป่าĀิมพานต์๔๐๐ ๓๙๙ทรงพยากรณ์เขาเĀล่านั้นü่า ในüันนี้ ชนเĀล่าใดมีคüามปรารถนา ชนเĀล่านั้นจักÿ าเร็จ พร้อมĀน้ากัน, (ขุ.อป. (ไทย) ๓๓/๔๖๘/๕๑๕). ๔๐๐ ขุ.ชา.อ. (ไทย) เล่มที่ ๓ ภาคที่ ๑, Āน้า ๒-๗๙.

๒๐๙ ๙.๑.๒ มĀานิบาตชาดก มĀćนิบćตชćดก แปลü่ć ชćดกที่ชุมนุมเรื่ĂงใĀญ่ คืĂ เรื่ĂงพรąโพธิÿĆตü์ ๑๐ ชćติ ÿุดท้ćยที่เรียกü่ć ทýชćติมีเตมิยชćดก เป็นต้น พรąเüÿÿĆนดรชćดก เป็นชćติÿุดท้ćย มีคüćม โดยย่Ă ดĆงนี้ ๑) เตมิยชćดก๔๐๑ ชćดกเรื่Ăงนี้แÿดงถึง กćรบ ćเพ็ญเนกขĆมมบćรมีคืĂกćรĂĂกบüชĀรืĂĂĂกจćกกćม มี เรื่Ăงโดยย่Ăü่ć เตมิยรćชกุมćร เกรงกćรที่จąได้ครĂงรćชÿมบĆติ เพรćąทรงÿลดพรąĀฤทĆยที่เĀ็น รćชบุรุþลงโทþโจรตćมพรąรćชด ćรĆÿขĂงพรąรćชć เช่น เฆี่ยนโจรพĆนครĆ้งบ้ćง เĂćĀĂกแทงบ้ćง เĂćĀลćüเÿียบบ้ćง จึงใช้üิธีแÿร้งท ćเป็นง่Ăยเปลี้ย ĀูĀนüก เป็นใบ้ไม่พูดจćกĆบใคร แม้จąถูก ทดลĂงต่ćง ๆ ก็ĂดกลĆ้นไü้ไม่ยĂมแÿดงĂćกćรพิรุธใĀ้ปรćกฏ เพื่Ăเลี่ยงกćรครĂงรćชÿมบĆติ พรąรćชćปรึกþćพüกพรćĀมณ์ใĀ้น ćรćชกุมćรไปฝัง พรąมćรดćทรงคĆดค้ćนไม่ÿ ćเร็จก็ทูลขĂใĀ้ พรąรćชกุมćรครĂงรćชย์ÿĆก ๗ üĆน แต่พรąรćชกุมćรก็ไม่ยĂมพูด ต่Ăเมื่Ă ๗ üĆนแล้ü ÿćรถีน ćรćช กุมćรขึ้นÿู่รถไปฝังตćมรĆบÿĆ่งพรąรćชćขณąที่ขุดĀลุมรćชกุมćรก็เÿด็จลงจćกรถตรĆÿปรćýรĆยกĆบ นćยÿćรถีแจ้งคüćมจริงใĀ้ทรćบü่ćมีพรąปรąÿงค์จąĂĂกบüช ÿćรถีเลื่Ăมใÿในค ćÿĂน จึงขĂĂĂก บüชด้üย จึงตรĆÿÿĆ่งใĀ้น ćรถกลĆบไปคืนก่Ăน ÿćรถีน ćคüćมไปเล่ćถüćยพรąมćรดć พรąบิดćใĀ้ทรง ทรćบทĆ้งÿĂงพรąĂงค์พร้Ăมด้üยĂ ćมćตย์รćชบริพćรจึงเÿด็จĂĂกไปĀćเชิญใĀ้เÿด็จกลĆบไป ครĂงรćชÿมบĆติแต่พรąรćชกุมćรกลĆบมćถüćยĀลĆกธรรมใĀ้ยินดีในเนกขĆมมą คืĂกćรĂĂกจćกกćม พรąชนกพรąชนนีพร้Ăมด้üยบริüćรทรงเลื่Ăมใÿในค ćÿĂนเÿด็จĂĂกผนüช บüชตćมพรąรćชกุมćร ภćยĀลĆงมีพรąรćชćĂื่นเป็นĂĆนมćกÿดĆบพรąโĂüćทแล้üขĂĂĂกผนüชตćม ๒) มĀćชนกชćดก๔๐๒ ๔๐๑ พรąพุทธเจ้ćเมื่ĂปรąทĆบ ณ พรąüิĀćรเชตüĆน ทรงปรćรภกćรเÿด็จĂĂกบรรพชćĂĆนยิ่งใĀญ่ ในĂดีต ได้ตรĆÿไü้ เริ่มต้นด้üยเทüดćผู้ÿถิตĂยู่ที่เýüตฉĆตรกล่ćüÿĂนเตมิยกุมćรü่ć “ท่ćนจงĂย่ćเปิดเผยตนü่ć เป็นบĆณฑิต” (ขุ.ชć. (ไทย) ๒๘/๑/๑๘๓). ๔๐๒พรąพุทธเจ้ćปรąทĆบ ณ พรąเชตüĆน ทรงปรćรภกćรเÿด็จĂĂกบรรพชćในĂดีต ตรĆÿเรื่Ăงพรą มĀćชนกเริ่มต้นด้üยเรื่Ăงที่นćงเทพธิดćกล่ćüกĆบพรąมĀćชนกก ćลĆงü่ćยน้ ćข้ćมทąเลü่ć “ใครกĆนนี่ ทĆ้งๆ ที่มĂง ไม่เĀ็นฝั่งก็ยĆงพยćยćม (ü่ćย) Ăยู่ในท่ćมกลćงÿมุทร”. (ขุ.ชć. (ไทย) ๒๘/๑๒๓/๒๐๒).

๒๑๐ ชćดกเรื่Ăงนี้แÿดงถึง กćรบ ćเพ็ญüิริยบćรมีคืĂ คüćมพćกเพียร มีเรื่Ăงโดยย่Ăü่ć พรąมĀćชนกรćชกุมćรเดินทćงไปในทąเล เกิดเรืĂแตก คนทĆ้งĀลćยจมน้ ćตćย บćงคนเป็นเĀยื่Ă ขĂงÿĆตü์น้ ć แต่ไม่ทรงลąคüćมĂุตÿćĀą ทรงü่ćยน้ ćโดยก ćĀนดทิýทćงแĀ่งกรุงมิถิลć ในที่ÿุดก็ ได้รĂดชีüิตกลĆบไปถึงกรุงมิถิลć ได้ครĂงรćชÿมบĆติ ชćดกเรื่Ăงนี้เป็นที่มćแĀ่งภćþิตที่ü่ć “เป็นชćยคüรเพียรร่ ćไป Ăย่ćเบื่ĂĀน่ćย (คüćมเพียร) เÿีย เรćเĀ็นตĆüเĂงเป็น ตĆüĂย่ćงที่ได้ตćมปรćรถนć ขึ้นจćกน้ ćมćÿู่บกได้”๔๐๓ ๓) ÿุüĆณณÿćมชćดก๔๐๔ ชćดกเรื่Ăงนี้แÿดงถึงกćรบ ćเพ็ญเมตตćบćรมีคืĂกćรแผ่ใมตรีจิตคิดจąใĀ้ÿĆตü์ทĆ้งปüง เป็นÿุขทĆ่üĀน้ć มีเรื่Ăงโดยย่Ăü่ć ÿุüรรณÿćมเลี้ยงมćรดćบิดćตćบĂดในป่ć เป็นผู้มีเมตตć ปรćรถนćดีต่Ăผู้Ăื่นĀมู่เนื้Ăจึงเดินแüดล้Ăมไปในที่ต่ćง ๆ üĆนĀนึ่งถูกพรąเจ้ćปิลยĆกþ์กรุงพćรćณÿี ยิงด้üยธนู เพรćąเข้ćพรąทĆยผิด เมื่Ăทรćบü่ćเป็นมćณพผู้เลี้ยงมćรดćบิดćก็ÿลดพรąทĆย มćรดć บิดćขĂงÿุüรรณÿćมก็ตĆ้งÿĆจจกิริยćĂ้ćงคุณคüćมดีขĂงÿุüĆณณÿćมขĂใĀ้พิþขĂงลูกýรนĆ้นĀมด ไป ÿุüĆณณÿćมก็ฟื้นคืนÿติแลąได้ÿĂนพรąรćชć แÿดงคติธรรมü่ć ผู้ใดเลี้ยงมćรดćบิดć แม้ เทüดćก็ย่ĂมรĆกþćผู้นĆ้น ย่Ăมมีคนÿรรเÿริญในโลกนี้ลąโลกนี้ไปแล้üก็บĆนเทิงในÿüรรค์ ต่ĂจćกนĆ้นเมื่Ă พรąรćชćขĂใĀ้ÿĆ่งÿĂนต่ĂĂีกก็ÿĂนใĀ้ทรงปฏิบĆติธรรมปฏิบĆติชĂบในบุคคลทĆ้ง ปüง เมื่ĂพรąĂงค์ทรงปรąพฤติธรรมในโลกนี้แล้üจĆกเÿด็จไปÿู่ÿüรรค์ ๔) เนมิรćชชćดก ชćดกในเรื่Ăงนี้แÿดงถึง กćรบ ćเพ็ญĂธิþฐćนบćรมีคืĂคüćมตĆ้งใจมĆ่นคง มีเรื่Ăงโดย ย่Ăü่ć เนมิรćชกุมćร ได้ขึ้นครĂงรćชย์ÿืบÿĆนตติüงý์ต่Ăจćกพรąรćชบิดć ทรงบ ćเพ็ญคุณงćม ๔๐๓ÿุชีพ ปุญญćนุภćพ, พระไตรปิฎกฉบับประชาชน, พิมพ์ครĆ้งที่ ๑๖, (กรุงเทพมĀćนคร : โรง พิมพ์มĀćมกุฏรćชüิทยćลĆย, ๒๕๓๙), Āน้ć ๖๑๗. ๔๐๔พรąพุทธเจ้ćปรąทĆบ ณ พรąเชตüĆน ทรงปรćรภภิกþุเลี้ยงดูมćรดćรูปĀนึ่ง ตรĆÿÿุüĆณณ ÿćมชćดก เริ่มต้นü่ć ใครกĆนĀนĂใช้ลูกýรยิงเรćผู้ปรąมćทก ćลĆงน ćน้ ćไปĂยู่. (ขุ.ชć. (ไทย) ๒๘/๒๙๖/ ๒๒๙).

๒๑๑ คüćมดีเป็นที่รĆกขĂงมĀćชน แลąในที่ÿุดเมื่Ăทรงพรąชรć ก็ทรงมĂบรćชÿมบĆติแก่พรąรćชโĂรÿ เÿด็จĂĂกผนüชเช่นเดียüกĆบที่พรąรćชบิดćขĂงพรąĂงค์เคยทรงบ ćเพ็ญมć๔๐๕ ๕) มโĀÿธชćดก๔๐๖ ชćดกเรื่Ăงนี้แÿดงถึง กćรบ ćเพ็ญปัญญćบćรมีคืĂ คüćมรู้ทĆ่üถึงÿิ่งที่คüรรู้ มีเรื่Ăงโดย ย่Ăü่ć มโĀÿธบĆณฑิต เป็นที่ปรึกþćĀนุ่มขĂงพรąเจ้ćüิเทĀąแĀ่งกรุงมิถิลć ท่ćนมีคüćมฉลćดรู้ ÿćมćรถแนąน ćในปัญĀćต่ćง ๆ ได้Ăย่ćงถูกต้ĂงรĂบคĂบ เĂćชนąที่ปรึกþćĂื่น ๆ ที่ริþยćใÿ่ คüćม ด้üยคüćมดี ไม่พยćบćทĂćฆćต ภćยĀลĆงใช้Ăุบćยป้ĂงกĆนพรąรćชćจćกรćชýĆตรูแลąจĆบ รćชýĆตรูซึ่งเป็นกþĆตริย์พรąนครĂื่นได้ ๖) ภูริทĆตตชćดก๔๐๗ ชćดกเรื่Ăงนี้แÿดงถึงกćรบ ćเพ็ญýีลบćรมีคืĂ กćรรĆกþćýีล มีเรื่Ăงโดยย่Ăü่ć ภู ริทĆตตนćครćชไปจ ćýีลĂยู่ที่ริมฝั่งแม่น้ ćยมุนć ยĂมĂดทนใĀ้ĀมĂงูจĆบไปทรมćนต่ćง ๆ ทĆ้ง ๆ ที่ ÿćมćรถจąท ćร้ćยĀมĂงูได้ด้üยฤทธิ์ ด้üยมีใจมĆ่นต่ĂýีลขĂงตน ในท้ćยที่ÿุดก็ได้รĆบĂิÿรภćพ ๗) จĆนทกุมćรชćดก๔๐๘ ชćดกเรื่Ăงนี้แÿดงถึง กćรบ ćเพ็ญขĆนติบćรมีคืĂ คüćมĂดทน มีเรื่Ăงโดยย่Ăü่ć จĆน ทกมćรเป็นโĂรÿขĂงพรąเจ้ćเĂกรćชช่üยปรąชćชนพ้นจćกคดีที่กĆณฑĀćลพรćĀมณ์ปุโรĀิตรĆบ ÿินบนแล้üตĆดÿินคüćมไม่เป็นธรรม ปรąชćชนก็พćกĆนเลื่Ăมใÿเปล่งÿćธุกćร ท ćใĀ้กĆณฑĀćล ๔๐๕พรąพุทธเจ้ćเÿด็จเข้ćไปĂćýĆยเมืĂงมิถิลćปรąทĆบ ณ ÿüนมąม่üงขĂงพรąรćชćมฆเทพ ทรง ปรćรภกćรกรąท ćกćรแย้มÿรüลใĀ้ปรćกฏ ตรĆÿเรื่Ăงเนมิรćชชćดก เริ่มต้นü่ć น่ćĂĆýจรรย์ĀนĂ.ในโลก..(ขุ.ชć. (ไทย) ๒๘/๔๒๑/๒๔๖). ๔๐๖มโĀÿธชćดก เป็นชćดกเรื่Ăงที่ ๕๔๒ ฉบĆบพม่ćเป็นĂุมĆงคชćดก Ăรรถกถćเขียนü่ć มโĀÿถ, พรąพุทธเจ้ćปรąทĆบ ณ พรąเชตąüĆน ทรงปรćรภปัญญćบćรมีขĂงพรąĂงค์ ตรĆÿมโĀÿธชćดก เริ่มต้นü่ć พรą เจ้ćพรĀมทĆตผู้ครĂงแคü้นปัญจćลąเÿด็จยćตรćทĆพมćพร้Ăมด้üยกĂงทĆพทุกĀมู่เĀล่ć.. (ขุ.ชć. (ไทย) ๒๘/ ๕๙๐/๒๗๔). ๔๐๗พรąพุทธเจ้ćปรąทĆบ ณ พรąเชตüĆน ทรงปรćรภĂุบćÿก Ăุบćÿิกć ผู้รĆกþćĂุโบÿถýีล ตรĆÿ ภูริทĆตตชćดกเริ่มต้นü่ć รĆตนąĂย่ćงใดĂย่ćงĀนึ่งมีĂยู่.. (ขุ.ชć. (ไทย) ๒๘/๗๘๔/๓๐๕). ๔๐๘พรąพุทธเจ้ćปรąทĆบที่ภูเขćคิชฌกูฏ ทรงปรćรภพรąเทüทĆต ตรĆÿจĆนทกุมćรชćดก เริ่มต้นü่ć พรąรćชćผู้ทรงท ćกรรมĀยćบช้ć. (ขุ.ชć. (ไทย) ๒๘/๙๘๒/๓๓๕).

๒๑๒ พรćĀมณ์ผูกĂćฆćตในพรąรćชกุมćร เมื่Ăพรąเจ้ćเĂกรćชทรงÿุบินเĀ็นดćüดึงÿ์เทüโลก เมื่Ă ตรĆÿถćมกĆณฑĀćลพรćĀมณ์ถืĂโĂกćÿแก้แค้น กรćบทูลใĀ้ตĆดพรąเýียรโĂรÿธิดćบูชćยĆญ พรąรćชćเป็นคนเขลć จึงรĆบÿĆ่งใĀ้จĆบพรąรćชโĂรÿ ๔ พรąĂงค์พรąรćชธิดć ๔ พรąĂงค์พรą มเĀÿี๔ พรąĂงค์แลąมีคนĂื่นĂีกเพื่ĂเตรียมปรąĀćร แม้ใครจąทูลทĆดทćนขĂร้Ăงก็ไม่เป็นผล ร้Ăนถึงท้ćüÿĆกกą (พรąĂินทร์) ต้Ăงมćข่มขู่แลąชี้แจงใĀ้Āćยเข้ćใจผิดü่ć üิธีนี้ไม่ใช่ทćงไปÿüรรค์ มĀćชนจึงรุมฆ่ćพรćĀมณ์ปุโรĀิต แลąเนรเทýพรąเจ้ćเĂกรćช แล้üกรćบทูลเชิญจĆนทกุมćรขึ้น ครĂงรćชย์ ๘) นćรทชćดก (มĀćนćรทกĆÿÿปชćดก) ชćดกเรื่Ăงนี้แÿดงถึง กćรบ ćเพ็ญĂุเบกขćบćรมีคืĂกćรüćงเฉย มีเรื่Ăงโดยย่Ăü่ć พรĀมนćรทąช่üยเปลื้Ăงพรąเจ้ćĂĆงคติรćชใĀ้กลĆบจćกคüćมเĀ็นผิดมćมีคüćมเĀ็นชĂบตćมเดิม กล่ćüคืĂ คüćมเĀ็นผิดนĆ้นเĀ็นü่ć ÿุขทุกข์เกิดเĂงไม่มีเĀตุ คนเรćเüียนü่ćยตćยเกิดĀนĆกเข้ćก็ บริÿุทธิ์ได้เĂง ชึ่งเรียกü่ć ÿĆงÿćรÿุทธิ๔๐๙ ๙) üิธุรชćดก๔๑๐ ชćดกเรื่Ăงนี้แÿดงถึง กćรบ ćเพ็ญÿĆจจบćรมีคืĂคüćมÿĆตย์มีเรื่Ăงโดยย่Ăü่ć üิธุร บĆณฑิต เป็นผู้ถüćยค ćแนąน ćปรąจ ćรćชÿ ćนĆกพรąเจ้ćธนĆญชĆยโกรĆพยąพรąรćชćที่ปรąชćชนรĆก ใคร่ üĆนĀนึ่งปุณณกยĆกþ์มćท้ćพรąรćชćเล่นÿกćü่ćถ้ćตนแพ้จĆกถüćยมณีรĆตนąüิเýþ ถ้ć พรąรćชćแพ้ก็จąพรąรćชทćนทุกÿิ่งที่ต้Ăงกćร พรąรćชćแพ้ปุณณกยĆกþ์ทูลขĂตĆüüิธุรบĆณฑิต พรąรćชćจąไม่พรąรćชทćนก็เกรงเÿียÿĆตย์พรąĂงค์ถืĂü่ćüิธุรบĆณฑิตมีค่ćยิ่งกü่ćทรĆพย์ÿินใด ทรงĀน่üงเĀนี่ยüด้üยปรąกćรต่ćง ๆ üิธุรบĆณฑิตใĀ้รĆกþćÿĆตย์โดยยĂมไปกĆบยĆกþ์ยĆกþ์ต้Ăงกćร ĀĆüใจüิธุรบĆณฑิตไปแลกกĆบธิดćพญćนćค เป็นĂุบćยภริยćพญćนćคใคร่จąได้ÿดĆบธรรมจćกüิธุร บĆณฑิตจึงบĂกÿćมีü่ć ถ้ćปุณณกยĆกþ์ต้Ăงกćรธิดćตนก็ใĀ้น ćĀĆüใจüิธุรบĆณฑิตมć แม้ยĆกþ์จąĀć ๔๐๙พรąพุทธเจ้ćปรąทĆบ ณ ĂุทยćนลĆฏฐิüĆน ทรงปรćรภกćรที่ทรงทรมćนĂุรุเüลกĆÿÿปą ตรĆÿ มĀćนćรทกĆÿÿปชćดกเริ่มต้นü่ć ได้มีพรąรćชćแĀ่งกรุงüิเทĀą. (ขุ.ชć. (ไทย) ๒๘/๑๑๕๓/๓๖๓). ๔๑๐พรąพุทธเจ้ćปรąทĆบ ณ พรąเชตüĆน ทรงปรćรภกćรบ ćเพ็ญปัญญćบćรมี ตรĆÿüิธุรชćดก เริ่มต้น ü่ć เธĂมีผิüพรรณเĀลืĂง ซูบผĂม มีก ćลĆงน้Ăย. (ขุ.ชć. (ไทย) ๒๘/๑๓๔๖/๓๔๑).

๒๑๓ üิธีต่ćง ๆ ท ćใĀ้üิธุรบĆณฑิตตćยเขćก็ไม่ตćย üิธุรบĆณฑิตกลĆบแÿดงÿćธุนรธรรม (ธรรมขĂงคนดี) ท ćใĀ้ยĆกþ์เลื่Ăมใÿแลąได้แÿดงธรรมแก่พญćนćค ในที่ÿุดก็ได้กลĆบมćลู่กรุงĂินทปัตถ์ ๑๐) พรąเüÿÿĆนดรชćดก๔๑๑ ชćดกเรื่Ăงนี้เเÿดงถึงกćรบ ćเพ็ญทćนบćรมีคืĂ กćรบริจćคทćน มีเรื่Ăงโดยย่Ăü่ć พรąเüÿÿĆนดร ผู้ใจดีบริจćคทุกĂย่ćงที่มีคนขĂ ครĆ้งĀนึ่งปรąทćนช้ćงเผืĂกคู่บ้ćนคู่เมืĂงแก่ พรćĀมณ์ชćüกćลิงคą ซึ ่งมćขĂช้ćงไปเพื ่Ăท ćใĀ้Āćยฝนแล้ง แต ่ปรąชćชนโกรธที่ พรąรćชทćนช้ćงเผืĂก จึงขĂใĀ้เนรเทýพรąเüÿÿĆนดร พรąรćชบิดćจึงจ ćพรąทĆยเนรเทý ซึ่งพรą นćงมĆทรีพร้Ăมด้üยพรąโĂรÿ ธิดćได้ตćมเÿด็จไปด้üย เมื่ĂชูชกไปขĂÿĂงกุมćร พรąเüÿÿĆนดรก็ ปรąทćนĂีก ภćยĀลĆงพรąเจ้ćÿญชĆยพรąรćชบิดćทรงไถ่ÿĂงกุมćร แล้üเÿด็จไปรĆบกลĆบพรąนคร เรื่ĂงพรąเüÿÿĆนดรชćดกนี้ ทรงบ ćเพ็ญบćรมีชćติÿุดท้ćยแÿดงถึงกćรเÿียÿลąÿ่üนน้Ăยเพื่Ă ปรąโยชน์ÿ่üนใĀญ่ คืĂ กćรตรĆÿรู้เป็นพรąพุทธเจ้ć ĂĆนจąเป็นทćงใĀ้ได้บ ćเพ็ญปรąโยชน์ ÿ่üนรüมได้ดียิ่ง มิใช่เÿียÿลąโดยไม่มีจุดมุ่งĀมćยĀรืĂเĀตุผล ๙.๑.๓ พระพุทธเจ้า (พระโพธิÿัตü์) ในชาดก พรąโพธิÿĆตü์ เป็นตĆüĂย่ćงขĂงนĆกบüช พรćĀมณ์ เทüดć คน ÿĆตü์ในĂุดมคติที่ÿร้ćง ÿมคüćมดีมćĀลćยภพĀลćยชćติ กćรÿร้ćงÿมคุณคüćมดีขĂงพรąโพธิÿĆตü์ก็คืĂ กćรบ ćเพ็ญ บćรมีไü้มćกมćยจนได้ตรĆÿรู้เป็นพรąพุทธเจ้ćในพรąชćติÿุดท้ćย พรąโพธิÿĆตü์ก็คืĂ เจ้ćชćยÿิทธĆตถą ในĂดีตชćติเคยเÿüยพรąชćติ ต่ćง ๆ ดĆงนี้ เป็นนĆกบüช ๘๓ ชćติ เป็นพรąรćชć ๘๕ ชćติ เป็นรุกขเทüดć ๔๓ ชćติ เป็นĂćจćรย์ÿĂนธรรม ๒๖ ชćติ เป็นĂมćตย์๒๔ ชćติ เป็นพรćĀมณ์๒๔ ชćติ ๔๑๑พรąพุทธเจ้ćปรąทĆบ ณ นิโครธćรćม กรุงกบิลพĆÿดุ์ ทรงปรćรภฝนโบกขรพรรþ (ฝนดุจ น้ ćตกในใบบĆüมีÿีแดง ผู้ต้ĂงกćรใĀ้เปียกจึงเปียก) ใĀ้เป็นเĀตุ ตรĆÿเüÿÿĆนดรชćดกแก่ภิกþุทĆ้งĀลćย (ขุ.ชć. (ไทย) ๒๘/๑๖๕๕/๔๔๗).

๒๑๔ เป็นรćชโĂรÿ ๒๔ ชćติ เป็นปุโรĀิต ๒๓ ชćติ เป็นผู้คงแก่เรียน ๒๒ ชćติ เป็นท้ćüÿĆกกเทüรćช ๒๐ ชćติ เป็นพญćลิง ๑๘ ชćติ เป็นพ่Ăค้ć ๑๓ ชćติ เป็นคĀบดีผู้มĆ่งคĆ่ง ๑๒ ชćติ เป็นพญćกüćง ๑๑ ชćติ เป็นÿิงโต ๑๐ ชćติ เป็นพญćĀงÿ์๘ ชćติ เป็นพญćนก ๖ ชćติ เป็นพญćช้ćง ๖ ชćติ เป็นพญćไก่ ๕ ชćติ เป็นทćÿ ๕ ชćติ เป็นพญćเĀยี่ยü ๕ ชćติ เป็นพญćÿุบรรณ (ครุฑ) ๑ ชćติ เป็นพญćนćครćช ๑ ชćติ เป็นพญćม้ć ๔ ชćติ เป็นโคĂุÿภą ๔ ชćติ เป็นพรĀม ๔ ชćติ เป็นพญćนกยูง ๔ ชćติ เป็นพญćงู๔ ชćติ เป็นคนพิกćร ๓ ชćติ เป็นคนจĆณฑćล ๓ ชćติ เป็นพญćเĀี้ย ๓ ชćติ เป็นพญćปลć ๒ ชćติ

๒๑๕ เป็นคüćญช้ćง ๑ ชćติ เป็นพญćĀนู๑ ชćติ เป็นโจร ๑ ชćติ เป็นพญćกć ๑ ชćติ เป็นพญćนกĀĆüขüćน ๑ ชćติ เป็นขโมย ๑ ชćติ เป็นÿุกร ๑ ชćติ เป็นพญćÿุนĆข ๑ ชćติ เป็นĀมĂงู๑ ชćติ เป็นนĆกเลงกćรพนĆน ๑ ชćติ เป็นช่ćงทĂง ๑ ชćติ เป็นนĆกýึกþć ๑ ชćติ เป็นช่ćงเงิน ๑ ชćติ เป็นช่ćงไม้๑ ชćติ เป็นÿุนĆขจิ้งจĂก ๑ ชćติ เป็นนกกćน้ ć ๑ ชćติ เป็นกบ ๑ ชćติ เป็นกรąต่ćย ๑ ชćติ เป็นคนโกง ๑ ชćติ เป็นนĆกเลงÿุรć ๑ ชćติ เป็นเจ้ćĀน้ćที่รĆกþćป่ć ๑ ชćติ เป็นเทüดć ๑ ชćติ แต่ลąชćติ พรąโพธิÿĆตü์ได้Ăดทน บćกบĆ่นฟันฝ่ćĂุปÿรรค ÿู้กĆบคüćมชĆ่üร้ćย เพื่Ă ÿร้ćงÿมบćรมี เมื่ĂครĆ้งเÿüยพรąชćติเป็นÿĆตü์เช่น เป็นนก เป็นÿุนĆข เป็นÿุกร ĀรืĂเป็นช้ćง เคย ÿĆ่งÿĂนýีลธรรมแก่มนุþย์ กćรÿĂนýีลธรรมในนิทćนชćดกนĆ้น ก ćĀนดใĀ้ÿĆตü์แÿดงบทบćท เĀมืĂนมนุþย์ พูดภćþćมนุþย์ได้ เป็นกุýโลบćยขĂงผู้ÿĂน ÿćรąมิได้Ăยู่ที่ü่ćÿĆตü์พูดภćþćมนุþย์

๒๑๖ ได้ĀรืĂไม่ได้ ÿิ่งพึงÿ ćเĀนียกจดจ ćก็คืĂ ค ćพูดที่ÿĆตü์พูดĂąไรมćกกü่ć นิทćนชćดกมĆกจบด้üย ÿćมĆญÿ ćนึก ĀรืĂไม่ก็เป็นกćรชี้โทþภĆยแĀ่งคüćมปรąพฤติทุจริต รู้จĆกกćรเลืĂกคบมิตร กćรแตก จćกมิตร คüćมโลภ เป็นต้น ซึ่งใĀ้แง่คิดคติธรรมเรื่ĂงคüćมดีคüćมชĆ่ü ค ćพูดขĂงตĆüลąครต่ćง ๆ แฝงปริýนćใĀ้ขบคิด บĂกใĀ้รู้ธรรมชćติคน เล่Ā์เĀลี่ยม เพทุบćย มćรยćทในÿĆงคม ตลĂดถึง จćรีตปรąเพณีต่ćง ๆ ๙.๒ ประüัติของพระพุทธÿาüกที่ปรากฏในชาดก ชćดกทุกเรื่Ăงกล่ćüถึงเรื่Ăงรćü ปรąüĆติขĂงพรąพุทธเจ้ć แลąพรąÿćüกทุกเรื่Ăง เช่น กุณćลชćดก นĂกจćกจąกล่ćüถึงปรąüĆติขĂงพรąพุทธเจ้ćแล้ü ยĆงบĂกถึงคüćมÿĆมพĆนธ์ กĆบพรąพุทธÿćüกในĂดีตชćติ เช่น ในเรื่Ăงกุณćลชćดก มีเรื่Ăงโดยย่Ăü่ć ๙.๒.๑ กุณาลชาดก พรąพุทธเจ้ćปรąทĆบĂยู่ ณ ริมÿรąชื่Ăกุณćลą ทรงปรćรภภิกþุ ๕๐๐ รูป ซึ่งถูก คüćมเบื่ĂĀน่ćยĂยćกจąÿึกบีบคĆ้นแล้ü จึงตรĆÿพรąธรรมเทýนć กุณćลชćดก ดĆงนี้ รąĀü่ćงเมืĂงกบิลพĆÿดุ์กĆบเมืĂงโกลิยąมีแม่น้ ćโลĀินี ไĀลผ่ćน ชćüÿćกิยą แลąชćü โกลิยąÿร้ćงท ćนบกĆ้นน้ ćร่üมกĆน ต่Ăมćขćดน้ ćชćüเมืĂงจึงüิüćทกĆนเพรćąแย่งน้ ćนĆ้น พรąพุทธ Ăงค์ทรงทรćบ ทรงเĀ็นü่ćพรąĂงค์จĆกแÿดงชćดก ๕ เรื่Ăง ชćดก ๓ เรื่Ăงแรก เพื่ĂรąงĆบกćร ทąเลćąüิüćท แลąแÿดงชćดกĂีก ๒ เรื่Ăง เพื่Ăท ćใĀ้เกิดคüćมÿćมĆคคีแล้üแÿดงĂĆตตทĆณฑ ÿูตร ที่ท ćใĀ้กþĆตริย์ทĆ้งÿĂงพรąนครจĆกใĀ้พรąรćชกุมćรฝ่ćยลą ๒๕๐ พรąĂงค์บรรพชć จึง เÿด็จไปปรąทĆบนĆ่ง ณ พุทธĂćÿน์ซึ่งพüกกþĆตริย์จĆดถüćย ตรĆÿถćมพรąญćติที่ก ćลĆงจąÿู้รบกĆนü่ć พüกเธĂเกิดทąเลćąüิüćทกĆนด้üยเรื่ĂงĂąไร ตรĆÿตĂบü่ć เพรćąเรื่Ăงน้ ćพรąเจ้ćข้ć ตรĆÿถćมü่ć น้ ćมีรćคćเท่ćไร ทูลü่ć น้ ćรćคćเล็กน้Ăย พรąเจ้ćข้ć ก็แผ่นดินรćคćเท่ćไร ทูลü่ć แผ่นดินมีรćคć ปรąมćณมิได้พรąเจ้ćข้ć ก็กþĆตริย์เล่ćมีรćคćเท่ćไร ทูลü่ć กþĆตริย์มีรćคćปรąมćณมิได้พรąเจ้ć ข้ć พรąพุทธเจ้ćจึงตรĆÿü่ć ไฉนพüกท่ćนจึงจąท ćใĀ้กþĆตริย์ซึ่งĀćค่ćมิได้พินćýไป เพรćą น้ ćรćคćเล็กน้Ăยเล่ć แล้üจึงตรĆÿเทýนć ผĆนทนชćดก ทุททภชćดก ลฏุกิกชćดก รุกขธรรมชćดก üĆฏฏกชćดก ĂĆตตทĆณฑÿูตร กุณćลชćดก ดĆงนี้

๒๑๗ ๑) ผĆนทนชćดก๔๑๒ ü่ćด้üยกćรผูกเüรขĂงĀมีแลąไม้ÿąคร้Ă มีเนื้Ăคüćมโดยย่Ăü่ć พรąโพธิÿĆตü์เÿüยพรąชćติเป็นรุกขเทüดćĂยู่ในป่ć ได้รู้เĀตุแĀ่งเทüดćบนต้นตąคร้Ă แลąĀมี มีเüรต่Ăแก่กĆนแลąกĆน ท ćใĀ้ต้นตąคร้ĂแลąĀมีพินćýด้üยกĆนทĆ้งคู่ ตรĆÿü่ć มĀćรćช ทĆ้งĀลćย ชื่Ăü่ć กćรĀćยใจคล่ĂงเพรćąเĀตุทąเลćąüิüćทกĆนนĆ้นไม่มีเลย เพรćąรุกขเทüดćตน Āนึ่งกĆบĀมีตĆüĂćฆćต ทąเลćąüิüćทกĆน เüรนĆ้นก็ตćมตลĂดไป แล้üตรĆÿเทýนćทุททภชćดก ดĆงนี้ ๒) ทุททภชćดก๔๑๓ ü่ćด้üยกรąต่ćยตื่นตูม คüćมโดยย่Ăü่ć พรąโพธิÿĆตü์เÿüยพรąชćติเป็นพญćรćชÿีĀ์ ช่üยเĀลืĂÿĆตü์ผู้พćกĆนแตกตื่นเพรćą เชื่ĂถืĂกรąต่ćยตื่นตูม ตรĆÿü่ć ดูก่ĂนมĀćรćชทĆ้งĀลćย เกิดมćเป็นคนไม่คüรĀุนĀĆนไปตćมเĀตุที่ ยĆงมćไม่ถึงขĂงบุคคลĂื่น (คืĂไม่คüรเก็บเĂćเรื่ĂงขĂงคนĂื่นมćคิด) ตรĆÿเล่ćถึงพüกÿĆตü์จตุบทใน ป่ćĀิมพćนต์ยึดถืĂเรื่ĂงขĂงคนĂื่น พćกĆนüิ่งจąไปลงทąเล เพรćąฟังค ćขĂงกรąต่ćยตĆüĀนึ่ง เพรćąฉąนĆ้น บุคคลจึงไม่คüรยึดถืĂเĂćเรื่ĂงขĂงคนĂื่น แล้üตรĆÿเทýนć ลฏุกิกชćดก ดĆงนี้ ๓) ลฏุกิกชćดก๔๑๔ ü่ćด้üยนćงนกไÿ้ คüćมโดยย่Ăü่ć พรąโพธิÿĆตü์เÿüยพรąชćติเป็นพญćช้ćง เที่ยüĀćกินกĆบบริüćร ๘๐,๐๐๐ ตĆüไปพบ นćงนกไÿ้กกลูกĂ่Ăนที่Āนทćง นćงนกĂ้ĂนüĂนขĂชีüิตลูก พญćช้ćงจึงยืนคร่Ăมลูกนกไü้ ปล่Ăย ใĀ้บริüćรผ่ćนไปก่Ăน ต่Ăมćมีช้ćงตĆüĀนึ่งเที่ยüĀćกินในที่นĆ้น นćงนกร้ĂงขĂชีüิตลูกแก่ช้ćงนĆ้น ช้ćงไม่ฟังฆ่ćลูกนกตćย นćงนกจึงĀćĂุบćยฆ่ćช้ćงนĆ้นจนตćย ตรĆÿü่ć มĀćรćชทĆ้งĀลćย ผู้มีก ćลĆง มćกท ćร้ćยผู้มีก ćลĆงน้Ăยได้ แต่บćงครĆ้งผู้มีก ćลĆงน้Ăยก็ÿćมćรถท ćลćยผู้มีก ćลĆงมćกได้ แม้นćงนก ไÿ้ยĆงฆ่ćพญćช้ćงได้ พรąพุทธĂงค์ตรĆÿเทýนćชćดก ๓ เรื่Ăง เมื่Ăทรงพรąปรąÿงค์จąรąงĆบกćร ทąเลćąüิüćทแล้ü จึงตรĆÿเทýนćชćดกĂีก ๒ เรื่Ăง เพื่ĂแÿดงÿćมĆคคีธรรม แล้üตรĆÿเทýนć รุกข ธรรมชćดก ü่ć ๔๑๒ ขุ.ชć. (ไทย) ๒๗/๑๔-๒๖/๓๙๘-๔๐๐. ๔๑๓ขุ.ชć. (ไทย) ๒๗/๘๕-๘๘/๑๗๔. ๔๑๔ขุ.ชć. (ไทย) ๒๗/๓๙-๔๓/๒๐๖-๒๐๗.

๒๑๘ ๔) รุกขธรรมชćดก๔๑๕ ü่ćด้üยธรรมÿ ćĀรĆบต้นไม้คüćมโดยย่Ăü่ć พรąโพธิÿĆตü์เÿüยพรąชćติเป็นรุกขเทüดć บĂกĂุบćยใĀ้Āมู่ญćติจĂงüิมćนĂยู่ใกล้ ๆ กĆนเป็นĀมู่กลćงป่ćใĀญ่ พüกที่เĀ็นด้üยก็รĂดพ้นจćกĂĆนตรćย พรąโพธิÿĆตü์แÿดงธรรมแก่เĀล่ć เทüดćü่ć ญćติยิ่งมีมćกยิ่งดี แม้ต้นไม้ที่เกิดในป่ćยิ่งมีมćกก็ยิ่งดี ต้นไม้ที่ยืนต้นĂยู่โดดเดี่ยü ถึง จąใĀญ่โต ลมย่ĂมพĆดใĀ้ĀĆกโค่นได้ ตรĆÿü่ć มĀćรćชทĆ้งĀลćย เมื่Ăบุคคลพร้ĂมเพรียงกĆนĂยู่ แล้ü ใคร ๆ ก็ไม่ĂćจĀćช่Ăงท ćร้ćยได้ แล้üตรĆÿเทýนć üĆฏฏกชćดก ดĆงนี้ ๕) üĆฏฏกชćดก๔๑๖ ü่ćด้üยนกกรąจćบ คüćมโดยย่Ăü่ć พรąโพธิÿĆตü์เÿüยพรąชćติเป็นนกกรąจćบ ถูกจĆบไปขĆงไü้ ท ćĂุบćยĂดĂćĀćรจึงเĂć ตĆüรĂดมćได้ ตรĆÿü่ć เมื่Ăฝูงนกกรąจćบพร้ĂมเพรียงกĆน นćยพรćนก็ไม่ĂćจĀćช่Ăงท ćร้ćยได้ ต่Ă เมื่Ăใดฝูงนกกรąจćบเกิดแก่งแย่งกĆนขึ้น เมื่ĂนĆ้นบุตรนćยพรćนคนĀนึ่งจึงท ćลćยชีüิตนกกรąจćบ ได้ ชื่Ăü่ć คüćมĀćยใจคล่Ăงในกćรทąเลćąüิüćทย่Ăมไม่มี พรąพุทธĂงค์ตรĆÿชćดก ๕ เรื่Ăงแล้ü ในที่ÿุดจึงตรĆÿเทýนć ĂĆตตทĆณฑÿูตร ดĆงนี้ ๖) ĂĆตตทĆณฑÿูตร ü่ćด้üยคüćมกลĆüเกิดจćกโทþขĂงตน พรąพุทธĂงค์ ตรĆÿÿĂนทĀćรขĂงพรąญćติทĆ้ง ๒ ฝ่ćย ที่เตรียมท ćÿงครćมกĆน ใĀ้ เĀ็นโทþขĂงกćรทąเลćąüิüćท ใĀ้ĀยุดกćรเĂćชนąกĆนด้üยก ćลĆง แต่ใĀ้มุ่งท ćÿงครćมกĆบข้ćýึก ภćยในที่เผćไĀม้ÿĆตü์ทĆ้งĀลćย คืĂ รćคą โทÿą โมĀą มćนą ทิฏฐิ โÿกą แลąคüćมÿงÿĆย๔๑๗ พรąรćชćทĆ้งĀมดทรงÿดĆบพรąธรรมเทýนćแล้üทรงเลื่Ăมใÿถüćยพรąรćชกุมćรฝ่ćย ลą ๒๕๐ Ăงค์ พรąพุทธĂงค์ทรงใĀ้พรąรćชกุมćรทĆ้งĀมดบรรพชćแล้üเÿด็จไปมĀćüĆน üĆนรุ่งขึ้น เÿด็จบิณฑบćตไปในพรąนครทĆ้งÿĂงพร้Ăมด้üยภิกþุรćชกุมćรทĆ้ง ๕๐๐ ภิกþุรćชกุมćรบüช ด้üยคüćมเคćรพในพรąพุทธĂงค์ไม่ได้บüชด้üยคüćมเต็มใจจึงใคร่Ăยćกจąÿึก พรąพุทธĂงค์ ทรงทรćบจึงทรงพćภิกþุทĆ้งĀมดไปป่ćĀิมพćนต์ แล้üตรĆÿเทýนć กุณćลชćดก ดĆงนี้ ๔๑๕ขุ.ชć. (ไทย) ๒๗/๗๔/๓๑. ๔๑๖ขุ.ชć. (ไทย) ๒๗/๑๑๘/๔๘. ๔๑๗ขุ.ÿุ. (ไทย) ๒๕/บทน ć/๘๘.

๒๑๙ ๗) กุณćลชćดก ที่ภูเขćป่ćĀิมพćนต์ มีนกดุเĀü่ćชื่Ă กุณćลą มีนćงนกดุเĀü่ćบริüćร ๓,๕๐๐ ตĆü นćง นก ๒ ตĆüคćบปลćยท่Ăนไม้ทĆ้งÿĂงข้ćงใĀ้พญćนกกุณćลąจĆบตรงกลćงไม้ พćบินไปเพื่Ăไม่ใĀ้ เĀนื่Ăย Ăีก ๕๐๐ ตĆüบินข้ćงล่ćงคĂยรĆบไü้ไม่ใĀ้ตกลงพื้นดิน Ăีก ๕๐๐ ตĆüบินข้ćงบนเพื่ĂบĆง แÿงแดด บินด้ćนข้ćง ๆ ลą ๕๐๐ ตĆüเพื่Ăป้ĂงกĆนคüćมĀนćü ร้Ăน Āญ้ć ลąĂĂง ลมแลąน้ ćค้ćง Ăีก ๕๐๐ ตĆüบินไปข้ćงĀน้ć เพื่Ăป้ĂงกĆนเด็กเลี้ยงโค เด็กเลี้ยงÿĆตü์ คนเกี่ยüĀญ้ć คนĀĆกฟืน คนท ćงćนในป่ć ขü้ćงปćด้üยท่Ăนไม้ Ăีก ๕๐๐ ตĆüบินไปข้ćงĀน้ćเพื่Ăป้ĂงกĆนกĂไม้ ĀรืĂนกที่มี ก ćลĆงมćกกü่ć Ăีก ๕๐๐ ตĆüบินĂยู่ข้ćงĀลĆงคĂยเจรจćไม่ใĀ้เงียบเĀงć Ăีก ๕๐๐ ตĆüบินไปน ć ผลไม้มćใĀ้ แม้นćงนกทĆ้งĀลćยคĂยดูแลพญćนกกุณćลąเป็นĂย่ćงดี ครบถ้üน แต่พญćนกก็ยĆง กล่ćüค ćĀยćบ ดุด่ćพüกนćงนกต่ćง ๆ นćนć พญćนกกุณćลą มีÿĀćยนกดุเĀü่ćขćüปุณณมุขą มีนćงนกดุเĀü่ćบริüćร ๓๕๐ ตĆü นćงนก ๒ ตĆüคćบท่Ăนไม้พćบินไป Ăีก ๕๐ ตĆüบินข้ćงล่ćงคĂยรĆบไü้ไม่ใĀ้ตกลงพื้นดิน Ăีก ๕๐ ตĆüบินข้ćงบนเพื่ĂบĆงแÿงแดด Ăีก ๑๐๐ ตĆüบินไปข้ćงซ้ćยแลąข้ćงขüć ข้ćงลą ๕๐ ตĆü คĂยป้ĂงกĆนไม่ใĀ้Āนćüร้Ăน เมื่Ăนćงนกดูแล พญćนกปุณณมุขąก็กล่ćüชมบริüćรด้üยค ć Ă่ĂนĀüćน นćงนกบริüćรพญćนกกุณćลąขĂใĀ้ช่üยพูด ไม่ใĀ้ด่ćทĂพüกตน ต่Ăมćพญćนกปุณณ มุขąป่üยจüนตćย นćงนกบริüćรคิดü่ćไม่รĂดจึงพćกĆนเข้ćไปĀćขĂĂยู่กĆบพญćนกกุณćลą จึงถูก พญćนกกุณćลąดุด่ćขĆบไล่พüกบริüćรขĂงนกดุเĀü่ćผู้เป็นÿĀćย ต่Ăมćได้ช่üยรĆกþćพยćบćล พญćนกปุณณมุขąจนĀćย บริüćรพญćนกปุณณมุขąก็พćกĆนกลĆบมć พญćนกกุณćลą ตรĆÿแÿดง ธรรม เรื่ĂงคüćมมĆกมćกในกćมขĂงผู้Āญิง มีเรื่ĂงนćงกĆณĀć นćงปัญจตปćüีÿมณีนćงกćกüดี นćงกุรุงคเทüีแลąพรąมćรดćขĂงพรąเจ้ćพรĀมทĆต ü่ć นćงกĆณĀć มีบิดć ๒ คน มีผĆü ๕ คน๔๑๘ ยĆงมีจิตปฏิพĆทธ์ผูกพĆนในบุรุþที่ ๖ ซึ่งเป็น คนเปลี้ยĀลĆงโกงโค้งงĂ คĂก้มลงมćถึงท้ĂงเĀมืĂนคนýีรþąขćด นćงล่üงลąเมิดÿćมี ๕ คน คืĂ ๔๑๘บิดć ๒ คน คืĂพรąเจ้ćกćÿี แลąพรąเจ้ćโกýล พรąเจ้ćกćÿีรบชนąพรąเจ้ćโกýล ได้รćช ÿมบĆติแลąมเĀÿีผู้ทรงครรภ์มćด้üย ทรงได้ตĆ้งใĀ้เป็นĂĆครมเĀÿีขĂงพรąĂงค์ ต่Ăมćพรąนćงปรąÿูติพรąรćช ธิดćชื่Ă กĆณĀć, มีผĆü ๕ คน คืĂ ท้ćüĂĆชชุนą เป็นต้น พรąรćชกุมćรทĆ้ง ๕ เป็นโĂรÿขĂงพรąเจ้ćปัณฑุรćช จบ

๒๒๐ พรąเจ้ćĂĆชชุนą พรąเจ้ćนกุล พรąเจ้ćภีมเÿน พรąเจ้ćยุธิþฐิล พรąเจ้ćÿĀเทพ แล้üยĆงท ćลćมก กĆบบุรุþเปลี้ยเตี้ยแครąĂีก เรćยĆงได้เคยเĀ็นĂีก นćงปัญจตปćüีÿมณี ĂćýĆยĂยู่ในท่ćมกลćงป่ćช้ćถืĂพรต ยĂมĂดĂćĀćร ๔ üĆนจึง บริโภคครĆ้งĀนึ่ง ได้กรąท ćกรรมĂĆนลćมกกĆบพüกนĆกเลงÿุรć๔๑๙ เรćยĆงได้เคยเĀ็นมćแล้üĂีก นćงกćกüดี Ăยู่ในท่ćมกลćงÿมุทร เป็นภรรยćขĂงพญćครุฑ ท้ćüเüนไตย ๔๒๐ ได้ กรąท ćกรรมĂĆนลćมกกĆบกุเüร ผู้เจนในกćรฟ้Ăน เรćเคยเĀ็นมćแล้ü นćงกุรุงคเทüี รĆกใคร่ได้เÿียĂยู่กินกĆบเĂāิกกุมćร๔๒๑ ได้กรąท ćกรรมĂĆนลćมกกĆบฉ āĆงคกุมćร เÿนćบดี แลąธนĆนเตüćÿี คนใช้ขĂงฉāĆงคกุมćรĂีก เรćได้รู้มćĂย่ćงนี้ พรąมćรดćขĂงพรąเจ้ćพรĀมทĆต ก็ได้ทรงทĂดทิ้งพรąเจ้ćโกýล กรąท ćกรรมĂĆน ลćมกกĆบพรćĀมณ์ชื่Ăü่ć ปัญจćลจĆณฑą๔๒๒ จบพรąธรรมเทýนć พรąพุทธĂงค์ทรงแÿดงกĆมมĆฏฐćนในป่ćมĀćüĆน ท ćใĀ้ภิกþุ เĀล่ćนĆ้นบรรลุพรąĂรĀĆต๔๒๓ ๙.๒.๒ พระพุทธÿาüกที่ปรากฏในชาดก ในชćดก เป็นจริยธรรมขĂงผู้ที่จąตรĆÿรู้ในĂนćคต คืĂ พรąโพธิÿĆตü์ ÿćรąÿ ćคĆญĂยู่ที่ พรąโพธิÿĆตü์บ ćเพ็ญบćรมีไü้มćกมćยจนได้ตรĆÿรู้เป็นพรąพุทธเจ้ćในพรąชćติÿุดท้ćย พร้ĂมกĆบ พรąพุทธÿćüก มีพรąÿćรีบุตร พรąมĀćโมคคĆลลćนą พรąพุทธมćรดć พรąพุทธบิดć พรąนćง พิมพć พรąรćĀุล พรąกุมćรกĆÿÿปเถรą พรąĂćนนท์ พรąÿีüลีเถรą พรąภĆททิยเถรą พรąโล ÿกติÿÿเถรą พรąĂงคุลิมćล พรąĂุบลüรรณćเถรี ปรćกฏในเรื่Ăงชćดก ดĆงนี้ กćรýึกþćจćกเมืĂงตĆกกÿิลć เดินทćงผ่ćนมćทćงเมืĂงพćรćณÿี ถูกพรąรćชธิดćกĆณĀćเÿี่ยงพüงมćลĆยเลืĂกเป็น พรąÿüćมีทĆ้ง ๕ พรąĂงค์, ขุ.ชć.ม. (ไทย) ๒๘/๒๙๐/๑๓๙. ๔๑๙นĆกเลงÿุรć เป็นĂดีตชćติขĂงนกกุณćลą (ขุ.ชć. (ไทย) ๒๘/๒๙๐/๑๔๐). ๔๒๐พญćครุฑ เป็นĂดีตชćติขĂงนกกุณćลą เรื่Ăงนี้เป็นเรื่ĂงเดียüกĆนกĆบกćกüตีชćดก ชćดกที่ ๓๒๗ ใน จตุกกนิบćต (เล่ม ๒๗/๑๐๕-๑๐๘/๑๗๘). ๔๒๑เĂāิกกุมćร เป็นĂดีตชćติขĂงนกกุณćลą (ขุ.ชć. (ไทย) ๒๘/๒๙๐/๑๔๐). ๔๒๒ปัญจćลจĆณฑพรćĀมณ์ เป็นĂดีตชćติขĂงนกกุณćลą (ขุ.ชć. (ไทย) ๒๘/๒๙๐/๑๔๐). ๔๒๓ขุ.ชć.Ă. (ไทย) เล่มที่ ๔ ภćคที่ ๑, ๕๓๖-๖๑๖ (มมร.).

๒๒๑ พรąÿćรีบุตร นĆนทชćดก üิÿüĆนตชćดก ปโรÿĀĆÿÿชćดก ฌćนโÿธนชćดก จĆนทćภ ชćดก โคธชćดก ÿีลćนิÿĆงÿชćดก ĂĆÿÿกชćดก โรมชćดก กćรĆนทิยชćดก จูāกćลิงคชćดก ÿีลüีมĆงÿชćดก ปุจิมĆนทชćดก โลĀกุมภิชćดก มĆงÿชćดก ชรูทปćนชćดก เÿตเกตุชćดก ขร ปุตตชćดก โกฏÿิมพลิชćดก โลมÿกĆÿÿปชćดก มĀćüćณิชชćดก มĀćมĆงคลชćดก พรąÿćรีบุตร พรąมĀćโมคคĆลćนą จตุมĆฏฐชćดก üĆณณćโรĀชćดก ทÿĆณณก ชćดก มĀćĂุกกุÿชćดก ติตติรชćดก พรąÿćรีบุตร พรąโมคคĆลลćนą พรąกĆÿÿปเถรą พรąเทüทĆต จĆมมÿćฏกชćดก พรąÿćรีบุตร พรąมĀćโมคคĆลลćนą พรąกĆÿÿปą พิลćรโกÿิยชćดก พรąÿćรีบุตร พรąโมคคĆลลćนą พรąกĆÿÿปą พรąเทüทĆต ทĆททรชćดก (ติตติร ชćดก) พรąÿćรีบุตร พรąมĀćโมคคĆลลćนą พรąเทüทĆต กุรุงคมิคชćดก พรąÿćรีบุตร พรąมĀćโมคคĆลลćนą พรąĂćนนท์ รćโชüćทชćดก ชüนĀĆงÿชćดก พรąÿćรีบุตร พรąมĀćโมคคĆลลćนą พรąĂćนนท์ พรąĂนุรุทธ ÿÿปัณฑิตชćดก พรąÿćรีบุตร พรąมĀćโมคคĆลลćนą พรąกĆÿÿปą พรąกĆจจćยนą พรąĂćนนท์ พรąĂนุรุทธą Ăินทริยชćดก พรąÿćรีบุตร พรąโมคคĆลลćนą พรąกĆÿÿปเถรą พรąปุณณą๔๒๔ พรąกĆจจćย นą๔๒๕ พรąĂนุรุทธą พรąนĆนทą พรąมćยćเทüี พรąนćงพิมพć ĂุบลüรรณćเถรีกุรุธĆมม ชćดก พรąÿćรีบุตร พรąมĀćโมคคĆลลćนą พรąกĆÿÿปą พรąĂนุรุทธą พรąปุณณą แลą พรąĂćนนท์ ภิÿชćดก พรąÿćรีบุตร พรąมĀćโมคคĆลลćนą พรąกĆÿÿปą พรąĂนุรุทธą ปัญจุโปÿถิกชćดก ๔๒๔พรąÿćüกĂงค์Āนึ่งเป็นชćüÿุนćปรĆนตชนบท ทูลขĂใĀ้พรąพุทธĂงค์แÿดงธรรม ตรĆÿชมü่ć พรąปุณณąมีคüćมข่มใจแลąคüćมÿงบใจ ท่ćนได้บรรลุĂรĀĆตตผลแล้üนิพพćน, ÿ .ÿāć. (ไทย) ๑๘/๘๘/๘๔- ๘๘. ๔๒๕พรąÿćüกĂงค์Āนึ่ง เดิมเป็นปุโรĀิตขĂงพรąเจ้ćจĆญฑปัชโชติ ฟังพรąธรรมเทýนć บรรลุพรą ĂรĀĆตตผลแล้üĂĂกบüช ได้รĆบยกย่Ăงเป็นเĂตทĆคคąĂธิบćยคüćมค ćย่ĂใĀ้พิÿดćร, Ă้ćงแล้ü, Āน้ć ๘.

๒๒๒ พรąÿćรีบุตร พรąมĀćโมคคĆลลćนą พรąกĆÿÿปą พรąĂนุรุทธ์ พรąเจ้ćÿุ ทโธทนą พรąนćงมĀćมćยć นćงภĆททกćปิลćนี ĀĆตถิปćลชćดก พรąÿćรีบุตร พรąมĀćโมคคĆลลćนą พรąกĆÿÿปą พรąĂนุรุทธ พรąกĆจจćยนą พรąĂćนนท์ พรąปุณณมĆนตćนีบุตร ÿรภĆงคชćดก พรąÿćรีบุตร พรąมĀćโมคคĆลลćนą พรąกĆÿÿปą พรąĂćนนท์ พรąรćĀุล พรą นćงพิมพćจูāÿุตโÿมชćดก พรąÿćรีบุตร พรąมĀćโมคคĆลลćนą พรąกĆÿÿปą พรąĂćนนท์ พรąĂนุรุทธ พรą Ăุบลüรรณćเถรี ÿุธćโภชนชćดก พรąÿćรีบุตร พรąเทüทĆต ÿีลüนćคชćดก ธĆมมĆทธชชćดก ÿĆพพทćฐิชćดก ขĆนติ üćทิชćดก มĀćปชćบดีโคตมีจูāนĆนทิยชćดก ปัณฑรกนćครćชชćดก พรąโกกćลิกą ÿมุทท üćณิชชćดก พรąÿćรีบุตร พรąเทüทĆต พรąนćงมĀćมćยć โÿมนĆÿÿชćดก พรąÿćรีบุตร พรąเทüทĆต พรąนćงพิมพć จĆมเปยยชćดก พรąÿćรีบุตร พรąกĆÿÿปą พรąĂćนนท์ ÿĆงขปćลชćดก พรąÿćรีบุตร พรąĂćนนท์ พรąĂนุรุทธą ÿćธินรćชชćดก ÿĆมภüชćดก ĂĆพภĆนตร ชćดก ÿĆยĀชćดก เกÿüชćดก ทูตชćดก ÿรภมิคชćดก ภิกขćปรĆมปรชćดก พรąÿćรีบุตร พรąĂćนนท์ พรąเทüทĆต ทุมเมธชćดก เÿนกชćดก ĂĆฏฐÿĆททชćดก ฆตปัณฑิตชćดก รุรุมิครćชชćดก มćตุโปÿกชćดก มĀćปทุมชćดก พรąÿćรีบุตร พรąĂćนนท์ พรąนćงพิมพć ÿุปัตตชćดก พรąÿćรีบุตร พรąĂćนนท์ โภชćชćนียชćดก ĂćชĆญญชćดก มĀćÿุปินชćดก เทüธĆมมชćดก โภชćชćนียชćดก ĂćชĆญญชćดก คิชฌชćดก ÿุกชćดก พรąÿćรีบุตร พรąĂćนนท์ พรąรćĀุล มĆณฑĆพยชćดก พรąÿćรีบุตร พรąĂćนนท์ พรąĂุบลüรรณćเถรี เตÿกุณชćดก ĂุมมćทĆนตีชćดก พรąÿćรีบุตร พรąĂćนนท์ พรąเขมćเถรี พรąĂุบลüรรณćเถรี โรĀณมิคชćดก พรąÿćรีบุตร พรąĂćนนท์ พรąฉĆนนą พรąเขมćภิกþุณี จูāĀĆงÿชćดก พรąÿćรีบุตร พรąĂćนนท์ ĂÿีติมĀćเถรą แลąพรąÿćüกĂื่น ๆ โÿณนĆนทชćดก

๒๒๓ พรąÿćรีบุตร พรąĂćนนท์ พรąฉĆนนą จูāĀĆงÿชćดก พรąÿćรีบุตร พรąĂćนนท์ พรąฉĆนนą พรąนćงเขมćเถรี มĀćĀĆงÿชćดก พรąÿćรีบุตร พรąĂćนนท์ พรąĂุทćยี กุณćลชćดก พรąÿćรีบุตร พรąกĆÿÿปą พรąĂćนนท์ พรąĂงคุลิมćล พรąĂนุรุทธą มĀćÿุต โÿมชćดก พรąÿćรีบุตร พรąĂงคุลิมćล พรąĂุบลüรรณćเถรี พรąรćĀุล ชยĆททิÿชćดก พรąมĀćโมคคĆลลćนą พรąĂćนนท์ พรąเทüทĆต ÿĆจจĆงกิรชćดก พรąมĀćโมคคĆลลćนą พรąĂćนนท์ Ăิลลิÿชćดก พรąĂćนนท์ คćมณิชćดก ติตถชćดก มĀิāćมุขชćดก ĂภิณĀชćดก นĆนทิüิÿćล ชćดก มุนิกชćดก กุลćüกชćดก คćมณิชćดก ตĆกกปัณฑิตชćดก ททćลชćดก มĆจฉชćดก กกćกชćดก มĀćÿćรชćดก กćāกĆณณิชćดก ÿีลüีมĆงÿกชćดก ÿćลิตตกชćดก รćธชćดก เĂกปัณณชćดก กุÿนćāิชćดก คุณชćดก ÿุĀนุชćดก โมรชćดก กĆลยćณธĆมมชćดก กāćย มุฏฐิชćดก กĆจฉปชćดก Ăÿทิÿชćดก üćโลทกชćดก ปัพพตูปัตถรชćดก รćธชćดก ปุณณ นทีชćดก ÿĆงกĆปปรćคชćดก มณิกĆณฐชćดก คćมณิจĆนทชćดก ติรีฏüĆจฉชćดก เÿยยชćดก ÿิริชćดก นćนćฉĆนทชćดก มณิกุณฑลชćดก ÿุÿĆนธีชćดก โกÿิยชćดก กุกกุรชćดก ตจÿćร ชćดก Ăüćริยชćดก เนรุชćดก ปัพพชิตüิเĀฐกชćดก กุกกุชćดก ĂĆฏฐิเÿนชćดก คĆนธćร ชćดก ทĆāĀธĆมมชćดก ธูมกćริชćดก ปรĆนตปชćดก ÿุมĆงคลชćดก ĂĆฏฐćนชćดก Āริตจชćดก ชุณĀชćดก ยุธĆญชยชćดก ภĆททÿćลชćดก มĀćกĆณĀชćดก มิตตćมิตตชćดก กćลิงคโพธิ ชćดก Ăุททćลกชćดก ทÿพรćĀมณชćดก จิตตÿĆมภูตชćดก กุมภชćดก มĀćโพธิชćดก มĀćĂĆÿÿćโรĀชćดก เĂกรćชชćดก ปลćÿชćดก ฉüชćดก พรĀมทĆตตชćดก รćโชüćทชćดก ปีฐชćดก ฆฏชćดก ตจÿćรชćดก ÿุÿĆนธีชćดก พรąĂćนนท์ พรąĂุบลüรรณćเถรี มุทุลĆกขณชćดก พรąĂćนนท์ พรąรćĀุล๔๒๖ มฆเทüชćดก พรąĂćนนท์ พรąĂุบลüรรณćเถรี ÿćรĆมภชćดก ๔๒๖พรąมĀćÿćüกĂงค์Āนึ่ง เป็นโĂรÿขĂงเจ้ćชćยÿิทธĆตถą, พรąธรรมปิฎก (ป.Ă. ปยุตฺโต), พจนานุกรมพุทธýาÿน์ ฉบับประมüลýัพท์, Āน้ć ๒๕๒.

๒๒๔ พรąĂćนนท์ นćงจิณจมćณüิกć พĆนธนโมกขชćดก พรąĂćนนท์ พรąเทüทĆต คิริทĆตตชćดก ÿิริกćāกĆณณิชćดก กćāพćĀุชćดก ÿุüĆณณกĆกกฏกชćดก พรąĂćนนท์ พรąโกกćลิกą กĆจฉปชćดก พรąĂćนนท์ พรąเทüทĆต พรąĂนุรุธเถรą คุตติลชćดก พรąĂćนนท์ พรąฉĆนนą ÿćลิเกทćรชćดก พรąĂćนนท์ พรąĂนุรุทธą ÿีüิรćชชćดก พรąĂćนนท์ พรąนćงพิมพć กุÿชćดก พรąมĀćกĆÿÿปą๔๒๗ พรąภĆททกćปิลćนีภิกþุณี ĂÿćตมĆนตชćดก พรąกĆÿÿปą พรąĂćนนท์ ภĆคคชćดก พรąกĆÿÿปą ปทกุÿลมćณüชćดก พรąเทüทĆต๔๒๘ Ăปัณณกชćดก เÿริüüćณิชชćดก นāปćนชćดก กุรุงคมิคชćดก ÿĆมโมทมćนชćดก มĀćÿีลüชćดก üćนรินทชćดก ตโยธĆมมชćดก ÿิงคćลชćดก ĂุภโตภĆฏฐ ชćดก พรąเทüทĆต ĂÿĆมปทćนชćดก โคธชćดก ÿิงคćลชćดก üิโรจนชćดก ÿกุณĆคฆิชćดก ทุพภิยมĆกกฎชćดก üีรกชćดก ÿุงÿุมćรชćดก กุกกุฏชćดก กĆนทคลกชćดก กćÿćüชćดก ทุติยปลćยิตชćดก มĀćปิงคลชćดก ชüÿกุณชćดก ชĆมพุกชćดก üćนรชćดก เüนÿćขชćดก ลฏุกิกชćดก ÿćลิยชćดก ÿćลิยชćดก กปิชćดก เจติยรćชชćดก กุกกุฏชćดก ธĆมมเทüปุตต ชćดก ตĆจฉÿูกรชćดก ฉĆททĆนตชćดก มĀćกปิชćดก ๔๒๗พรąเถรą ÿćüกĂงค์Āนึ่ง เดิมชื่Ăปิปผลิมćณพ ÿมรÿกĆบนćงภĆททกćปิลćนีแล้üไม่ยินดีกćร ครĂงเรืĂนจึงĂĂกบüชกĆนเĂงจนได้พบกĆบพรąพุทธเจ้ć บüชได้ ๗ üĆนก็บรรลุพรąĂรĀĆตตผล, เรื่ĂงเดียüกĆน, Āน้ć ๒๑๘. ๔๒๘รćชบุตรพรąเจ้ćÿุปปพุทธą เป็นเชฏฐภćดć (พี่ชćย) ขĂงพรąนćงพิมพćพรąชćยćขĂง เจ้ćชćยÿิทธĆตถą เจ้ćเทüทĆตĂĂกบüชพร้ĂมกĆบพรąĂนุรุทธą พรąĂćนนท์ แลąกĆลบกĂุบćลี, พรąธรรมปิฎก (ป.Ă. ปยุตฺโต), พจนานุกรมพุทธýาÿน์ ฉบับประมüลýัพท์, Āน้ć ๑๐๒.

๒๒๕ พรąเทüทĆต พรąนćงพิมพć๔๒๙ ลĆกขณชćดก พรąเทüทĆต พรąกุมćรกĆÿÿปą๔๓๐ พรąĂćนนท์ นิโครธมิคชćดก พรąเทüทĆต พรąĂนุรุธเถรą พรąนćงพิมพć มณิโจรชćดก พรąเทüทĆต พรąĂćนนท์ üินีลกชćดก พรąเทüทĆต พรąมĀćปชćบดีโคตมี จูāธĆมมปćลชćดก พรąเทüทĆต พรąĂุบลüรรณćเถรี พรąเขมćภิกþุณี พรąนćงพิมพć มโนชชćดก พรąเทüทĆต พรąโกกćลิกą ชĆมพุขćทกชćดก ĂĆนตชćดก พรąเทüทĆต พรąĂćนนท์ มĀćกปิชćดก นิโครธชćดก ĂĆมพชćดก พรąเทüทĆต พรąĂćนนท์ ÿĆตติคุมพชćดก พรąเทüทĆต พรąĂนุรุทธą พรąนćงพิมพć จĆนทกินนรีชćดก พรąรćĀุล มĆกกฎชćดก ติตติรชćดก กปิชćดก โÿณกชćดก พรąรćĀุล พรąĂุบลüรรณćเถรี ติปัลลĆตถมิคชćดก พรąโลāุทćยี๔๓๑ ตĆณฑุลนćāิชćดก โÿมทĆตตชćดก ปćทĆญชลิชćดก พรąฉĆนนą๔๓๒ ÿุüĆณณมิคชćดก มćตุโปÿกคิชฌชćดก (คิชฌชćดก) พรąพุทธมćรดć พรąพุทธบิดć กĆฏฐĀćริชćดก โกÿĆมพิยชćดก ๔๒๙บćงแĀ่งเรียก ยโÿธรć พรąรćชธิดćขĂงพรąเจ้ćÿุปปพุทธą กรุงเทüทĀą เป็นพรąชćยćขĂง เจ้ćชćยÿิทธĆตถą เป็นพรąมćรดćขĂงพรąรćĀุล ĂĂกบüชเป็นภิกþุณีมีนćมü่ć ภĆททćกĆจจćนć, Ă้ćงแล้ü, Āน้ć ๑๘๙. ๔๓๐พรąเถรąมĀćÿćüกĂงค์Āนึ่งเป็นบุตรขĂงธิดćเýรþฐีเมืĂงรćชคฤĀ์ พรąเจ้ćปเÿนทิทรงเลี้ยง เป็นบุตรบุญธรรม ĂĂกบüชแล้üได้บรรลุพรąĂรĀĆต ได้รĆบยกย่Ăงเป็นเĂตทĆคคąแÿดงธรรมĂĆนüิจิตร, Ă้ćงแล้ü, Āน้ć ๒๐. ๔๓๑พรąเถรąชื่ĂĂุทćยีมี ๓ Ăงค์ คืĂ (๑) พรąโลāุทćยี (๒) พรąกćāุทćยี (๓) พรąมĀćĂุทćยี พรąโลāุทćยี เป็นภิกþุผู้มĆกมćกเป็นเĀตุใĀ้เกิดพรąพุทธบĆญญĆติ กćรชĆกÿื่Ă (üิ.มĀć. (ไทย) ๑/ ๒๙๙/ ๓๔๒) กćรนĆ่งในที่ลĆบตćกĆบĀญิงÿĂงต่ĂÿĂง (üิ.มĀć. (ไทย) ๑/๔๔๓/๔๗๓), เป็นต้น. ๔๓๒Ă ćม ćตย์คนÿนิท เป็นÿ ć รถีขĂงเจ้ćช ćยÿิทธĆตถą บ üชแล้üถืĂü ่ćเป็นผู้ใกล้ชิด พรąพุทธเจ้ć ĀลĆงพุทธปรินิพพćนถูกÿงฆ์ลงพรĀมทĆณฑ์Āćยพยýแลąได้ÿ ćเร็จเป็นพรąĂรĀĆนต์, พรąธรรม ปิฎก (ป.Ă. ปยุตฺโต), พจนานุกรมพุทธýาÿน์ ฉบับประมüลýัพท์, Āน้ć ๕๒.

๒๒๖ พุทธมćรดć พุทธบิดć พรąÿćรีบุตร มĀćธĆมมปćลชćดก Ăลีนจิตตชćดก พรąเจ้ćÿุทโธทนą พรąนćงมĀćมćยć พรąมĀćโมคคĆลćนą พรąĂćนนท์ ÿุÿีม ชćดก พรąเจ้ćÿุทโธทนą พรąนćงมĀćมćยć พรąนćงพิมพć พĆนธนćคćรชćดก พรąเจ้ćÿุทโธทนą พรąมĀćมćยć พรąนćงพิมพć พรąĂćนนท์ พรąÿćรีบุตร ทÿรถชćดก พรąภĆททิยเถรą๔๓๓ ÿุขüิĀćริชćดก พรąภĆททชิเถรą๔๓๔ มĀćปนćทชćดก พรąภĆททชิเถรą พรąĂćนนท์ ÿุรุจิชćดก พรąนćงพิมพć Ăนนุโÿจิยชćดก üิÿĆยĀชćดก ÿูจิชćดก กุมมćÿปิณฑิชćดก Ăć ทิตตชćดก จĆกกüćลชćดก Ăุทยชćดก ปćนียชćดก พรąนćงพิมพć พรąĂćนนท์ ÿุÿีมชćดก จูāโพธิชćดก พรąนćงพิมพć พรąรćĀุล มĀćÿุทĆÿÿนชćดก ü่ćด้üยพรąเจ้ćมĀćÿุทĆýนą พรąĂุบลüรรณćเถรี ขรćทิยชćดก กĆณĀชćดก ÿิริกćāกĆณณิชćดก Ăุปÿิงฆปุปผ ชćดก ชćครชćดก ÿĆงขชćดก กิงฉĆนทชćดก พรąĂุบลüรรณćเถรี พรąนćงมĀćมćยć พรąนćงพิมพć คĆงคมćลชćดก พรąĂุบลüรรณćเถรี พรąเขมćเถรี ขุชชุตตรć๔๓๕ พรąรćĀุล Ăุรคชćดก พรąĂุบลüรรณćเถรี พรąรćĀุล กุมภกćรชćดก ๔๓๓พรąมĀćÿćüกĂงค์Āนึ่งเดิมเป็นกþĆตริย์ýćกยüงý์ โĂรÿนćงกćāิโคธć ĂĂกบüชพร้ĂมกĆบพรą Ăนุรุทธą, เรื่ĂงเดียüกĆน, Āน้ć ๒๐๒. ๔๓๔พรąÿćüกĂงค์Āนึ่ง เดิมเป็นบุตรคนเดียüขĂงภĆททิยเýรþฐี พรąพุทธĂงค์เÿด็จไปภĆททิยนคร ภĆททชิกุมćรฟังพรąธรรมเทýนć บรรลุพรąĂรĀĆตตผลแล้üĂĂกบüช, ขุ.ชć.Ă. (ไทย) เล่มที่ ๓ ภćคที่ ๔, ๑๑๕- ๑๒๒. ๔๓๕เขมćภิกþุณี ก่Ăนบüชเคยเป็นพรąเทüีขĂงพรąเจ้ćพิมพิÿćร เมืĂงรćชคฤĀ์ แคü้นมคธ ได้รĆบ ยกย่Ăงจćก พรąพุทธเจ้ćü่ćเป็นเลิýกü่ćภิกþุณีทĆ้งĀลćยทćงด้ćนเป็นผู้มีปัญญćมćก,นćงขุชชุตตรćĂุบćÿิกć เป็นชćüเมืĂงโกÿĆมพี ได้รĆบยกย่Ăงü่ćเป็นเĂตทĆคคąกü่ćĂุบćÿิกćทĆ้งĀลćยทćงด้ćนเป็นพĀูÿูต, (ÿ .นิ. (ไทย) ๑๖/๑๗๓/๒๗๘).

๒๒๗ พรąโลÿกติÿÿเถรą๔๓๖ โลÿกชćดก พรąĂงคุลิมćล๔๓๗ ปัญจćüุธชćดก พรąĂงคุลีมćล พรąĂćนนท์ ÿุตนชćดก พรąÿีüลีเถรą Ăÿćตรูปชćดก พรąโกกćลิกą๔๓๘ ติตติรชćดก พยĆคฆชćดก พรąโกกćลิกą พรąรćĀุล ทĆททรชćดก โกกćลิชćดก ตĆกกćริยชćดก ÿีĀโกตถุ ชćดก ÿีĀจĆมมชćดก พรąโลāุทćยี นĆงคลีÿชćดก ถุลลนĆนทćภิกþุณี ÿุüĆณณĀĆงÿชćดก พรąĂนุรุธเถรą จูāปทุมชćดก พรąนĆนทเถรą ÿĆงคćมćüจรชćดก พรąลกุณฏก ภĆททิยเถรą เกāิÿีลชćดก พรąĂุปนĆนทą ÿมุททชćดก พรąĂนุรุทธą Ăยกูฏชćดก มĀćÿุüรćชชćดก จูāÿุüกรćชชćดก กĆณĀชćดก Ăกิตติ ชćดก พรąĂุปนĆนทą ทĆพภปุปผชćดก ๔๓๖พรąโลÿกą เป็นพรąÿćüกĂงค์Āนึ่งบüชในพรąพุทธýćÿนćมีลćภน้Ăยบุญน้Ăย แต่ÿćมćรถ บรรลุพรąĂรĀĆตผลแล้üปรินิพพćนด้üยĂนุปćทิเÿÿนิพพćนธćตุเพรćąĂดีตชćติได้กรąท ćĂĆนตรćยลćภขĂงขĂง ผู้Ăื่น จึงเป็นผู้มีลćภน้Ăย, ขุ.ชć.Ă. (ไทย) เล่มที่ ๓ ภćคที่ ๒, ๑-๑๖. ๔๓๗พรąÿćüกĂงค์Āนึ่ง เคยเป็นมĀćโจรผู้ดุร้ćยตĆดนิ้üมืĂคนที่ตนฆ่ćตćยท ćพüงมćลĆยคล้ĂงคĂจึง ได้ชื่Ă Ăงคุลีมćล แปลü่ć ผู้มีนิ้üเป็นมćลĆย เดิมเป็นบุตรขĂงภคüพรćĀมณ์ ปุโรĀิตขĂงพรąเจ้ćโกýล บüชใน พรąพุทธýćÿนćแล้üได้บรรลุพรąĂรĀĆตตผล, พรąธรรมปิฎก (ป.Ă. ปยุตฺโต), พจนานุกรมพุทธýาÿน์ ฉบับ ประมüลýัพท์, Āน้ć ๓๖๐. ๔๓๘พรąÿćüกĂงค์Āนึ่งไปเฝ้ćพรąพุทธĂงค์กล่ćüใĀ้ร้ćยพรąÿćรีบุตรแลąพรąโมคคĆลลćนą แม้ตุทิ ปัจเจกพรĀม ĀรืĂ พรąตุทิเถรąผู้เป็นĂุปัชฌćย์ขĂงพรąโกกćลิกą ซึ่งบรรลุĂนćคćมิผลแล้üไปบĆงเกิดในพรĀม โลกมćกล่ćüĀ้ćมก็ไม่ฟัง จึงตกนรกเพรćąมีจิตผูกĂćฆćต, Ăงฺ.ทÿก. (ไทย) ๒๔/๘๙/๒๐๐-๒๐๑.

๒๒๘ ๙.๓ ÿรุป พรąพุทธเจ้ćแลąพุทธÿćüกที่ปรćกฏในชćดก Āมćยถึง ปรąüĆติขĂงพรąพุทธเจ้ć แลąพุทธÿćüกในĂดีตที่ปรćกฏในชćดกต่ćง ๆ ดĆงต่Ăไปนี้ ๑. ปรąüĆติขĂงพรąพุทธเจ้ćที่ปรćกฏในชćดกเรื่Ăงÿุเมธกถć เรื่Ăงทýชćติ ใน ชćดก ๕๕๐ เรื่Ăง พรąโพธิÿĆตü์ คืĂ พรąÿิทธĆตถąพุทธเจ้ć ในĂดีตชćติเคยเÿüยพรąชćติเป็น ÿĆตü์เดียรĆจฉćน เป็นรุกขเทüดć เป็นนĆกบüช เป็นพรąรćชć เป็นĂćจćรย์ÿĂนธรรม เป็นĂ ćมćตย์ เป็นพรćĀมณ์ เป็นรćชโĂรÿ เป็นปุโรĀิต เป็นท้ćüÿĆกกเทüรćช เป็นพญćลิง เป็นพ่Ăค้ć เป็น คĀบดีผู้มĆ่งคĆ่ง เป็นพญćกüćง เป็นรćชÿีĀ์ เป็นพญćĀงÿ์เป็นพญćนก เป็นพญćช้ćง เป็นพญćไก่ เป็นทćÿ เป็นพญćเĀยี่ยü เป็นพญćÿุบรรณ (ครุฑ)เป็นพญćนćครćช เป็นพญćม้ć เป็นโคĂุÿภą เป็นพรĀม เป็นพญćนกยูง เป็นพญćงู เป็นคนพิกćร เป็นคนจĆณฑćล เป็นพญćเĀี้ย เป็นพญć ปลć เป็นคüćญช้ćง เป็นพญćĀนู เป็นโจร เป็นพญćกć เป็นพญćนกĀĆüขüćน เป็นขโมย เป็น ÿุกร เป็นพญćÿุนĆข เป็นĀมĂงู เป็นนĆกเลงกćรพนĆน เป็นช่ćงทĂง เป็นนĆกýึกþć เป็นช่ćงเงิน เป็น ช่ćงไม้ เป็นÿุนĆขจิ้งจĂก เป็นนกกćน้ ć เป็นกบ เป็นกรąต่ćย เป็นคนโกง เป็นนĆกเลงÿุรć ๒. ปรąüĆติขĂงพรąพุทธÿćüกที่ปรćกฏในชćดกมี พรąÿćรีบุตร พรąมĀćโมค คĆลลćนą พรąพุทธมćรดć พรąพุทธบิดć พรąเทüทĆต พรąนćงพิมพć พรąรćĀุล พรą กุมćรกĆÿÿปเถรą พรąĂćนนท์ พรąÿีüลีเถรą พรąภĆททิยเถรą พรąโลÿกติÿÿเถรą พรąĂงคุ ลิมćล พรąภĆททิยเถรą พรąภĆททชิเถรą พรąโลāุทćยีพรąเขมćเถรีพรąĂุบลüรรณćเถรี

๒๒๙ บทที่ ๑๐ ชาดกกับÿังคมไทยปัจจุบัน üัตถุประÿงค์การเรียนประจ าบท เมื่Ăได้ýึกþćเนื้ĂĀćในบทนี้แล้ü ผู้ýึกþćÿćมćรถ ๑. ĂธิบćยĂิทธิพลขĂงชćดกที่มีต่ĂÿĆงคมไทยในปัจจุบĆนได้ ๒. ĂธิบćยĂิทธิพลขĂงชćดกที่มีต่Ăกćรแÿดงพรąธรรมเทýนćได้ ๓. ĂธิบćยĂิทธิพลขĂงชćดกที่มีต่Ăกćรเทýน์มĀćชćติในภćคกลćง ภćคเĀนืĂ ภćคĂีÿćนแลąภćคใต้ได้ ๔. ĂธิบćยĂิทธิพลขĂงชćดกที่มีต่Ăýิลปąกćรแÿดง (ลąคร ĀนĆงแลą ภćพยนต์)ได้ ๕. ĂธิบćยĂิทธิพลขĂงชćดกที่มีต่Ăýิลปกรรมได้ ๖. Ăธิบćยÿćรąÿ ćคĆญในพรąรćชนิพนธ์เรื่ĂงทýบćรมีแลąพรąมĀćชนกได้ ขอบข่ายเนื้อĀา คüćมน ć กćรแÿดงพรąธรรมเทýนć กćรเทýน์มĀćชćติภćคกลćง ภćคเĀนืĂ ภćคĂีÿćนแลąภćคใต้ กćรแÿดงลąคร กćรแÿดงĀนĆงแลąภćพยนตร์ กćรเขียนภćพจิตกรรมฝćผนĆง พรąรćชนิพนธ์เรื่Ăงทýบćรมี แลąพรąมĀćชนก

๒๓๐ บทที่ ๑๐ ชาดกกับÿังคมไทยปัจจุบัน ÿĆงคมไทยÿ่üนใĀญ่นĆบถืĂพรąพุทธýćÿนć ค ćÿĂนขĂงพรąพุทธเจ้ćผู้เป็นýćÿดćขĂง พรąพุทธýćÿนć ย่ĂมมีĂิทธิพลต่ĂüิถีชีüิตขĂงพุทธýćÿนิกชน พรąพุทธเจ้ćทรงÿĂนปรąชćชน ด้üยüิธิกćรต่ćงๆ นĆบได้๙ üิธีที่เรียกü่ć นüĆงคÿĆตถุýćÿน์ชćดกเป็นüิธีÿĂนĂย่ćงĀนึ่งในจ ćนüน ๙ üิธีนĆ้น แลąเป็นค ćÿĂนที่คนทĆ่üไปนิยมชมชĂบฟังกĆนมćก เพรćąเป็นค ćÿĂนที่มีนิทćน ปรąกĂบ นĂกจćกจąได้คüćมรู้ทćงธรรมąจćกค ćÿĆ่งÿĂนโดยตรงแล้ü ยĆงได้รĆบคüćมÿนุกÿนćน เพลิดเพลินไปด้üย ชćüพุทธไทยก็เช่นเดียüกĆบชćüพุทธชćติĂื่น ๆ ที่นิยมฟังเรื่ĂงชćดกกĆนมćก เรื่Ăงรćüชćดกจึงเข้ćไปมีĂิทธิพลต่ĂÿĆงคมพุทธýćÿนิกชนโดยที่ÿĆงคมได้น ćเĂćชćดกไปใช้ในกćร แÿดงพรąธรรมเทýนć กćรแÿดงลąคร กćรแÿดงĀนĆงแลąภćพยนตร์ดĆงนี้ ๑๐.๑ การแÿดงพระธรรมเทýนา กćรเทýน์ คืĂ กćรแÿดงธรรรม พรąภิกþุÿงฆ์เป็นผู้เทýน์ใĀ้ปรąชćชนฟัง ในโĂกćÿ ÿ ćคĆญ พุทธýćÿนิกชนÿ่üนใĀญ่นิยมฟังเทýน์เกี่ยüกĆบนิทćนชćดก นิทćนชćดกที่น ćมćเทýน์มี Ăยู่Āลćยเรื่Ăง ทĆ้งมćจćกนิบćตชćดกแลąนĂกนิบćตชćดก นิทćนชćดกที่ชćüพุทธนิยมฟังกĆน มćก มีทุกภćคขĂงปรąเทýไทยคืĂ เรื่ĂงมĀćชćติ มĀćชćติĀมćยถึง เรื่ĂงขĂงพรąเüÿÿĆนดรชćดก เป็นชćดกที่ÿ ćคĆญแลąเป็นที่นิยม กü่ćชćดกĂื่น ๆ เพรćąถืĂü่ć พรąเüÿÿĆนดร เป็นพรąโพธิÿĆตü์เÿüยพรąชćติÿุดท้ćยที่ทรงบ ćเพ็ญ บćรมีครบบริบูรณ์ทĆ้ง ๑๐ ปรąกćร แลąพรąชćติต่Ăไปจąได้ตรĆÿรู้เป็นพรąÿĆมมćÿĆมพุทธเจ้ć ต ćนćนกćรเทýน์มĀćชćติÿĆนนิþฐćนกĆนü่ć มีมćแล้üตĆ้งแต่ÿมĆยÿุโขทĆยเป็นรćชธćนี ÿมĆยĂยุธยćในรĆชÿมĆยÿมเด็จพรąบรมไตรโลกนćถ มีกćรแต่งĀนĆงÿืĂมĀćชćติค ćĀลüง เพื่Ăÿüด ใĀ้ĂุบćÿกĂุบćÿิกćฟังในเüลćไปท ćบุญที่üĆด ไม่ได้แต่งเพื่Ăใช้เทýน์ต่ĂมćในรĆชÿมĆยขĂงพรąเจ้ć ทรงธรรมได้แต่งเป็นĀนĆงÿืĂกćพย์มĀćชćติขึ้น มีจุดมุ่งĀมćยในกćรแต่งเพื่ĂใĀ้พรąใช้เทýน์ĀรืĂ แÿดงธรรมเทýนćใĀ้ĂุบćÿกĂุบćÿิกćฟังที่üĆด ในยุคต่Ă ๆ มćได้มีกćรแต่งĀนĆงÿืĂมĀćชćติเป็นค ć

๒๓๑ กลĂนเทýน์Āลćยÿ ćนüน เพื่Ăใช้เทýน์ใĀ้แก่ĂุบćÿกĂุบćÿิกć ชćüพุทธนิยมฟังเทýน์มĀćชćติกĆน มćก เพรćąมีคüćมเชื่Ăü่ć ถ้ćผู้ใดได้ฟังเทýน์มĀćชćติจบในüĆนเดียü จąได้ผลćนิÿงÿ์มćก แม้แต่ น้ ćที่ตĆ้งไü้ในมณฑลพิธีเทýน์มĀćชćติก็เป็นน้ ćมนต์ ÿćมćรถจąบ ćบĆดเÿนียดจĆญไรได้๔๓๙ ในมćลĆยÿูตร กล่ćüü่ć ถ้ćใครได้ฟังคćถćพĆนทĆ้งเนื้Ăเรื่ĂงขĂงเüÿÿĆนดรชćดก บูชćด้üย ดĂกไม้ธูปเทียนแลąธง Ăย่ćงลąพĆนได้ตลĂดรüดเดียü คืĂในüĆนเดียü ถืĂü่ćได้บุญแรง ตćยไป ชćติĀน้ćจąได้พบพรąýรีĂćริยเมตไตรย์ซึ่งจąมćĂุบĆติเป็นพรąพุทธเจ้ćต่Ăจćกพรąโคดมพุทธเจ้ć งćนเทýน์มĀćชćติ จึงเป็นงćนปรąเพณีขĂงพุทธýćÿนิกชนชćüไทย โดยเฉพćąใน ÿมĆยก่ĂนถืĂü่ćเป็นเรื่Ăงÿ ćคĆญมćกทีเดียü ในบทเÿภćเรื่Ăงขุนช้ćงขุนแผนตĂนĀนึ่งกล่ćüไü้ü่ć Ăยู่มćปีรąกćÿĆปตýก ทćยกในเมืĂงÿุพรรณนĆ่น ถึงเดืĂน ๑๐ จüนÿćรทยĆงขćดüĆน คิดกĆนจąมีเทýน์ด้üยýรĆทธć พรąมĀćชćติทĆ้ง ๑๓ กĆณฑ์ üĆดป่ćเลไลย์นĆ้นüĆนพรąĀน้ć ตćปąขćüเฒ่ćแก่แĀ่กĆนมć พร้ĂมกĆนนĆ่งปรึกþćที่üĆดนĆ้น Ą๔๔๐ ในÿมĆยโบรćณทćงรćชกćรถืĂü่ćกćรเทýน์มĀćชćติ เป็นพรąรćชพิธีขĂง แผ่นดิน ĀนĆงÿืĂพรąรćชพิธีÿิบÿĂงเดืĂน พรąรćชนิพนธ์ในรĆชกćลที่ ๕ เรียกกćรเทýน์มĀćชćติ ü่ć “พรąรćชกุýลเทýน์มĀćชćติ” เป็นพรąรćชพิธีซึ่งมีในเดืĂนĂ้ćยแลąกล่ćüถึงกćรเทýน์ มĀćชćติในÿมĆยรĆชกćลที่ ๑-๓ ü่ć กćรเทýน์บนพรąที่นĆ่งเýüตฉĆตร มีในพรąที่นĆ่งĂมรินทรüิจĆยฉĆยแĀ่งเดียü แต่ถ้ćมีพรą บรมýพĂยู่บนพรąที่นĆ่งดุÿิตมĀćปรćÿćท ก็จąยกขึ้นไปเทýนćบนแท่นมุกพรąที่นĆ่งดุÿิตมĀć ปรćÿćท ในÿมĆยพรąบćทÿมเด็จพรąจĂมเกล้ćเจ้ćĂยู่ĀĆü รĆชกćลที่ ๔ นĆ้น เคยยกไปเทýนćที่ ๔๓๙กรมýิลปćกร, มĀาชาติค าĀลüง, (กรุงเทพมĀćนคร : โรงพิมพ์เจริญธรรม, ๒๕๑๖), Āน้ć ๒. ๔๔๐เÿฐียรโกเýý, üัฒนธรรมและประเพณีต่าง ๆ ของไทย, (กรุงเทพมĀćนคร : โรงพิมพ์เจริญ ธรรม, ๒๕๑๔), Āน้ć ๓๕๐, ๓๖๒.

๒๓๒ พรąที่นĆ่งĂนĆนตÿมćคม แต่เนื่Ăงจćกฝ่ćยในฟังไม่ได้ยินจึงได้ย้ćยเข้ćไปที่พรąที่นĆ่งทรงธรรมข้ćง ใน ข้ćรćชกćรที่เข้ćไปฟังเทýน์นĆ้นมีแต่เจ้ćนćย เจ้ćพนĆกงćน กรมพรąต ćรüจแลąมĀćดเล็ก บน พรąที่นĆ่งทรงธรรมมีแต่ฝ่ćยในทĆ้งÿิ้น ครĆ้นถึงรĆชกćลพรąบćทÿมเด็จพรąจุลจĂมเกล้ćเจ้ćĂยู่ĀĆü รĆชกćลที่ ๕ จึงย้ćยกลĆบไปเทýน์ที่พรąที่นĆ่งĂมรินทรüินิจฉĆย แลąเมื่Ăมีกćรซ่Ăมแซมพรąที่นĆ่งĂมริ นทรüินิจฉĆยก็ยกไปเทýน์ที่พรąที่นĆ่งดุÿิตมĀćปรćÿćท๔๔๑ ปัจจุบĆนพรąรćชพิธีเทýน์มĀćชćติไม่ปรćกฏü่ćมีคงเปลี่ยนแปลงไปตćมÿมĆยนิยม Ăนึ่ง ในÿมĆยก่Ăนมีเจ้ćĀน้ćที่ÿüดมĀćชćติถüćยในพรąĂุโบÿถüĆดพรąýรีรĆตนýćÿดćรćม ปัจจุบĆน ไม่ปรćกฏ Ăย่ćงไรก็ดียĆงมีüĆดต่ćง ๆ ทĆ้งในกรุงเทพมĀćนคร แลąต่ćงจĆงĀüĆดจĆดงćนเทýน์ มĀćชćติปรąจ ćปีĂยู่ในทุกüĆนนี้ชćüพุทธยĆงนิยมไปฟังเทýน์กĆนĂยู่ คนที่ไปฟังเทýน์ÿ่üนใĀญ่มĆก เป็นผู้ใĀญ่ÿูงĂćยุแลąคนüĆยกลćงคน ÿ ćĀรĆบคนĀนุ่มÿćü ไม่ค่Ăยนิยมไปฟังเทýน์กĆนเท่ćไรนĆก Ăćจเป็นเพรćąĂิทธิพลจćกÿิ่งแüดล้ĂมในปัจจุบĆน เนื้Ăเรื่ĂงขĂงมĀćชćตินĆ้น เĀมืĂนกĆนทุก ๆ ภćค ต่ćงกĆนก็ด้üยÿ ćนüนเทýน์ เทýกćล ในกćรจĆดงćน แลąกćรน ćไปเทýน์เท่ćนĆ้น กćรเทýน์มĀćชćติขĂงแต่ลąภćค ดĆงนี้ ๑๐.๒ การเทýน์มĀาชาติภาคกลาง กćรเทýน์มĀćชćตินิยมเทýน์ในรąĀü่ćงเดืĂน ๑๒ กĆบเดืĂนĂ้ćย ในĀนĆงÿืĂพรąรćช พิธีÿิบÿĂงเดืĂนขĂงพรąบćทÿมเด็จพรąจĂมเกล้ćเจ้ćĂยู่ĀĆüกล่ćüü่ć กćรเทýน์มĀćชćติเป็น พรąรćชกุýลแลąเป็นพรąรćชพิธีซึ่งมีในเดืĂนĂ้ćย เÿฐียรโกเýý กล่ćüไü้ĀนĆงÿืĂüĆฒนธรรมแลąปรąเพณีต ่ćง ๆ ขĂงไทยü่ć งćน เทýน์มĀćชćติตćมปรąเพณีมĆกท ćกĆนเมื่ĂĂĂกพรรþćพ้นĀน้ćกฐินแล้ü ท ćกĆนในกลćงเดืĂน ๑๒ ĀรืĂจąท ćในüĆนแรม ๘ ค่ ćก็ได้üĆนพรąกลćงเดืĂนĂ้ćยก็มีท ćกĆนบ้ćง แต่เĀ็นกĆนü่ćท ćล่ć ไปเดืĂน ๑๒ เÿร็จĀน้ćนćแล้üĀมดกćรงćนที่ต้Ăงท ć เพรćąปักด ćเÿร็จแล้üคĂยเüลćข้ćüจąÿุก แลąเก็บเกี่ยüเท่ćนĆ้น กลćงเดืĂน ๑๒ ถืĂได้ü่ćพ้นเทýกćลทĂดกฐินไปแล้ü ปรąกĂบทĆ้งฤดูกćลใน ๔๔๑ ประคอง นิมมานเหมินทร์, มหาชาติลานนา, (กรุงเทพมหานคร : ไทยวัฒนาพานิช, ๒๕๒๖), หน้า ๓.

๒๓๓ เดืĂนนี้เป็นเüลćน้ ćเริ่มจąลด ถืĂกĆนü่ćĀน้ćข้ćüĀน้ćปลćก ćลĆงĂุดมÿมบูรณ์ด้üยĂćĀćรกćรกิน คüรจąท ćบุญท ćทćนÿนุกÿนćนรื่นเริงกĆนเÿียที ในภćคกลćงบćงท้Ăงถิ่นท ćในเดืĂน ๕ ต่ĂเดืĂน ๖ งćนเทýน์มĀćชćตินĂกจćก ที่กล่ćüมćแล้üนี้จąมีกćลพิเýþที่ไม่ก ćĀนดฤดูกćลก็ท ćได้โดยมćกมĆกจąท ćกĆนเพื่ĂĀćเงินเข้ć üĆด ที่จąจĆดท ćในเดืĂน ๑๐ ก็มีเĀ็นจąท ćเนื่Ăงด้üยเทýกćลÿćรท ดĆงที่ปรćกฏในĀนĆงÿืĂบท เÿภćเรื่Ăงขุนช้ćงขุนแผน๔๔๒ เป็นต้น ๑๐.๓ การเทýน์มĀาชาติภาคเĀนือ ปรąเพณีกćรเทýน์มĀćชćติขĂงภćคเĀนืĂ จąมีขึ้นในเพ็ญเดืĂนยี่ ซึ่งตรงกĆบเดืĂน ๑๒ ขĂงภćคกลćง บćงที่ĂćจจąจĆดในเดืĂน ๗-๘ ขĂงภćคเĀนืĂ ซึ่งตรงกĆบเดืĂน ๕-๖ ขĂง ภćคกลćง แลąเทýน์ในโĂกćÿที่มีงćนต่ćง ๆ เช่น งćนýพ งćนฉลĂงต่ćง ๆ ซึ่งภćþćท้Ăงถิ่น เรียกü่ć ปĂยĀลüง งćนผูกพĆทธÿีมćแลąงćนบüชนćค ĀรืĂที่เรียกü่ć ปĂยน้Ăย เป็นต้น๔๔๓ ในงćนýพทćงภćคเĀนืĂนิยมเทýน์มĀćชćติกĆณฑ์ชูชก ทĆ้งนี้คงมีเจตนćที่จąดึงคนใĀ้ Ăยู่เป็นเพื่Ăนเจ้ćภćพ แลąช่üยใĀ้จิตใจผู้Ăยู่ในงćนýพคลćยทุกข์โýก ÿ่üนกćรเทýน์กĆณฑ์กุมćร แลąกĆณฑ์มĆทรีเน้นคüćมซćบซึ้งในรÿüรรณคดี แลąน้ ćเÿียงโĂดครüญเýร้ćÿร้ĂยขĂงพรąผู้ เทýน์ท ćใĀ้ผู้ฟังเกิดĂćรมณ์ร่üมไปกĆบกĆนĀć ชćลีแลąพรąนćงมĆทรีเป็นกćรเปลี่ยนคüćม ÿนใจขĂงผู้ฟังที ่ก ćลĆงเýร้ćโýกĂćลĆยในผู้ตćยมćกเกินไป ใĀ้ĀĆนมćเพลิดเพลินซćบซึ้งกĆบ เรื่ĂงรćüแลąรÿขĂงüรรณคดีมĀćชćติแทน ĂĆนเป็นกćรได้ปรąโยชน์ทĆ้งÿĂงปรąกćรในงćน เดียüกĆน คืĂ ไม่เýร้ćโýกถึงผู้ตćยมćกนĆก แลąได้ข้Ăคิดจćกธรรมą เป็นคüćมรู้ได้คüćม เพลิดเพลินในเรื่ĂงมĀćชćติ Ăćนิÿงÿ์กćรเป็นเจ้ćขĂงกĆณฑ์เทýน์แลąĂćนิÿงÿ์กćรฟังเทýน์มĀćชćติมีü่ć ถ้ćผู้ใด เป็นเจ้ćขĂงเครื่Ăงบูชćแลąฟังเทýน์มĀćชćติครบทุกกĆณฑ์พĂÿิ้นชีüิตก็จąได้ไปเกิดบนÿüรรค์ จąไม่ไปÿู่ทุคติ แลąครĆ้นจุติจćกÿüรรค์แล้üมćปฏิÿนธิในมนุþย์โลกĂีกจąเป็นผู้บริบูรณ์ไปด้üย ๔๔๒เÿฐียรโกเýý, üัฒนธรรมและประเพณีต่าง ๆ ของไทย, Āน้ć ๓๔๙-๓๕๐. ๔๔๓ปรąคĂง นิมมćนเĀมินทร์, มĀาชาติลานนา, Āน้ćภćคผนüก ก.

๒๓๔ ÿรรพÿิ่งต่ćง ๆ มีบุญยิ่ง กü่ćใคร ๆ คลćดแคล้üจćกภĆยทĆ้งปüง มีคนนĆบถืĂกรćบไĀü้ที่ÿ ćคĆญ ที่ÿุดคืĂ จąได้พบพรąýรีĂćริยเมตไตรย์ ๑๐.๔ การเทýน์มĀาชาติภาคอีÿาน ทćงภćคĂีÿćนก ćĀนดมีงćนเทýน์มĀćชćติที่ชćüบ้ćนเรียกü่ć “บุญพรąเĀüด” (บุญพรąเüÿ) ในเดืĂน ๔ ดĆงมีข้Ăคüćมü่ć “พĂถึงเดืĂนÿี่ค้Ăย เจ้ćĀĆüคĂยบุญพรąเüÿ” Āมćยคüćมü่ć พĂถึงปลćยเดืĂนÿี่ ÿมภćรเจ้ćĂćüćÿจąคĂยเทýน์มĀćชćติ Ăćนิÿงÿ์ขĂงกćรเป็นเจ้ćขĂงกĆณฑ์เทýน์แลąกćรฟังเทýน์มĀćชćติมีü่ć Āćกใครได้ ฟังเทýน์มĀćชćติคćถćพĆนครบภćยในüĆนเดียü จąได้ไปเกิดในýćÿนćพรąýรีĂćริยเมตไตรย์เนื้Ă เรื่ĂงมĀćชćติภćคĂีÿćนเĀมืĂนภćคกลćง ต่ćงกĆนในกćรเริ่มต้นกćรเทýน์ คืĂ ทćงภćคĂีÿćน เริ่มต้นเทýน์พรąมćลĆยก่Ăน ดĆงมีขĆ้นตĂนดĆงนี้ ๑) มćลĆยĀมื่น กล่ćüถึงพรąมćลĆยขึ้นไปÿüรรค์ชĆ้นดćüดึงÿ์เพื่ĂนมĆÿกćรพรą ธćตุจุāćมณีแลąได้พบพรąĂินทร์พรąýรีĂćริยเมตไตรย์ได้ÿนทนćกĆนถึงเรื่Ăงบćปบุญ กĆบพรą ýรีĂćริยเมตไตรย์ด้üย ๒) มćลĆยแÿน กล่ćüถึงพรąมćลĆยกลĆบÿู่มนุþยโลกแลąน ćคüćมมćเล่ćแก่มüล มนุþย์ถึงเรื่Ăงบćป บุญ แลąÿĂนใĀ้คนขยĆนในกćรท ćบุญ แลąเü้นกćรท ćบćป ๓) ÿĆงกćÿ คืĂ กćรเทýน์บĂกýĆกรćช กล่ćüถึงĂćยุกćลขĂงพรąพุทธýćÿนćที่ ล่üงมćตćมล ćดĆบ แลąตĂนท้ćยมีลĆกþณąคล้ćยกĆบพรąพุทธท ćนćย ๔) ทýพร เป็นกćรเริ่มต้นเรื ่ĂงพรąเüÿÿĆนดร ติดตćมด้üยกĆณฑ์Āิมพćนต์ ทćนกĆณฑ์ üนปรąเüýน์ชูชก จุลพน มĀćพน กุมćรบĆ้นต้น กุมćรบĆ้นปลćย มĆทรีÿĆกบรรพ์ มĀćรćช ฉกþĆตริย์แลą นครกĆณฑ์ ตĂนÿุดท้ćย คืĂ ฉลĂง Āมćยถึง กćรเทýน์Ăćนิÿงÿ์ขĂงกćรฟังเทýน์พรą เüÿÿĆนดรü่ć จąได้บุญมćก ใครฟังจบเรื่ĂงในüĆนเดียü จąได้ไปเกิดในýćÿนćพรąýรีĂćริยเมต ไตรย์

๒๓๕ ๑๐.๕ การเทýน์มĀาชาติภาคใต้ กćรเทýน์มĀćชćติภćคใต้ไม่ได้ก ćĀนดเทýกćลกćรเทýน์ไü้แน่นĂนเĀมืĂนกĆบภćค Ăื่น ๆ เมื่Ăมีงćนÿ ćคĆญ เช่น งćนปรąจ ćปีงćนฉลĂงต่ćง ๆ ĂćจจąจĆดใĀ้มีกćรเทýน์มĀćชćติขึ้น ก็ได้เนื้Ăเรื่Ăงแลąล ćดĆบเกณฑ์เĀมืĂนกĆบมĀćชćติภćคกลćงทุกปรąกćร กćรเทýน์มĀćชćติ จąมีจุดมุ่งĀมćยÿ ćคĆญคืĂใĀ้คüćมรู้ทćงธรรมเป็นĀĆüใจขĂงกćร เทýน์มĀćชćติทĆ้ง ๑๓ กĆณฑ์แต่ลąกĆณฑ์ใĀ้ข้Ăธรรมที่แตกต่ćงกĆน เช่น คüćมรĆกรąĀü่ćงมćรดć บิดćกĆบบุตรธิดć คüćมรĆกรąĀü่ćงÿćมีภรรยć คüćมĂดทน คüćมโýกเýร้ćเÿียใจจćกคüćมพลĆด พรćกจćกกĆน เป็นต้น ÿรุปธรรมในเรื่ĂงมĀćเüÿÿĆนดรชćดก คืĂเรื่Ăงทćนบćรมี เป็นพรąชćติ ÿุดท้ćยที่ทรงบ ćเพ็ญบćรมีครบÿมบูรณ์ทĆ้งÿćมขĆ้นคืĂบćรมีĂุปบćรมี แลąปรมĆตถบćรมี ๑๐.๖ การแÿดงละคร กćรแÿดงลąครมีมćพร้ĂมกĆบชćติไทย แลąได้เจริญขึ้นมćกจนถึงกĆบมีกćรแบ่งลąคร ĂĂกเป็น ๒ ปรąเภทคืĂ ลąครนĂกแลąลąครใน ในÿมĆยĂยุธยćรĆชÿมĆยÿมเด็จพรąเจ้ćบรมโกý ลąครในเป็นลąครĀลüง ตĆüลąครในใช้ผู้Āญิงเล่นเป็นตĆüลąครทĆ้งĀมด แลąเล่นภćยใน พรąรćชüĆง เรื่Ăงที่เล่นจ ćกĆดĂยู่ใน ๓ เรื่Ăง คืĂ รćมเกียรติ์Ăุณรุท แลąĂิเĀนć เท่ćนĆ้น ÿ่üนลąคร นĂกเล่นได้ทุกเรื่Ăง เช่น เรื่ĂงÿĆงข์ýิลป์ชĆย ÿĆงข์ทĂง ÿุüรรณĀงÿ์ไชยเชฏฐ์จĆนทโครพ คćüีพĀล üิชĆย กćรเกþ ไชยทĆต มณีพิชĆย มโนĀ์รć เป็นต้น ลąครนĂก ใช้ผู้ชćยแÿดงล้üน จąใช้ผู้Āญิง แÿดงไม่ได้เพิ่งมćยกเลิกในÿมĆยรĆชกćลที่ ๔ แĀ่งกรุงรĆตนโกÿินทร์ ปัจจุบĆนกćรน ćนิทćนชćดก ไปแÿดงลąคร มีปรćกฏเÿมĂในÿถćบĆนนćฏýิลป์ ในÿถćบĆน กćรýึกþćมĀćüิทยćลĆย üิทยćลĆย โรงเรียน ĀรืĂ มูลนิธิต่ćง ๆ นิทćนชćดกที่แÿดงนĆ้น มĆกเป็นนิทćนชćดกที่คนทĆ่üไปรู้จĆกกĆนเป็น Ăย่ćงดีĂยู่แล้ü ผู้ปรąพĆนธ์บทลąครĂćจตĆดเĂćตĂนใดตĂนĀนึ่งขĂงเรื่Ăง ĀรืĂ เĂćทĆ้งĀมดแล้ü ดĆดแปลง ปรĆบปรุงใĀ้เข้ćกĆบÿภćพแüดล้Ăมในÿถćนกćรณ์ปัจจุบĆน เพื่Ăที่จąท ćใĀ้ผู้ชมÿนใจ ไม่ เบื่ĂĀน่ćย เช่น เรื่ĂงเüÿÿĆนดรชćดกĂćจจąตĆดเĂćตĂนชูชกไปขĂÿĂงกุมćร ĀรืĂ เรื่ĂงÿĆงข์ทĂง ĂćจจąตĆดเĂćเฉพćąตĂนเขยทĆ้งĀกไปĀćปลć ทĆ้งนี้ขึ้นĂยู่กĆบกćลเüลć โĂกćÿขĂงกćรแÿดง ถ้ćมี เüลćแÿดงมćกĂย่ćงแÿดงลąครในÿถćนีüิทยุĂćจจąใช้เนื้Ăเรื่ĂงทĆ้งĀมด โดยตĆดตĂนที่ไม่ÿ ćคĆญ

๒๓๖ ĂĂกไป ถ้ćมีเüลćแÿดงน้Ăยปรąมćณ ๒-๓ ชĆ่üโมง ก็ĂćจตĆดเĂćตĂนใดตĂนĀนึ่งมćแÿดง เพื่ĂใĀ้พĂเĀมćąแลąÿมคüรกĆบเüลćแÿดง แลąผู้ชมจąได้ไม่เบื่ĂĀน่ćย ปัจจุบĆนÿถćนีโทรทĆýน์ช่Ăง ๗ ได้น ćเĂćนิทćนชćดก ĀรืĂนิทćนพื้นบ้ćนมćแÿดง เป็นบทลąครทćงโทรทĆýน์ปรćกฏü่ćมีผู้ÿนใจติดตćมชมเป็นĂĆนมćกทีเดียü โดยเฉพćąพüกเด็ก ๆ เรื่Ăงที่น ćมćแÿดง เช่น ยĂดÿี่กุมćร ÿิงĀไกรภพ แก้üĀน้ćม้ć นćงÿิบÿĂง นกกรąจćบ เป็น ต้น นĆบü่ćÿถćนีโทรทĆýน์ช่Ăง ๗ ได้เĀ็นปรąโยชน์ขĂงนิทćนชćดกเĀล่ćนĆ้น แล้üน ćมćเผยแพร่ เป็นมรดกขĂงชćติด้ćนนี้ท ćใĀ้เĀ็นü่ćชćติไทยมีนิทćนพื้นบ้ćนเก่ćแก่มćกมćยไม่แพ้ชćติĂื่น ๆ เยćüชนไทยปัจจุบĆนแทนที่จąดู แลąรู้แต่เรื่ĂงรćüขĂงชćติĂื่น จąได้ดูแลąรู้เรื่ĂงรćüขĂงชćติ ตนเĂง เป็นกćรท ćใĀ้เยćüชนไทยรĆกแลąĀüงแĀนมรดกüĆฒนธรรมแĀ่งชćติขĂงตน นĆบเป็น รćยกćรที่คüรได้รĆบค ćชมเชยแลąÿนĆบÿนุนจćกüงกćรที่เกี่ยüข้Ăงเป็นĂย่ćงยิ่ง Ăนึ่ง ในภćคใต้มีกćรเล่นเรื่ĂงมโนĀ์รć เป็นกćรเล่นมĀรÿพĂย่ćงĀนึ่งคล้ćยกĆบลąคร ขĂงภćคกลćง นĂกจćกเล่นเรื่ĂงมโนĀ์รćแล้ü ยĆงเล่นเรื่ĂงĂื่น ๆ เช่น ÿĆงข์ทĂง จĆนทโครพ นćง ผมĀĂม แตงĂ่Ăน ไชยเชฏฐ์ÿĆงข์ýิลป์ชĆย ลĆกþณćüงý์ดćรćüงý์เป็นต้น ๑๐.๗ การแÿดงĀนังและภาพยนตร์ กćรน ćนิทćนชćดกมćแÿดงĀนĆงนĆ้น มีปรćกฏทĆ้งในĂดีตแลąปัจจุบĆน ในĂดีตÿมĆยที่ ยĆงไม่มีภćพยนตร์ กćรแÿดงĀนĆง Āมćยถึง กćรแÿดงĀนĆงใĀญ่ขĂงภćคกลćงนĆ่นเĂง กćรแÿดง ĀนĆงในปัจจุบĆน Āมćยถึง กćรแÿดงภćพยนตร์ ÿมĆยĂยุธยćในรĆชÿมĆยขĂงÿมเด็จพรąนćรćยณ์มĀćรćช พรąĂงค์โปรดใĀ้พรąมĀć รćชครูแต่งÿมุทรโฆþชćดกเป็นค ćฉĆนท์ÿ ćĀรĆบพćกþ์ĀนĆงในงćนฉลĂงพรąชนมćยุครบ ๒๕ พรรþć ĀรืĂที่เรียกü่ć “เบญจเพÿ” เป็นค ćฉĆนท์ตĂนĀนึ่งü่ć พรąใĀ้กล่ćüกćพย์นิพนธ์ จ ćนĂงโดยดล ตรąกćรเพลงยýพรą ใĀ้ฉลĆกแÿบกภćพĂĆนชรą เป็นบรรพบุรณą นเรนทรรćชบรรĀćร ใĀ้ทüยนĆกคนผู้ชćญ กลเล่นโดยกćร

๒๓๗ ยเปนบ ćเทิงธรณี แลąตĂนไĀü้ครูเล่นĀนĆง มีค ćปรąพĆนธ์ดĆงนี้ Ăนี้จąชี้นิ- ติด ćเนียรด ćนćนÿćร โดยบรรพเบćรćณ ครูครูĂĆนÿĆ่งÿĂน ไĀü้เทพดćĂć- รĆกþ์ทĆ่üทิýćดร ขĂÿüĆÿดิขĂพร ลุแก่ ใจดĆงใจĀüĆง ในปัจจุบĆนĂุตÿćĀกรรมกćรÿร้ćงภćพยนตร์ไทยได้มีกćรน ćเรื่Ăงชćดกมćÿร้ćงเป็น ภćพยนตร์ด้üย แลąได้รĆบคüćมนิยมจćกผู้ชมเป็นĂĆนมćก เช่น เรื่ĂงเüÿÿĆนดรชćดก เรื่Ăง พรą รถเมรีเรื่ĂงÿĆงข์ทĂง เป็นต้น ในภćคใต้มีกćรแÿดงĀนĆงตąลุง เรื่Ăงที่แÿดงคืĂเรื่Ăงรćมเกียรติ์ซึ่ง เรćได้รĆบĂิทธิพลมćจćกเรื่ĂงรćมćยณąขĂงพรćĀมณ์ ไม่ใช่เรื่Ăงชćดกในพรąพุทธýćÿนć ใน พรąไตรปิฎกมีชćดกเรี่Ăง ทýรถชćดก กล่ćüถึงพรąรćมพรąลĆกþณ์ตรงกĆบเรื่Ăงรćมเกียรติ์แต่มี เนื้Ăเรื่ĂงบćงตĂนที่แตกต่ćงกĆน๔๔๔ ๑๐.๘ การเขียนภาพจิตรกรรมฝาผนัง กćรเขียนภćพจิตรกรรมฝćผนĆง เป็นกćรเขียนภćพโดยช่ćงผู้มีฝีมืĂ มีคüćมรู้ คüćม เข้ćใจในข้Ăธรรม ปรąกĂบด้üยýรĆทธćĂย่ćงแรงกล้ćในบüรพุทธýćÿนć มีคüćมเชื่Ăในเรื่Ăงกรรม คüćมดีคüćมชĆ่ü จึงถ่ćยทĂดเรื่Ăงชćดกในพรąพุทธýćÿนć เป็นภćพที่แฝงปรĆชญć üĆฒนธรรม ปรąเพณีต่ćง ๆ ไü้ในภćพจิตรกรรม โดยแÿดงภćพใĀ้ผู้ที่ได้ชมÿĆมผĆÿได้ทĆ้งทćงรูปธรรมแลą นćมธรรมไปพร้Ăม ๆ กĆนในเüลćเดียüกĆน ในขณąที่üรรณกรรมเป็นĀนĆงÿืĂที่พรรณนćใĀ้ผู้Ă่ćนมĂงเĀ็นภćพตćมเนื้Ăเรื่Ăงได้ นĆ้นในทćงกลĆบกĆน จิตรกรรมเป็นภćพที่เขียนขึ้นเพื่ĂใĀ้ผู้ขมภćพเข้ćใจในเรื่ĂงรćüขĂง üรรณกรรมนĆ้น ÿ่üนปรąกĂบภćพĂื่นๆ ที่ใม่เรียงล ćดĆบภćพเป็นเรื่ĂงรćüนĆ้น Ăćจเป็นภćพซึ่ง แÿดงคüćมĀมćยขĂงเรื่Ăงต่ćง ๆ เช่น ภćพลüดลćยปรąกĂบเรื่Ăงรćüแบบต่ćง ๆ ภćพเกี่ยüกĆบ เทพเจ้ć ĀรืĂเครื่ĂงĀมćยที่เป็นÿĆญลĆกþณ์ เช่น ภćพดĂกบĆü ภćพกćรแÿดงกริยćĂćกćรที่บĂก ๔๔๔ร.ý.พĆฒน์ เพ็งผลć, ชาดกกับüรรณกรรมไทย, (กรุงเทพมĀćนคร : ÿ ćนĆกพิมพ์ มĀćüิทยćลĆยรćมค ćแĀง, ๒๕๓๔), Āน้ć ๓๑๐-๓๑๑ .

๒๓๘ ถึงลีลćแลąĂćรมณ์ต่ćง ๆ แลąภćพăก ลก ซิ่ü ภćพป่ćĀิมพćนต์ เป็นต้น เป็นภćพที่เขียนกĆนÿืบ ต่Ăมćจนเป็นปรąเพณีแลąมีคüćมĀมćยเกี่ยüข้ĂงกĆบüรรณกรรมที่ÿร้ćงขึ้นในยุคÿมĆยต่ćง ๆ ขĂงท้Ăงถิ่นต่ćง ๆ ด้üย ดĆงมีกลĂนแต่งเขียนถึง “จิตรกรรมฝćผนĆง จินตนćกćรĂĆนüิจิตร” ü่ć เรียüพู่กĆนปćดจงบรรจงýิลป์ ถ่ćยทĂดจินตนćกćรĂĆนยิ่งใĀญ่ ไü้ใĀ้ยลบนถิ่นแผ่นดินไทย บรรโลมใกล้ชิดจิตรกรรม รąบćยÿีตĆดเÿ้นเป็นภćพüćด เĀลืĂงแดงชćดรงค์ทĂงเขียüเทć คล้ ć ผู้ลüดลćยÿćยร้Ăยÿร้ĂยทĂงค ć เพลินพิýพร่ ćเพลินพิýเพลินจิตใจ พื้นผนĆงรąเบียงĂุโบÿถ เปรื่Ăงปรćกฏล่üงผ่ćนกćลÿมĆย ครูช่ćงไทยเทพปรąÿิทธิ์ปรąÿćท พร ครูคงแป๊ą ครูทĂงĂยู่ Ăćจćรย์นćค ท่ćนได้ฝćกผลงćนทĆ้งกćรÿĂน ในยุคทĂงขĂงครูจิตรกร ýรีนครýรีýĆกดิ์ýิลปิน จงผĂงเรćเฝ้ćแÿนÿุดแĀนĀüง ร่üมใจĀ่üงĂนุรĆกþ์รĆกทรĆพย์ÿิน เป็นÿมบĆติเลĂค่ćขĂงแผ่นดิน Ăย่ćใĀ้ÿิ้นเÿื่Ăมÿลćยลüดลćย ไทย๔๔๕ ทüีพร ทĂงค ćใบ üĆดทĆ้งĀลćยคล้ćยกĆนเป็นĂĆนมć ไม่ĀนีจćกĂย่ćงเก่ćเป็นĂüÿćน แต่üĆดเครืĂüĆลย์ใĀม่Ă ćไพพćน Āนีโบรćณแปลกเพื่Ăนไม่เĀมืĂนใคร เขียนชćดกยกเรื่ĂงโพธิÿĆตü์ ทĂดปรąทĆดตีตćรćงÿü่ćงไÿü ๔๔๕กรมüิชćกćร กรąทรüงýึกþćธิกćร, จิตรกรรมฝาผนังนิทานชาดก (พระเจ้า ๕๐๐ ชาติ), (กรุงเทพมĀćนคร : โรงพิมพ์คุรุÿภćลćดพร้ćü, ๒๕๔๐), Āน้ć ๙.

๒๓๙ เป็นĀ้ĂงĀ้Ăงช่ĂงลąชćติĂĂกดćþไป นĆบชćติได้Ā้ćร้Ăยÿิบชćติตรć นćยมี มĀćดเล็ก จćกĀนĆงÿืĂกลĂนเพลงยćüÿรรเÿริญพรąเกียรติพรąบćทÿมเด็จพรąนĆ่งเกล้ć เจ้ćĂยู่ĀĆü๔๔๖ คนไทยÿมĆยก่Ăนนิยมÿร้ćงüĆด ท ćใĀ้จ ćนüนüĆดจึงมีĂยู่มćกมćยทĆ้งที่เป็นüĆดĀลüงที่ พรąมĀćกþĆตริย์แลąเจ้ćนćยโปรดใĀ้ÿร้ćง แลąüĆดรćþฎร์ที่รćþฎรร่üมกĆนÿร้ćงขึ้นจนถึงกĆบมี ต ćนćนแลąค ćกลĂนผูกไü้ล้Ăเลียนลูกขุนนćง ĀรืĂลูกผู้มีĂĆนจąกินที่ไปüิ่งเล่นในüĆดขĂงเด็กĂื่น แล้üถูกไล่รĆงแกจึงüิ่งกลĆบมćฟ้ĂงบิดćมćรดćขĂงตนü่ć กลĆบมćบĂกบิดćน้ ćตćไĀล พ่Ăก็ÿร้ćงĂćรćมใĀ้ตćมใจ üĆดจึงได้เกลื่Ăนกลćดดูดćþดć คüćมนิยมในกćรÿร้ćงüĆดขĂงคนในÿมĆยก่Ăนนี้ก็เพื่Ăเป็นที่บรรจุĂĆฐิธćตุขĂงคนที่ ล่üงลĆบในÿกุลüงý์จึงมĆกจąÿร้ćงเจดีย์ขนćดใĀญ่ ๒ Ăงค์ไü้ด้ćนĀน้ćขĂงพรąĂุโบÿถ ไü้ÿ ćĀรĆบ เป็นที่บรรจุĂĆฐิธćตุขĂงมćรดćบิดć เมื่ĂถึงüĆนนĆกขĆตฤกþ์ลูกĀลćนก็จąพćกĆนไปท ćบุญĂุทิýÿ่üน กุýลใĀ้เด็ก ๆ ลูกĀลćนที่ไปด้üยก็จąพćกĆนมćüิ่งเล่นในลćนüĆด จึงเกิดค ćกล่ćüที่ü่ćÿร้ćงüĆดใĀ้ ลูกĀลćนเล่น üĆดเครืĂüĆลย์üรüิĀćรก็เป็นĂีกüĆดĀนึ่งที่ÿร้ćงขึ้นเพรćąเĀตุดĆงกล่ćüนĆ้น üĆดเครืĂüĆลย์ üรüิĀćร เป็นüĆดที่มีคüćมÿ ćคĆญüĆดĀนึ่งในกรุงเทพมĀćนคร พรąĂุโบÿถขĂงüĆดนี้กรมýิลปćกรได้ ขึ้นทąเบียนเป็นโบรćณÿถćน เนื่ĂงจćกภćยในพรąĂุโบÿถมีจิตรกรรมฝćผนĆงÿมĆยต้น รĆตนโกÿินทร์เป็นเรื่Ăงนิทćนชćดก ๕๕๐ ชćติที่งดงćมมćกซึ่งในปัจจุบĆนไม่มีในที่Ăื่น üĆดเครืĂüĆลย์üรüิĀćร มีชื่ĂมćจćกนćมขĂงเจ้ćจĂมเครืĂüĆลย์ในพรąบćทÿมเด็จพรą นĆ่งเกล้ćเจ้ćĂยู่ĀĆü รĆชกćลที่ ๓ แĀ่งกรุงรĆตนโกÿินทร์ÿร้ćงขึ้นในÿมĆยรĆชกćลที่ ๓ โดยเจ้ćจĂม เครืĂüĆลย์ธิดćขĂงเจ้ćพรąยćĂภĆยภูธร (น้Ăย บุณยรĆดตพĆนธุ์) เป็นผู้ÿร้ćง แต่กćรด ćเนินกćร ก่Ăÿร้ćงยĆงไม่แล้üเÿร็จ เจ้ćจĂมเครืĂüĆลย์ถึงĂÿĆญกรรมเลียก่Ăน พรąบćทÿมเด็จพรąนĆ่งเกล้ć ๔๔๖เรื่องเดียüกัน, Āน้ć ๑๗๗.

๒๔๐ เจ้ćĂยู่ĀĆüจึงทรงพรąกรุณćโปรดเกล้ćĄ ใĀ้ÿร้ćงต่Ăจนแล้üเÿร็จแลąพรąรćชทćนนćมü่ć üĆดเครืĂ üĆลย์üรüิĀćร ภćพจิตรกรรมบนฝćผนĆง ๔๔๗ คนไทยนิยมเขียนภćพในจิตรกรรมบนฝćผนĆง Ăุโบÿถ üิĀćร มณฑป พรąปรćงค์รąเบียงýćลćกćรเปรียญ ภćพที่เขียนเป็นภćพพุทธปรąüĆติ บ้ćง ชćดกบ้ćงüรรณคดีบ้ćง ที ่นิยมเขียนกĆนมćกที ่ÿุดคืĂภćพทýชćติโดยเฉพćąภćพพรą เüÿÿĆนดรชćดก เช่น ๑. ภćพพรąเüÿÿĆนดรชćดก ในพรąĂุโบÿถ üĆดพรąýีรรĆตนýćÿดćรćม พรąบรมมĀćรćชüĆง พรąนคร กรุงเทพมĀćนคร ๒. ภćพมโĀÿถชćดก ในพรąĂุโบÿถüĆดพรąเชตุพนüิมลมĆงคลćรćม เขตพรąนคร กรุงเทพมĀćนคร ๓. ภćพทýชćติชćดก ในĂุโบÿถ üĆดช่Ăงนนทรีช่Ăงนนทรีเขตยćนนćüć กรุงเทพมĀćนคร ๔. ภćพทýชćติชćดก ในพรąĂุโบÿถ üĆดปทุมคงคćรćชüรüิĀćร เขตÿĆมพĆนธüงý์ กรุงเทพมĀćนคร ๕. ภćพทýชćติชćดก ในพรąĂุโบÿถ üĆดÿรąเกýรćชüรมĀćüิĀćร บ้ćนบćตร เขตป้Ăมปรćบ กรุงเทพมĀćนคร ๖. ภćพทýชćติชćดก ในพรąĂุโบÿถ üĆดจĆกรüรรดิรćชćüćÿüรมĀćüิĀćร จĆกรüรรดิ เขตÿĆมพĆนธüงý์ กรุงเทพมĀćนคร ๗. ภćพทýชćติชćดก ในพรąĂุโบÿถ üĆดดิÿćนุกćรćม เทพýิรินทร์เขตป้Ăมปรćบ กรุงเทพมĀćนคร ๘. ภćพÿุüรรณÿćมชćดก ในพรąĂุโบÿถ üĆดเทüรćชกุญชร เขตดุÿิต กรุงเทพมĀćนคร ๙. ภćพพรąเüÿÿĆนดรชćดก ในพรąĂุโบÿถ üĆดโบÿถ์ÿćมเÿน เขตดุÿิต กรุงเทพมĀćนคร ๔๔๗กรมýิลปćกร, จิตรกรรมไทยประเพณี, (กรุงเทพมĀćนคร : บริþĆท Ăมรินทร์ พริ้นติ้ง กรุ๊พ จ ćกĆด, ๒๕๓๔),Āน้ć ๑๔๕-๑๕๐.

๒๔๑ ๑๐. ภćพพรąเüÿÿĆนดรชćดก ในพรąĂุโบÿถ üĆดรćชćธิüćÿüิĀćร เขตดุÿิต กรุงเทพมĀćนคร ๑๑. ภćพพรąเüÿÿĆนดรชćดก ในพรąĂุโบÿถ üĆดบćงโพโĂมćüćÿ เขตบćงซื่Ă กรุงเทพมĀćนคร ๑๒. ภćพพรąเüÿÿĆนดรชćดก ในพรąĂุโบÿถ üĆดมĀćบุýย์ เขตบćงกąปิ กรุงเทพมĀćนคร ๑๓. ภćพทýชćติชćดก ในพรąĂุโบÿถ üĆดบćงนćใน เขตพรąโขนง กรุงเทพมĀćนคร ๑๔. ภćพพรąเüÿÿĆนดรชćดก ในüิĀćร ýćลć üĆดดĂนเมืĂง เขตดĂนเมืĂง กรุงเทพมĀćนคร ๑๕. ภćพทýชćติชćดก ในพรąüิĀćร üĆดบุปผćรćมüรüิĀćร เขตธนบุรี กรุงเทพมĀćนคร ๑๖. ภćพทýชćติชćดก ในพรąĂุโบÿถ üĆดĂรุณรćชüรćรćม เขตบćงกĂกใĀญ่ กรุงเทพมĀćนคร ๑๗. ภćพชćดก ๕๕๐ ชćติ ในพรąĂุโบÿถ üĆดเครืĂüĆลย์üรüิĀćร เขตบćงกĂกใĀญ่ กรุงเทพมĀćนคร ๑๘. ภćพพรąเüÿÿĆนดรชćดก ในพรąĂุโบÿถ üĆดโมāีโลกยćรćมรćชüรüิĀćร เขตบćงกĂกใĀญ่ กรุงเทพมĀćนคร ๑๙. ภćพทýชćติชćดก แลąปรąüĆติคüćมเป็นมćขĂงพรąแก้üมรกต (รĆตน พิมพ์üงý์) ในĀĂไตร แลąพรąĂุโบÿถ üĆดĀงÿ์รĆตนćรćมรćชüรüิĀćร เขตบćงกĂกใĀญ่ กรุงเทพมĀćนคร ๒๐. ภćพพรąเüÿÿĆนดรชćด ในพรąĂุโบÿถ üĆดรćชÿิทธćรćมรćชüรüิĀćร เขต บćงกĂกใĀญ่ กรุงเทพมĀćนคร ๒๑. ภćพทýชćติชćดก ในพรąĂุโบÿถ üĆดรąฆĆงโฆþิตćรćมรćชüรüิĀćร เขต บćงกĂกน้Ăย กรุงเทพมĀćนคร

๒๔๒ ๒๒. ภćพทýชćติชćดก ในพรąĂุโบÿถ üĆดดุÿิตćรćม เขตบćงกĂกน้Ăย กรุงเทพมĀćนคร ๒๓. ภćพÿุüรรณÿćมชćดก แลąพรąมโĀÿถชćดก ในพรąĂุโบÿถ üĆดบćงยี่ขĆน เขตบćงกĂกน้Ăย กรุงเทพมĀćนคร ๒๔. ภćพทýชćติชćดก ในพรąĂุโบÿถ üĆดภćüนćภิรตćรćม เขตบćงกĂกน้Ăย กรุงเทพมĀćนคร ๒๕. ภćพทýชćติชćดก ในพรąĂุโบÿถ üĆดÿุüรรณćรćมรćชüรüิĀćร เขต บćงกĂกน้Ăย กรุงเทพมĀćนคร ๒๖. ภćพทýชćติชćดก ในพรąĂุโบÿถ üĆดชิโนรÿćรćมรćชüรüิĀćร เขต บćงกĂกน้Ăย กรุงเทพมĀćนคร ๒๗. ภćพทýชćติชćดก ในพรąĂุโบÿถ üĆดใĀม่เทพนิมิตร เขตบćงกĂกใĀญ่ กรุงเทพมĀćนคร ๒๘. ภćพทýชćติชćดก ในพรąĂุโบÿถ üĆดนćยโรง เขตบćงพลĆด กรุงเทพมĀćนคร ๒๙. ภćพจĆนทกินนรีชćดก จุลลปทุมชćดก มโĀÿถชćด เüÿÿĆนดรชćดก ใน พรąĂุโบÿถ üĆดบćงขุนเทียนใน เขตบćงขุนเทียน กรุงเทพมĀćนคร ๓๐. ภćพทýชćติชćดก ในพรąĂุโบÿถ üĆดĂนงคćรćมüรüิĀćร เขตคลĂงÿćน กรุงเทพมĀćนคร ๓๑. ภćพทýชćติชćดก ในพรąĂุโบÿถ üĆดÿุüรรณดćรćรćม พรąนครýรีĂยุธยć ๓๒. ภćพทýชćติชćดก ในพรąĂุโบÿถ üĆดเขียน Ă่ćงทĂง ๓๓. ภćพทýชćติชćดก ในพรąĂุโบÿถ üĆดพรąปรćงค์มุนี ÿิงĀ์บุรี ๓๔. ภćพทýชćติชćดกในพรąĂุโบÿถüĆดบรรĀćรแจ่มใÿ Ă ćเภĂด่ćนช้ćง ÿุพรรณบุรี ๓๕. ภćพทýชćติชćดก ในพรąĂุโบÿถ üĆดช่Ăงลม Ă ćเภĂเมืĂง รćชบุรี ๓๖. ภćพทýชćติชćดก ในพรąĂุโบÿถ üĆดมĀćธćตุüรüิĀćร Ă ćเภĂเมืĂง เพชรบุรี

๒๔๓ ๓๗. ภćพทýชćติชćดก üิĀćรน้ ćแต้ม ชćดกเรื่Ăงนćงÿćมćüดี ในพรąüิĀćร Āลüง üĆดพรąธćตุล ćปćงĀลüง Ă ćเภĂเกćąคć ล ćปćง ๓๘. ภćพทýชćติชćดก ในüิĀćร üĆดĀćงดง Ă ćเภĂĀćงดง เชียงใĀม่ ๓๙. ภćพพรąเüÿÿĆนดรชćดก ในพรąĂุโบÿถ üĆดเจดียÿถćน Ă ćเภĂแม่ริม เชียงใĀม่ ๔๐. ภćพพรąÿุธนชćดก ในพรąĂุโบÿถ üĆดýรีนüรĆฐ Ă ćเภĂÿĆนป่ćตĂง เชียงใĀม่ ๔๑. ภćพทýชćติชćดก ในýćลćกćรเปรียญ üĆดโป่งแยง Ă ćเภĂแม่ริม เชียงใĀม่ ๔๒. ภćพพรąเüÿÿĆนดรชćดก ในüิĀćร üĆดแม่กüง Ă ćเภĂÿĆนทรćย เชียงใĀม่ ๔๓. ภćพพรąเüÿÿĆนดรชćดก ในพรąĂุโบÿถ üĆดÿĆนป่ćค้ćง Ă ćเภĂÿĆนทรćย เชียงใĀม่ ๔๔. ภćพทýชćติชćดก ในüิĀćร üĆดบüกครกĀลüง Ă ćเภĂเมืĂง เชียงใĀม่ ๔๕. ภćพพรąเüÿÿĆนดรชćดก ในพรąüิĀćร üĆดพรąÿิงĀ์รćชüรมĀćüิĀćร Ă ćเภĂเมืĂง เชียงใĀม่ ๑๐.๙ พระราชนิพนธ์เรื่องทýบารมีฯ และพระมĀาชนก ๑๐.๙.๑ ทýบารมีในพุทธýาÿนาเถรüาท ÿมเด็จพรąเทพรĆตนรćชÿุดć Ą ÿยćมบรมรćชกุมćรีได้ทรงพรąรćชนิพนธ์เรื่Ăง "ทý บćรมีในพุทธýćÿนćเถรüćท" ทรงกล่ćüถึงĀลĆกฐćนทćงพรąพุทธýćÿนćแลąแนüคüćมคิดเรื่Ăง บćรมีเข้ćมćÿู่ปรąเทýไทยในยุคต้น ๆ ü่ć ĀลĆกฐćนดĆงกล่ćüคืĂ โบรćณýิลปüĆตถุโบรćณÿถćน ทćงพุทธýćÿนćที่นĆกüรรณคดีได้ÿĆนนิþฐćนจćกลĆกþณąทćงปรąติมćüิทยćแลąĀลĆกฐćนที่เป็น ลćยลĆกþณ์ĂĆกþรด้ćนโบรćณýิลปüĆตถุ ĀรืĂโบรćณÿถćนทćงพุทธýćÿนć มีภćพÿลĆก ĀรืĂภćพ จ ćĀลĆกบนเÿมćĀิน เป็นเรื่Ăงชćดกทćงพุทธýćÿนć เช่นภćพจ ćĀลĆกบนเÿมćที ่พบที่Ă ćเภĂ เกþตรÿมบูรณ์จĆงĀüĆดชĆยภูมิเป็นรูปช้ćงÿĂงเชืĂก เชืĂกĀนึ่งนĂนĂีกเชืĂกĀนึ่งยืนแลąก ćลĆง พ่นน้ ćใĀ้เชืĂกที่ÿĂง ที่Ăćจćรย์ÿินชĆยกรąบüนแÿง üินิจฉĆยü่ć เป็นเรื่Ăงจćกมćตุโปÿถชćดก (พรąโพธิÿĆตü์เÿüยพรąชćติเป็นพรąยćช้ćงเผืĂกเลี้ยงมćรดć พรąเจ้ćพćรćณÿีทรงจĆบมćเป็น

๒๔๔ ช้ćงýรีเมืĂง แลąได้รĆบกćรปลดปล่ĂยเพรćąĂ ćนćจแĀ่งคüćมกตĆญญูต่Ăมćรดć) แลąคงมีĂćยุ รąĀü่ćงพุทธýตüรรþที่ ๑-๒๔๔๘ ๑๐.๙.๒ พระมĀาชนก พรąรćชนิพนธ์เรื่Ăง "พรąมĀćชนก" พรąบćทÿมเด็จพรąเจ้ćĂยู่ĀĆüภูมิพล Ăดุลย เดช ทรงมีพรąรćชĀฤทĆยรĆกที่จąทรงงćนพรąรćชนิพนธ์โดยทรงมีพรąปรีชćÿćมćรถĂĆนยิ่งใน กćรพรรณนćเป็นพรąรćชนิพนธ์จćกกćรที่ทรงýึกþćพรąพุทธýćÿนćมćเป็นเüลćยćüนćนแลą มีพรąรćชĀฤทĆยแน่üแน่ĂĆนที่จąปรąยุกต์ĀลĆกธรรมทćงพรąพุทธýćÿนć เพื่ĂพĆฒนćÿĆงคม ปรąเทýชćติจึงได้ทรงÿร้ćงÿรรค์งćนพรąรćชนิพนธ์ “พรąมĀćชนก” ขึ้น แĀล่งข้ĂมูลขĂงพรąรćชนิพนธ์เรื่Ăงนี้Ăยู่ในพรąÿุตตĆนตปิฎก ขุททกนิกćย ชćดก ภćค ๒ ตĂนมĀćนิบćตชćดก เรื่Ăง "มĀćชนกชćดก" ü่ćด้üยพรąมĀćชนกบ ćเพ็ญ üิริยบćรมี เรื่Ăงนี้ได้รĆบกćรพรรณนćโดยพิÿดćรในคĆมภีร์Ăรรถกถć แÿดงใĀ้เĀ็นĀลĆกธรรมทćง พรąพุทธýćÿนć เช่น ÿติคüćมรąลึกได้ ÿĆมปชĆญญą คüćมรู้ตĆü üิริยą คüćมเพียร พรąรćชนิพนธ์เรื่Ăง "พรąมĀćชนก" แÿดงใĀ้เĀ็นพรąĂĆจฉริยภćพ พรąปรีชć ÿćมćรถในด้ćนภćþćแลąพรąüิริยĂุตÿćĀąในกćรýึกþćค้นคü้ćพรąพุทธýćÿนć โดยแปลýĆพท์ แปลคüćมĀมćยแลąถ ่ćยทĂดจćกปรąโยคที ่ยćกซĆบซ้Ăน ĂĂกมćเป็นปรąโยคที ่ผู้Ă่ćน ÿćมćรถเข้ćใจแลąมีคติเตืĂนใจ นĂกจćกนี้ยĆงทรงถ่ćยทĂดเป็นภćþćĂĆงกฤþแลąท ćเป็นĀนĆงÿืĂ กćร์ตูนด้üย พรąบćทÿมเด็จพรąเจ้ćĂยู่ĀĆüภูมิพลĂดุลยเดช ทรงมีพรąรćชĀฤทĆยที่จąทรงแÿดง ตĆüĂย่ćงขĂงกćรบ ćเพ็ญธรรมแลąผลขĂงกćรบ ćเพ็ญธรรม ĂĆนจąเป็นแบบĂย่ćงใĀ้คนทĆ่üไปได้ ถืĂปฏิบĆติตćมแลąมĆ่นใจในผลแĀ่งกćรปฏิบĆติ ด้üยทรงมีพรąมĀćกรุณćธิคุณต่Ăพÿกนิกรแลą ปรąเทýชćติจึงทรงÿร้ćงÿรรค์งćนพรąรćชนิพนธ์เรื่Ăง "พรąมĀćชนก" เพื่Ăทรงชี้ใĀ้เĀ็นกćร ปฏิบĆติในเรื่Ăง ÿติคüćมรąลึกได้ÿĆมปชĆญญą คüćมรู้ตĆü ýรĆทธć คüćมเชื่ĂมĆ่น üิริยą คüćม เพียร ปัญญć คüćมรĂบรู้ ดĆงนี้ ๑. ÿติคüćมรąลึกได้ÿĆมปชĆญญą คüćมรู้ตĆü ýรĆทธć คüćมเชื่ĂมĆ่น ๔๔๘ÿมเด็จพรąเทพรĆตนรćชÿุดćĄ ÿยćมบรมรćชกุมćรี, “ทýบารมีในพุทธýาÿนาเถรüาท”, (กรุงเทพมĀćนคร : มĀćมกุฏรćชüิทยćลĆย, ๒๕๒๕), Āน้ć ๑๑๘-๑๑๙.

๒๔๕ พรąรćชนิพนธ์เรื่Ăง “พรąมĀćชนก” แÿดงถึงกćรใĀ้ÿติคüบคุมมิใĀ้ตื่นตรąĀนก มีÿĆมปชĆญญąรĂบรู้ตĆüĂยู ่เÿมĂü ่ć ก ćลĆงเกิดเĀตุกćรณ์Ăąไรขึ้นในขณąนĆ้น แลąคüรจą ด ćเนินกćรเฉพćąĀน้ćĂย ่ćงไร ในขณąเดียüกĆนก็มีýรĆทธć คืĂคüćมเชื ่ĂมĆ ่นในพลĆง คüćมÿćมćรถขĂงมนุþย์ดĆงข้ĂคüćมตĂนĀนึ่งü่ć เรืĂแล่นด้üยก ćลĆงคลื่นที่ร้ćยกćจ ไม่ĂćจทรงตĆüĂยู่ได้แผ่นกรąดćนก็แตกด้üยก ćลĆง คลื่น น้ ćเข้ćมćแต่ที่นĆ้น ๆ เรืĂก็จมลงในกลćงมĀćÿมุทร มĀćชนกลĆüมรณภĆย ร้ĂงไĀ้คร่ ćครüญ กรćบไĀü้เทüดćทĆ้งĀลćย แต่พรąมĀćÿĆตü์ไม่ทรงกĆนแÿง ไม่ทรงคร่ ćครüญ ไม่ไĀü้เทüดć ทĆ้งĀลćย ทรงทรćบü่ćเรืĂจąจมจึงคลุกน้ ćตćลกรüดกĆบเนย เÿียจนเต็มท้Ăง แล้üชุบผ้ćเนื้Ă เกลี้ยงÿĂงผืนด้üยน้ ćมĆน จนชุ่ม ทรงนุ่งใĀ้มĆ่น ทรงยืนเกćąเÿćกรąโดง ขึ้นยĂดเÿćกรąโดง เüลć เรืĂจม มĀćชนเป็นภĆกþćแĀ่งปลćแลąเต่ć น้ ćโดยรĂบมีÿีเĀมืĂนโลĀิตพรąมĀćÿĆตü์ เÿด็จไป ทรงยืนที่ยĂดเÿćกรąโดง ทรงก ćĀนดทิýü่ć เมืĂงมิถิลćĂยู่ทิýนี้Ą ด้üยÿติคüćมรąลึกได้ท ćใĀ้เกิดปัญญćน ćพćชีüิตใĀ้พ้นภĆย แลąด้üยพลĆงแĀ่งýรĆทธć เชื ่ĂมĆ ่นในพลĆงคüćมÿćมćรถแĀ ่งตน เมื ่ĂเรืĂĂĆบปćงในกลćงมĀćÿมุทร พรąมĀćชนกไม่ ปล่ĂยเüลćใĀ้เÿียไปเปล่ćโดยกćรร้ĂงไĀ้คร่ ćครüญแลąĂ้ĂนüĂนเทüดć แต่กลĆบตĆ้งÿติเตรียมกćร แก้ปัญĀćเฉพćąĀน้ć พรąĂงค์เÿüยใĀ้Ăิ่มเพื่Ăจąได้มีก ćลĆงü่ćยน้ ć ในขณąเดียüกĆนก็เĂćผ้ćชุบ น้ ćมĆนแล้üนุ่ง เพื่ĂมิใĀ้เปียกขุ่มด้üยน้ ć ซึ่งจąท ćใĀ้ĀนĆกแลąเพื่Ăป้ĂงกĆนÿĆตü์น้ ćบćงชนิดเข้ćมć ท ćร้ćยในขณąที่ü่ćยน้ ćĂยู่ ๒ üิริยą คüćมเพียร พรąมĀćชนกทรงü่ćยน้ ćเป็นเüลć ๗ üĆนล่üงแล้ü ขณąที่ก ćลĆงü่ćยĂยู่ นćงมณีเมขลć กล่ćüü่ć “ฝั่งมĀćÿมุทรลึกจนปรąมćณไม่ได้ย่Ăมไม่ปรćกฏแก่ท่ćน คüćมพยćยćมĂย่ćง ลูกผู้ชćยขĂงท่ćนก็เปล่ćปรąโยชน์ท่ćนไม่ทĆนถึงฝั่งก็จĆกตćย” พรąมĀćชนกตĂบü่ć “บุคคลเมื่Ă กรąท ćคüćมเพียร แม้จąตćยก็ชื่Ăü่ćไม่เป็นĀนี้ในรąĀü่ćงĀมู่ญćติเทüดć แลąบิดćมćรดć Ăนึ่ง บุคคลเมื่Ăท ćกิจĂย่ćงลูกผู้ชćย ย่Ăมไม่เดืĂดร้ĂนในภćยĀลĆง” พรąมĀćชนกก ćลĆงแÿดงใĀ้เĀ็นü่ć เมื่Ăมีภćรกิจเกิดขึ้น ไม่ü่ćจąยćกĀรืĂง่ćยก็ตćม จąมĂงเĀ็นช่ĂงทćงแĀ่งคüćมÿ ćเร็จĀรืĂไม่ก็ตćม ไม่ใช่ÿิ่งที่บุคคลจąต้Ăงค ćนึงถึง Āน้ćที่ขĂง บุคคลคืĂ ต้Ăงพยćยćมท ćภćรกิจนĆ้นเต็มก ćลĆงเต็มคüćมÿćมćรถ ชćüโลกไม่ต ćĀนิü่ćเป็นคน

๒๔๖ ท้Ăแท้Ă่ĂนแĂ ตĆüเĂงก็ไม่เÿียใจที่ล้มเĀลüก่Ăนที่จąพยćยćม แม้นćงมณีเมขลćจąกล่ćüต่Ăü่ć “กćรงćนĂĆนใดยĆงไม่ถึงที่ÿุดด้üยคüćมพยćยćม กćรงćนĂĆนนĆ้นไร้ผล มีคüćมล ćบćกเกิดขึ้น กćร ท ćคüćมพยćยćมในฐćนąĂĆนไม่ÿมคüรใด จนคüćมตćยปรćกฏขึ้น คüćมพยćยćมในฐćนąĂĆนไม่ ÿมคüรนĆ้น จąมีปรąโยชน์Ăąไร” พรąมĀćชนกก็ยĆงกล่ćüยืนยĆนถึงคüćมจ ćเป็นที่จąต้Ăงเพียร พยćยćมแม้จąมĂงไม่เĀ็นฝั่งแĀ่งคüćมÿ ćเร็จ เพรćąผลแĀ่งคüćมเพียร กćรได้ท ćตćมที่ปรąÿงค์ Ăćจเป็นคüćมÿ ćเร็จแĀ่งภćรกิจĀรืĂไม่ก็ได้ พรąมĀćชนกได้กล่ćüตĂบนćงมณีเมขลćü่ć ดูก่Ăนเทüดć ท่ćนก็เĀ็นผลแĀ่งกรรมปรąจĆกþ์แก่ตนแล้üมิใช่ĀรืĂ คนĂื่น ๆ จมใน มĀćÿมุทรĀมด เรćคนเดียüยĆงü่ćยข้ćมĂยู่ แลąได้เĀ็นท่ćนมćÿถิตĂยู่ใกล้ๆ เรć เรćนĆ้นจĆก พยćยćมตćมÿติก ćลĆง จĆกท ćคüćมเพียรที่บุรุþคüรท ć ไปใĀ้ถึงฝั่งแĀ่งมĀćÿมุทร” ค ćü่ć "คüćมเพียรที่บุรุþคüรท ć" Āมćยถึง คüćมเพียรพยćยćมเป็นĀน้ćที่ขĂงคน ค่ć ขĂงคนĂยู่ที่กćรท ćĀน้ćที่ ถ้ćไม่ท ćĀน้ćที่จąมีค่ćĂąไรเĀลืĂĂยู่ พรąมĀćชนก กล่ćüยืนยĆนĂย่ćง นĆ้นก็เพรćąรู้แจ้งในนĆยที่แท้จริงขĂงค ćนี้ เมื่Ăคนได้ท ćĀน้ćที่Ăย่ćงเต็มก ćลĆงด้üยจิตเป็นกุýลแล้ü มĀĆýจรรย์ย่Ăมเกิดขึ้นได้เÿมĂ ถ้ćเกิดคüćมท้ĂถĂยในครćüที่เรืĂĂĆบปćง ไม่เพียรพยćยćมü่ćย ขึ้นฝั่ง คงไม่ได้ครĂงรćชÿมบĆติĂย่ćงที่เป็นĂยู่ พรąĂงค์เมื่Ăรąลึกได้Ăย่ćงนี้เกิดปีติโÿมนĆÿเปล่ง พรąĂุทćนด้üยคüćมĂิ่มใจü่ć “ÿิ่งที่มิได้คิดไü้จąมีก็ได้ÿิ่งที่คิดไü้จąพินćýไปก็ได้โภคąทĆ้งĀลćยขĂงĀญิงก็ตćม ขĂงชćยก็ตćม มิได้ÿ ćเร็จด้üยเพียงคิดเท่ćนĆ้น” ๓. ปัญญć คüćมรĂบรู้ แÿดงถึงกćรใĀ้คüćมÿ ćคĆญในกćรพĆฒนćปัญญćใĀ้เกิดมีขึ้นในโลกโดยกćรตĆ้ง ÿถćนýึกþć ก่Ăนที่นćงมณีเมขลćจąช่üยพรąมĀćชนกขึ้นบกได้ถćมü่ć จąไปที่ไĀน” พรą มĀćชนกตĂบü่ć “มิถิลćนคร” ซึ่งเป็นเมืĂงแĀ่งนĆกปรćชญ์ ครĆ้นแล้üนćงมณีเมขลć ปรąคĆบปรąคĂงพรąมĀćÿĆตü์ที่ทรüงĂก เĀćąไปในĂćกćý พร้ĂมกĆบกล่ćüคćถćü่ć ข้ćแต่บĆณฑิต üćจćĂĆนมีปćฏิĀćริย์มิบĆงคüรĀćยไปในĂćกćý ท่ćนต้ĂงใĀ้ÿćธุชน ได้รĆบพรแĀ่งโพธิญćณจćกโĂþฐ์ขĂงท่ćน ท่ćนถึงกćลĂĆนÿมคüรตĆ้งÿถćบĆนกćรýึกþćใĀ้ชื่Ăü่ć “โพธิยćลĆยมĀćüิชชćลĆย” ในกćลนĆ้น ท่ćนจึงจąÿ ćเร็จกิจที่แท้”

๒๔๗ ค ćü่ć “โพธิยćลĆยมĀćüิชชćลĆย” แปลü่ć แĀล่งแĀ่งแÿงÿü่ćงแลąแĀล่งแĀ่งคüćมรู้ นĂกจćกนี้ ในÿมĆยที่พรąเจ้ćโปลชนกรćช ปรąทĆบบนแท่นบรรทมใกล้จąÿüรรคต พüกĂ ćมćตย์ กรćบทูลถćมเกี่ยüกĆบบุคคลผู้เĀมćąÿมที่จąÿืบรćชÿมบĆติต่Ăไป พรąเจ้ćโปลชนกตรĆÿบĂก คุณÿมบĆติขĂงบุคคลผู้เĀมćąÿมที ่จąÿืบรćชÿมบĆติไü้Āลćยปรąกćร ซึ ่งĀนึ ่งในคุณÿมบĆติ เĀล่ćนĆ้นคืĂ คüćมรู้คüćมÿćมćรถตĂบปัญĀćที ่พรąเจ้ćโปลชนกทรงก ćĀนดไü้ÿี่ข้Ă พรą มĀćชนกทรงตĂบปัญĀćได้ทĆ้งĀมด ท ćใĀ้มĀćชนร่ćเริงยินดีü่ć “พรąรćชćĂงค์นี้เป็นบĆณฑิต จริง ๆ”๔๔๙ พรąรćชนิพนธ์เรื่Ăง “พรąมĀćชนก” กล่ćüได้ü่ćเป็นผลงćนที่พรąบćทÿมเด็จ พรąเจ้ćĂยู่ĀĆüภูมิพลĂดุลยเดชทรงรĆกยิ่ง ทรงมีพรąรćชด ćรĆÿเกี่ยüกĆบพรąรćชนิพนธ์เรื่Ăงนี้ เมื่Ă üĆนที่ ๒๘ มีนćคม พุทธýĆกรćช ๒๕๓๙ คüćมตĂนĀนึ่งü่ć “ĀนĆงÿืĂนี้เป็นที่รĆกขĂงข้ćพเจ้ć... ĀนĆงÿืĂนี้ไม่มีที่เทียม แลąจąเป็นที่จริงใจขĂงผู้Ă่ćน....ต้ĂงกćรใĀ้เĀ็นü่ćÿ ćคĆญที่ÿุด คนเรćท ć Ăąไร ต้Ăงมีคüćมเพียร “ขĂจงมีคüćมเพียรที่บริÿุทธิ์ปัญญćที่เฉียบแĀลม ก ćลĆงกćยที่ÿมบูรณ์” ๑๐.๑๐ ÿรุป ชาดกกับÿังคมไทย ÿĆงคมไทยÿ่üนใĀญ่นĆบถืĂพรąพุทธýćÿนć ค ćÿĂนขĂงพรąพุทธเจ้ćผู้เป็นýćÿดć ขĂงพรąพุทธýćÿนć ย่ĂมมีĂิทธิพลต่ĂüิถีชีüิตขĂงพุทธýćÿนิกชนชćüพุทธไทยก็เช่นเดียüกĆบ ชćüพุทธชćติĂื่น ๆ ที่นิยมฟังเรื่ĂงชćดกกĆนมćก เรื่Ăงรćüชćดกจึงเข้ćไปมีĂิทธิพลต่ĂÿĆงคม พุทธýćÿนิกชนโดยที่ÿĆงคมได้น ćเĂćชćดกไปใช้ในกćรแÿดงพรąธรรมเทýนć กćรแÿดงลąคร กćรแÿดงĀนĆง ภćพยนตร์แลąพรąรćชนิพนธ์ กćรแÿดงพรąธรรมเทýนćĀรืĂก ćรเทýน์ พรąภิกþุÿงฆ์เป็นผู้เทýน์ใĀ้ ปรąชćชนฟัง ในโĂกćÿÿ ćคĆญ พุทธýćÿนิกชนÿ่üนใĀญ่นิยมฟังเทýน์เกี่ยüกĆบนิทćนชćดกที่ ๔๔๙มĀćüิทยćลĆยมĀćจุāćลงกรณรćชüิทยćลĆย, พระผู้ทรงเป็นปราชญ์แĀ่งพระพุทธýาÿนา, (กรุงเทพมĀćนคร : บริþĆท ๒๑ เซ็นจูรี่ จ ćกĆด, ๒๕๔๕), Āน้ć ๘๘-๙๕.

๒๔๘ น ćมćเทýน์มีĂยู่Āลćยเรื่Ăง ทĆ้งมćจćกนิบćตชćดกแลąนĂกนิบćตชćดก นิทćนชćดกที่ชćüพุทธ นิยมฟังกĆนมćก มีทุกภćคขĂงปรąเทýไทยคืĂ เรื่ĂงมĀćชćติ กćรเทýน์มĀćชćติภćคกลćง นิยมเทýน์ในรąĀü่ćงเดืĂน ๑๒ กĆบเดืĂนĂ้ćย ใน ĀนĆงÿืĂพรąรćชพิธีÿิบÿĂงเดืĂนขĂงพรąบćทÿมเด็จพรąจĂมเกล้ćเจ้ćĂยู่ĀĆüกล่ćüü่ć กćรเทýน์ มĀćชćติเป็นพรąรćชกุýลแลąเป็นพรąรćชพิธีซึ่งมีในเดืĂนĂ้ćย กćรเทýน์มĀćชćติขĂงภćคเĀนืĂ ในเพ็ญเดืĂนยี่ ตรงกĆบเดืĂน ๑๒ ขĂงภćคกลćง บćงที่ĂćจจąจĆดในเดืĂน ๗-๘ ขĂงภćคเĀนืĂ ซึ่งตรงกĆบเดืĂน ๕-๖ ขĂงภćคกลćง แลąเทýน์ใน โĂกćÿที่มีงćนต่ćง ๆ เช่น งćนýพ งćนฉลĂงต่ćงๆ ซึ่งภćþćท้Ăงถิ่นเรียกü่ć ปĂยĀลüง งćน ผูกพĆทธÿีมć แลąงćนบüชนćค ĀรืĂที่เรียกü่ć ปĂยน้Ăย กćรเทýน์มĀćชćติภćคĂีÿćน ชćüบ้ćนเรียกü่ć “บุญพรąเĀüด” (บุญพรąเüÿ) เนื้Ă เรื่ĂงมĀćชćติภćคĂีÿćนเĀมืĂนภćคกลćง ต่ćงกĆนในกćรเริ่มต้นกćรเทýน์ คืĂ ทćงภćคĂีÿćน เริ่มต้นเทýน์พรąมćลĆยก่Ăน ตćมด้üยมćลĆยĀมื่น มćลĆยแÿน ÿĆงกćÿ ทýพร เป็นกćรเริ่มต้นเรื่Ăง พรąเüÿÿĆนดรต่Ăด้üยกĆณฑ์Āิมพćนต์ทćนกĆณฑ์ üนปรąเüýน์ ชูชก จุลพน มĀćพน กุมćรบĆ้นต้น กุมćรบĆ้นปลćย มĆทรีÿĆกกบรรพ์ มĀćรćช ฉกþĆตริย์แลą นครกĆณฑ์ กćรเทýน์มĀćชćติภćคใต้ไม่ได้ก ćĀนดเทýกćลกćรเทýน์แน่นĂนเĀมืĂนกĆบภćคĂื่น เนื้Ăเรื่Ăงแลąล ćดĆบเกณฑ์เĀมืĂนกĆบมĀćชćติภćคกลćงทุกปรąกćร กćรเทýน์มĀćชćติมุ่งĀมćยใĀ้คüćมรู้ทćงธรรม กćรเทýน์มĀćชćติทĆ้ง ๑๓ กĆณฑ์แต่ ลąกĆณฑ์ใĀ้ข้Ăธรรมที่แตกต่ćงกĆน เช่น คüćมรĆกรąĀü่ćงมćรดćบิดćกĆบบุตรธิดć คüćมรĆกรąĀü่ćง ÿćมีภรรยć คüćมĂดทน คüćมโýกเýร้ćเÿียใจจćกคüćมพลĆดพรćกจćกกĆน ธรรมในเรื่ĂงมĀć เüÿÿĆนดรชćดก คืĂเรื่Ăงทćนบćรมี เป็นพรąชćติÿุดท้ćยที่ทรงบ ćเพ็ญบćรมีครบÿมบูรณ์ทĆ้งÿćม ขĆ้นคืĂบćรมี Ăุปบćรมี แลąปรมĆตถบćรมี กćรแÿดงลąครมีมćพร้ĂมกĆบชćติไทยแลąได้เจริญขึ้นÿืบมć ปัจจุบĆนกćรน ćนิทćน ชćดกไปแÿดงลąครมีปรćกฏเÿมĂในÿถćบĆนนćฏýิลป์ ในÿถćบĆนกćรýึกþćมĀćüิทยćลĆย üิทยćลĆย โรงเรียน ĀรืĂ มูลนิธิต่ćง ๆ นิทćนชćดกที่แÿดงนĆ้น มĆกเป็นนิทćนชćดกที่คนทĆ่üไปรู้จĆก กĆนเป็นĂย่ćงดีĂยู่แล้ü ผู้ปรąพĆนธ์บทลąครĂćจตĆดเĂćตĂนใดตĂนĀนึ่งขĂงเรื่Ăง ĀรืĂเĂćทĆ้ง Āมดแล้üดĆดแปลงปรĆบปรุงใĀ้เข้ćกĆบÿภćพแüดล้Ăมในÿถćนกćรณ์ปัจจุบĆน ÿถćนีโทรทĆýน์ช่Ăง

๒๔๙ ๗ ได้น ćเĂćนิทćนชćดก ĀรืĂนิทćนพื้นบ้ćนมćแÿดงเป็นบทลąครทćงโทรทĆýน์ ปรćกฏü่ćมี ผู้ÿนใจติดตćมชมเป็นĂĆนมćกทีเดียü โดยเฉพćąพüกเด็ก ๆ เรื่Ăงที่น ćมćแÿดง เช่น ยĂดÿี่กุมćร ÿิงĀไกรภพ แก้üĀน้ćม้ć นćงÿิบÿĂง นกกรąจćบ ในภćคใต้มีกćรเล่นเรื่ĂงมโนĀ์รć เป็นกćรเล่น มĀรÿพĂย่ćงĀนึ่งคล้ćยกĆบลąครขĂงภćคกลćง กćรน ćนิทćนชćดกมćÿร้ćงภćพยนตร์ไทยได้รĆบคüćมนิยมจćกผู้ชมเป็นĂĆนมćก เช่น เรื่ĂงเüÿÿĆนดรชćดก เรื่Ăงพรąรถเมรีเรื่ĂงÿĆงข์ทĂง กćรเขียนภćพจิตรกรรมฝćผนĆง เป็นกćรเขียนภćพโดยช่ćงผู้มีฝีมืĂ มีคüćมรู้ คüćม เข้ćใจในข้Ăธรรม ปรąกĂบด้üยýรĆทธćĂย่ćงแรงกล้ćในบüรพุทธýćÿนć มีคüćมเชื่Ăในเรื่Ăงกรรม คüćมดีคüćมชĆ่ü จึงถ่ćยทĂดเรื่Ăงชćดกในพรąพุทธýćÿนć เป็นภćพจิตกรรมฝćผนĆงที่แฝงปรĆชญć üĆฒนธรรม ปรąเพณีต่ćง ๆ ไü้ในภćพจิตรกรรม โดยแÿดงภćพใĀ้ผู้ที่ได้ชมÿĆมผĆÿได้ทĆ้งทćง รูปธรรมแลąนćมธรรมไปพร้Ăม ๆ กĆน ภćพจิตรกรรมบนฝćผนĆงคนไทยนิยมเขียนภćพจิตรกรรมบนฝćผนĆง Ăุโบÿถ üิĀćร มณฑป พรąปรćงค์รąเบียงýćลćกćรเปรียญ ภćพที่เขียนเป็นภćพพุทธปรąüĆติบ้ćง ชćดกบ้ćง üรรณคดีบ้ćง ที่นิยมเขียนกĆนมćกที่ÿุดคืĂภćพทýชćติโดยเฉพćąภćพพรąเüÿÿĆนดรชćดก ÿมเด็จพรąเทพรĆตนรćชÿุดć Ą ÿยćมบรมรćชกุมćรีได้ทรงพรąรćชนิพนธ์เรื่Ăง "ทý บćรมีในพุทธýćÿนćเถรüćท" ได้ทรงกล่ćüถึงĀลĆกฐćนทćงพรąพุทธýćÿนćแลąแนüคüćมคิด เรื่Ăงบćรมีเข้ćมćÿู่ปรąเทýไทยในยุคต้น ๆ พรąบćทÿมเด็จพรąเจ้ćĂยู่ĀĆüภูมิพลĂดุลยเดช ทรงพรąรćชนิพนธ์เรื่Ăง "พรą มĀćชนก" ด้üยพรąปรีชćÿćมćรถĂĆนยิ่งในกćรพรรณนćเป็นพรąรćชนิพนธ์จćกกćรที ่ทรง ýึกþćพรąพุทธýćÿนćมćเป็นเüลćยćüนćนแลąมีพรąรćชĀฤทĆยแน่üแน่ĂĆนที่จąปรąยุกต์ ĀลĆกธรรมทćงพรąพุทธýćÿนć เพื่ĂพĆฒนćÿĆงคมปรąเทýชćติแÿดงใĀ้เĀ็นพรąĂĆจฉริยภćพ พรą ปรีชćÿćมćรถในด้ćนภćþćแลąพรąüิริยąĂุตÿćĀąในกćรýึกþćค้นคü้ćพรąพุทธýćÿนć โดย แปลýĆพท์แปลคüćมĀมćยแลąถ่ćยทĂดจćกปรąโยคที่ยćกซĆบซ้Ăน ĂĂกมćเป็นปรąโยคที่ผู้Ă่ćน ÿćมćรถเข้ćใจแลąมีคติเตืĂนใจนĂกจćกนี้ยĆงทรงถ่ćยทĂดเป็นภćþćĂĆงกฤþ พรąบćทÿมเด็จพรąเจ้ćĂยู่ĀĆüภูมิพลĂดุลยเดช ทรงมีพรąรćชĀฤทĆยที่จąทรงแÿดง ตĆüĂย่ćงขĂงกćรบ ćเพ็ญธรรมแลąผลขĂงกćรบ ćเพ็ญธรรม ĂĆนจąเป็นแบบĂย่ćงใĀ้คนทĆ่üไปได้

๒๕๐ ถืĂปฏิบĆติตćมแลąมĆ่นใจในผลแĀ่งกćรปฏิบĆติ ด้üยทรงมีพรąมĀćกรุณćธิคุณต่Ăพÿกนิกรแลą ปรąเทýชćติจึงทรงÿร้ćงÿรรค์งćนพรąรćชนิพนธ์เรื่Ăง "พรąมĀćชนก" เพื่Ăทรงชี้ใĀ้เĀ็นกćร ปฏิบĆติในเรื่Ăง ÿติคüćมรąลึกได้ÿĆมปชĆญญą คüćมรู้ตĆü ýรĆทธć คüćมเชื่ĂมĆ่น üิริยą คüćม เพียร ปัญญć คüćมรĂบรู้