ชาดกศึกษา (มจร ขอนแก่น)

๕๑ ๕) ÿโมธćน (Conclusion) เป็นกćรÿรุปเรื่ĂงรćüขĂงบุคคล ÿĆตü์ ĀรืĂตĆü ลąครÿ ćคĆญในเรื่Ăงได้กลĆบชćติมćเกิดĂีกเป็นใครในÿมĆยพรąพุทธเจ้ć รüมทĆ้งผู้ที่ได้ฟังชćดก เรื่Ăงนี้ได้บรรลุธรรม ĀรืĂได้มรรคผลĂย่ćงไรด้üย๗๖ ๒.๓.๓ โครงÿร้างนิทานชาดก ๔ ตอน กćรก ćĀนดโครงÿร้ćงนิทćนชćดกÿćมćรถÿรุปเป็น ๔ ตĂนคืĂ ตĂนที่ ๑ เป็นบทน ćเรื่Ăง ท ćใĀ้ทรćบü่ćพรąพุทธเจ้ćปรąทĆบĂยู่ที่ใด ปรćรภ ใคร ถึงได้ตรĆÿเล่ćนิทćนเรื่Ăงนี้ ตĂนที่ ๒ เป็นĂดีตนิทćนชćดกที่พรąพุทธĂงค์ทรงน ćมćÿćธก ตĂนที่ ๓ เป็นคćถćปรąจ ćเรื่ĂงนĆ้น ๆ ซึ่งมีทĆ้งเป็นคćถćขĂงพรąพุทธเจ้ćบ้ćง ขĂงเทüดćบ้ćง ขĂงบĆณฑิตบ้ćง ขĂงพรąโพธิÿĆตü์บ้ćง แลąขĂงÿĆตü์ในเรื่ĂงนĆ้นบ้ćง ตĂนที่ ๔ ตĂนÿุดท้ćย เป็นคติปรąจ ćใจที่ไม่มีในĂรรถกถć ซึ่งผู้เขียนĀรืĂผู้เล่ć มĆกจĆดท ćขึ้นมćใĀม่ เพื่ĂใĀ้ครบĂงค์ขĂงนิทćน โดยÿรุปค ćลงท้ćยü่ć นิทćนเรื่Ăงนี้ÿĂนใĀ้รู้ü่ć Ăąไร กĆบตĆüลąครÿ ćคĆญในเนื้Ăเรื่ĂงกลĆบชćติมćเกิดเป็นใครในÿมĆยพุทธกćลเÿมĂ ๒.๔ ÿรุป ๒.๔.๑ คüามมุ่งĀมายของชาดก ชćดกที่ปรćกฏในพรąÿุตตĆนตปิฎก ขุทททกนิกćย คืĂชćดกในพรąไตรปิฎกเล่มที่ ๒๗ ปฐมภćค ĀรืĂชćดกภćค ๑ แลąพรąไตรปิฎกเล่มที่ ๒๘ ทุติยภćค ĀรืĂ ชćดกภćค ๒ แลą Ăรรถกถćชćดก ไม่ได้กล่ćüถึงคüćมมุ่งĀมćยขĂงชćดกไü้โดยตรง เมื่ĂĂ่ćนชćดกด้üยคüćมพินิจ พิจćรณć ก็จąเข้ćใจคüćมมุ่งĀมćยขĂงกćรแต่งชćดกได้๓ ปรąกćร คืĂ ๑. เพื่Ăใช้ÿĂนธรรมą พรąพุทธเจ้ćทรงทรćบถึงĂุปนิÿĆยขĂงÿรรพÿĆตü์ทĆ้งĀลćยในโลก ü่ć มีกิเลÿมćกน้Ăยแตกต่ćงกĆนจึงทรงคิดĀćüิธีกćรÿĂนธรรมąเพื่ĂใĀ้เข้ćใจได้ง่ćย üิธีกćรÿĂน คืĂกćรเล่ćนิทćนพร้ĂมกĆบยกĂุทćĀรณ์ĂุปมćĂุปไมย มćเป็นตĆüน ć เป็นÿื่Ăกลćง เป็นĂุปกรณ์ แลą เป็นĂุทćĀรณ์ เพื่Ăท ćใĀ้พุทธýćÿนิกชนเข้ćใจในธรรมได้แจ่มแจ้งขึ้น ๗๖ร.ý. พĆฒน์ เพ็งผลć, ชาดกกับüรรณกรรมไทย, พิมพ์ครĆ้งที่ ๓, (กรุงเทพมĀćนคร : โรงพิมพ์ ÿ ćนĆกพิมพ์มĀćüิทยćลĆยรćมค ćแĀง, ๒๕๓๕), Āน้ć ๓๒-๓๓.

๕๒ ๒. เพื่Ăýึกþćธรรมąด้üยคüćมÿนุกÿนćนเพลิดเพลิน ธรรมąขĂงพรąพุทธเจ้ćเป็นธรรมąที่ลึกซึ้งยćกที่จąเข้ćใจ ธรรมąถึงแม้จąดีแลąมี ปรąโยชน์ แต่เมื่Ăท ćคüćมเข้ćใจยćก เรียนไปแล้üไม่เข้ćใจก็ไร้ปรąโยชน์ พรąพุทธเจ้ćจึงทรงแÿดง ชćดกในพรąไตรปิฎกมีลĆกþณąเป็นคćถć ต่Ăมćพรąพุทธโฆÿćจćรย์ได้แต่งĂรรถกถćชćดก โดย น ćคćถćชćดกในพรąไตรปิฎกมćเป็นบทตĆ้ง ĀรืĂบทน ćแล้üยกนิทćนมćเล่ćเป็นĂุทćĀรณ์แลą เปรียบเทียบกĆบธรรมą ซึ่งผู้ปรąพĆนธ์ได้แทรกĀĆüข้Ăธรรมąไü้ในนิทćนเรื่ĂงนĆ้น ๆ เป็นกćรýึกþć ธรรมąด้üยคüćมÿนุกÿนćนเพลิดเพลินแลąกćรเข้ćใจธรรมąถูกต้Ăง ย่ĂมใĀ้ปรąโยชน์แก่ผู้ ýึกþćเล่ćเรียน ผู้ýึกþćก็พĂใจแลąยินดีในกćรýึกþćธรรมą แลąพรąพุทธýćÿนćมĆ่นคงÿถิต ÿถćพรตลĂดไป ๓. เพื่Ăแก้คüćมÿงÿĆยขĂงพุทธÿćüก ดĆงนี้ นิทćนชćดกเริ่มต้นเรื่Ăงด้üยพรąÿćüกมีคüćมÿงÿĆย มีค ćถćมได้ถćมขึ้นมćใน ธรรมÿภć พรąพุทธเจ้ćแทนที่จąทรงแก้ปัญĀćโดยตรง พรąพุทธĂงค์ทรงแก้คüćมÿงÿĆยโดยทรง เล่ćนิทćนเปรียบเทียบใĀ้พุทธÿćüกทĆ้งĀลćยใĀ้เĀ็นปัญĀćนĆ้น ๆ ท ćใĀ้ĀมดคüćมÿงÿĆยในธรรมą เข้ćใจในเรื่ĂงรćüนĆ้น ๆ ๒.๔.๒ เĀตุเกิดการเล่านิทานชาดก ๔ ลักþณะ เป็นจุดเริ่มต้นใĀ้เกิดกćรเล่ćนิทćนชćดกมี ๔ ลĆกþณą คืĂ ๑) ĂĆตตĆชฌćÿยą คืĂเกิดขึ้นแต่พรąĂĆธยćýĆยแĀ่งพรąพุทธเจ้ćเĂง ๒) ปรĆชญćÿยą ทรงแÿดงธรรมเพรćąĂĆธยćýĆยขĂงผู้ฟัง ๓) ĂĆตถุปัตติกą ถืĂเĂćปรąโยชน์ที่เกิดขึ้นเป็นเĀตุ ĀรืĂมีเรื่Ăงใดเรื่ĂงĀนึ่ง เกิดขึ้น ๔) ปุจฉćüÿิกć เกิดจćกค ćถćมคืĂมีปัญĀćเกิดขึ้นผู้ถćมใคร่จąทรćบจึงไปเฝ้ć ทูลถćม ๒.๔.๓ เĀตุเกิดนิทานชาดก ๔ ทาง นิทćนชćดกมีทĆ้งĀมด ๕๔๗ เรื่Ăงที่มีĂยู่ในพรąไตรปิฎก แลąĂรรถกถćชćดกนĆ้น มี เĀตุเกิดนิทćนชćดกจćก ๔ ทćง คืĂ ๑) พรąพุทธเจ้ćทรงรąลึกชćติได้

๕๓ ๒) พรąพุทธเจ้ćทรงน ćนิทćนเก่ćมćดĆดแปลงÿĆ่งÿĂนพุทธýćÿนิกชน ๓) ผู้รู้ทćงพรąพุทธýćÿนćน ćเรื่ĂงเดิมจćกแĀล่งต่ćง ๆ มćแต่งใĀม่ ๔) ผู้รู้ทćงพรąพุทธýćÿนćผูกเรื่Ăงแต่งชćดกขึ้นมćเĂง ๒.๔.๔ นิทานชาดกมีที่มาจาก ๔ ทาง คืĂ ๑) นิทćนชćดกมćจćกคĆมภีร์ที่เก่ćแก่กü่ćคĆมภีร์ชćดก ๒) นิทćนชćดกมćจćกนิทćนชćüบ้ćน ๓) นิทćนชćดกมćจćกเรื่Ăงรćüยุคโบรćณ ๔) นิทćนเปรียบเทียบเชิงÿĆ่งÿĂน ๒.๔.๕ องค์ประกอบชาดก ๓ ประการ ชćดกทุกเรื่ĂงจąมีĂงค์ปรąกĂบ ๓ ปรąกćร คืĂ ๑) ปรćรภเรื่Ăง คืĂ บทน ć จąกล่ćüถึงมูลเĀตุĀรืĂที่มćขĂงชćดก ๒) Ăดีตนิทćน ĀรืĂชćดกĀมćยถึงเรื่Ăงที่พรąพุทธเจ้ćตรĆÿเล่ćเมื่Ăพรąÿćüก ทูลถćม ๓) ปรąชุมชćดก ปรąมüลชćดกเป็นเนื้ĂคüćมตĂนÿุดท้ćยขĂงชćดก กล่ćüถึง บุคคลในชćดกü่ćผู้ใดกลĆบชćติมćเกิดเป็นใครบ้ćงในปัจจุบĆน ๒.๔.๖ โครงÿร้างเรื่องอรรถกถาชาดก ๕ ÿ่üน คืĂ ๑) ปัจจุบĆนüĆตถุ (The Stories of the Present) กล่ćüถึงเรื่ĂงปัจจุบĆน ๒) Ăดีตนิทćน (The Stories of the Part) เป็นเรื่ĂงชćดกในĂดีต ๓) คćถć (Verses) เป็นพุทธพจน์ที่ปรćกฏในพรąไตรปิฎก ๔) เüยยćกรณą (Commentary) เป็นกćรĂธิบćยคćถćที่ปรćกฏในนิบćตชćดก ๕) ÿโมธćน (Conclusion) เป็นกćรÿรุปเรื่ĂงรćüขĂงบุคคล ÿĆตü์ ĀรืĂตĆü ลąครÿ ćคĆญในเรื่Ăงได้กลĆบชćติมćเกิดĂีกเป็นใครในÿมĆยพรąพุทธเจ้ć รüมทĆ้งผู้ที่ได้ฟังชćดก เรื่Ăงนี้ได้บรรลุธรรม ĀรืĂได้มรรคผลĂย่ćงไรด้üย ๒.๔.๗ โครงÿร้างนิทานชาดก ๔ ตอน กćรก ćĀนดโครงÿร้ćงนิทćนชćดกÿćมćรถÿรุปเป็น ๔ ตĂนคืĂ

๕๔ ตĂนที่ ๑ เป็นบทน ćเรื่Ăง ท ćใĀ้ทรćบü่ćพรąพุทธเจ้ćปรąทĆบĂยู่ที่ใด ปรćรภใคร ถึง ได้ตรĆÿเล่ćนิทćนเรื่Ăงนี้ ตĂนที่ ๒ เป็นĂดีตนิทćนชćดกที่พรąพุทธĂงค์ทรงน ćมćÿćธก ตĂนที่ ๓ เป็นคćถćปรąจ ćเรื่ĂงนĆ้นๆ ซึ่งมีทĆ้งเป็นคćถćขĂงพรąพุทธเจ้ćบ้ćง ขĂง เทüดćบ้ćง ขĂงบĆณฑิตบ้ćง ขĂงพรąโพธิÿĆตü์บ้ćง แลąขĂงÿĆตü์ในเรื่ĂงนĆ้นบ้ćง ตĂนที่ ๔ ตĂนÿุดท้ćย เป็นคติปรąจ ćใจที่ไม่มีในĂรรถกถć ซึ่งผู้เขียนĀรืĂผู้เล่ćมĆก จĆดท ćขึ้นมćใĀม่ เพื่ĂใĀ้ครบĂงค์ขĂงนิทćน โดยÿรุปค ćลงท้ćยü่ć นิทćนเรื่Ăงนี้ÿĂนใĀ้รู้ü่ćĂąไร กĆบตĆüลąครÿ ćคĆญในเนื้Ăเรื่ĂงกลĆบชćติมćเกิดเป็นใครในÿมĆยพุทธกćลเÿมĂ

๕๕ บทที่ ๓ คüามเป็นมาของชาดกในประเทýไทย üัตถุประÿงค์การเรียนประจ าบท เมื่Ăได้ýึกþćเนื้ĂĀćในบทนี้แล้ü ผู้ýึกþćÿćมćรถ ๑. Ăธิบćยคüćมเป็นมćขĂงชćดกในปรąเทýไทยได้ ๒. Ăธิบćยคüćมเป็นมćขĂงชćดกก่ĂนÿมĆยÿุโขทĆยได้ ๓. Ăธิบćยคüćมเป็นมćขĂงชćดกÿมĆยÿุโขทĆยได้ ๔. Ăธิบćยคüćมเป็นมćขĂงชćดกÿมĆยĂยุธยćได้ ๕. Ăธิบćยคüćมเป็นมćขĂงชćดกÿมĆยกรุงธนบุรีได้ ๖. Ăธิบćยคüćมเป็นมćขĂงชćดกÿมĆยกรุงรĆตนโกÿินทร์ได้ ๗. ĂธิบćยปรąüĆติคüćมเป็นมćขĂงกćรพิมพ์ชćดกในปรąเทýไทยได้ ขอบข่ายเนื้อĀา คüćมน ć ชćดกÿมĆยก่ĂนÿโขทĆย ชćดกÿมĆยÿุโขทĆย ชćดกÿมĆยĂยุธยć ชćดกÿมĆยกรุงธนบุรี ชćดกÿมĆยกรุงรĆตนโกÿินทร์ กćรพิมพ์ชćดก

๕๖ บทที่ ๓ คüามเป็นมาของชาดกในประเทýไทย ๓.๑ ชาดกก่อนÿมัยÿุโขทัย ในคĆมภีร์มĀćüงý์๗๗ ขĂงลĆงกćมีĀลĆกฐćนที่กล่ćüü่ć พรąพุทธýćÿนćได้เผยแผ่เข้ćมć ในดินแดนÿุüรรณภูมิตĆ้งแต ่ÿมĆยพรąเจ้ćĂโýกมĀćรćชแĀ ่งĂินเดียในรćüพุทธýตüรรþที่ ๓๗๘ แต่จćกĀลĆกฐćนทćงโบรćณคดีแล้üพบü่ć พรąพุทธýćÿนćในดินแดนÿุüรรณภูมิมีĂćยุ ÿูงÿุดรćü พุทธýตüรรþที่ ๘-๙ เท่ćนĆ้น๗๙ ĂćณćจĆกรที่มีĂิทธิพลในดินแดนแถบนี้ได้แก่ ทüćรüดี ซึ่งมีร่ĂงรĂยแÿดงใĀ้เĀ็นถึงคüćมเจริญรุ่งเรืĂงขĂงพรąพุทธýćÿนćในรćüพุทธýตüรรþที่ ๑๒- ๑๖๘๐ ก่Ăนที่ĂćณćจĆกรÿุโขทĆยจąตĆ้งขึ้นนĆ้น ดินแดนรĂบๆ ÿุโขทĆยก็มีพรąพุทธýćÿนć เจริญรุ่งเรืĂงแต่เดิมĂยู่แล้ü ทćงตĂนเĀนืĂได้แก่ĂćณćจĆกรĀริภุญไชย (ล ćพูน) แลąทćงตĂนใต้ ได้แก่ ĂćณćจĆกรตćมพรลิงค์(นครýรีธรรมรćช) แลąในลุ่มน้ ćเจ้ćพรąยćก็มีร่ĂงรĂยĂิทธิพลขĂง ทüćรüดีเป็นÿ่üนใĀญ่ มีข้ĂคüćมในýิลćจćรึกขĂงพ่Ăขุนรćมค ćแĀง (พ.ý. ๑๘๒๒-๑๘๔๑) กล่ćüถึงคüćมเจริญรุ่งเรืĂงขĂงพรąพุทธýćÿนćในนครýรีธรรมรćชü่ć “ÿĆงฆรćชปรćชญ์เรียนจบ ปิฎกไตร Āลüกกü่ćปู่ครูในเมืĂงนี้ ทุกคนลุกแต่เมืĂงýรีธรรมรćชมć”๘๑ ๗๗เป็นพงýćüดćรเก่ćแก่ที่ÿุดขĂงลĆงกć ตรงกĆบคĆมภีร์ทีปüงý์กล่ćüถึงปรąüĆติýćÿตร์ลĆงกćตĆ้งแต่ พรąพุทธเจ้ćเÿด็จมćลĆงกć ๓ ครĆ้งจนเริ่มรćชüงý์ลĆงกć, ÿุภćพรรณ ณ บćงช้ćง, ประüัติüรรณคดีในอินเดีย และลังกา, (กรุงเทพมĀćนคร : โรงพิมพ์แĀ่งจุāćลงกรณ์มĀćüิทยćลĆย, ๒๕๒๖), Āน้ć ๔๐๑-๔๐๒. ๗๘ÿมเด็จĄ กรมพรąยćด ćรงรćชćนุภćพ, ต านานพระพุทธเจดีย์, (พรąนคร : ýิüพรกćรพิมพ์, ๒๕๐๓), Āน้ć ๗๘. ๗๙ม.จ.ÿุภĆทรดิý ดิÿกุล, ท่องอารยธรรม การค้นคü้าเกี่ยüกับโบราณคดีในประเทýไทย, (กรุงเทพมĀćนคร : ธุรกิจก้ćüĀน้ć, ๒๕๓๘), Āน้ć ๒. ๘๐เรื่ĂงเดียüกĆน, Āน้ć ๔. ๘๑กรมýิลปćกร, ประชุมýิลาจารึก ภาค ๑, จารึกกรุงÿุโขทัย, (กรุงเทพมĀćนคร : กรมýิลปćกร , ๒๕๒๗), Āน้ć ๑๓-๑๔.

๕๗ จćกกćรพบýิลćจćรึกภćþćบćลีĂĆกþรมĂญĀลćยĀลĆก เกี่ยüกĆบพุทธýćÿนćในล ćพูน ซึ่งกล่ćüถึงคüćมเจริญรุ่งเรืĂงขĂงพรąพุทธýćÿนćÿมĆยพรąเจ้ćÿรรพÿิทธิ์ผู้ครĂงĂćณćจĆกร Āริ ภุญไชยรąĀü ่ćงพุทธýตüรรþที ่ ๑๘ แลąกćรที ่พรąมĀćธรรมรćชćลิไท (พ.ý. ๑๘๙๐- ๑๙๑๑) ท รงพ ร ą ร ćชนิพน ธ์เตภูมิกถ ćก ่Ăน ขึ้นค รĂง ร ć ชย์นĆ้น พรąĂงค์ได้ýึกþ ć พรąพุทธýćÿนćมćจćกพรąเถรąแĀ่งเมืĂงĀริภุญไชย ดĆงมีข้Ăคüćมü่ć “พรąธรรมฝูงนี้เĂćĂĂกแต่ลąĂĆนลąน้ĂยมćผÿมกĆน จึงชื่Ăเตภูมิกถć พรąธรรมนี้ พรąเจ้ćลิทĆย เป็นกþĆตริยพงþ์Āćกเป็นครูเรียนในÿ ćนĆกนี้ พรąมĀćเถรĂโนมทĆÿÿีเรียนใน พรąมĀćเถรąธรรมบćล เรียนในพรąมĀćเถรÿิทธĆตถą เรียนในมĀćเถรมณีüงþ์ เรียนใน ปรĆชญćณทĆÿÿเถร เรียนในĂุปเÿนรćชบĆณฑิต เรียนแต่ไกลด้üยÿćรพิÿĆยในมĀćเถรพุทธโฆÿć จćรย์ ผู้Ăยู่ในเมืĂงĀริภุญไชย”๘๒ ในเตภูมิกถćรąบุü่ć เนื้ĂĀćในĀนĆงÿืĂเล่มนี้บćงตĂนน ćมćจćก “พรąธรรมชćดก บ้ćง”๘๓ เป็นกćรยืนยĆนü่ćเรื่Ăงชćดกแพร่Āลćยเป็นที่รู้จĆกกĆนดีในÿมĆยÿุโขทĆยแล้ü เนื้ĂĀćในýิลć จćรึกในÿมĆยทüćรüดีไม่ปรćกฏเรื่Ăงรćüเกี่ยüกĆบพรąโพธิÿĆตü์แต่มีภćพนูนต่ ćดินเผćแลąปูนปั้น เล่ćเรื่Ăงเกี่ยüกĆบพรąโพธิÿĆตü์ ค้นพบที่เจดีย์จุลปąโทน Ă ćเภĂเมืĂง จĆงĀüĆดนครปฐม ซึ่งมีĂćยุ ในรąĀü่ćงพุทธýตüรรþที่ ๑๒-๑๓๘๔ เนื้ĂĀćขĂงภćพนูนต่ ćดินเผćแลąปูนปั้นเĀล่ćนี้มćจćก นิยćยĂüทćน๘๕ ซึ่งเป็นพรąพุทธýćÿนนิทćนขĂงฝ่ćยÿรüćÿติüćท ĂĆนเป็นพรąพุทธýćÿนćลĆทธิ ๘๒พรąมĀćธรรมรćชćที่ ๑ พญćลิไทย, ไตรภูมิกถาĀรือไตรภูมิพระร่üง ฉบับตรüจÿอบช าระ ใĀม่, พิมพ์ครĆ้งที่ ๓, (กรุงเทพมĀćนคร : กรมýิลปćกร, ๒๕๒๖), Āน้ć ๑๕๖. ๘๓พรąรćชนิพนธ์ พรąมĀćธรรมรćชćที่ ๑ พญćลิไทย, ไตรภูมิกถาĀรือไตรภูมิพระร่üงฉบับ ตรüจÿอบช าระใĀม่, พิมพ์ครĆ้งที่ ๓, (กรุงเทพมĀćนคร : กรมýิลปćกร, ๒๕๒๖), Āน้ć ๑๕๖. ๘๔พิริยą ไกรฤกþ์, พุทธýาÿนนิทานที่เจดีย์จุลปะโทน แปลโดย มจ. ÿุภัทร ดิýดิýกุล, (กรุงเทพมĀćนคร : โรงพิมพ์พรąจĆนทร์, ๒๕๑๗), Āน้ć ๓. ๘๕Ăüทćน เป็นคĆมภีร์พรąพุทธýćÿนćฝ่ćยĀินยćน ปรąเภทชีüปรąüĆติต ćนćนเรื่ĂงขĂงพรą โพธิÿĆตü์ĂüทćนมีĀลćยเรื่Ăงแลąมีเนื้Ăคüćมไม่ÿĂดคล้ĂงกĆน เนื่Ăงจćกมีที่มćต่ćงกĆนแต่เดิมคงกรąจĆดกรąจćย Ăยู่ในที่ต่ćง ๆ ต่Ăมćได้มีกćรรüบรüมไü้จĆดกลุ่มตćมลĆกþณąขĂงเรื่Ăง Ăüทćนที่รู้จĆกกĆนแพร่Āลćย เช่น Ăü ทćนýตกą ทิพยćüทćน ĂüทćนกĆลปลดć Ăโýกćüทćน ĄลĄ, üินĆย ภู่รąĀงþ์“พรąÿุธน-นćงมโนรćĀ์ :

๕๘ Āินยćนที่ใช้ภćþćÿĆนÿกฤต กćรตีคüćมĀมćยขĂงเรื่Ăงชćดกในภćพนูนต่ ćดินเผćแลąปูนปั้นที่ ฐćนเจดีย์ จุลปąโทน เมื่ĂเปรียบเทียบกĆบĂุทćนขĂงÿรüćÿติüćทินแล้ü มีคüćมĀมćยดĆงนี้ ๑. ภćพจćกฐćนลćนทĆกþิณด้ćนตąüĆนĂĂกเฉียงเĀนืĂขĂงเจดีย์จุลปąโทน เป็นภćพ ผู้Āญิงÿüมเครื่ĂงĂćภรณ์ก ćลĆงคุกเข่ć มืĂÿüมกĂดขćขĂงผู้ชćยซึ่งก ćลĆงยืนĂยู่แลąเงื้ĂมืĂขึ้น เป็นภćพคล้ćยคลึงกĆบภćพÿลĆกที่บุโรพุทโธ บนเกćąชüćĂินโดนีเซียแลąภćพจิตรกรรมฝćผนĆง ถ้ ćกลćÿีที่กิซิล (Kizil) เป็นภćพเกี่ยüกĆบเรื่ĂงพรąโพธิÿĆตü์ไมตรąกĆนยกą Ăยู่ในคĆมภีร์Ăüทćนýต กą ทิüยćüทćน ĂüทćนกĆลปลดćแลąภĆทรกĆลปĂüทćน เรื่Ăงนี้ตรงกĆบชćดกภćþćบćลีล ćดĆบที่ ๔๓๙เรื่Ăง จตุทüćรชćดก ü่ćด้üยเมืĂงมี ๔ ปรąตู ตĆüเĂกขĂงเรื่Ăงชื่Ă มิตตüินทกą เป็นผู้ที่Āลง ผิดแลąเĀ็นกงจĆกรเป็นดĂกบĆü ขณąที่มิตตüินทกąก ćลĆงทูนกงจĆกรบนýีรþąĂยู่นĆ้น พรąโพธิÿĆตü์ เÿด็จผ่ćนนรก มิตตüินทกąได้ทูลถćมพรąโพธิÿĆตü์ถึงÿćเĀตุที่เขćต้Ăงถูกลงโทþ พรąโพธิÿĆตü์ ตรĆÿตĂบü่ćเพรćąเĀตุที่เขćเป็นคนมĆกได้จึงต้ĂงทูนกงจĆกร คüćมแตกต่ćงขĂงเรื่Ăงมิตตüินทกą กĆบเรื่ĂงไมตรąกĆนยกą ก็คืĂ บćปขĂงไมตรąกĆนยกąแÿดงบćปที่ท ćร้ćยมćรดć แต่เรื่Ăงมิตตüินท กąแÿดงบćปที่เกิดจćกคüćมมĆกได้ ๒. ภćพจćกฐćนลćนทĆกþิณด้ćนทิýตąüĆนĂĂกเฉียงใต้เป็นภćพชćย ๒ คนĂยู่ในเรืĂ คนĀนึ่งĂยู่ที่ĀĆüเรืĂท่ćทćงÿง่ć ใบĀน้ćÿงบ ÿ่üนĂีกคนĂยู่ท้ćยเรืĂท่ćทćงท้Ăแท้ดูĀมดĀüĆง เป็น ภćพที่มีเนื้ĂĀćเช่นเดียüกĆบที่ภćรĀุต๘๖ ในĂินเดีย ที่บุโรพุทโธบนเกćąชüć Ăินโดนีเซียแลąที่ พุกćมในพม่ć ภćพดĆงกล่ćüเป็นเรื่Ăงÿุปćรคą จćกคĆมภีร์ชćดกมćลć๘๗ เรื่Ăงนี้ตรงกĆบชćดกภćþć บćลีล ćดĆบที่ ๔๖๓ เรื่Ăงÿุปćรกชćดก ü่ćด้üยพ่Ăค้ćชื่Ăÿุปปćรกą เป็นต้นĀนเรืĂ (ĀĆüĀน้ćเรืĂ) เป็นคนตćบĂดได้ท ćÿĆตย์ปฏิญćณพćลูกเรืĂใĀ้พ้นภĆยจćกท้Ăงทąเลได้ กćรýึกþćเปรียบเทียบที่มćแลąคüćมÿĆมพĆนธ์รąĀü่ćงฉบĆบต่ćง ๆ”, üิทยานิพนธ์ปริญญาอักþรýาÿตรม Āาบัณฑิต, (บĆณฑิตüิทยćลĆย : จุāćลงกรณ์มĀćüิทยćลĆย, ๒๕๒๐), Āน้ć ๓๓๙-๓๔๐. ๘๖เป็นÿถูปที่พรąเจ้ćĂโýกมĀćรćชทรงÿร้ćงในüิĀćรแĀ่งĀนึ่งในจ ćนüน ๘๔,๐๐๐ แĀ่งที่รĆ้üรĂบ ÿถูปแกąÿลĆกแผ่นĀินแÿดงพุทธปรąüĆติแลąชćดก, รĆงþี ÿุทนต์, “เรียนพรąไตรปิฎกจćกพุทธýิลป์ ตĂน ๖”, พุทธจักร, ปีที่ ๖๓ (ฉบĆบที่ ๕ พฤþภćคม ๒๕๕๒) : ๖๖. ๘๗ Ăüทćนýตกą เป็นĂüทćนเก่ćแก่ที่ÿุดในบรรดćĂüทćนทĆ้งĀลćย มีทĆ้งĀมด ๑๐๐ เรื่Ăงแบ่ง ĂĂกเป็น ๑๐ บท ๆ ลą ๑๐ เรื่Ăง กล่ćüถึงกþĆตริย์ พ่Ăค้ć เด็กĀญิง ĄลĄ, เรื่องเดียüกัน, Āน้ć ๓๔๐.

๕๙ ๓. ภćพพญćüćนร พบที่ฐćนเจดีย์จุลปąโทน เป็นภćพชćยÿüมต่ćงĀูใĀญ่ÿąพćย ลูกýรก ćลĆงคุกเข่ć มืĂทĆ้งÿĂงüćงĂยู่เĀนืĂĀน้ćĂก ด้ćนขüćเป็นภćพลิงก ćลĆงแยกเขี้ยü เป็นภćพ เรื่ĂงเดียüกĆบที่ปรćกฏที่ถ้ ćĂชĆนตćที่ ๑๗ ตรงกĆบชćดกภćþćบćลีล ćดĆบที่ ๕๑๖ เรื่ĂงมĀć กปิ ชćดก ü่ćด้üยพญćüćนร ๔. ภćพด้ćนทิýตąüĆนĂĂกเฉียงใต้เป็นภćพช้ćงใช้งüงถืĂงćขĂงตน เป็นภćพเรื่Ăง เดียüกĆบที่ปรćกฏที่ถ้ ćĂชĆนตćที่ ๑๗ เป็นเรื่ĂงþĆฑทĆนตą (ฉĆททĆนต์) ซึ่งปรćกฏĂยู่ในคĆมภีร์ ÿูตรć ลĆงกćร๘๘ ตรงกĆบชćดกภćþćบćลีล ćดĆบที่ ๕๑๔ เรื่ĂงฉĆททĆนตชćดก ü่ćด้üยพญćช้ćงฉĆททĆนต์ Ăนึ่ง ภćพชćดกที่ปรćกฎเป็นภćพÿลĆกĀรืĂภćพüćดนĆ้น ปรćกฏครĆ้งแรกในýิลปą ĂมรćüดีขĂงĂินเดียรćüพุทธýตüรรþที่ ๘-๙ ได้แก่ภćพÿลĆกĀินเล่ćเรื่Ăงขćดกที่ÿถูปภćรĀุต (Bharahut) ที่นćคćรชุนโกณฑć (Nagarjunakonda ) เเลąที่โกลิ(Goli) เรื่ĂงรćüขĂงชćดก เĀล่ćนี้มćจćกคĆมภีร์มĀćüĆÿตุขĂงฝ่ćยÿรüćÿติüćท๘๙ ภćพเล่ćเรื่Ăงชćดกที่มีĂิทธิพลต่ĂปรąเทýในเĂเชียตąüĆนĂĂกเฉียงใต้ปรćกฎใน ĂćณćจĆกรมĂญ พม่ć ไทย แลąเขมร ÿ ćĀรĆบýิลปąมĂญมĆกท ćด้üยดินเผćติดไü้ตćมฐćนเจดีย์นĆบ ร้Ăยเรื่Ăง เช่น ที่เจดีย์เüชćยĆน เจดียถĆดยć แลąภćพใบเÿมćที่โบÿถ์กĆลยćณีที่เมืĂงÿąเทิม ใน ĂćณćจĆกรพุกćม ýิลปąพม่ćนิยมท ćในÿมĆยพรąเจ้ćĂนิรุทธิ์ (พ.ý. ๑๕๘๗-๑๖๒๐) ตćมแบบ ýิลปąมĂญ มีĀลĆกฐćนมćกมćยที่เมืĂงพุกćม เช่นที่üิĀćรĂćนĆนทą มงคลเจดีย์เป็นต้น ÿ่üน ที่กĆมพูชćพบใบเÿมćÿลĆกภćพเรื่Ăงชćดกที่ตูนมćÿ ใกล้เมืĂงเÿียมเรียบ๙๐ ÿ ćĀรĆบปรąเทýไทย ภćพเล่ćเรื่ĂงชćดกนิยมÿลĆกในÿมĆยทüćรüดี(พุทธýตüรรþที่ ๑๒- ๑๖) ซึ่งนĂกจćกจąปรćกฎบริเüณเจดีย์จุลปąโทน จĆงĀüĆดนครปฐม แล้üยĆงค้นพบแผ่นภćพปูน ปั้นที่เมืĂงคูบĆü จĆงĀüĆดรćชบุรีที่ฐćนเจดีย์เลขที่ ๑ แลąเลขที่ ๓ ที่ต ćบลโคกไม้เดน จĆงĀüĆด นครÿüรรค์ÿ่üนภćพเล่ćเรื่Ăงพุทธýćÿนนิทćนที่ÿลĆกบนใบเÿมćĀิน เมืĂงฟ้ćแดดÿงยćง ๘๘คĆมภีร์ÿูตรćลĆงกćร ĀรืĂมĀćยćนÿูตรćลĆงกćร กล ่ćüถึงเรื ่ĂงรćüขĂงพรąโพธิÿĆตü์ใน พรąพุทธýćÿนćฝ่ćยมĀćยćน, อ้างแล้ü. ๘๙ÿินชĆย กรąบüนแÿง, ประüัติýาÿตร์ÿมัยÿุโขทัย, (กรุงเทพมĀćนคร : ýูนย์ÿุโขทĆยýึกþć มĀćüิทยćลĆยýรีนครินทรüิโรฒพิþณุโลก, ๒๕๒๐), Āน้ć ๑๑๙. ๙๐เรื่องเดียüกัน, Āน้ć ๑๒๐.

๖๐ จĆงĀüĆดกćāÿินธุ์นĆ้นได้รĆบĂิทธิพลมćจćกปรąเพณีทćงüĆฒนธรรมขĂงĂćณćจĆกรทüćรüดี๙๑ ภćพÿลĆกบนใบเÿมćĀินที่มีลĆกþณąใกล้เคียงกĆน มีกćรค้นพบที่Ă ćเภĂเกþตรÿมบูรณ์จĆงĀüĆด ชĆยภูมิภćพĀนึ ่งเป็นรูปช้ćงÿĂงเชืĂก เชืĂกĀนึ ่งนĂนĂีกเชืĂกĀนึ่งยืนพ่นน้ ćใĀ้ช้ćงเชืĂกที่ นĂน ตรงกĆบชćดกภćþćบćลีล ćดĆบที ่ ๔๕๕ เรื ่Ăงมćตุโปÿกชćดก แลąÿีลüนćค ในจริยć ปิฎก๙๒ เชื่ĂกĆนü่ćเป็นภćพเล่ćเรื่Ăงที่มีĂิทธิพลมćจćกชćดกในภćþćบćลี นĂกจćกนี้ยĆงมีกćรค้นพบภćพเล่ćเรื่Ăงชćดกบนใบเÿมćที่บ้ćนกุดโง้ง จĆงĀüĆดชĆยภูมิ ĂีกĀลćยเรื่Ăง ได้แก่ เตมิยชćดก (ล ćดĆบที่ ๕๓๘) มโĀÿถชćดก (ล ćดĆบที่ ๕๔๒) ภูริทĆตตชćดก (ล ćดĆบที่ ๕๔๓) พรĀมนćรทชćดก (ล ćดĆบที่ ๕๔๕) แลą üิธุรบĆณฑิตชćดก (ล ćดĆบที่ ๕๔๖) ๙๓ พรąพุทธýćÿนćในลĆงกćฟื้นฟูขึ้นในÿมĆยปรĆกมพćĀุ พรąĂงค์ÿćมćรถปรćบพüก ทมิāได้ ทรงท ćนุบ ćรุงพรąพุทธýćÿนćใĀ้เจริญรุ่งเรืĂง ทรงใĀ้กćรÿนĆบÿนุนกćรÿĆงคćยนć พรąไตรปิฎก โดยมีพรąมĀćกĆÿÿปเถรą เป็นปรąธćน นĆบเป็นครĆ้งที่ ๗ ขĂงฝ่ćยเถรüćท แต่ใน ต ćนćนกćรÿĆงคćยนćรąบุü่ćกรąท ćขึ้นใน พ.ý. ๑๕๘๗ เร็üกü่ćที่ปรćกฏในพงýćüดćรลĆงกć๙๔ ĀลĆงกćรÿĆงคćยนćพรąไตรปิฏกพรąพุทธýćÿนćจćกลĆงกćได้เผยแผ่เข้ćมćในไทย พม่ć แลąมĂญ ผลขĂงกćรÿĆงคćยนćครĆ้งนี้ท ćใĀ้พรąพุทธýćÿนćในลĆงกćเจริญรุ่งรืĂงขึ้นมćก ทĆ้งด้ćนกćรเรียน แลąกćรปฏิบĆติ จึงมีพรąÿงฆ์จćกนćนćปรąเทý เช่น พม่ć ไทย เขมร ลćüĄ เดินทćงไปýึกþćที่ ลĆงกćจ ćนüนมćก แต่ทćงลĆงกćไม่แน่ใจü่ćพรąÿงฆ์ต่ćงชćติจąบริÿุทธิ์จึงขĂใĀ้บüชใĀม่ตćม แบบลĆงกć เมื่Ăเล่ćเรียนจบแล้ü ก็กลĆบÿู่บ้ćนเมืĂงขĂงตน พรąÿงฆ์ไทยก็เดินทćงกลĆบเมืĂงนคร ýรีธรรรมรćชซึ่งครĆ้งนĆ้นเรียกü่ć นครตćมพรลิงค์ พร้ĂมกĆนมีพรąÿงฆ์ชćüลĆงกćเข้ćมćด้üย คืĂ ๙๑พิริยąไกรฤกþ์, พุทธýาÿนนิทานที่เจดีย์จุลปะโทน แปลโดย มจ.ÿุภัทร ดิýดิýกุล, Āน้ć ๔. ๙๒จริยćปิฎก เป็นคĆมภีร์ü่ćด้üยพุทธจริยć ในพรąไตรปิฎกเล่มที่ ๓๓ ขุททกนิกćย แĀ่ง ÿุตตĆนตปิฎก, ÿุชีพ ปุญญćนุภćพ, พ ระไตรปิฎก ฉบับÿ าĀ รับป ระช าชน , พิมพ์ค รĆ้งที ่ ๑๖, (กรุงเทพมĀćนคร : โรงพิมพ์มĀćมกุฎรćชüิทยćลĆย, ๒๕๓๙), Āน้ć ๖๓๑. ๙๓ÿุรĆÿüดีĂิฐรĆตน์, ประติมาณüิทยาบนเÿมาบ้านกุดโง้ง จังĀüัดชัยภูมิ, (ÿćรนิพนธ์ ปรąกĂบกćรýึกþćตćมรąเบียบปริญญćýิลปýćÿตรบĆณฑิต (โบรćณคดี) มĀćüิทยćลĆยýิลปćกร, ๒๕๒๑), Āน้ć ๓๖๑. ๙๔ÿมเด็จกรมพรąยćด ćรงรćชćนุภćพ, ต านานพระพุทธเจดีย์, (กรุงเทพมĀćนคร : ýิüพร กćรพิมพ์, ๒๕๐๓, Āน้ć ๘๖.

๖๑ ÿĆงฆปćโมกข์(ĀĆüĀน้ćขĂงÿงฆ์) ลĆงกćชื่Ăü่ćพรąรćĀุล เĀตุกćรณ์ตĂนที่ท่ćนเข้ćมćนĆ้นก่ĂนÿมĆย ÿุโขทĆยรćüร้Ăยปี ÿ ćĀรĆบในไทยนĆ้นĂิทธิพลขĂงพรąพุทธýćÿนćจćกลĆงกćเผยแพร่เข้ćมćในรćü ปีพ.ý. ๑๘๐๐ จćกĀลĆกฐćนทćงโบรćณคดีที่กล่ćüมćนี้ท ćใĀ้เĀ็นร่ĂงรĂยขĂงพรąพุทธýćÿนćที่ เจริญรุ่งเรืĂงในดินแดนÿุüรรณภูมิทĆ้งมĀćยćนแลąเถรüćทตĆ้งแต่ปลćยพุทธýตüรรþที่ ๑๔-๑๕ จćกนĆ้นก็นĆบถืĂเถรüćทแล้üกลĆบมćนĆบถืĂพุทธýćÿนćแบบมĀćยćนĂีกครĆ้งĀนึ่ง แต่ พรąพุทธýćÿนćแบบเถรüćทยĆงคงได้รĆบกćรปฏิบĆติĂยู่ทĆ่üไป จนกรąทĆ่งปลćยพุทธýตüรรþ ที่ ๑๘ พรąพุทธýćÿนćแบบเถรüćทจćกลĆงกćก็เผยแผ่เข้ćมćÿู่ĂćณćบริเüณเĂเชียตąüĆนĂĂก เฉียงใต้นี้๙๕ ปี พ.ý. ๑๑๕๐ (รćü ค.ý. ๖๐๐) ĂćณćจĆกรทüćรüดีขĂงชนชćติมĂญได้รุ่งเรืĂง เด่นขึ้นในดินแดนที่เป็นปรąเทýไทยในปัจจุบĆน ตĆ้งเมืĂงĀลüงที่นครปฐม เป็นแĀล่งรĆบĂćรย ธรรมจćกชมพูทüีปรüมทĆ้งพรąพุทธýćÿนćแล้üเผยแพร่ไปในเขมร พม่ć Ăยู่นćนจนเลืĂนĀćยไป ในĂćณćจĆกรÿุโขทĆยแĀ่งพุทธýตüรรþที่ ๑๘-๑๙๙๖ üรรณคดีชćดกได้แพร่เข้ćมćในรćชĂćณćจĆกรไทยเป็นเüลćนćนมćแล้ü โดยมćพร้Ăม กĆบพรąไตรปิฎกบćลี มีĀลĆกฐćนเมื่Ă ๒,๐๐๐ กü่ćปีที่ผ่ćนมć คืĂ พรąพุทธýćÿนćเถรüćทซึ่งมีค ć ÿĂนที่ปรąมüลĂยู่ในพรąไตรปิฎกบćลีแลąได้เข้ćมćด้üยüิธีกćรปัญญćน ćýรĆทธć ÿร้ćง ÿĆมมćทิฏฐิแก่ปรąชćชน ใĀ้เĀ็นคุณค่ćขĂงพุทธธรรมที่มีผลต่ĂกćรดĆบทุกข์ขĂงบุคคลแลą ÿ่üนรüม ด้üยกćรน ćค ćÿĂนมćปฏิบĆติในชีüิตปรąจ ćüĆนใĀ้เกิดเป็นคüćมผćÿุกทĆ่üกĆนในÿĆงคม๙๗ ๙๕ธิดć ÿćรąยć, “ธรรมรćชćÿมĆยÿุโขทĆย”, รัฐโบราณ, (กรุงเทพมĀćนคร : เมืĂงโบรćณ, ๒๕๓๗), Āน้ć ๒๗. ๙๖พรąพรĀมคุณćภรณ์, กาลานุกรม พรąพุทธýćÿนćในĂćรยธรรมโลก, (กรุงเทพมĀćนคร : บริþĆท ด่ćนÿุทธćกćรพิมพ์ จ ćกĆด, ๒๕๕๒), Āน้ć ๖๙. ๙๗รĂงýćÿตรćจćรย์ ดร.ÿุภćพรรณ ณ บćงช้ćง, พุทธธรรมที่เป็นรากฐานÿังคมไทยก่อนÿมัย ÿุโขทัยถึงการเปลี่ยนแปลงการปกครอง, (กรุงเทพมĀćนคร : โรงพิมพ์แĀ่งจุāćลงกรณ์มĀćüิทยćลĆย, ๒๕๓๕), Āน้ć ๑๗.

๖๒ ๓.๒ ชาดกÿมัยÿุโขทัย นิบćตชćดก ขุททกนิกćย แĀ่งพรąÿุตตĆนตปิฎก เรื่Ăงที่เป็นที่รู้จĆกกĆนแพร่ĀลćยคืĂ ทýชćดก แลąĀนึ่งในÿิบเรื่ĂงคืĂ เüÿÿĆนดรชćดก เป็นเรื่Ăงที่นิยมมćกที่ÿุด มีกćรน ćมćแต่งเป็น üรรณกรรมชćดกไทยตĆ้งแต่ÿมĆยÿุโขทĆยเป็นต้นมć ที่มีĀลĆกฐćนเป็นลćยลĆกþณ์ĂĆกþรครĆ้งแรกคืĂ “มĀćชćติค ćĀลüง” ซึ่งแต่งขึ้นในÿมĆยพรąบรมไตรโลกนćถ ĀลĆงจćกนĆ้นก็มีกćรแต่งĂีกĀลćย ÿ ćนüน ทĆ้งแบบฉบĆบแลąท้Ăงถิ ่น üรรณกรรมเรื ่ĂงเüÿÿĆนดรชćดกที่พุทธýćÿนิกชนได้ใĀ้ คüćมÿ ćคĆญมćก นĂกจćกจąแต่งเป็นรูปลćยลĆกþณ์แล้ü ยĆงนิยมใช้เทýนćโดยทĆ่üไป ในดินแดน ไทยเรียกกćรเทýนćเรื่ĂงเüÿÿĆนดรชćดกü่ć “เทýน์มĀćชćติ” มีĀลĆกฐćนü่ćมีกćรเทýน์มĀćชćติ มćตĆ้งแต่ÿมĆยÿุโขทĆย ดĆงข้Ăคüćมในýิลćจćรึกü่ć “ĂĆนĀนึ่งโÿดนĆบแต่ปีÿถćปนćพรąมĀćธćตุนี้ไป เมื่Ăได้เก้ćÿิบเก้ćปี ถึงในปีกุนĂĆนü่ć พรąปิฎกไตรยนี้จĆกĀćย แลĀćคนรู้จĆกแท้รู้แท้มิได้เลย ยĆงมีคนรู้คĆ่นเล็กÿน้Ăยไซร้ธรรมเทýนć เป็นต้นü่ć พรąมĀćชćติĀćคนÿüดมิได้เลย ธรรมชćดกĂĆนĂื่นไซร้ มีต้นĀćปลćยมิได้มีปลćยĀć ต้นมิได้เลย”๙๘ กćรรĆบพรąพุทธýćÿนćแบบเถรüćทจćกลĆงกćมćเป็นýćÿนćในĂćณćจĆกรÿุโขทĆยนĆ้น ได้มีกćรรüมคüćมเชื่Ăเรื่Ăงภูตผีมćเข้ćกĆบĀลĆกพุทธýćÿนć แลąมีคüćมคิดเรื่Ăงไตรภูมิเข้ćมćจĆด รąเบียบ รüมทĆ้งปรąมüลคüćมเชื่Ăต่ćง ๆ เข้ćด้üยกĆน คüćมเชื่ĂดĆ้งเดิมแ ล ąĀ ลĆก พรąพุทธýćÿนćได้กลćยเป็น "ธรรม" ÿ ćĀรĆบปรąพฤติปฏิบĆติในÿĆงคม ดĆงที ่ปรćกฏ แนüคüćมคิดเกี่ยüกĆบกþĆตริย์ ผู้มีธรรม ผู้รู้ธรรม แลąเป็นผู้ĂุปถĆมภ์พรąพุทธýćÿนćเป็นĀลĆกฐćน ในýิลćจćรึกÿมĆยÿุโขทĆย๙๙ คติคüćมเชื่Ăเรื่Ăงกćรบ ćเพ็ญบćรมีขĂงพรąโพธิÿĆตü์ก็เป็นคüćมเชื่ĂĀนึ่งที่ปรćกฏใน ýิลćจćรึกÿมĆยÿุโขทĆย ซึ่งมีข้Ăคüćมกล่ćüถึงคติคüćมเชื่Ă กćรÿĆ่งÿมบุญบćรมีขĂงพรąโพธิÿĆตü์ โดยเฉพćąเรื่ĂงรćüขĂงพรąเüÿÿĆนดรแลąเรื่Ăงเกี่ยüกĆบชćดกĀ้ćร้ĂยพรąชćติดĆงนี้ ๙๘ÿ ćนĆกนćยกรĆฐมนตรี, จารึกÿุโขทัย ประชุมจารึกภาคที่ ๑ นครชุม (Āลักที ่ ๓), (กรุงเทพมĀćนคร : โรงพิมพ์ÿ ćนĆกเลขćธิกćรคณąรĆฐมนตรี, ๒๕๒๑), Āน้ć ๖๓. ๙๙ธิดć ÿćรąยć, “ธรรมรćชćÿมĆยÿุโขทĆย รĆฐโบรćณ” (กรุงเทพมĀćนคร : เมืĂงโบรćณ, ๒๕๓๗), Āน้ć ๒๔.

๖๓ ýิลćจćรึกĀลĆกที่ ๒ จćรึกüĆดýรีชุม (พ.ý. ๑๘๘๔-๑๙๑๐) เป็นค ćÿรรเÿริญÿมเด็จ พรąมĀćเถรýรีýรĆทธćรćชจุāćมณีýรีรĆตนลĆงกćทีปมĀćÿćมีเป็นเจ้ć มีข้Ăคüćมแÿดงü่ćเรื่Ăงรćü พรąเจ้ćĀ้ćร้Ăยชćติเป็นที่รู้จĆกĂย่ćงแพร่ĀลćยในÿมĆยÿุโขทĆยแล้ü ปรąกĂบกĆบมีภćพจ ćĀลĆก ลćยเÿ้นเล่ćเรื่ĂงĂรรถกถćชćดกในĂุโมงค์üิĀćรüĆดýรีชุม เมืĂงเก่ćÿุโขทĆย เป็นภćพเล่ćเรื่Ăง พรą โพธิÿĆตü์Ā้ćร้Ăยพรąชćติแต่เดิมพบ ๘๖ แผ่น ปัจจุบĆนเĀลืĂเพียง ๔๐ แผ่นเท่ćนĆ้น ภćพจ ćĀลĆก ลćยเĀล่ćนี้เป็นกćรจĆบเรื่ĂงบćงตĂน มิได้เล่ćเรื่ĂงตĆ้งแต่ต้นจนจบ ภćพจ ćĀลĆกได้üćดรูปบุคคล ÿĆตü์แลąĂงค์ปรąกĂบĂื่น ๆ ใĀ้เข้ćใจได้ü่ćเป็นตĂนใดขĂงชćดกเรื่ĂงนĆ้น นĂกจćกนี้ยĆงมีจćรึก ĂĆกþรข้ĂคüćมĂธิบćยภćพซึ่งเกี่ยüเนื่ĂงกĆบĂดีตชćติขĂงพรąพุทธเจ้ćเมื่ĂครĆ้งเÿüยพรąชćตินĆ้น ๆ เป็นกćรÿรุปเรื่Ăง มีกćรบĂกชื่Ăเรื่Ăงชćดก แลąในตĂนท้ćยบĂกล ćดĆบเรื่Ăงไü้ด้üย๑๐๐ ýิลćจćรึกüĆดนครชุม ĀลĆกที่ ๓ (พ.ý. ๑๙๐๐) ขĂงพรąมĀćธรรมรćชćลิไทü่ć ธรรม เทýนćĂĆนเป็นต้นü่ćพรąมĀćชćติĀćคนÿüดแลมิได้เลย ธรรมเทýนćĂĆนĂื่นไซร้ มีต้นĀćปลćย มิได้มีปลćยĀćต้นมิได้๑๐๑ ýิลćจćรึกĀลĆกที่ ๖ จćรึกüĆดป่ćมąม่üง (พ.ý. ๑๙๐๕) กล่ćüถึงกćรĂĂกผนüชขĂง พรąมĀćธรรมรćชćลิไท มีข้ĂคüćมĂ้ćงถึงชćดกü่ć มีกćรกรąท ćĂĆนเป็นฤกþ์งćมยćมดี ในทćน บćรมีก็เĀมืĂนพรąเüÿÿĆนดร ในปัญญćบćรมี(ก็เĀมืĂนพรąมโĀÿถ) ในýีลบćรมีก็เĀมืĂนพรą ýีลüรćช ĂĆนท่ćนผู้รู้คüรÿรรเÿริญ”๑๐๒ ýิลćจćรึกĀลĆกที่ ๙๐ จćรึกฐćนพรąพุทธรูปýิลćเขียüที่üĆดข้ćüÿćร ( พ.ý. ๑๙๐๐) มี ข้Ăคüćมกล่ćüถึงพรąเüÿÿĆนดรü่ć “ÿิทธิกćร นโม รตนตฺตยüรćน ชีผ้ćขćüเüพÿÿĆนดรนี้พรą เทพćธิ(รćช) ĀćกใĀ้ (บĆนดćล) มีแล”๑๐๓ ต่ĂมćในÿมĆยพรąมĀćธรรมรćชćลิไท (พ.ý. ๑๘๙๐-๑๙๑๑) ได้ทรงÿ่งเÿริม พรąพุทธýćÿนćแลąÿนĆบÿนุนใĀ้พรąภิกþุเดินทćงĂĂกไปแÿüงĀćคüćมรู้ในดินแดนที่ไกล ๑๐๐กรมýิลปćกร, ประชุมýิลาจารึก ภาค ๑, จารึกกรุงÿุโขทัย, Āน้ć ๓๙๑-๔๔๐. ๑๐๑เรื่องเดียüกัน, Āน้ć ๓๑. ๑๐๒กรมýิลปćกร, “ýิลćจćรึกภćพชćดกüĆดýรีชุม”, จารีกÿมัยÿุโขทัย, (กรุงเทพมĀćนคร : กรม ýิลปćกร, ๒๕๒๖), Āน้ć ๒๔๕. ๑๐๓เรื่องเดียüกัน, Āน้ć ๒๐๔.

๖๔ ĂĂกไป เช่น เมืĂงĂโยธยć เมืĂงพĆน (เมćąตąมą) Ăย่ćงไรก็ตćมก่ĂนÿมĆยพรąมĀćธรรมรćชćลิ ไท ผู้ครĂงนครĂงค์Ăื่น ๆ ก็ÿนใจพรąพุทธýćÿนćในต่ćงเมืĂง เช่น ÿมĆยพ่Ăขุนรćมค ćแĀงรĆบ เĂćพรąพุทธýćÿนćมćจćกเมืĂงนครýรีธรรมรćช นĂกจćกนี้ยĆงมีเรื่Ăงรćüเกี่ยüกĆบพรąมĀćเถร ýรีýรĆทธćรćชจุāćมณีĄ Āลćนพ่ĂขุนผćเมืĂงเดินทćงไปýึกþćพรąพุทธýćÿนćในĂินเดีย แลąลĆงกć พรąเถรąจćกเมืĂงĀริภุญไชย (ล ćพูน) ได้เป็นที่ปรึกþćในกćรพรąรćชนิพนธ์เตภูมิ กถć ใน พ.ý. ๑๘๗๔ พรąÿงฆ์มĂญจćกเมืĂงพĆน (เมćąตąมą) จ ćนüน ๑๒ รูป น ćโดย พรąมĀćเถรąเดินทćงไปýึกþćที่ลĆงกć ได้บüชแปลงแลąýึกþćธรรมที่üĆดĂุทุมพรคีรีÿ ćนĆกมĀć üิĀćรลĆงกć เดินทćงกลĆบมćเมืĂงเมćąตąมąแล้üพรąมĀćเถรąได้รĆบกćรแต่งตĆ้งใĀ้เป็น พรą ĂุทุมพรบุปผćมĀćÿüćมีปรąชćชนเลื่Ăมใÿมćก พรąÿงฆ์ต่ćงเมืĂงก็เข้ćมćýึกþćปฏิบĆติในÿ ćนĆก นี้รüมทĆ้งพรąÿงฆ์๒ รูปจćกÿุโขทĆย คืĂพรąĂโนมทĆÿÿีแลąพรąÿุมนเถรąภćยĀลĆงได้น ćพรąÿงฆ์ จćกเมืĂงÿุโขทĆยĂีก ๘ รูป ไปบüชแปลงเป็นพรąÿงฆ์นิกćยĂรĆญüćÿีครบทĆ้งÿิบรูป ท ćใĀ้ÿćมćรถ บüชภิกþุใĀม่ได้เพรćąมีพรąÿงฆ์ครบĂงค์ปรąชุม แลąในที่ÿุดพญćลิไทก็ทรงĂĂกผนüชในปี พ.ý. ๑๙๐๔ ทĆ้งได้นิมนต์พรąĂุทุมพรบุปผćÿüćมีจćกเมืĂงพĆน มćเป็นพรąĂุปัชฌćย์ในครĆ้งนี้ ด้üย นĆบเป็นกćรÿร้ćงคüćมเป็นปึกแผ่นใĀ้แก่พรąพุทธýćÿนćในÿุโขทĆย ซึ่งÿćมćรถพĆฒนćใĀ้ เป็นýูนย์กลćงกćรýึกþćด้ćนýćÿนć แลąเป็นแนüทćงที่จąÿ่งÿมณทูตĂĂกไปเผยแผ่ýćÿนćยĆง เมืĂงต่ćง ๆ ซึ่งเป็นรĆฐĂิÿรą เช่น พรąปิยทĆÿÿีไปเผยแผ่ที่เมืĂงĂโยธยć พรąÿุüรรณคีรีไปเผยแผ่ ýćÿนćที่เมืĂงĀลüงพรąบćง พรąเüÿÿภูไปเผยแผ่ที่เมืĂงน่ćน๑๐๔ ÿ ćĀรĆบนครเชียงใĀม่ชึ่งเป็นรĆฐใĀญ่ พรąเจ้ćกืĂนć (พ.ý. ๑๘๙๘-๑๙๒๘) ทรง ปรćรถนćจąนĆบถืĂพรąพุทธýćÿนćแบบที่มีในÿุโขทĆยบ้ćงจึงÿ่งÿมณทูตไปเมืĂงพĆน เพื่Ăนิมนต์ พรąĂุทุมพรบุปผćÿüćมีแต่ได้รĆบกćรปฏิเÿธ แต่เมืĂงพĆนÿ่งพรąĂćนนท์ไปแทน ชึ่งก็ไม่ÿćมćรถ ท ćÿĆงฆกรรมได้ พรąĂุทุมพรĄ แนąน ćใĀ้พรąเจ้ćกืĂนćไปนิมนต์พรąÿุมนเถรąจćกเมืĂงÿุโขทĆย แต่ทćงÿุโขทĆยกลĆบÿ่งพรąÿĆทธćติÿÿąไปแทน ซึ่งไม่ÿćมćรถบüชพรąภิกþุใĀม่ได้เนื่Ăงจćกไม่ได้ รĆบแต่งตĆ้งใĀ้เป็นพรąĂุปัชฌćย์ดĆงนĆ้นพรąเจ้ćกืĂนćจึงÿ่งรćชทูตไปยĆงพรąมĀćธรรมรćชćลิไท ก็ ๑๐๔พรąพุทธพุกćมแลąพรąพุทธญćณ, ต านานมูลýาÿนา, (กรุงเทพมĀćนคร : โรงพิมพ์ พรąจĆนทร์๒๕๑๘), ๒๒๕-๒๒๙.

๖๕ ได้รĆบกćรตĂบรĆบเป็นĂย่ćงดีพรąÿุมนเถรąจึงได้รĆบพรąบรมรćชćนุญćตใĀ้เดินทćงไปเผยแผ่ พรąพุทธýćÿนćในล้ćนนćได้ดĆงนĆ้น ในปี พ.ý. ๑๙๑๒ พรąÿุมนเถรąพร้Ăมพรąÿงฆ์ÿุโขทĆยĂีก ๕ รูปจึงเดินทćงไปเชียงใĀม่เพื่ĂบüชใĀ้กุลบุตร พรąÿุมนเถรąขึ้นไปจ ćพรรþćที่เมืĂงĀริภุญ ไชย ต่Ăมćพรąเจ้ćกืĂนćýรĆทธćต่Ăพรąÿุมนเถรąมćกได้Ăćรćธนćพรąภิกþุในล้ćนนćĂĂกบüช แปลงแบบลĆงกćüงý์ ถึง ๘๔,๐๐๐ รูป๑๐๕ แลąในครĆ้งนี้พรąÿุมนเถรąได้ĂĆญเชิญพรąบรม ÿćรีริกธćตุจćกÿุโขทĆยไปด้üย พรąพุทธýćÿนćแบบลĆงกćüงý์จćกÿุโขทĆยจึงได้ฝังรćกĂย่ćงมĆ่นคง ในล้ćนนćตĆ้งแต่นĆ้นมć โดยมี üĆดÿüนดĂกเป็นýูนย์กลćง๑๐๖ ชćüล้ćนนćมีคüćมตื่นตĆüต่Ă พรąพุทธýćÿนćมćก ได้พยćยćมÿืบเÿćąĀćคüćมบริÿุทธิ์ในพรąüินĆยมćกขึ้น จนมีคณąภิกþุชćü ล้ćนนćบćงกลุ่มเĀ็นü่ćพรąพุทธýćÿนćลĆงกćüงý์ที่พรąÿุมนเถรąน ćขึ้นมćนĆ้นไม่บริÿุทธิ์เพรćą เป็นพรąพุทธýćÿนćที่มćจćกÿ ćนĆกÿงฆ์พรąĂุทุมพรบุปผćมĀćÿüćมี ชćüรćมĆญในเมืĂงพĆน (เมćąตąมą) ĂีกทĆ้งกćรบüชก็ถืĂü่ćไม่ครบตćมพรąüินĆยÿงฆ์ดĆงนĆ้นได้มีพรąÿงฆ์จćกล้ćนนćรูป Āนึ่งคืĂ พรąมĀćธรรมคĆมภีร์(ญćณคĆมภีร์) เดินทćงไปลĆงกćแลąบüชแปลงใĀม่ที่ลĆงกćใน พ.ý. ๑๙๖๗ กลĆบมćจ ćพรรþćที่üĆดป่ćแดง เมืĂงเชียงใĀม่ มีผู้เลื่ĂมใÿýรĆทธćเข้ćมćบüชเป็นĂĆนมćก เรียกกลุ่มนี้ü่ć ลĆงกćใĀม่แต่กลุ่มนี้เรียกตนเĂงü่ć คณąÿิงĀล แลąเรียกกลุ่มเดิมที่พรąÿุมนเถรą น ćเข้ćมćü่ć คณąรćมĆญüงý์ ในÿมĆยพ ร ąเจ้ćÿ ćม ฝั ่งแกน (พ.ý. ๑๙๔๕-๑๙๘๔) คüćมขĆดแย้งขĂง พรąพุทธýćÿนćเด่นชĆดขึ้น โดยเฉพćąคณąÿงฆ์รćมĆญüงý์ที่มćจćกÿุโขทĆยกĆบคณąÿงฆ์ลĆงกćใĀม่ แต่พรąมĀćกþĆตริย์ก็เข้ćข้ćงฝ่ćยคณąÿงฆ์นิกćยรćมĆญ Ăย่ćงไรก็ตćม เĀตุกćรณ์ได้เปลี่ยนไปเมื่Ă ท้ćüลก โĂรÿล ćดĆบที่ ๖ ขĂงพรąเจ้ćÿćมฝั่งแกนเข้ćยึดĂ ćนćจจćกพรąบิดć แลąขึ้นครĂงรćช ÿมบĆติแทน มีพรąนćมü่ć พรąเจ้ćติโลกรćช (พ.ý. ๑๙๘๔-๒๐๓๐) ตรงกĆบรĆชÿมĆยขĂงÿมเด็จ พรąบรมไตรโลกนćถ พรąĂงค์ทรงÿนĆบÿนุนคณąÿงฆ์นิกćยÿิงĀลได้ĂćรćธนćพรąมĀćเมธĆงกร ภิกþุนิกćยÿิงĀลจćกเมืĂงĀริภุญไชยมćจ ćพรรþćที่üĆดรćชมนเทียรในเมืĂงเชียงใĀม่ แลą ๑๐๕ต านานมูลýาÿนา ฉบับüัดป่าแดง, (เชียงใĀม่ : คณąÿĆงคมýćÿตร์มĀćüิทยćลĆยเชียงใĀม่, ๒๕๑๙), Āน้ć ๙-๑๐. ๑๐๖ต ćนćนพรąธćตุดĂยÿุเทพ, ประชุมต านานพระธาตุ ภาคที่ ๒, (พรąนคร : โรงพิมพ์พรąจĆนทร์, ๒๕๑๐), พิมพ์ในงćนพรąรćชทćนเพลิงýพ พ.ท.ÿลĆบ เกียรติÿุด, ๗ ธĆนüćคม ๒๕๑๐), Āน้ć ๔๙.

๖๖ ทรงแต่งตĆ้งใĀ้เป็นพรąมĀćÿüćมีพรąเจ้ćติโลกรćชĂĂกผนüชที่üĆดป่ćแดงมĀćüิĀćร ในปี พ.ý. ๑๙๙๐ ทรงÿร้ćงüĆดĂีกĀลćยüĆด เช่น üĆดมĀćโพธćรćม (üĆดเจดีย์เจ็ดยĂด) ÿ ćĀรĆบใช้เป็นที่ ÿĆงคćยนćพรąไตรปิฎก กćรÿ่งเÿริมพุทธýćÿนćในÿมĆยพรąเจ้ćติโลกรćชเป็นไปĂย่ćงต่Ăเนื่ĂงแลąÿนĆบÿนุน พรąÿงฆ์ใĀ้เดินทćงไปýึกþćที่ลĆงกć รüมทĆ้งพรąเถรąจćกลĆงกćก็เดินทćงเข้ćมćด้üย ท ćใĀ้ กćรýึกþćเล่ćเรียนขĂงพรąÿงฆ์เจริญรุ่งเรืĂงเชี่ยüชćญในภćþćบćลีแลąแตกฉćนในพรąไตรปิฎก ดĆงนĆ้น ในปี พ.ý. ๒๐๒๐ พรąเจ้ćติโลกรćชได้ĂćรćธนćพรąเถรąชĆ้นผู้ใĀญ่มćปรąชุมที่üĆด มĀćโพธćรćมจ ćนüน ๑๐๐ รูป โดยมีพรąธรรมทินมĀćเถร เจ้ćĂćüćÿüĆดป่ćตćลเป็น ปรąธćน กรąท ćกćรÿĆงคćยนćพรąไตรปิฏกใช้เüลć ๑ ปีจึงÿ ćเร็จ นĆบเป็นกćรÿĆงคćยนć พรąไตรปิฎกครĆ้งที่ ๘ ขĂงโลก๑๐๗ ĀลĆงกćรÿĆงคćยนćพรąไตรปิฎกในล้ćนนć ไม่ปรćกฏคณą ÿงฆ์ทĆ้งÿĂงทąเลćąüิüćทกĆนĂีก แลąต่ćงก็ยึดตćมพรąไตรปิฎกฉบĆบที่ช ćรąแล้ü จćกที่กล่ćüมćจąเĀ็นคüćมÿĆมพĆนธ์รąĀü่ćงพรąพุทธýćÿนćในÿุโขทĆยกĆบล้ćนนć นĂกจćกจąแÿดงถึงคüćมเจริญรุ่งเรืĂงขĂงพรąพุทธýćÿนćลĆงกćüงý์ในÿุโขทĆยแลąล้ćนนćแล้ü ยĆงแÿดงถึงกćรýึกþćภćþćบćลีĂย่ćงแตกฉćน ดĆงที่มีพรąÿงฆ์ชćüÿุโขทĆยแลąล้ćนนćได้แต่ง ĀนĆงÿืĂเกี่ยüกĆบพรąพุทธýćÿนćĀลćยเรื่Ăงที่ÿ ćคĆญได้แก่ พรąรćชนิพนธ์เรื่Ăง เตภูมิกถć ที่ พรąมĀćธรรมรćชćลิไททรงพรąรćชนิพนธ์ขึ้นเมื่Ăปี พ.ý. ๑๘๘๘ ได้Ă้ćงถึงคĆมภีร์ที่ÿ ćคĆญกü่ć ๓๐ คĆมภีร์รüมทĆ้งĂรรถกถćชćดก (ชćตกĆฏฐกถć) นĂกจćกนี้ยĆงมีคĆมภีร์ที่แต่งเป็นภćþćบćลีĂีก Āลćยเล่ม เช่น คĆมภีร์ÿĆทธĆมมÿĆงคĀą แต่งโดยพรąธรรมกิตติมĀćÿćมีรćüปี พ.ý. ๑๙๑๓- ๑๙๔๑ นĆบเป็นคĆมภีร์ที่เก่ćแก่ที่ÿุดในบรรดćüรรณคดีบćลีที่รจนćในปรąเทýไทย๑๐๘ เüÿÿĆนตรทีปนีพรąÿิริมĆงคลćจćรย์แต่งขึ้นเมื่Ăปี พ.ý. ๒๐๒๖ เป็นĀนĆงÿืĂĂธิบćย ข้Ăคüćมเบ็ดเตล็ดแลąเกร็ดต่ćง ๆ ที่มีในเรื่ĂงเüÿÿĆนดรชćดกแลąในĂรรถกถćใĀ้เข้ćใจยิ่งขึ้น ๑๐๗พรąรĆตนปัญญćเถรą, ชินกาลมาลีปกรณ์แปลโดย ร.ต.ท.แÿง มนüิทูร, (พรąนคร : กรม ýิลปćกร ๒๕๐๑), Āน้ć ๑๑๔-๑๑๕. ๑๐๘ลิขิต ลิขิตćนนท์, “üรรณคดีพรąพุทธýćÿนćขĂงไทย” üารÿารไทย-ภารตะ, ๙ (๒๕๑๘) : ๓๙.

๖๗ ชินกćลมćลีปกรณ์ พรąรĆตนปัญญćแต่งเÿร็จบริบูรณ์เมื่Ăปี พ.ý. ๒๐๖๐ เนื้Ăเรื่Ăง กล่ćüถึงพุทธปรąüĆติแบ่งĂĂกเป็นปริจเฉท มีมโนปณิธćนกถć กล่ćüถึงพรąโพธิÿĆตü์ ๓ จ ćพüก มีมĀćนิทćนกถćกล่ćüถึงกćรบ ćเพ็ญเพียรแลąกćรตĆ้งคüćมปรćรถนćเป็น พรąพุทธเจ้ć นĂกจćกนี้กล่ćüถึงทูเรนิทćน ทูเรนิทćน Ăüิทูเรนิทćน ÿĆนติเกนิทćน เป็นต้น แลąในตĂนท้ćย กล่ćüถึงกćรÿร้ćงเมืĂงĀริภุญไชย จĆกรüćลทีปนีพรąÿิริมĆงคลćจćรย์แต่งเมื่Ăปี พ.ý. ๒๐๖๓ เป็นĀนĆงÿืĂที่ใĀ้คüćมรู้ เกี่ยüกĆบกćรก ćเนิดจĆกรüćล แลąÿรรพÿิ่งที่มีĂยู่ในจĆกรüćลซึ่งปรąกĂบด้üยโลกüิĀćรแลąโลก ÿĆณฐćน มĆงคลĆตถทีปนีพรąÿิริมĆงคลćจćรย์แต่งเมื่Ăปี พ.ý. ๒๐๖๗ มีเนื้ĂคüćมĂธิบćยมงคล ÿูตรĂย่ćงลąเĂียด เป็นĀนĆงÿืĂที่นĆบเป็นงćนชิ้นเĂกขĂงพรąÿิริมĆงคลćจćรย์ซึ่งกล่ćüกĆนในĀมู่ผู้รู้ ภćþćกüีü่ć แต่งได้ดีถึงขนćด โดยเฉพćąในด้ćนÿ ćนüนภćþćที่เป็นÿ ćนüนกüีĂย่ćงแท้จริง๑๐๙ ชćดกเป็นüรรณคดีในพรąพุทธýćÿนćฝ่ćยเถรüćท ที่ได้แพร่ĀลćยแลąมีĂิทธิพล ต่ĂรćชĂćณćจĆกรไทย ปรćกฏในĀลĆกýิลćจćรึกแลąเĂกÿćรทćงปรąüĆติýćÿตร์ÿุโขทĆยÿ่üนมćก เป็นจćรึกเรื่Ăงธรรมąในพรąพุทธýćÿนćฝ่ćยเถรüćท ทรงนิมนต์พรąเถรąÿĆงฆรćชนิกćยลĆงกć üงý์จćกนครýรีธรรมรćชมćปรąดิþฐćนพรąพุทธýćÿนćในรćชธćนีÿุโขทĆย จนท ćใĀ้ ĀลĆกฐćน ทćงพรąพุทธýćÿนćรąบุü่ć ÿมĆยพ่Ăขุนรćมค ćแĀงเป็นยุคที่พรąมĀćกþĆตริย์คณąÿงฆ์แลą ปรąชćชนร่üมกĆนบุกเบิกพุทธýćÿนćนิกćยลĆงกćüงý์ ÿถิตÿถćพรĂย่ćงมĆ่นคงในÿมĆยพ่Ăขุน รćมค ćแĀงมĀćรćชผู้เป็นปู่ แลąรุ่งเรืĂงถึงขีดÿุดในÿมĆยพญćลิไทยผู้เป็นĀลćน ดĆงนĆ้น จึงกล่ćüได้ü่ćรćชĂćณćจĆกรÿุโขทĆยเป็นที่ÿืบĂćยุพรąพุทธýćÿนćนิกćยเถร üćทจćกลĆงกćทüีป เพรćąในเüลćต่Ăมćในปี พ.ý. ๒๒๙๓๑๑๐ พรąพุทธýćÿนćในลĆงกćทüีปถูก ท ćลćยล้ćงจนĀมดÿิ้น แม้พรąÿงฆ์ที่จąเป็นพรąĂุปัชฌćย์บüชÿืบทĂดพรąพุทธýćÿนćก็ไม่มี พรąเจ้ćกีติÿิริรćชÿิงĀ์จึงÿ่งคณąทูตมćยĆงรćชĂćณćจĆกรÿยćมเข้ćมćทูลขĂÿมเด็จพรąเจ้ćĂยู่ĀĆü ๑๐๙ÿุภćพรรณ ณ บćงช้ćง, üิüัฒนาการüรรณคดีบาลีÿายพระÿุตตันตปิฎกที ่แต ่งใน ประเทýไทย, (กรุงเทพมĀćนคร : โรงพิมพ์จุāćลงกรณมĀćüิทยćลĆย, ๒๕๓๓), Āน้ć ๔๒๔. ๑๑๐พรąพรĀมคุณćภรณ์ (ป.Ă.ปยุตฺโต), กาลานุกรม พระพุทธýาÿนาในอารยธรรมโลก, (กรุงเทพมĀćนคร : บริþĆท ด่ćนÿุทธćกćรพิมพ์ จ ćกĆด, ๒๕๓๕), Āน้ć ๑๓๙.

๖๘ บรมโกýแĀ่งกรุงýรีĂยุธยćซึ่งทรงÿืบพรąýćÿนćต่ĂมćจćกÿุโขทĆย เพื่ĂทูลขĂĂćรćธนćพรąมĀć เถรąไปเป็นพรąĂุปัชฌćย์จćรย์ ได้พรąĂุบćลีเถรąเป็นĀĆüĀน้ćคณąเดินทćงไปปรąดิþฐćน พรąพุทธýćÿนćนิกćยÿยćมüงý์กลĆบÿู่ลĆงกćทüีป ในปี พ.ý. ๒๒๙๖ พ ćนĆกที่üĆดบุพพćรćม เมืĂง แคนดี (Kandy) ปรąกĂบพิธีผูกÿีมćแล้üĂุปÿมบทกุลบุตร ฟื้นÿĆงฆąในลĆงกćทüีปขึ้นใĀม่ เป็น เĀตุใĀ้จนถึงปัจจุบĆนนี้ปรąเทýÿćธćรณรĆฐปรąชćธิปไตยÿĆงคมนิยมýรีลĆงกć มีคณąÿงฆ์นิกćย ÿยćมüงý์แลąรćมĆญüงý์ÿืบÿćยเถรüćทเป็นคณą ท ćใĀ้ไทยกĆบýรีลĆงกćมีÿćยÿĆมพĆนธ์ทćงธรรม ที่ใกล้ชิดกĆน ๓.๓ ชาดกÿมัยอยุธยา ในÿมĆยĂยุธยć (พ.ý. ๑๘๙๓-๒๓๑๐) นิยมน ćเรื่Ăงทýชćติมćแต่งแลąน ćมćแÿดงใน ปรąเพณีเทýน์มĀćชćติดĆงที่มีĀลĆกฐćนในýิลćจćรึกĀลćยĀลĆก ต่Ăไปนี้ ýิลćจćรึกĀลĆกที่ ๙๐ เป็นจćรึกที่ฐćนพรąพุทธรูปýิลćเขียüüĆดข้ćüÿćร มีข้Ăคüćม ที่ฐćนพรąพุทธรูป เป็นĂĆกþรรุ่นพ.ý. ๑๙๐๐ ü่ć ÿิทธิกćร นโม รตนตฺต ยüรćน ชีผ้ćขćüเพÿÿĆนดรนี้พรąเทพćธิ(รćช) ĀćกใĀ้ (บĆนดćล) มีแล๑๑๑ ýิลćจćรึกüĆดĀินตĆ้งĀลĆกที่ ๙๕ Ăćยุรćüปี พ.ý. ๑๙๐๑-๒๐๐๐ มีข้Ăคüćมü่ć จึงฉลĂง กลüงเรืĂนฉลĂงลูกด้üยกลĂย ÿดĆบพรąมĀćชćติแล้ü ผู้เป็นผĆüจึงจĆกตćยจćก๑๑๒ ýิลćจćรึกภูเขćไกรลćÿĀลĆกที ่ ๑๐๒ (พ.ý. ๑๙๒๒) ÿมĆยÿมเด็จพรąบรม รćชćธิรćชที่ ๑ (ขุนĀลüงพąงĆ่ü) กล่ćüถึงกćรฟังธรรมเรื่Ăงทýชćติü่ć “ป้ćนćงค ćเยียกรąท ć พิĀćรในปีมąแม มĀćýĆกรćชได้๑๓๐๑ ปี จุลýĆกรćชได้๗๔๑ ปีเดืĂน ๑๑ แรม ๒ ค่ ć ĀนขĂม üĆนพุธ ĀนไทüĆนเปิกÿĆนĂĆนดีĀนĆกĀนć กćลได้ฤกþ์ดีใĀ้ ลุงขุนแลป้ćนćงค ćมีใจýรĆทธćĀนĆกĀนć ยĂýćÿนćในพรąเป็นเจ้ć ทĆ้งภิกþุÿงฆ์ทรงจĆงĀĆน แĀ่งท่ćน ชื่Ăเถรธรรมüิÿćร ÿĆกüĆน แล้üจึงĀć ๑๑๑กรมýิลปćกร, ประชุมýิลาจารึก ภาค ๑, จารึกกรุงÿุโขทัย, (กรุงเทพมĀćนคร : กรม ýิลปćกร, ๒๕๒๗), Āน้ć ๒๐๔. ๑๑๒เรื่องเดียüกัน, Āน้ć ๑๙๒.

๖๙ ภิกþุÿงฆ์เถรćนุเถรทĆ้งเมืĂงĀน้ćคนมćไĀü้ üĆนĀนึ่ง ในĂćüćÿĂĆงคćÿจĆงĀĆนฉลĂง โĂยทćนไตร จีüรแลĂงค์บริขćร ถ้üนÿรรพÿดĆบพรąธรรมทĆ้ง ทÿชćติĂĆนไพเรćąĀนĆกĀนć”๑๑๓ ในพงýćüดćรเรื่Ăง พรąเจ้ćปรąทุมÿุริยüงý์กล่ćüü่ć ในจุลýĆกรćช ๘๔๔ ปีขćล จĆตüćýก ÿมเด็จพรąบรมไตรโลกนćถใĀ้ปรąชุมนĆกปรćชญ์ทĆ้งปüงแต่งมĀćชćติค ćĀลüงทĆ้ง ๑๓ กĆณฑ์ด้üยคćถćพĆนบริบูรณ์๑๑๔ ในพรąรćชพงýćüดćรกรุงýรีĂยุธยćฉบĆบĀลüงปรąเÿริฐĂĆกþรนิติมีข้Ăคüćมกล่ćü ü่ć ทรงพรąรćชนิพนธ์มĀćชćติค ćĀลüง เมื่Ăปีขćล พ.ý. ๒๐๒๕๑๑๕ ในตĂนท้ćยพรąนิพนธ์เรื่Ăง นĆนโทปนĆนทÿูตรค ćĀลüง เจ้ćฟ้ćธรรมธิเบýร์ทรงĂ้ćงถึง ปีที่แต่งมĀćชćติค ćĀลüง ü่ćเป็นปีจุลýĆกรćช ๘๔๔๑๑๖ ÿมเด็จพรąบรมไตรโลกนćถ (พ.ý. ๑๙๙๑-๒๐๓๑) ได้มีรĆบÿĆ ่งใĀ้ปรąชุม นĆกปรćชญ์รćชบĆณฑิตในกรุงýรีĂยุธยć แปล แต่งมĀćชćติค ćĀลüง เมื่Ăปีขćล จุลýĆกรćช ๘๔๔ ตรงกĆบปี พ.ý. ๒๐๒๕ โดยมีüิธีแต่งด้üยกćรยกภćþćบćลีขึ้นĀนึ่งบćทแล้üแปลแต่งเป็น ภćþćไทยüรรคĀนึ่งÿลĆบกĆนไปจนจบ แลąยĆงมีกćรÿร้ćงรูปพรąโพธิÿĆตü์ ๕๐๐ พรąชćติขึ้น เมื่Ăปี พ.ý.๒๐๐๑๑๑๗ นĂกจćกจąมีกćรแปลแลąแต่ง มĀćชćติค ćĀลüงขึ้นในÿมĆยนี้แล้ü ด้üยคüćมนิยม แต่งเรื่ĂงมĀćชćติจึงได้เกิดมĀćชćติÿ ćนüนĂื่น ๆ ขึ้นĂีก ได้แก่กćพย์มĀćชćติซึ่งเชื่ĂกĆนü่ćแต่ง ในÿมĆยพรąเจ้ćทรงธรรม รąĀü่ćง พ.ý. ๒๑๔๕-๒๑๗๐ ในปัจจุบĆนคงเĀลืĂเพียง ๒ กĆณฑ์คืĂ กćพย์กุมćรบรรพ (แต่งด้üยร่ćยยćü) แลąกćพย์ÿĆกกบรรพ เมื่Ăพิจćรณćถึงüิธีแต ่งกćพย์ ๑๑๓อ้างแล้ü, Āน้ć ๓๑๓. ๑๑๔ÿุภćพรรณ ณ บćงช้ćง, “มĀćชćติเเลąปรąเพณีกćรเทýน์มĀćชćติ”, มĀาชาติ, (เĂกÿćรปรąกĂบกćรปรąชุมüิชćกćรแลąกćรเทýน์มĀćชćติ), Āน้ć ๓๐ ๑๑๕กรมýิลปćกร, ประชุมพงýาüดารเล่ม ๑, (กรุงเทพมĀćนคร : คุรุÿภć, ๒๕๐๕), Āน้ć ๑๓๘. ๑๑๖กรมýิลปćกร, “นĆนโทปนĆนทÿูตรค ćĀลüง”, üรรณกรรมÿมัยอยุธยา, (กรุงเทพมĀćนคร : Ăมรินทร์ พริ้นติ้ง กรุ๊พ จ ćกĆด, ๒๕๓๑), Āน้ć ๑๔๔. ๑๑๗ค ćใĀ้กćรชćüกรุงเก่ć, ค าใĀ้การขุนĀลüงĀาüัด และพระราชพงýาüดารกรุงเก่า ฉบับ Āลüงประเÿริฐ อักþรนิติ, (กรุงเทพมĀćนคร : คลĆงüิทยć, ๒๕๑๕), Āน้ć ๔๔๘.

๗๐ มĀćชćติที่ยกคćถćĀรืĂข้Ăคüćมภćþćบćลีขึ้นตĆ้งน ćĂย่ćงÿĆ้น ๆ แล้üพรรณนćขยćยคüćม เป็นภćþćไทยตćมแต่ผู้แต่งจąเĀ็นเĀมćąÿม ไม่ใช่แปลภćþćบćลีเป็นภćþćไทยüรรคต่Ăüรรค Ăย่ćงมĀćชćติค ćĀลüง ใช้ค ćปรąพĆนธ์ปรąเภทร่ćยยćü ต่Ăมćก็มีผู้แต่งมĀćชćติในลĆกþณąคล้ćย กćพย์มĀćชćติขึ้นĂีก แต่มีขนćดÿĆ้นกü่ć คืĂใช้ค ćĀรืĂคüćมบćลีตĆ้งน ćเพียงÿĆ้น ๆ แล้üขยćยคüćม ด้üยภćþćไทยที่แต่งด้üยร่ćยยćü แต่ตĆดÿ่üนภćþćไทยใĀ้ÿĆ้นลง มีคüćมกรąชĆบพĂที่จąÿćมćรถ น ćไปใช้เทýน์ได้ภćยในüĆนเดียüจบตćมคตินิยม ฉąนĆ้น ĀนĆงÿืĂ “มĀćชćติ” ที่แต่งÿมĆยĀลĆงจึงมุ่ง ปรąโยขน์๓ ปรąกćร คืĂ ๑. ใĀ้ได้ฟังคćถćภćþćมคธ ซึ่งถืĂกĆนü่ćýĆกดิ์ÿิทธิ์ ๒. ใĀ้ได้ฟังภćþćไทย เพื่Ăเข้ćใจคüćมทĆ้งĀมด แลą ๓. ใĀ้ใช้เทýน์ได้จบภćยในüĆนเดียü จćกÿมĆยÿมเด็จพรąเจ้ćทรงธรรมจนถึงปลćยÿมĆยกรุงýรีĂยุธยć ไม่ปรćกฏü่ćมีกćร แต่งมĀćชćติฉบĆบĀลüงĂีก แต่มีกćรแต่งฉบĆบรćþฎร์ที่แต่งÿ ćĀรĆบใช้เทýน์ตćมüĆดüćĂćรćมต่ćง ๆ มีĀลĆกฐćนที่เด่นชĆดเกี่ยüกĆบชćดกในÿมĆยกรุงýรีĂยุธยćĂีกปรąกćรĀนึ่ง ได้แก่ ภćพจิตรกรรม ฝćผนĆง ช่ćงĂยุธยćได้ถ่ćยทĂดเรื่Ăงรćüชćดกลง จิตรกรรมฝćผนĆงภćยในพรąĂุโบÿถĀรืĂพรą üิĀćร ĀรืĂภćพพรąบฏ นิยมüćดเรื่Ăงรćüในทýชćติโดยเฉพćąเรื่Ăง เüÿÿĆนดรชćดก(ล ćดĆบที่ ๕๔๗) เป็นเรื่Ăงที่นิยมüćดกĆนมćก ภćพจิตรกรรมที่มีĂćยุÿูงÿุดได้แก่ ภćพจิตรกรรมฝćผนĆงในกรุ พรąปรćงค์üĆดรćชบูรณą จĆงĀüĆดพรąนครýรีĂยุธยć ซึ่งมีĂćยุในรćüปี พ.ý. ๑๙๖๗๑๑๘ นĂกจćกนี้ยĆงมีภćพจิตรกรรมเรื่ĂงชćดกĂีกĀลćยเรื่Ăง ในพรąĂุโบÿถ แลąพรą üิĀćรĀรืĂในýćÿนÿถćนÿมĆยĂยุธยć กล่ćüได้ü่ćเป็นธรรมเนียมในกćรเล่ćเรื่ĂงชćดกในÿมĆย Ăยุธยć๑๑๙ เช่น ภćพจิตรกรรมฝćผนĆงในกรุปรćงค์üĆดรćชบูรณą จĆงĀüĆดพรąนครýรีĂยุธยć มีภćพด้ćนบนเป็นพุทธปรąüĆติ ÿ่üนภćพด้ćนล่ćงเป็นเรื่Ăงรćüนิทćนชćดก ๑๒๐ แลąภćพ ๑๑๘Silpa Bhirasri, The Origin and Evolution of Thai Murals, (Bangkok : 1959), p. 33. ๑๑๙ÿนธิüรรณ Ăินทรลิบ แปล, ทýชาติ (EIizabeth wray, Clase Rosenfield, Dorothy Balley, Ten Lives of the Buddha), (คณąโบรćณคดีมĀćüิทยćลĆยýิลปćกร, ๒๕๒๔), Āน้ć ๑๐. ๑๒๐น. ณ ปćกน้ ć, ýิลปกรรมแĀ่งอาณาจักรýรีอยุธยา, (กรุงเทพมĀćนคร : ธเนýüรกćรพิมพ์, ๒๕๑๙),Āน้ć ๖๗.

๗๑ จิตรกรรมภćยในพรąĂุโบÿถüĆดปรćÿćท จĆงĀüĆดนนทบุรีภćยในพรąĂุโบÿถมีภćพทýชćติทĆ้ง ÿĂงผนĆงด้ćนข้ćงแต่ลąเรื่ĂงจąมีภćพเทพพนมคĆ่นแบ่งชćดกแต่ลąเรื่ĂงĂĂกเป็นช่Ăง ๆ๑๒๑ ชćดกที่ได้รĆบคüćมนิยมในÿมĆยĂยุธยćนี้คืĂ เüÿÿĆนดรชćดก แลąทýชćติเรื่Ăง Ăื่น ๆ ปรćกฎทĆ้งในüรรณคดีแลąภćพจิตรกรรมฝćผนĆง ชćดกที่ได้รĆบคüćมนิยมÿูงÿุดแลąมี คüćมÿ ćคĆญในปรąเพณีเทýน์มĀćชćติคืĂ เüÿÿĆนดรชćดก ซึ่งเป็นüรรณคดีที่มีบทบćทล ćคĆญใน กćรÿร้ćงคติคüćมเชื่Ăเรื่ĂงกćรใĀ้ทćน เĀตุที่คนไทยใĀ้คüćมÿ ćคĆญกĆบเüÿÿĆนดรชćดก แลąยก เป็น “มĀćชćติ” น่ćจąเป็นเพรćąเĀตุü่ć ๑) เรื่Ăง เüÿÿĆนดรชćดก มีคüćมÿ ćคĆญกü่ćชćดกเรื่ĂงĂื่น เพรćąพรąโพธิÿĆตü์ ได้บ ćเพ็ญบćรมีครบถ้üน ๑๐ ปรąกćร โดยเฉพćąกćรบ ćเพ็ญทćน ซึ่งเป็นกćรÿĆ่งÿมคüćมดี ขĆ้น พื้นฐćนที่ชćüบ้ćนทุกคนÿćมćรถกรąท ćได้ไปจนถึงกćรบ ćเพ็ญบćรมีในรąดĆบĂุดมคติขĂง พรą โพธิÿĆตü์ที่ได้ÿลąแล้üซึ่งคüćมเป็นเจ้ćขĂงทุกÿิ่งแม้แต่บุตร ธิดć แลąภรรยć ๒) เรื่ĂงเüÿÿĆนดรชćดก เป็นพรąชćติÿุดท้ćยก่Ăนที่จąปรąÿูติเป็นเจ้ćชćย ÿิทธĆตถą จึงนĆบเป็นพรąชćติที่ได้ÿĆ่งÿมบุญบćรมีครĆ้งÿุดท้ćยก่Ăนจąมćเป็นพรąพุทธเจ้ć คติ คüćมเชื่Ăเรื่Ăงกćรÿร้ćงÿมบุญบćรมีจึงได้รĆบกćรเน้นย้ ćเป็นกćรชĆกชüนใĀ้คนĀมĆ่นท ćคüćมดี เพื่Ăปรąโยชน์ÿุขในชćติĀน้ć แลąเÿริมต่Ăด้üยคติคüćมเชื่Ăที่ü่ć ถ้ćฟังเทýน์มĀćชćติครบ ๑๓ กĆณฑ์ภćยในüĆนเดียüจąได้ไปĂยู่บนÿüรรค์เพื่ĂรĂไปเกิดในยุคพรąýรีĂćริยเมตไตรย เรื่Ăง เüÿÿĆนดรชćดกจึงได้รĆบคüćมแพร่ĀลćยในÿĆงคมไทยมćกกü่ćชćดกเรื่ĂงĂื่นทĆ้งĀมด ๓.๔ ชาดกÿมัยกรุงธนบุรี เมื่ĂเÿียกรุงýรีĂยุธยćในปี พ.ý. ๒๓๑๐ แลąต่ĂมćภćยĀลĆงÿมเด็จพรąเจ้ćกรุงธนบุรี ทรงกĂบกู้Ăิÿรภćพ พรąĂงค์โปรดเกล้ćĄ ใĀ้จćรพรąไตรปิฏกจ ćลĂงจćกฉบĆบที่ได้มćจćก ĀĆü เมืĂงต่ćง ๆ เมื่Ăครćüเÿด็จไปปรćบเจ้ćเมืĂงนครýรีธรรมรćชก็ได้ทรงพรąกรุณćใĀ้รćชบĆณฑิต จĆดพรąไตรปิฏกบรรทุกเรืĂ ĂĆญเชิญเข้ćมćยĆงกรุงธนบุรีด ćรĆÿใĀ้จ้ćงช่ćงจćรพรąไตรปิฎกจน จบ ÿิ้นที่มีĂยู่ÿิ้นพรąรćชทรĆพย์เป็นจ ćนüนมćก เมื่Ăจ ćลĂงได้ทุกพรąคĆมภีร์แล้ü จึงĂĆญเชิญĂĂกไป ๑๒๑น. ณ ปćกน้ ć, ýิลปะแĀ่งอาณาจักรไทยโบราณ, (กรุงเทพมĀćนคร : โĂเดียนÿโตร์, ๒๕๒๐),Āน้ć ๑๔๓.

๗๒ ÿ่งคืนไü้ตćมเดิมที่นครýรีธรรมรćช๑๒๒ ต่Ăมćเมื่ĂพรąĂงค์ทรงกรีฑćทĆพไปปรćบชุมนุม เจ้ć พรąฝćงที่เมืĂงÿüćงคบุรีพรąĂงค์ก็ได้ทรงĂĆญเชิญพรąไตรปิฎกจćกเมืĂงÿüćงคบุรีมćไü้เป็น ต้นฉบĆบที่กรุงธนบุรีด้üย๑๒๓ กćรที่ÿมเด็จพรąเจ้ćกรุงธนบุรีทรงพรąüิริยąĂุตÿćĀąรüบรüมพรąไตรปิฎกกฉบĆบ ĀลüงในรĆชÿมĆยขĂงพรąĂงค์นĆ้น เป็นผลดีĂย่ćงยิ่งต่ĂกćรÿĆงคćยนćพรąไตรปิฎกในรĆชÿมĆยขĂง กรุงรĆตนโกÿินทร์ปี พ.ý. ๒๓๓๑ ในÿ่üนที่เป็นĂรรถกถćชćดกนĆ้น มีกćรแต่งเรื่ĂงมĀćชćติโดย Āลüงÿรüิชิต (Āน) ได้แต่งร่ćยยćüมĀćชćติกĆณฑ์กุมćรแลąกĆณฑ์มĆทรีขึ้น แลąได้ใช้มćจนÿิ้น ÿมĆยกรุงธนบุรี๑๒๔ นĂกจćกนี้ยĆงมีภćพจิตรกรรมฝćผนĆง ÿĆนนิþฐćนü่ćเขียนขึ้นในÿมĆยกรุง ธนบุรีได้แก่ ภćพจิตรกรรมฝćผนĆงในพรąĂุโบÿถüĆดปรćÿćท นนทบุรีüĆดช่Ăงนนทรีเขตยćน นćüć üĆดโบÿถ์ÿćมเÿน เขตดุÿิต แลąüĆดรćชÿิทธćรćมเขตบćงกĂกใĀญ่ ซึ่งเป็นเรื่Ăงรćü เกี่ยüกĆบทýชćติชćดก๑๒๕ ๓.๕ ชาดกÿมัยกรุงรัตนโกÿินทร์ ในรĆชÿมĆยพรąบćทÿมเด็จพรąพุทธยĂดฟ้ćจุāćโลก รĆชกćลที่ ๑ ทรงพรąรćชร ćพึง ถึงพรąไตรปิฎกธรรมĂĆนเป็นมูลรćกแĀ่งพรąปริยĆติýćÿนćทรงพรąรćชทćนพรąรćชทรĆพย์เป็น ĂĆนมćกใĀ้เป็นค่ćจ้ćงช่ćงจćรจćรึกพรąไตรปิฎกลงใบลćน ในฉบĆบที่เป็นĂĆกþรลćüĂĆกþรรćมĆญก็ ใĀ้ช ćรąแปลเป็นĂĆกþรขĂม ÿร้ćงขึ้นไü้ในĀĂพรąมนเทียรธรรมแลąÿร้ćงพรąไตรปิฎกถüćย พรąÿงฆ์ใĀ้เล่ćเรียนทุก ๆ พรąĂćรćมĀลüงตćมคüćมปรćรถนć ทรงมีพรąรćชปรćรภถึง พรąไตรปิฎกü่ć ๑๒๒ฉĆตรÿุมćลย์กบิลÿิงĀ์,งานüิจัยเรื่องพระพุทธýาÿนาÿมัยกรุงธนบรี, (กรุงเทพมĀćนคร : เรืĂน แก้üกćรพิมพ์, ๒๕๔๐), Āน้ć ๒๕๙. ๑๒๓เÿนีย์üิลćüรรณ, ประüัติüรรณคดี, (กรุงเทพมĀćนคร : üĆฒนćพćนิช, ๒๕๓๐), Āน้ć ๓. ๑๒๔ÿมพĆนธุ์เลขąพĆนธุ์, üรรณกรรมÿมัยรัตนโกÿินทร์ตอนต้น, (กรุงเทพมĀćนคร : โรงพิมพ์ มĀćüิทยćลĆยรćมค ćแĀง, ๒๕๒๒), Āน้ć ๒๗. ๑๒๕ปรąทีป ชุมพล, จิตรกรรมฝาผนังภาคกลาง : ýึกþากรณีคüามÿัมพันธ์กับüรรณคดีและ อิทธิพลที่มีต่อคüามเชื่อ ประเพณีและüัฒนธรรม, (ÿ ćนĆกงćนคณąกรรมกćรüิจĆยแĀ่งชćติ, ๒๕๓๙), Āน้ć ๒๑-๒๒.

๗๓ “พรąบćลีแลąĂรรถกถćฎีกćพรąไตรปิฎกทุกüĆนนี้เมื่Ăแลąผิดเพี้ยนüิปลćÿĂยู่ป็น ĂĆนมćกฉąนี้ จąเป็นเค้ćมูลพรąปฏิปัตติýćÿนć ปฏิเüธýćÿนćนĆ้นมิได้ Ăนึ่ง ที่ผู้รĆกþ ć พรąไตรปิฎกทุกüĆนนี้ก็น้ĂยนĆก ถ้ćÿิ้นท่ćนเĀล่ćนี้แล้ü เĀ็นü่ćพรąปริยĆติýćÿนć แลą ปฏิ ปัตติýćÿนćแลą ปฏิเüธýćÿนć จąเÿื่Ăมÿูญเป็นĂĆนเร็üนĆก ÿĆตü์โลกทĆ้งปüงจąĀćที่พึ่งบมิได้ใน Ăนćคตกćลเบื้ĂงĀน้ć คüรจąท ćนุบ ćรุงบüรพุทธýćÿนćไü้ใĀ้ถćüรüĆฒนćกćรเป็นปรąโยชน์แก่ เทพć มนุþย์ทĆ้งปüง จึงจąเป็นทćงพรąบรมโพธิญćณบćรมี”๑๒๖ พรąพุทธýćÿนćในรąยąเริ่มก่ĂตĆ้งกรุงรĆตนโกÿินทร์ที่ได้รĆบคüćมเÿียĀćยจćกกćรถูก เผćท ćลćยบ้ćนเมืĂงโดยเฉพćąüĆดซึ่งเป็นแĀล่งเก็บพรąไตรปิฎกจ ćเป็นต้ĂงÿĆงคćยนćพรąไตรปิฎก ขึ้น ในÿĆงคีติยüงý์บรรยćยถึงมูลเĀตุขĂงกćรÿĆงคćยนćพรąไตรปิฎกü่ć “ÿมเด็จพรąเจ้ćแผ่นดินทĆ้ง ๒ พรąĂงค์นĆ้น ทรงทรćบü่ćพรąไตรปิฎก คืĂ พรąพุทธ üจนąทĆ้งĀลćยมีĂĆกþรĂĆนüิปลćÿฉิบĀćยแล้üก็มีพรąĀฤไทยไĀüĀüĆ่นด้üยคüćมรĆกพรąýćÿนć Ăย่ćงยิ่ง จึงทรงด ćริĀ์ü่ć คüรเรćทĆ้งĀลćยจąท ćพรąพุทธüจนąใĀ้เจริญ พรąพุทธüจนąเป็นขĂง Āćที่เปรียบมิได้มีĂĆกþรพิรุธ ฉบĆบเÿียĀćยแล้üก็จąไม่มีที่พึ่งแล”๑๒๗ กćรน ćเ รื ่Ăงช ćดกกม ćเทýน ćดĆงมีข้Ăคü ćมในพร ąร ćชป ุจฉ ćในชĆ้นกรุง รĆตนโกÿินทร์ü่ć “พรąพุทธโฆþćจćรย์ ซึ่งด ćรงÿมณýĆกดิ์ที่ถืĂü่ćมีเกียรติคุณÿูงÿุดในทćงคĆนถ ธุรą ได้ถüćยพรąธรรมเทýนćเรื่ĂงพรąโพธิÿĆตü์บĆงเกิดเป็นเดียรฉćนเนื้Ăคüćมไม่ต้ĂงกĆบพรą พุทธฎีกć เพรćąถืĂแต่üćรพรąบćลีมิได้ทĆนพิจćรณćในĂรรถćธิบćยĂĆนเป็นÿćคร ĂรรถคĆมภีร ภćพ จึงเข้ćใจไปโดยĂรรถĂĆนผิดฉąนี้”๑๒๘ นĂกจćกนี้ยĆงมีข้ĂคüćมĂ้ćงถึงชćดก ในพรąรćชปุจฉćü่ć มีพรąรćชปุจฉćเรื่Ăงที่เป็น ชćดก เช่น เรื่Ăงปลćü่ćยน้ ćตćมฟังธรรมแลąนกแขกเต้ćภćüนćĂĆฐิกรรมฐćนนĆ้น พรąรćชćคณą ไม่ÿćมćรถปรąยุกต์เนื้Ăคüćมเพื่ĂÿĂนธรรมąĂย่ćงจąแจ้งบริบูรณ์ก็ทรงมีพรąรćชด ćริü่ćĀćก ๑๒๖กรมýิลปćกร, พระราชพงýาüดารฉบับพระราชĀัตถเลขาเล่ม ๒, (กรุงเทพมĀćนคร : โรง พิมพ์Ăงค์กćรค้ćคุรุÿภć, ๒๕๔๘), Āน้ć ๒๖๗-๒๖๘. ๑๒๗ÿมเด็จพรąüĆนรĆตน üĆดพรąเชตุพน ในรĆชกćลที่ ๑, ÿังคีติยüงý์, (กรุงเทพมĀćนคร : Ā้ćง Āุ้นÿ่üนจ ćกĆด ýิüพร, ๒๕๒๑), Āน้ć ๔๔๕. ๑๒๘พระราชปุจฉาในชั้นกรุงรัตนโกÿินทร์ตั้งแต ่รัชกาลที ่ ๑-รัชกาลที ่ ๕ เล่ม ๑, (กรุงเทพมĀćนคร : Ăงค์กćรค้ćคุรุÿภć, ๒๕๑๓), Āน้ć ๙๔.

๗๔ เป็นเช่นนี้จąก่ĂใĀ้เกิดคüćมเข้ćใจผิดü่ć เพียงฟังพรąธรรมเทýนćĀรืĂบริกรรมกรรมฐćนก็จą บรรลุĂรĀĆตผลได้ด้üยเĀตุนี้จึง ได้โปรดใĀ้โĂüćทÿĆ่งÿĂนพรąÿงฆ์ธรรมกถึกทĆ้งปüง จąÿ ćแดง ธรรมเทýนćในพรąรćชÿถćนก็ดีนĂกพรąรćชÿถćนก็ดีขĂใĀ้üิÿĆชนćจงแจ้งใĀ้üิตถćรกü้ćงขüćง Ăย่ćใĀ้ค้ćงเนื้Ăคüćมไü้Ăย่ćงนี้ผู้มีปัญญćน้ĂยจąถืĂมĆ่นÿ ćคĆญผิด๑๒๙ ในรĆชÿมĆยพรąบćทÿมเด็จพรąพุทธเลิýĀล้ćนภćลĆย มีกćรแต่งช่ĂมมĀćชćติค ćĀลüง ในปี พ.ý. ๒๓๕๘ แทนกĆณฑ์Āćยไป ๖ กĆณฑ์ คืĂ กĆณฑ์Āิมพćนต์ทćนกĆณฑ์จุลพน มĆทรีÿĆก กบรรพ ฉกþĆตริย์๑๓๐ แลąมีกćรน ćมĀćชćติมćÿüดในพรąĂุโบÿถüĆดพรąýรีรĆตนýćÿดćรćม ใน งćนนĆกขĆตฤกþ์ผู้ÿüดเป็นคฤĀĆÿถ์มีขุนทินบรรณćกćร ขุนธćรก ćนĆลกĆบผู้ช่üยĂีกÿĂงคน แÿดง ใĀ้เĀ็นü่ćเรื่ĂงเüÿÿĆนดรชćดกเป็นที่แพร่Āลćยแลąได้รĆบคüćมนิยมใช้ÿüดขĂงพรąÿงฆ์ใช้เทýน์ แลąกćรÿüดขĂงคฤĀĆÿถ์ด้üย นĂกจćกนี้ยĆงมีกćรน ćเรื่ĂงมĀćชćติมćแต่งเป็นกลĂนเทýน์ เรียกü่ć มĀćชćติกลĂน เทýน์คืĂเĂćค ćบćลีที่เป็นคćถćแลąĂรรถกถćมćลงไü้แล้üแต่งเนื้Ăคüćมภćþćไทยเป็นร่ćยยćü ต่Ăเข้ćเป็นตĂน ๆ มีĀลćยÿ ćนüน โดยกüีÿมĆยรĆตนโกÿินทร์ตĂนต้นที่มีชื่ĂเÿียงĀลćยท่ćน เช่น พรąเทพโมลี(กลิ่น) แต่งกĆณฑ์มĀćพน เจ้ćพรąยćพรąคลĆง (Āน) แต่งกĆณฑ์กุมćรแลąกĆณฑ์มĆทรี ÿมเด็จพรąมĀćÿมณเจ้ć กรมพรąปรมćนุชิตชิโนรÿ ทรงพรąนิพนธ์กĆณฑ์ทýพร กĆณฑ์Āิม พćนต์กĆณฑ์มĀćรćช กĆณฑ์ฉกþĆตริย์แลąนครกĆณฑ์พรąบćทÿมเด็จพรąจĂมเกล้ćเจ้ćĂยู่ĀĆü ทรงพรąรćชนิพนธ์กĆณฑ์üนปเüÿน์กĆณฑ์จุลพน แลąกĆณฑ์ÿĆกกบรรพ นĂกจćกกüีĀลüงแล้ü ยĆง มีÿ ćนĆกüĆดต่ćง ๆ เลืĂกแต่งเพียงบćงกĆณฑ์ตćมคüćมนิยม เช่น ÿ ćนĆกüĆดÿĆงข์กรąจćยเเต่ง กĆณฑ์ชู ชก แลąÿ ćนĆกüĆดถนนแต่งทćนกĆณฑ์เป็นต้น๑๓๑ แม้ในÿมĆยรĆตนโกÿินทร์ตĂนต้นจąไม่ปรćกฏĀลĆกฐćนทćงüรรณคดีชćดกเรื่ĂงĂื่น ๆ แต่ภćพจิตรกรรมฝćผนĆงÿมĆยรĆตนโกÿินทร์มีกćรเขียนภćพทýชćติในพรąĂุโบÿถĀลćยüĆด ได้แก่ ๑๒๙เรื่ĂงเดียüกĆน, Āน้ć ๙๔. ๑๐๘. ๑๓๐กรมýิลปćกร, มĀาชาติค าĀลüง, (กรุงเทพมĀćนคร : โรงพิมพ์เจริญธรรม, ๒๕๑๖), Āน้ć (๔). ๑๓๑กรมýิลปćกร, มĀาเüÿÿันดรชาดก ฉบับ ๑๓ กัณฑ์, (กรุงเทพมĀćนคร : โรงพิมพ์คุรุÿภć ๒๕๓๑), Āน้ćค ćน ć (๘)-(๑๐).

๗๕ พรąĂุโบÿถüĆดบüรÿถćนÿุธćüćÿ พรąนคร แลąที่พรąĂุโบÿถüĆดใĀญ่Ăินทćรćม จĆงĀüĆด ชลบุรี๑๓๒ ในรĆชÿมĆยพรąบćทÿมเด็จพรąนĆ่งเกล้ćเจ้ćĂยู่ĀĆü ก็มีกćรÿร้ćงจิตรกรรมฝćผนĆงเรื่Ăง ทýชćติĀลćยüĆดที่มีชื่Ăเÿียงได้แก่ ภćพจิตรกรรมฝćผนĆงในพรąĂุโบÿถüĆดดุÿิตćรćม üĆดÿุüรรณć รćม กรุงเทพมĀćนคร ที่แปลกĂĂกไปได้แก่ ภćพจิตรกรรมฝćผนĆงที่üĆดเครืĂüĆลย์üรüิĀćร เขต บćงกĂกใĀญ่ มีเรื่Ăงรćüเกี่ยüกĆบนิบćตชćดกทĆ้งĀมดครบทĆ้ง ๕๔๗ เรื่Ăง๑๓๓ ภćพจิตรกรรมฝćผนĆงเกี่ยüกĆบนิทćนชćดกท ćใĀ้เĀ็นü่ć เรื่ĂงชćดกยĆงคงเป็นที่นิยม แพร่ĀลćยโดยเฉพćąภćพทýชćติดĆงนĆ้น เรื่ĂงในนิบćตชćดกĀรืĂĂรรถกถćชćดกเป็นที่รู้จĆกกĆนดี โดยทĆ่üไปแลąถ่ćยทĂดต่Ăมćในüรรณคดีมุขปćฐą แต่ที่เป็นลćยลĆกþณ์ยĆงไม่ปรćกฏเป็น ĀลĆกฐćนชĆดเจน จนกรąทĆ่งกćรพิมพ์เจริญก้ćüĀน้ćขึ้น แลąได้มีกćรจĆดใĀ้แปลเรื่Ăงชćดกพิมพ์ ĂĂกเป็นĀนĆงÿืĂช ćร่üยในรĆชÿมĆยพรąบćทÿมเด็จพรąจุลจĂมเกล้ćเจ้ćĂยู่ĀĆü รĆชกćลที่ ๕ ๓.๖ การพิมพ์ชาดก พรąบćทÿมเด็จพรąจุลจĂมเกล้ćเจ้ćĂยู่ĀĆü ทรงมีพรąรćชปรćรภถึงมูลเĀตุที่จąแปล แลąพิมพ์นิบćตชćดก เมื่ĂครĆ้งพิมพ์ĀนĆงÿืĂแจกในงćนพรąรćชทćนเพลิงýพพรąเจ้ćลูกเธĂ ýรี üิไลยลĆกþณ์กรมขุนÿุพรรณภćคüดีü่ć “มีคนเป็นĂĆนมćกคิดจąใĀ้เป็นปรąโยชน์ยืนยćüĀรืĂแพร่Āลćย จึงได้เลืĂกĀนĆงÿืĂ ต่ćง ๆ ป็นÿüดมนต์บ้ćง เทýน์บ้ćง ตีพิมพ์ขึ้นถüćยพรąแลąแจกเมื่Ăมีผู้ใดไปช่üย จึงเĀ็นด้üยü่ć คüรจąตีพิมพ์นิบćตชćดก แต่จąแปลเÿียใĀม่ใĀ้พĂจุเนื้Ăคüćมแลąเป็นÿ ćนüนที่Ă่ćนเข้ćใจ ได้ ง่ćย ข้Ăซึ่งจąดีมćกน้Ăยเท่ćใดนĆ้น ได้ก ćĀนดไü้ü่ćĀนĆงÿืĂเĂกนิบćตชćดกนี้จąแบ่งเป็น ๕ เล่ม ÿมุดพิมพ์จąได้ท ćใĀ้ÿ ćเร็จเล่ม ๑ ก่Ăนในงćนýพครćüนี้”๑๓๔ ๑๓๒ปรąทีป ชุมพล, จิตรกรรมฝาผนังภาคกลาง : ýึกþากรณีคüามÿัมพันธ์กับüรรณคดีและ อิทธิพลที่มีต่อคüามเชื่อ ประเพณีและüัฒนธรรม, Āน้ć ๒๓-๒๔. ๑๓๓กรมýิลปćกร, โครงการอนุรักþ์จิตรกรรมฝาผนังเร่งด่üนในแผนพัฒนาเýรþฐกิจและ ÿังคมแĀ่งชาติ ฉบับที่ ๖, (กรุงเทพมĀćนคร : กรมýิลปćกร, ๒๕๒๙), Āน้ć ๓๓. ๑๓๔นิบćตชćดก เล่ม ๒๓, ภćคผนüก, (กรุงเทพมĀćนคร : โรงพิมพ์โÿภณพิพรรฒธนćกร, ๒๔๗๔), Āน้ć ๗.

๗๖ พรąรćชปรćรภครĆ้งนĆ้นนĆบเป็นมูลเĀตุขĂงกćรเริ่มแปลแลąจĆดพิมพ์Ăรรถกถćชćดก ขึ้นเป็นฉบĆบĀลüงตĆ้งแต่ปีพ.ý. ๒๔๔๗ โปรดĄใĀ้ พรąเจ้ćน้ĂงยćเธĂ กรมĀมื่น üชิรญćณüโร รÿ แลąพรąเถรąทĆ้งĀลćยช่üยกĆนช ćรąพรąไตรปิฎกโดยคĆดลĂกตĆüĂĆกþรขĂมในคĆมภีร์ใบลćน เป็นตĆüĂĆกþรไทย ช ćรąแก้ไขแลąพิมพ์ขึ้นเป็นเล่มĀนĆงÿืĂรüม ๓๙ เล่ม เริ่มช ćรąเมื่Ăปีพ.ý. ๒๔๓๑ ÿ ćเร็จเมื่Ăปีพ.ý. ๒๔๓๖ จ ćนüน ๑,๐๐๐ ชุด พรąรćชทćนแก่ĀĂÿมุดนćนćปรąเทý แลąพรąĂćรćมĀลüงทุกแĀ่ง นĆบü่ćไทยเป็นชćติแรกที่พิมพ์พรąไตรปิฏกบćลีขึ้นเป็นเล่ม พิมพ์ครĆ้งแรก ๓๙ เล่ม แลąนิบćตชćดกĂยู่ในเล่มที่ ๒๗ แลą ๒๘๑๓๕ พรąไตรปิฏกแลąĂรรถกถćชćดกได้จĆดพิมพ์เพิ่มเติมจนครบÿมบูรณ์ในรĆชกćลที่ ๗ มีทĆ้งชุด ๔๕ เล่มในปี พ.ý. ๒๔๖๘-๒๔๗๓ กćรพิมพ์ครĆ้งนี้ใช้เครื่ĂงĀมćยแลąĂĆกขรüิธีตćม แบบขĂงÿมเด็จพรąมĀćÿมณเจ้ć กรมพรąยćüชิรญćณüโรรÿ ซึ่งทรงคิดขึ้นใĀม่แลąเป็นกćร พิมพ์เพิ่มเติมÿ่üนที่ยĆงขćดĂยู่ใĀ้ÿมบูรณ์ โดยใช้ฉบĆบใบลćนขĂงĀลüงคĆดลĂกได้ท ćĂนุกรมต่ćง ๆ ไü้ท้ćยเล่มเพื่Ăÿąดüกในกćรค้น แม้ไม่ÿมบูรณ์นĆกแต่ก็นĆบü่ćมีปรąโยชน์มćก ต่Ăมćในปีพ.ý. ๒๔๘๓ ÿมĆยรĆชกćลที่ ๘ ได้จĆดใĀ้มีกćรแปลพรąไตรปิฎกจćกภćþć บćลีเป็นภćþćไทย มีÿมเด็จพรąÿĆงฆรćชทรงเป็นปรąธćน ทรงแต่งตĆ้งพรąเถรąเป็นกรรมกćร แปล เริ่มด ćเนินกćรตĆ้งแต่ปี พ.ý. ๒๔๘๓ จนถึงปี พ.ý. ๒๔๙๒ จึงแล้üเÿร็จ ต่Ăมćในปี พ.ý. ๒๔๙๕ รĆฐบćลได้จĆดตĆ้งงบปรąมćณขึ้นĂุปถĆมภ์เพื่Ăÿร้ćงพรąไตรปิฎกใĀ้ทĆนพิธีฉลĂงยี่ÿิบĀ้ć พุทธýตüรรþในปีพ.ý. ๒๕๐๐ แลąเป็นกćรจĆดพิมพ์พรąไตรปิฎกแลąĂรรถกถćขึ้นเป็นรูปเล่ม ครĆ้งแรกจ ćนüน ๒,๕๐๐ ชุด ชุดลą ๘๐ เล่ม ซึ่งรüมĂรรถกถćชćดกĂยู่ด้üย ในปีพุทธýĆกรćช ๒๕๐๐ มĀćจุāćลงกรณรćชüิทยćลĆยได้ด ćเนินกćรช ćรą ตีพิมพ์ พรąไตรปิฎกภćþćบćลีฉบĆบ “มĀćจุāćเตปิฏก ” เพื่Ăเป็นĂนุÿรณ์ในมĀćมงคลÿมĆย ๒๕ พุทธ ýตüรรþ แล้üแปลแลąจĆดพิมพ์พรąไตรปิฎกฉบĆบมĀćจุāćเตปิฏก เป็นภćþćไทยทĆ้ง ๔๕ เล่ม มี ลĆกþณąพิเýþกü่ćพรąไตรปิฎกฉบĆบĂื่น ๆ คืĂในคĆมภีร์แต่ลąเล่มจąมีบทน ć แนąน ćแลąÿรุป ÿćรąÿ ćคĆญขĂงคĆมภีร์เล่มนĆ้น ๆ ในเนื้ĂĀćตĂนใดมีýĆพท์ที่ยćกแก่กćรเข้ćใจก็จąมีเชิงĂรรถ Ăธิบćยคüćมเพิ่มเติม พร้Ăมข้ĂเÿนĂแนąคüรĂ ่ćนท ćคüćมเข้ćใจเพิ่มเติมได้จćกคĆมภีร์เล่ม ๑๓๕กรมกćรýćÿนć, ประüัติýาÿตร์พุทธýาÿนา, (กรุงเทพมĀćนคร : โรงพิมพ์กćรýćÿนć, ๒๕๒๗), Āน้ć ๑๖๙-๑๘๐.

๗๗ ใดบ้ćง ยุคÿมĆยเทคโนโลยีก้ćüĀน้ćมĀćจุāćลงกรณรćชüิทยćลĆยได้พĆฒนćโปรแกรม พรąไตรปิฎกภćþćไทย ๔๕ เล่มเป็นแผ่นซีดี-รĂม (MCUTRAI) ÿćมćรถÿืบค้นĀćค ć ข้Ăคüćม üลี ü่ćพรąÿูตรĀรืĂชćดกเรื่Ăงนี้Ăยู่Āน้ćใด ข้Ăใด ĀรืĂÿืบค้นแบบเชื่Ăมโยงจćกเล่มที่ ๑- ๔๕ ค้นจćกทĆ้ง ๓ Āมüด พรąüินĆยปิฎก พรąÿุตตĆนตปิฎก พรąĂภิธรรมปิฎกได้ ถืĂเป็นกćร ÿืบÿćนพรąรćชปณิธćนขĂงพรąบćทÿมเด็จพรąจุลจĂมเกล้ćเจ้ćĂยู่ĀĆü พรąผู้ทรงÿถćปนć มĀćüิทยćลĆยมĀćจุāćลงกรณรćชüิทยćลĆย โดยมีพรąรćชปรąÿงค์ที่จąทรงใĀ้มĀćüิทยćลĆยÿงฆ์ แĀ่งนี้เป็นที่ýึกþćพรąไตรปิฎกแลąüิชćพรąพุทธýćÿนćชĆ้นÿูง พรąไตรปิฎกฉบĆบ “มĀćจุāć เตปิฏก ” แลąพรąไตรปิฎกภćþćไทยฉบĆบมĀćจุāćลงกรณรćชüิทยćลĆย เป็นคู่มืĂกćรýึกþć พรąพุทธýćÿนćĂĆนทรงคุณค่ćยิ่ง ด้üยเป็นแĀล่งĂ้ćงĂิงĀลĆกüิชćกćรพรąพุทธýćÿนćที่ÿ ćคĆญ๑๓๖ ๓.๗ ÿรุป ๓.๗.๑ คüามเป็นมาของชาดกในประเทýไทย ชćดกที่ปรćกฏในปรąเทýไทย เผยแพร่มćพร้ĂมกĆบพรąไตรปิฎกบćลี คืĂ พรąพุทธýćÿนćเถรüćท ซึ่งมีค ćÿĂนที่ปรąมüลĂยู่ในพรąไตรปิฎกบćลีแลąเข้ćมćโดยüิธีýรĆทธć เลื่ĂมใÿในĀลĆกค ćÿĂน เĀ็นคุณค่ćขĂงพุทธธรรมที่มีผลต่ĂกćรดĆบทุกข์ขĂงบุคคลแลąÿ่üนรüม ในĀลĆกค ćÿĂนนĆ้นจąมีนิทćนชćดกเปรียบเทียบใĀ้เĀ็นผลแĀ่งกćรกรąท ćดีแลąท ćชĆ่üไปด้üย คน ไทยจึงนิยมน ćนิทćนชćดกที่มีในพรąไตรปิฎกมćเป็นĂุทćĀรณ์ในกćรใช้ชีüิตปรąจ ćüĆนทุกยุกต์ ÿมĆย ดĆงมีปรćกฏในปรąเทýไทยÿมĆยต่ćงๆ ดĆงนี้ ๓.๗.๒ ชาดกก่อนÿมัยÿุโขทัย ก่Ăนที่ĂćณćจĆกรÿุโขทĆยจąตĆ้งขึ้นนĆ้นดินแดนรĂบๆ ÿุโขทĆยก็มีพรąพุทธýćÿนć เจริญรุ่งเรืĂงแต่เดิมĂยู่แล้ü ทćงตĂนเĀนืĂ ได้แก่ĂćณćจĆกรĀริภุญไชย (ล ćพูน) แลąทćงตĂนใต้ ได้แก่ ĂćณćจĆกรตćมพรลิงค์ (นครýรีธรรมรćช) แลąในลุ่มน้ ćเจ้ćพรąยćก็มีร่ĂงรĂยĂิทธิพลขĂง ทüćรüดีเป็นÿ่üนใĀญ่ จćกภćพเล่ćเรื่ĂงชćดกนิยมÿลĆกในÿมĆยทüćรüดีที่นครปฐม รćชบุรี นครÿüรรค์กćāÿินธุ์ ชĆยภูมิ ๑๓๖คณąกรรมกćรมĀćüิทยćลĆยมĀćจุāćลงกรณรćชüิทยćลĆย, พระผู้ทรงเป็นปราชญ์แĀ่ง พระพุทธýาÿนา, (กรุงเทพมĀćนคร : บริþĆท ๒๑ เซ็นจูรี่ จ ćกĆด, ๒๕๔๕), Āน้ć ๔๖-๕๕.

๗๘ ๓.๗.๓ ชาดกÿมัยÿุโขทัย ชćดกตĆ้งแต่ÿมĆยÿุโขทĆยมีĀลĆกฐćนคืĂ “มĀćชćติค ćĀลüง” แต่งขึ้นในÿมĆยพรąบรม ไตรโลกนćถ ĀลĆงจćกนĆ้นก็มีกćรแต่งĂีกĀลćยÿ ćนüน ทĆ้งแบบฉบĆบแลąท้Ăงถิ่น üรรณกรรม เรื่ĂงเüÿÿĆนดรชćดกที่พุทธýćÿนิกชนได้ใĀ้คüćมÿ ćคĆญมćกนĂกจćกจąแต่งเป็นรูปลćยลĆกþณ์ แล้ü ยĆงนิยมใช้เทýนćโดยทĆ่üไปเรียกกćรเทýนćเรื่ĂงเüÿÿĆนดรชćดกü่ć “เทýน์มĀćชćติ” ๓.๗.๔ ชาดกÿมัยอยุธยา ในÿมĆยĂยุธยćนิยมน ćเรื่Ăงทýชćติมćแต่งแลąน ćมćแÿดงในปรąเพณีเทýน์มĀćชćติ ดĆงที่มีĀลĆกฐćนในýิลćจćรึกĀลćยĀลĆก ในพรąรćชพงýćüดćรกรุงýรีĂยุธยćฉบĆบĀลüงปรąเÿริฐ ĂĆกþรนิติ ในพรąนิพนธ์เรื่Ăง นĆนโทปนĆนทÿูตรค ćĀลüง เจ้ćฟ้ćธรรมธิเบýร์ แลąในจิตรกรรมฝć ผนĆงในกรุพรąปรćงค์üĆดรćชบูรณą จĆงĀüĆดพรąนครýรีĂยุธยć ในพรąĂุโบÿถ แลąพรąüิĀćร ĀรืĂในýćÿนÿถćนÿมĆยĂยุธยć ๓.๗.๕ ชาดกÿมัยกรุงธนบุรี ÿมเด็จพรąเจ้ćกรุงธนบุรีทรงกĂบกู้Ăิÿรภćพได้ÿ ćเร็จ พรąĂงค์โปรดเกล้ćĄ ใĀ้จćร พรąไตรปิฏกจ ćลĂงจćกฉบĆบที่ได้มćจćกĀĆüเมืĂงต่ćง ๆ เช่น นครýรีธรรมรćชแลąเมืĂงÿüćงค บุรี ๓.๗.๖ ชาดกÿมัยกรุงรัตนโกÿินทร์ พรąบćทÿมเด็จพรąพุทธยĂดฟ้ćจุāćโลก ทรงพรąรćชทćนพรąรćชทรĆพย์เป็นĂĆน มćกใĀ้เป็นค่ćจ้ćงช่ćงจćรจćรึกพรąไตรปิฎกลงใบลćน ในฉบĆบที่เป็นĂĆกþรลćüĂĆกþรรćมĆญก็ใĀ้ ช ćรąแปลเป็นĂĆกþรขĂม ÿร้ćงขึ้นไü้ในĀĂพรąมนเทียรธรรม ๓.๗.๗ การพิมพ์ชาดก พรąบćทÿมเด็จพรąจุลจĂมเกล้ćเจ้ćĂยู่ĀĆü ทรงจĆดพิมพ์Ăรรถกถćชćดกขึ้นเป็นฉบĆบ ĀลüงตĆ้งแต่ปีพ.ý. ๒๔๔๗ โปรดĄ ใĀ้ช ćรąแก้ไขแลąพิมพ์ขึ้นเป็นเล่มĀนĆงÿืĂรüม ๓๙ เล่ม พรą ไตรปิฏกแลąĂรรถกถćชćดกได้จĆดพิมพ์ครบÿมบูรณ์ในรĆชกćลที่ ๗ มีทĆ้งชุด ๔๕ เล่ม พุทธýĆกรćช ๒๕๐๐ มĀćจุāćลงกรณรćชüิทยćลĆยได้ด ćเนินกćรช ćรą ตีพิมพ์ พรąไตรปิฎกภćþćบćลีฉบĆบ “มĀćจุāćเตปิฏก ” ๔๕ เล่ม แลąต่ĂมćจĆดพิมพ์ฉบĆบภćþćไทย

๗๙ ทĆ้ง ๔๕ เล่ม เป็นพรąไตรปิฎกที่ÿมบูรณ์ครบถ้üน ๔๕ เล่ม เป็นคู่มืĂกćรýึกþćพรąพุทธýćÿนć ĂĆนทรงคุณค่ćยิ่ง ด้üยเป็นแĀล่งĂ้ćงĂิงĀลĆกüิชćกćรพรąพุทธýćÿนćที่ÿ ćคĆญยิ่ง

๘๐ บทที่ ๔ ประเภทของชาดก üัตถุประÿงค์การเรียนประจ าบท เมื่Ăได้ýึกþćเนื้ĂĀćในบทนี้แล้ü ผู้ýึกþćÿćมćรถ ๑. Ăธิบćยปรąเภทนิทćนชćดกได้ ๒. Ăธิบćยÿćรąÿ ćคĆญขĂงนิบćตชćดกได้ ๓. Ăธิบćยÿćรąÿ ćคĆญขĂงชćดกนĂกนิบćตĀรืĂพćĀิรกชćดกได้ ๔. Ăธิบćยÿćรąÿ ćคĆญชćดกมćลćได้ ๕. Ăธิบćยปรąเภทนิทćนในทćงพรąพุทธýćÿนćได้ ขอบข่ายเนื้อĀา คüćมน ć นิบćตชćดก ชćดกนĂกนิบćตĀรืĂพćĀิรกชćดก ชćดกมćลć

๘๑ บทที่ ๔ ประเภทของชาดก ชćดกในพรąพุทธýćÿนć มี ๓ ปรąเภท คืĂ ๑. นิบćตชćดก ๒. ชćดกนĂกนิบćต ĀรืĂพćĀิรกชćดก แลą ๓. ชćดกมćลć ซึ่งมีค ćĂธิบćยชćดกแต่ลąปรąเภท ดĆงนี้ ๔.๑ นิบาตชาดก ๔.๑.๑ ชาดกในพระไตรปิฎก นิบćตชćดก Āมćยถึง ชćดกทĆ้ง ๕๔๗ เรื่Ăงที่มีĂยู่ในคĆมภีร์ขุททกนิกćย ขĂง พรą ÿุตตĆนตปิฎกซึ่งเป็นĀนึ่งใน ๓ ĀมüดแĀ่งพรąไตรปิฎก นิบćตชćดกแต่งเป็นคćถć คืĂค ćฉĆนท์ ล้üน ๆ โดยจąมีกćรแต่งขยćยคüćมเป็นร้Ăยแก้üเป็นĂรรถกถćชćดก เĀตุที่เรียกü่ć นิบćต ชćดก เพรćąชćดกในพรąไตรปิฎก จąถูกจĆดĀมüดĀมู่ตćมจ ćนüนคćถćมีทĆ้งĀมด ๒๒ Āมüด ĀรืĂ ๒๒ นิบćต นิบćตÿุดท้ćย คืĂ นิบćตที่ ๒๒ (มĀćนิบćตชćดก) ปรąกĂบด้üยชćดก ๑๐ เรื่Ăง ĀรืĂที่เรียกü่ć “ทýชćติชćดก” ในแต่ลąนิบćตยĆงแบ่งเป็นüรรค ในแต่ลąüรรคแบ่งเป็นนิทćนต่ćง ๆ ÿ่üนใĀญ่มี นิทćนüรรคลą ๑๐ เรื่Ăง ÿรุปแล้üนิบćตชćดกมี ๒๒ นิบćต ๔๔ üรรค มีนิทćนชćดกในนิบćต ทĆ้งĀมด ๕๔๗ เรื่Ăง ดĆงต่Ăไปนี้ ๑. เĂกกนิบćต มี๑๕ üรรค ๆ ลą ๑๐ ชćดก รüม ๑๕๐ ชćดก ดĆงนี้ ๑. Ăปัณณกüรรค ๑๐ ชćดก ๙. ĂปćยิมĀüรรค ๑๐ ชćดก ๒. ÿีลüรรค ๑๐ ชćดก ๑๐. ลิตตüรรค ๑๐ ชćดก ๓. กุรุงคüรรค ๑๐ ชćดก ๑๑. ปโรÿตüรรค ๑๐ ชćดก ๔. กุลćüกüรรค ๑๐ ชćดก ๑๒. ĀĆงÿิüรรค ๑๐ ชćดก ๕. ĂĆตถกćมüรรค ๑๐ ชćดก ๑๓. กุÿนćāิüรรค ๑๐ ชćดก ๖. Ăćÿิงÿüรรค ๑๐ ชćดก ๑๔. ĂÿĆมปทćนüรรค ๑๐ ชćดก ๗. Ăิตถีüรรค ๑๐ ชćดก ๑๕. กกĆณฏกüรรค ๑๐ ชćดก

๘๒ ๘. üรุณüรรค ๑๐ ชćดก ๒. ทุกนิบćต มี๑๐ üรรค ๆ ลą ๑๐ ชćดก รüม ๑๐๐ ชćดก ๓. ติกนิบćต มี๕ üรรค ๆ ลą ๑๐ ชćดก รüม ๕๐ ชćดก ๔. จตุกกนิบćต มี๕ üรรค ๆ ลą ๑๐ ชćดก รüม ๕๐ ชćดก ๕. ปัญจกนิบćต มี๓ üรรค üรรคที่ ๑ แลą ๒ มีüรรคลą ๑๐ ชćดก ๖. ฉĆกกนิบćต มี๒ üรรค ๆ ลą ๑๐ ชćดก รüม ๒๐ ชćดก ๗. ÿĆตตกนิบćต มี ๒ üรรค üรรคที่ ๑ มี๑๐ ชćดก üรรคที่ ๒ มี ๑๑ ชćดก รüม ๒๑ ชćดก ได้แก่ ๑. กุกกุüรรค ๑๐ ชćดก ๒. คĆนธüรรค ๑๑ ชćดก ๘. ĂĆฏฐกนิบćต มี๑๐ ชćดก (ตĆ้งแต่นิบćตที่ ๘ เป็นต้นไปไม่มีüรรค) ๙. นüกนิบćต มี๑๒ ชćดก ๑๐. ทÿกนิบćต มี๑๖ ชćดก ๑๑. เĂกćทÿกนิบćต มี๙ ชćดก ๑๒. ทüćทÿกนิบćต มี๑๐ ชćดก ๑๓. เตรÿนิบćต มี ๑๐ ชćดก ๑๔. ปกิณณกนิบćต มี๑๓ ชćดก ๑๕. üีÿตินิบćต มี๑๔ ชćดก ๑๖. ติงÿตินิบćต มี๑๐ ชćดก ๑๗. จĆตตćลีÿนิบćต มี๕ ชćดก ๑๘. ปัญญćÿนิบćต มี๓ ชćดก ๑๙. ÿĆฏฐินิบćต มี๒ ชćดก ๒๐. ÿĆตตตินิบćต มี๒ ชćดก ๒๑. Ăÿีตินิบćต มี๕ ชćดก (รüมทĆ้งĀมด ๕๓๗ ชćดก) ๒๒. มĀćนิบćตชćดก มี๑๐ ชćดก คืĂ ชćดกที่มีคćถćมćก กล่ćüคืĂ มีคćถćเกิน ๘๐ คćถćขึ้นไป มĀćนิบćตชćดก ĀรืĂ ทýชćติชćดกมี ๑๐ เรื่Ăง ได้แก่ ๑. เตมิยชćดก ๒. ชนกชćดก ๓. ÿุüĆณณÿćมชćดก ๔. เนมิรćชชćดก

๘๓ ๕. มโĀÿถชćดก ๖. ภูริทĆตชćดก ๗. จĆนทชćดก ๘. นćรทชćดก ๙. üิธูรชćดก ๑๐. มĀćเüÿÿĆนดรชćดก (รüมทĆ้งĀมด ๕๔๗ ชćดก) (๑) การจัดนิบาต ลĆกþณąกćรจĆดนิบćต ท่ćนน ćชćดกที่มีคćถćเท่ćกĆนมćรüมไü้เป็นกลุ่มเดียüกĆนคืĂ - ชćดกที่มี ๑ คćถćเรียก “เĂกกนิบćต” - ชćดกที่มี ๒ คćถćเรียก “ทุกนิบćต” - ชćดกที่มี ๓ คćถćเรียก “ติกนิบćต” - ชćดกที่มี ๔ คćถćเรียก “จตุกกนิบćต” - ชćดกที่มี ๕ คćถćเรียก “ปัญจกนิบćต” - ชćดกที่มี ๖ คćถćเรียก “ฉĆกกนิบćต” - ชćดกที่มี ๗ คćถćเรียก “ÿĆตตกนิบćต” - ชćดกที่มี ๘ คćถćเรียก “ĂĆฏฐกนิบćต” - ชćดกที่มี ๙ คćถćเรียก “นüกนิบćต” - ชćดกที่มี ๑๐ คćถćเรียก “ทÿกนิบćต” - ชćดกที่มี ๑๑ คćถćเรียก “เĂกćทÿกนิบćต” - ชćดกที่มี ๑๒ คćถćเรียก “ทüćทÿกนิบćต” - ชćดกที่มี ๑๓ คćถć เรียก “เตรÿกนิบćต” - ชćดกที่มีมćกกü่ć ๑๓ คćถćขึ้นไปเรียก “ปกิณณกนิบćต” - ชćดกที่มี ๒๐ คćถćขึ้นไปเรียก “üีÿตินิบćต” - ชćดกที่มี๓๐ คćถćขึ้นไปเรียก “ติงÿนิบćต” - ชćดกที่มี๔๐ คćถćขึ้นไปเรียก “จĆตตćลีÿนิบćต”๑๓๗ ๑๓๗ขุ.ชć. (ไทย) ๒๗/[บทน ć]/๘.

๘๔ (๒) การตั้งชื่อüรรค ลĆกþณąกćรตĆ้งชื่Ăüรรค ท่ćนจąน ćชćดกแรกขĂงแต่ลąüรรคมćตĆ้งเป็นชื่Ăüรรคเป็น ÿ่üนมćกเช่น เÿริüüćณิชชćดก พรąโพธิÿĆตü์เÿüยพรąชćติเป็นพ่Ăค้ćชื่Ăเÿรีüą ĀรืĂจูāเÿฏฐิ ชćดก พรąโพธิÿĆตü์เÿüยพรąชćติเป็นจูāเýรþฐี บćงชćดก ใช้ĀĆüข้Ăธรรมที่ปรćกฏในคćถćนĆ้น ๆ มćตĆ้งชื่Ăชćดกเช่นĂปัณณกชćดก กล่ćüถึงธรรม คืĂกćรปฏิบĆติไม่ผิดแลąกćรปฏิบĆติผิดบćง ชćดกใช้ÿถćนที่ที่กล่ćüถึงในคćถćนĆ้น ๆ มćตĆ้งชื่Ăชćดกเช่นüĆณณุปถชćดก กล่ćüถึงคüćมเพียร พยćยćมในกćรขุดĀćน้ ćกลćงทąเลทรćยจนได้น้ ćมćใช้บริโภค เป็นต้น (๓) ข้อแนะน าüิธีการอ่านชาดกในพระไตรปิฎกและอรรถกถา ชćดกทĆ้งĀมดเป็นĂดีตนิทćนที่พรąพุทธเจ้ćทรงยกขึ้นมćแÿดงเพื่Ăเป็นข้Ă เปรียบเทียบเรื่Ăงที่เป็นปัจจุบĆนซึ่งเกิดขึ้นในขณąนĆ้น บćงชćดกพรąพุทธĂงค์ตรĆÿพรąคćถćÿรุป ไü้ในที่ÿุดขĂงเรื่Ăง เช่น Ăปัณณกชćดก üĆณณุปถชćดก เÿริüüćณิชชćดก เป็นต้น ชćดกบćง เรื่ĂงพรąพุทธĂงค์ทรงยกคćถćขĂงพรąโพธิÿĆตü์ในชćดกนĆ้น ๆ มćตรĆÿไü้ซ้ ćĂีก เช่น จูāเÿฏฐิ ชćดก ตĆณฑุลนćāิชćดก เทüธĆมมชćดก เป็นต้น ในบćลีพรąไตรปิฎกเล่มที่ ๒๗ นี้เป็นคćถćล้üน Āćกผู้Ă่ćนไม่ได้ýึกþćĂรรถกถćชćดกนĆ้น ๆ ปรąกĂบด้üยก็จąยćกต่Ăกćรเข้ćใจ จึงจ ćเป็น จąต้Ăงน ćĂรรถกถćเÿริมเข้ćมćเพื่Ăปรąโยชน์แก่กćรเข้ćใจในกćรĂ่ćนชćดก โดยย่Ăเรื่Ăงใน Ăรรถกถćมćไü้ในบทน ćนี้ก่Ăน เพื่ĂใĀ้เข้ćใจü่ćก่ĂนจąถึงคćถćชćดกนĆ้น ๆ ท่ćนได้แÿดงเรื่Ăง ปรąกĂบไü้Ăย่ćงไร ดĆงนĆ้น ก่Ăนจąถึงคćถć จึงมีค ćเปิดเรื่Ăงไü้ในüงเล็บ เพื่Ăเป็นที่เข้ćใจü่ć ใคร กล่ćüคćถćนี้แล้üจึงเข้ćคćถćที่มีĂยู่ต่Ăไป ĀรืĂในกรณีที่มี ๒ คćถćขึ้นไป มĆกมีกćรกล่ćüโต้ตĂบ กĆน ซึ่งกćรกล่ćüโต้ตĂบนี้ได้ใÿ่ค ćพูดขĂงผู้กล่ćüไü้ในüงเล็บซึ่งเป็นตĆüเปิดเรื่Ăงไü้ด้üย พึงทรćบ ü่ć ค ćในüงเล็บนĆ้นเป็นค ćที่มีมćในĂรรถกถć ไม่ใช่มีมćในบćลีพรąไตรปิฎกĀรืĂผู้แปลใÿ่เข้ćมć เĂง เช่น อปัณณกชาดก Āมüดü่ćด้üยกćรปฏิบĆติไม่ผิด พรąÿĆมมćÿĆมพุทธเจ้ćทรงปรćรภพ่Ăค้ćเกüียนÿĂงคน คนĀนึ่งปฏิบĆติผิด คนĀนึ่งปฏิบĆติถูก ตรĆÿพรąคćถćü่ć คนฉลćดพüกĀนึ่งกล่ćüฐćนąที่ไม่ผิด นĆกคćดคąเนทĆ้งĀลćยกล่ćüฐćนąที่ ๒ (ที่ผิด)

๘๕ ผู้มีปัญญćรู้จĆกฐćนąที่ไม่ผิดแลąฐćนąที่ผิดนĆ้นแล้ü คüรถืĂฐćนąที่ไม่ผิดไü้เถิด๑๓๘ ชćดก ภćค ๑ คืĂ พรąไตรปิฎกเล่มที่ ๒๗ พรąÿุตตĆนตปิฎกที่ ๑๙ ขุททกนิกćย ชćดก เป็นภćคแรกขĂงชćดก ได้กล่ćüถึง ค ćÿĂนทćงพรąพุทธýćÿนć ĂĆนมีลĆกþณąเป็นนิทćน ÿุภćþิต แต่ในพรąไตรปิฎกก็ไม่ปรćกฏเรื่Ăงไü้ มีแต่ค ćÿุภćþิตรüมทĆ้งค ćโต้ตĂบในนิทćน ÿ่üน เรื่ĂงโดยลąเĂียดมีเล่ćไü้ในĂรรถกถć ซึ่งเป็นĀนĆงÿืĂที่แต่งขึ้นเพื่ĂĂธิบćยชćดกในพรąไตรปิฎก Ăีกต่ĂĀนึ่ง ชćดก ภćค ๒ มีโครงÿร้ćงเช่นเดียüกĆบชćดก ภćค ๑ คืĂ ร้ĂยกรĂงในรูปคćถć เĀมืĂนกĆน กćรแปลจึงต้ĂงแปลในรูปขĂงคćถćแลąก่Ăนที่จąแปลเนื้ĂĀćขĂงคćถćแรกในแต่ลą ชćดกได้กล่ćüเปิดเรื่Ăงไü้ด้üยข้Ăคüćมในüงเล็บ ซึ่งเป็นค ćพูดขĂงตĆüลąครในชćดกนĆ้น ๆ Āćกมี กćรกล่ćüโต้ตĂบกĆนก็จąบĂกชื่Ăผู้พูดไü้ในüงเล็บนĆ้นด้üย ในบćงคćถćĂćจมีค ćกล่ćüเปิดเรื่Ăงไü้ ในüงเล็บü่ć (พรąýćÿดćเมื่Ăจąทรงปรąกćýเนื้ĂคüćมนĆ้น จึงตรĆÿü่ć) พึงทรćบü่ćเป็นเนื้Ăคüćม ที่พรąýćÿดćตรĆÿเล่ćด ćเนินเรื่ĂงขĂงชćดกตĂนนĆ้น ๆ เท่ćนĆ้นที่พรąĂรรถกถćจćรย์น ćมćกล่ćü ไü้ ชćดก ภćค ๒ ÿ่üนมćกเป็นเรื่ĂงยćüมีตĆ้งแต่ ๕๐ คćถćขึ้นไป แลąมีผู้กล่ćüเปิดเรื่Ăง ในüงเล็บĀลćยคน พึงทรćบü่ć เพื่ĂĂ ćนüยคüćมÿąดüกใĀ้แก่ผู้ที่ไม่มีโĂกćÿĂ่ćนĂรรถกถćได้ ทรćบคüćมเป็นมćที่แท้จริงขĂงแต่ลąชćดกเท่ćนĆ้น ĀรืĂแม้จąไม่ได้ใÿ่ข้Ăคüćมเปิดเรื่Ăงไü้ใน üงเล็บ แต่ถ้ćผู้Ă่ćนตĆ้งใจĂ่ćนจริง ๆ ก็ÿćมćรถเข้ćใจเนื้ĂĀćขĂงชćดกนĆ้น ๆ ได้เช่นกĆน ดĆงนĆ้น กćรใÿ่ข้Ăคüćมเปิดเรื่Ăงไü้ในüงเล็บจึงมุ่งเพื่ĂĂ ćนüยคüćมÿąดüกใĀ้แก่ผู้ที่เพิ่งĂ่ćนชćดกมิใĀ้ เกิดคüćมÿĆบÿนเท่ćนĆ้น Ăนึ่ง กćรย่Ăเรื่Ăงในชćดกภćค ๒ ได้ĂćýĆยรูปแบบจćกชćดกภćค ๑ กล่ćüคืĂ ได้ย่Ăเรื่ĂงทĆ้งที่มีปรćกฏĂยู่ในคćถćชćดก แลąĂรรถกถćชćดกมćปรąมüลไü้ในบทน ć เพื่ĂใĀ้ผู้Ă่ćนเข้ćใจเนื้ĂĀćขĂงชćดกเรื่ĂงนĆ้น ๆ ได้ง่ćยขึ้น๑๓๙ Ăนึ่ง เป็นที่ทรćบกĆนü่ć ชćดกทĆ้งĀมดมี ๕๕๐ เรื่Ăง แต่เท่ćที่นĆบได้ปรćกฏü่ćในเล่มที่ ๒๗ มี ๕๒๕ เรื่Ăง ในเล่มที่ ๒๘ มี ๒๒ เรื่Ăง รüมทĆ้งÿิ้นจึงเป็น ๕๔๗ เรื่Ăง ขćดไป ๓ เรื่Ăง แต่ ๑๓๘ขุ.ชć.เĂกก. (ไทย) ๒๗/๑/๑. ๑๓๙ขุ.ชć. (ไทย) ๒๘/บทน ć/๙.

๘๖ กćรขćดไปนĆ้น น่ćจąเป็นด้üยบćงเรื่Ăงมีนิทćนซ้Ăนนิทćน แลąไม่ได้นĆบเรื่Ăงซ้ĂนแยกĂĂกไป ก็ เป็นได้ Ăย่ćงไรก็ตćมจ ćนüนที่นĆบได้จĆดü่ćใกล้เคียงมćก ในพรąไตรปิฎกเล่มที่ ๒๗ เป็นเล่มที่ รüมเรื่Ăงชćดกเล็ก ๆ น้Ăย ๆ รüมกĆนถึง ๕๒๕ เรื่Ăง แต่ในพรąไตรปิฎกเล่มที่ ๒๘ นี้มีเพียง ๒๒ เรื่Ăง เพรćąเป็นเรื่Ăงยćü ๆ ทĆ้งนĆ้น โดยในเล่มที่ ๒๘ ที่มี ๒๒ เรื่ĂงนĆ้น ๑๒ เรื่Ăงแรกเป็นเรื่Ăงที่มี ค ćฉĆนท์ ÿ่üน ๑๐ เรื่ĂงĀลĆง คืĂ เรื่Ăงที่เรียกü่ć มĀćนิบćตชćดก แปลü่ć ชćดกที่ชุมนุมเรื่ĂงใĀญ่ ĀรืĂที่โบรćณเรียกü่ć ทýชćติ ๔.๑.๒ อรรถกถาชาดก Ăรรถกถć (Ă่ćนü่ć ĂĆด-ถą-กą-ถć) คืĂ คĆมภีร์ที่แก้เนื้Ăคüćมบćลี เป็นคĆมภีร์ที่ไข คüćมพรąไตรปิฎก เขียนเป็นÿĆนÿกฤตü่ć Ăรฺถกถć เขียนเป็นบćลีü่ć Ăตฺถกถć ĀรืĂ Ăฏฺฐก Ăรรถกถćชćดก เป็นค ćÿĆนÿกฤต ภćþćบćลีใช้ค ćü่ć ชćตกĆฏฐกถć ĀรืĂ ĂĆฏฐกถć ชćดก Āมćยถึง คĆมภีร์ที่พรąĂรรถกถćจćรย์แต่งĂธิบćยขยćยคüćมนิบćตชćดกใĀ้เช้ćใจง่ćยแลą พิÿดćรขึ้น โดยน ćเĂćนิทćนพื้นบ้ćนเก่ćแก่มćแต่งเป็นร้Ăยแก้üผÿมกĆบคćถć (ร้ĂยกรĂง) ใน นิบćตชćดก Ăรรถกถćชćดก เกิดขึ้นมćจćกภćยĀลĆงกćรÿĆงคćยนćครĆ้งที่ ๓ พรąมĀินทเถรąได้ น ćเĂćพรąไตรปิฎกแลąĂรรถกถćไปปรąเทýลĆงกćเพื่Ăเผยแผ่พรąพุทธýćÿนć ชćüลĆงกćเลื่Ăมใÿ ได้พćกĆนĂĂกบüชแลąท่ćนได้แปลพรąไตรปิฎกแลąĂรรถกถćเป็นภćþćÿิงĀลขĂงลĆงกć๑๔๑ ก่Ăนที่พรąพุทธโฆÿćจćรย์จąเดินทćงไปลĆงกćแลąแปลพรąไตรปิฎกแลąĂรรถกถć เป็นภćþćบćลีก็มีĂยู่ก่Ăนแล้ü คืĂมูลĂรรถกถć ĀรืĂมĀćĂรรถกถć ĂรรถกถćขĂงชćüĂุตตรüิ Āćร มĀćปัจจรี กุรุนทีĂรรถกถć ĂĆนธĂรรถกถć แลąÿĆงเขปĂรรถกถć Ăนึ่ง มูลĂรรถกถć ĀรืĂ มĀćĂรรถกถćนĆ้น เป็นĂรรถกถćแĀ่งพรąÿุตตĆนตปิฎก คงจą มีĂรรถกถćชćดกด้üย ชćüลĆงกćเชื่Ăü่ćนิบćตชćดกมีเฉพćąตĆüคćถćเท่ćนĆ้น ÿ่üนĂรรถกถćชćดก ที่มีนิทćนโดยเขียนเป็นร้Ăยแก้üนĆ้น ได้เขียนเป็นภćþćÿิงĀลยุคเก่ćมćก่Ăน แลąĂรรถกถćชćดก ๑๔๐รćชบĆณฑิตยÿถćน, พจนานุกรม ฉบับราชบัณฑิตยÿถาน พ.ý. ๒๕๔๒, (กรุงเทพมĀćนคร : บริþĆท นćนมีบุคÿ์พĆบลิเคชĆ่นÿ์ จ ćกĆด, ๒๕๔๖), Āน้ć ๘๘๑. ๑๔๑รý.พĆฒน์ เพ็งผลć, ชาดกกับüรรณกรรมไทย, (กรุงเทพมĀćนคร : โรงพิมพ์มĀćüิทยćลĆย รćมค ćแĀง, ๒๕๓๕), Āน้ć ๓๑.

๘๗ นี้ พรąพุทธโฆÿćจćรย์ได้แปลเป็นภćþćบćลีในคริÿต์ýตüรรþที่ ๑๕ ต่Ăมćต้นฉบĆบภćþćÿิงĀล ได้ÿูญĀćยไป พรąบćทÿมเด็จพรąจุลจĂมเกล้ćเจ้ćĂยู่ĀĆüทรงมีพรąบรมรćชćธิบćยเรื่Ăงชćดก มี คüćมตĂนĀนึ่งü่ć ÿ่üนชćดกที่ได้แปลฉบĆบนี้ ไม่ใช่บćลี เป็นĂรรถกถć กล่ćüü่ćได้เรียงรüบรüม ขึ้นในเกćąลĆงกćในรćüพรąพุทธเจ้ćนิพพćนได้ ๑๐๐๐ ปีล่üงแล้ü แต่ไม่ปรćกฏü่ćมีผู้ใดเป็นผู้ เรียบเรียง ไม่ได้แก้ไขเพิ่มเติมท้Ăงนิทćน เดิมแต่เรื่Ăงปรćรภข้ćงต้นแลąปรąชุมชćดกข้ćงปลćย แต่ได้เรียบเรียงเป็นภćþćÿิงĀล แต่คćถćคงเป็นภćþćบćลี แล้üจึงกลĆบลงเป็นภćþćบćลี ทĆ้งĀมด๑๔๒ Ăย่ćงไรก็ตćม นĆกüิชćกćรทćงพรąพุทธýćÿนćแลąนĆกüิชćกćรบćลีต่ćงชćติบćงท่ćน เชื่Ăü่ć พรąพุทธโฆÿćจćรย์เป็นผู้แต่งคĆมภีร์Ăรรถกถćชćดกในรćüปี พ.ý. ๙๖๕ ๔.๑.๓ ฎีกาชาดก ฎีกć Āมćยถึง คĆมภีร์ที่แก้ ĀรืĂĂธิบćยคĆมภีร์Ăรรถกถć๑๔๓ ฎีกćชćดก Āมćยถึง ĀนĆงÿืĂที่พรąฎีกćจćรย์ Ăćจćรย์ผู้แต่งคĆมภีร์ฎีกć แต่งĂธิบćยคüćมĀรืĂเรื่ĂงรćüในĂรรถกถć ชćดกใĀ้เข้ćใจง่ćยขึ้น โดยĂธิบćยคüćมในĂรรถกถćชćดกแลąĂธิบćยคüćมในนิบćตชćดกด้üย ในกรณีที่ค ćĀรืĂข้ĂคüćมจćกชćดกในพรąไตรปิฎกแลąĂรรถกถćชćดกขĆดแย้งกĆน ในคĆมภีร์ฎีกć ชćดกไม่มีเนื้Ăเรื่Ăง เพรćąมีจุดมุ่งĀมćยĂธิบćยค ćĀรืĂข้Ăคüćมเป็นÿ ćคĆญ คĆมภีร์ฎีกćชćดกจุดมุ่งĀมćยเพื่ĂĂธิบćยค ćĀรืĂคüćมชćดกในพรąไตรปิฎกแลą Ăรรถ-กถćชćดก โดยมีลĆกþณą ดĆงนี้ ๑. ค ć ถ้ćค ćจćกชćดกในพรąไตรปิฎกแตกต่ćงจćกĂรรถกถć พรąฎีกćจćรย์ จąน ćĀลĆกไüยćกรณ์บćลีมćเป็นĀลĆกĂธิบćย พร้ĂมทĆ้งยกตĆüĂย่ćงแลąĀลĆกฐćนปรąกĂบ ค ćĂธิบćย ๑๔๒พรąบćทÿมเด็จพรąจุลจĂมเกล้ćเจ้ćĂยู่ĀĆü, พระบรมราชาธิบายเรื่องนิบาตชาดก พระ คัมภีร์ชาดกแปลฉบับ ÿ.อ.ÿ. เล่ม ๒๓ ภาคผนüก, (กรุงเทพมĀćนคร : โรงพิมพ์แม้นýรี, ๒๔๙๓), Āน้ć ๙. ๑๔๓รćชบĆณฑิตยÿถćน, พจนานุกรม ฉบับราชบัณฑิตยÿถาน พ.ý. ๒๕๔๒, Āน้ć ๒๘๙.

๘๘ ๒. คüćมĀมćย ĀćกคüćมĀมćยจćกชćดกในพรąไตรปิฎกแตกต่ćงจćกĂรรถ กถć พรąฎีกćจćรย์จąĂธิบćยคüćม โดยยึดถืĂคüćมĀมćยชćดกในพรąไตรปิฎกเป็นĀลĆกÿ ćคĆญ แล้üยกĀลĆกฐćนในพรąไตรปิฎกมćปรąกĂบกćรĂธิบćยคüćมĀมćย คĆมภีร์ฎีกćชćดกที่เป็นภćþćบćลีมีĂยู่ ๒ เล่ม คืĂ ๑. ลีนĆตถปกćÿินี แต่งโดย พรąธรรมปćลą ชćüĂินเดียใต้ (ทมิā) ลีนĆตถปกć ÿินี แปลü่ć ĀนĆงÿืĂไขคüćมลี้ลĆบ เป็นĀนĆงÿืĂĂธิบćยค ćĀรืĂคüćมในนิบćตชćดกแลąĂรรถกถć ๒. เüÿÿĆนตรทีปนี แต่งโดย พรąÿิริมĆงคลćจćรย์ พรąภิกþุล้ćนนćไทย ได้แต่ง ĀนĆงÿืĂบćลีไü้Āลćยเล่ม ที่มีชื่Ăเÿียงมćกที่ÿุด คืĂคĆมภีร์มĆงคลĆตถทีปนี แลąเüÿÿĆนตรทีปนี เป็น ĀนĆงÿืĂĂธิบćยค ć แลąคüćมในเüÿÿĆนดรชćดกซึ่งเป็นชćดกÿุดท้ćยแลąÿ ćคĆญยิ่งÿ ćĀรĆบชćü พุทธไทย ท่ćนได้แต่งที่ในเมืĂงเชียงใĀม่เมื่Ăปีพ.ý. ๒๐๖๐ Ăนึ่ง Ăรรถกถćชćดก ฎีกćชćดก จĆดเป็นชćดกในนิบćตซึ่งĀมćยถึงชćดกที่ปรćกฏใน ล ćดĆบคĆมภีร์พรąพุทธýćÿนć นĆ่นคืĂ พรąไตรปิฎก Ăรรถกถć แลąฎีกć ๔.๒ ชาดกนอกนิบาตĀรือพาĀิรกชาดก ชćดกนĂกนิบćต เป็นชćดกที่แต่งขึ้นใĀม่นĂกเĀนืĂจćกนิบćตชćดกแลąĂรรถกถć ชćดก ได้แก่ชćดกที่เป็นüรรณกรรมแบบฉบĆบแลąท้Ăงถิ่นพื้นบ้ćนต่ćง ๆ ที่มีเนื้ĂĀćแลąรูปแบบ ลĆกþณąเดียüกĆนกĆบชćดก มีüิüĆฒนćกćรไปจćกĂรรถกถćชćดกทĆ้งคüćมซĆบซ้ĂนขĂงโครง เรื่ĂงแลąตĆüลąคร กล่ćüคืĂ ชćดกใดที่ไม่มีในนิบćตชćดก ขุททกนิกćย แĀ่งพรąÿุตตตĆนตปิฎก ถืĂü่ćเป็นชćดกนĂกนิบćตĀรืĂพćĀิรกชćดก ชćดกนĂกนิบćตที่รู้จĆกĂย่ćงแพร่ĀลćยคืĂ ปัญญćÿ ชćดกแลąชćดกÿ ćนüนชćüบ้ćน ดĆงนี้ ๔.๒.๑ ปัญญาÿชาดก ค ćü่ć ปัญญćÿชćดก Āมćยถึง ชćดก ๕๐ เรื่Ăงที่พรąภิกþุชćüเชียงใĀม่แต่งขึ้น ซึ่งถึง ปัจจุบĆนก็ยĆงไม่ทรćบนćมผู้แต่ง ได้รüบรüมเรื่ĂงรćüปรĆมปรćที่เป็นนิทćนพื้นเมืĂงในท้Ăงถิ่นที่ แพร่ĀลćยยุคนĆ้น แล้üน ćมćรจนćเป็นชćดกขึ้นในรąĀü่ćงปี พ.ý. ๒๐๐๐-๒๒๐๐๑๔๔ โดยเขียนไü้ ๑๔๔กรมýิลปćกร, ปัญญาÿชาดก, (กรุงเทพมĀćนคร : โรงพิมพ์รุ่งเรืĂงรĆตน์, ๒๔๙๙), Āน้ćค ć น ć.

๘๙ ด้üยภćþćบćลีมีทĆ้งค ćปรąพĆนธ์ที่เป็นร้Ăยแก้üแลąบทคćถć ĀรืĂบทร้ĂยกรĂง มีทĆ้งÿิ้น ๕๐ ชćดก คćถćที่เกี่ยüกĆบเรื่ĂงขĂงชćดกนĆ้นผู้แต่ง แต่งขึ้นเĂง ÿ่üนคćถćที่เกี่ยüกĆบพุทธýćÿนÿุภćþิต ผู้แต่ง ปัญญćÿชćดก ได้น ćเĂćคćถćมćจćกพรąไตรปิฎก เช่น Ăนิจฺจć üต ÿงฺขćรć Ăุปฺปćทüยธมฺมิโน Ăุปฺปชฺชิตฺüć นิรุชฺฌนฺติ เตÿ üูปÿโม ÿุโข แปลü่ć ÿĆงขćรทĆ้งĀลćยไม่เที่ยงĀนĂ มีคüćมเกิดขึ้นแลąเÿื่Ăมไปเป็นธรรมดć ครĆ้น เกิดขึ้นแล้üก็ดĆบไป กćรเข้ćไปÿงบรąงĆบÿĆงขćรเĀล่ćนĆ้นเป็นคüćมÿุข๑๔๕ ปัญญćÿชćดกแต่งเลียนแบบĂรรถกถćชćดกเพื่Ăเป็นกćรใช้ÿĂนýćÿนć แต่ก็ไม่ได้ รĆบกćรยกย่ĂงมćกนĆก เพรćąถืĂü่ćผู้แต่งน ćเĂćนิทćนพื้นบ้ćนขĂงไทยมćแต่งเป็นภćþćบćลี น ć คćถćมćจćกพรąไตรปิฎกแลąแต่งคćถćขึ้นเĂง Ăย่ćงไรก็ตćมก่Ăนที่ปรąเทýลćü เขมร พม่ć จą เปลี่ยนแปลงกćรปกครĂงมćเป็นแบบปัจจุบĆนได้แปลปัญญćÿชćดกเป็นภćþćตน ท ćใĀ้ปัญญćÿ ชćดกมีĂิทธิพลต่ĂüรรณกรรมขĂงชćติเพื่Ăนบ้ćนเĀล่ćนี้ด้üย โครงÿร้ćงขĂงปัญญćÿชćดกมีลĆกþณąเลียนแบบนิบćตชćดก ĀรืĂĂรรถกถćชćดกที่ พรąÿงฆ์ชćüลĆงกćปรąพĆนธ์ไü้ ĂĆนปรąกĂบด้üย ปัจจุบĆนüĆตถุĂดีตนิทćน บทคćถć ภćþิต แลą ÿโมธćน ĀรืĂปรąชุมชćดก แต่ปัญญćÿชćดกไม่มีเüยยćกรณą เนื้ĂĀćÿćรąขĂงปัญญćÿชćดกเป็นกćรพรรณนćถึงเรื่Ăงรćüเกี่ยüกĆบจริยüĆตรขĂงตĆü ลąครเĂกในเรื่Ăง คืĂ พรąพุทธเจ้ć เมื่ĂครĆ้งเÿüยพรąชćติเป็นพรąโพธิÿĆตü์ซึ่งได้มีปณิธćนมุ่งมĆ่น ในกćรบ ćเพ็ญบćรมีในชćติต่ćง ๆ Ăย่ćงมĆ่นคง ไม่ย่Ăท้Ăต่Ăคüćมยćกเข็ญแลąĂุปÿรรคนćนć ชนิด โดยปรćรถนćÿูงÿุดเพียงได้บรรลุพรąÿĆมมćÿĆมโพธิญćณเท่ćนĆ้น ซึ่งท้ćยที่ÿุดขĂงแต่ลąชćติ พรąโพธิÿĆตü์จąÿćมćรถบรรลุถึงÿĆมมćÿĆมโพธิญćณด้üยบćรมีที่ถึงพร้Ăมในแต่ลąชćติ ปัญญćÿชćดก เป็นชćดกนĂกนิบćต Āมćยถึง ชćดกที่ไม่ปรćกฏในคĆมภีร์ พรąไตรปิฎก เป็นชćดกที่ภิกþุชćüเชียงใĀม่ได้รüบรüมเรื่Ăงรćüมćจćกนิทćนพื้นบ้ćนไทยมćแต่ง เป็นชćดกขึ้นเมื่Ăรćüปีพ.ý. ๒๐๐๐-๒๒๐๐ บćงเรื่Ăงได้เค้ćโครงเรื่ĂงจćกĂรรถกถćชćดก บćง เรื่Ăงเป็นนิทćนพื้นบ้ćนซึ่งมีรูปแบบกćรแต่งเĀมืĂนกĆบĂรรถกถćชćดกทĆ้งĂงค์ปรąกĂบในเรื่Ăง ๑๔๕ มĀćÿุทĆÿÿนชćดก, ขุ.ชć.เĂกก. (ไทย) ๒๗/๙๕/๓๙.

๙๐ ได้แก่ ในÿ่üนปรćรภเรื่ĂงĀรืĂปัจจุบĆนüĆตถุ ĂดีตüĆตถุ คćถć กćรกลĆบชćติมćเกิด ĀรืĂÿโมธćน แลąเนื้ĂĀćที่ü่ćด้üยกćรบ ćเพ็ญบćรมีขĂงพรąโพธิÿĆตü์ ในÿ่üนที่แตกต่ćงกĆนĂย่ćงชĆดเจนรąĀü่ćงปัญญćÿชćดก แลąĂรรถกถćชćดก คืĂ คćถćในปัญญćÿชćดก ไม่ได้เป็นĀĆüใจĀรืĂแก่นขĂงเรื่Ăง ซึ่งจąเป็นÿุภćþิต แลąคüćมคิดทćง ปรĆชญćเĀมืĂนกĆบในĂรรถกถćชćดก แต่คćถćในปัญญćÿชćดกเป็นเพียงค ćกล่ćüขĂงตĆüลąคร ซึ่งĂćจเป็นบทÿนทนćโต้ตĂบ ĀรืĂกćรร ćพĆนคร่ ćครüญĀรืĂเป็นกćรĂธิþฐćนที่ผู้แต่งผูกคćถćขึ้น เพื่Ăคüćมไพเรćąเท่ćนĆ้น มิได้มุ่งĀüĆงใĀ้เป็นÿุภćþิตĀรืĂปรĆชญć แม้ü่ćบćงครĆ้งค ćกล่ćüในคćถć จąมีลĆกþณąเชิงĂุปมćก็ตćม แต่ก็มิได้เป็นข้Ăคüćมที่มีคüćมĀมćยลึกซึ้งจนเข้ćใจได้ยćก ใน ปัญญćÿซćดก จึงไม่มีÿ่üนที่Ăธิบćยค ćแลąข้Ăคüćมที่เป็นค ćýĆพท์ยćก ซึ่งตรงกĆบÿ่üนที่เรียกü่ć “ไüยćกรณ์” ขĂงĂรรถกถćชćดก ปัญญćÿชćดก จćกภćþćบćลีเป็นภćþćไทยแปลเÿร็จÿิ้นก่Ăน พ.ý. ๒๔๖๖ ซึ่งเป็นปี ที่ĀĂพรąÿมุดÿ ćĀรĆบพรąนครได้รüบรüมต้นฉบĆบĀนĆงÿืĂนี้ได้ครบบริบูรณ์แลąจĆดพิมพ์เผยแพร่ เป็นครĆ้งแรก นĂกจćกนี้ยĆงได้ตĆ้งข้ĂÿĆงเกตü่ć ผู้แปลนิทćนต ่ćง ๆ ในปัญญćÿชćดกเป็น ภćþćไทยคงจąเข้ćใจเจตนćขĂงพรąภิกþุผู้รจนć ซึ่งแต่งĀนĆงÿืĂปัญญćÿชćดกด้üยปรąÿงค์ จąใĀ้ĀนĆงÿืĂปัญญćÿชćดกมีคุณค่ćในกćรเÿริมÿร้ćงýรĆทธćในพรąพุทธýćÿนćเช่นเดียüกĆบ Ăรรถกถćชćดก ทĆ้งนี้จąเĀ็นได้ลĆกþณąกćรแต่ง üิธีกćรด ćเนินเรื่ĂงขĂงปัญญćÿชćดกเป็นไปใน ลĆกþณąเดียüกĆนกĆบĂรรถกถćชćดก ด้üยเĀตุนี้ กćรแปลĀนĆงÿืĂปัญญćÿซćดกเป็นภćþćไทยนĆ้น เข้ćใจü่ćผู้แปลน่ćจąได้ยึดถืĂüิธีกćรแปลĂรรถกถćชćดกเป็นภćþćไทยเป็นแบบĂย่ćง ด้üย เพรćąมีกćรแปลĂรรถกถćชćดกที่ปรćกฎเป็นลćยลĆกþณ์ĂĆกþรครĆ้งแรกเมื่Ăปีพ.ý. ๒๔๗๗ ในรĆช ÿมĆยพรąบćทÿมเด็จพรąจุลจĂมเกล้ćเจ้ćĂยู่ĀĆüมćแล้ü๑๔๖ ปัญญćÿชćดก เป็นüรรณคดีที่มีĂิทธิพลต่Ăüรรณคดีเรื่ĂงĂื่น ๆ ขĂงไทยĂย่ćงมćก ไม่ü่ćจąเป็นĂิทธิพลทćงด้ćนเนื้Ăเรื่Ăงโดยตรง เช่น ÿมุททโฆÿชćดก รถเÿนชćดก ÿุธนชćดก ÿุธนูชćดก ÿĆพพÿิทธิชćดก ÿิริüิปุลกิตติชćดก ÿุüĆณณÿĆงขชćดก พĀลćคćüีชćดก ในüรรณกรรม ๑๔๖นิยąดć ÿćริกภูติ, “ปัญญćÿชćดก : ปรąüĆติแลąคüćมÿ ćคĆญที่มีต่Ăüรรณกรรมร้ĂยกรĂง ขĂงไทย”, üิทยานิพนธ์ปริญญาอักþรýาÿตรดุþฎีบัณฑิต, (บĆณฑิตüิทยćลĆย, จุāćลงกรณ์มĀćüิทยćลĆย, ๒๕๒๔), Āน้ć ๓๕.

๙๑ ท้Ăงถิ่นก็มีปćจิตตกุมćรชćดก นรชีüชćดก ÿĆงขปัตตชćดก ÿุปินชćดก เป็นต้น แลąยĆงได้รĆบ ĂิทธิพลทćงĂ้Ăม ได้แก่กćรĂ้ćงถึงเรื่ĂงรćüแลąตĆüลąครในปัญญćÿชćดก แทรกĂยู่ในüรรณคดี เรื่Ăงต่ćง ๆ Ăรรถกถćชćดกมีบทบćทแลąคüćมÿ ćคĆญต่Ăปัญญćÿชćดกมćกกü่ćüรรณคดีเรื่ĂงĂื่น ๆ กล ่ćüคืĂ มีĂิทธิพลในด้ćนที ่เป็นต้นเค้ćขĂงโครงเรื ่Ăงในปัญญćÿชćดกถึง ๑๐ เรื ่Ăง นĂกจćกนี้คćถćในปัญญćÿชćดกยĆงเลียนแบบคćถćจćกĂรรถกถćชćดกĂีกด้üย “ปัญญćÿชćดก” มีนิทćน ๕๐ เรื่Ăง แลąรüมกĆบเรื่ĂงในปัจฉิมภćคĂีก ๑๑ เรื่Ăง รüมเป็น ๖๑ เรื่Ăง มีรćยชื่Ăชćดกเรื่Ăงต่ćง ๆ ดĆงนี้ ๑. ÿมุททโฆÿชćดก ๒. ÿุธนชćดก ๓. ÿุธนุชćดก ๔. รĆตนปโชตชćดก ๕. ÿิริüิบุลกิตติชćดก ๖. üิบูลรćชชćดก ๗. ÿิริจุฑćมณิชćดก ๘. จĆนทรćชชćดก ๙. ÿุภมิตตชćดก ๑๐. ÿิริธรชćดก ๑๑. ทุลกบĆณฑิตชćดก ๑๒. Ăćทิตชćดก ๑๓. ทุกĆมมćนิกชćดก ๑๔. มĀćÿุรเÿนชćดก ๑๕. ÿุüรรณกุมćรชćดก ๑๖. กนกüรรณรćชชćดก ๑๗. üิริยบĆณฑิตชćดก ๑๘. ธรรมโÿภณฑกชćดก ๑๙. ÿุทĆÿÿนชćดก ๒๐. üĆฏฏĆงคุลีรćชชćดก ๒๑. โบรćณกบิลรćชชćดก ๒๒. ธĆมมิกบĆณฑิตรćชชćดก ๒๓. ÿุจćคทćนชćดก ๒๔. ธรรมรćชชćดก ๒๕. นรชีüชćดก ๒๖. ÿุรูปชćดก ๒๗. มĀćปทุมชćดก ๒๘. ภĆณฑćรคćรชćดก ๒๙. พĀลćคćüีชćดก ๓๐. เÿตบĆณฑิตชćดก ๓๑. ปุปผชćดก ๓๒. พćรćณÿีรćชชćดก ๓๓. พรĀมโฆÿรćชชćดก ๓๔. เทüรุกขชćดก ๓๕. ÿลภูชćดก ๓๖. ÿิทธิÿćรชćดก ๓๗. นรชีüกฐินชćดก ๓๘. Ăติเทüรćชชćดก

๙๒ ๓๙. ปćจิตตกุมćรชćดก ๔๐. ÿรรพÿิทฺธิชćดก ๔๑. ÿĆงขปัตถชćดก ๔๒. จĆนทเÿนชćดก ๔๓. ÿุüรรณกĆจฉปชćดก ๔๔. ÿิโÿรชćดก ๔๕. üรüงÿชćดก ๔๖. Ăรินทมชćดก ๔๗. รถเÿธชćดก ๔๘. ÿุüรรณÿิรÿćชćดก ๔๙. üนćüนชćดก ๕๐. พćกุลชćดก นิทćนชćดกในปัจฉิมภćค (ภćคÿุดท้ćย) ๑๑ เรื่Ăง ดĆงนี้ ๑. โÿนĆนทชćดก ๒. ÿีĀนćทชćดก ๓. ÿุüรรณÿĆงขชćดก ๔. ÿุรĆพภชćดก ๕. ÿุüรรรกĆจฉปชćดก ๖. เทüĆนธชćดก ๗. ÿุบินชćดก ๘. ÿุüรรณüงýชćดก ๙. üรนุชชćดก ๑๐. ÿิรÿćชćดก ๑๑. จĆนทคćธชćดก ๔.๒.๒ ชาดกÿ านüนชาüบ้าน ได้แก่ ชćดกüรรณคดีท้Ăงถิ่นที่มีกćรแต่งนิทćน โดยน ćรูปแบบขĂงชćดก ĀรืĂ เรื่Ăงรćüกćรบ ćเพ็ญบćรมีขĂงพรąโพธิÿĆตü์มćใช้ÿร้ćงเป็นนิทćนเรื่ĂงใĀม่ โดยเรียกนิทćนกลุ่มนี้ ü่ć “ชćดกพื้นบ้ćน”๑๔๗ ชćดกเĀล่ćนี้เกิดจćกกćรผÿมผÿćนนิทćนชćดกเรื่Ăงต่ćง ๆ ĀรืĂĂćจน ćเĂć เĀตุกćรณ์ในนิทćนพื้นบ้ćนมćดĆดแปลงÿร้ćงÿรรค์ขึ้นเป็นนิทćนเรื่ĂงใĀม่ขึ้น ĀรืĂĂćจเกิดจćก กćรดĆดแปลงüรรณคดีไทยใĀ้เป็นเรื่Ăงชćดกด้üยกćรแต่งเติมĂงค์ปรąกĂบขĂงชćดก เช่น กćร กลĆบชćติมćเกิด น ćÿโมธćนĀรืĂบทÿรุปมćไü้ในตĂนจบขĂงเรื่Ăง เช่น เรื่ĂงพญćคĆนคćก เป็น นิทćนที่ผÿมผÿćนคüćมเชื่Ăเก่ćแก่ขĂงชćüĂีÿćนเกี่ยüกĆบพญćแถน เข้ćกĆบเรื่Ăงกćรบ ćเพ็ญ บćรมีขĂงพรąโพธิÿĆตü์ นิทćนพื้นบ้ćนบćงเรื่Ăงก็เรียกชื่Ăเป็นชćดกด้üย เช่น Ăุÿÿćบćรÿชćดก พรąĂภĆยมณีชćดก แลą ณรงคจิตรชćดก เป็นต้น นิทćนพื้นบ้ćนบćงเรื่Ăงไม่เรียกชื่Ăชćดกแต่ ๑๔๗ýิรćพร ณ ถลćง, “ชćดกพื้นบ้ćนในกćรรĆบรู้ขĂงชนชćติไท”, üารÿารภาþาและ üรรณคดีไทย, ๑๖ (ธĆนüćคม ๒๕๔๒): ๒๑๗-๒๒๙.

๙๓ แÿดงถึงเนื้Ăเรื่ĂงขĂง พรąโพธิÿĆตü์ เช่น พรąüรüงý์ ธรรมปćลąไม้เจ็ดคด ท้ćüก่ ćกćด ć เป็นต้น นิทćนพื้นบ้ćนเĀล่ćนี้ นĂกจćกจąมีตĆüลąครเĂกเป็นพรąโพธิÿĆตü์เÿüยพรąชćติมćเกิดเป็นบุคคล ต่ćง ๆ แล้ü บćงเรื่ĂงยĆงกล่ćüถึงĂนุภćคคล้ćยกĆบที่ปรćกฏในชćดก เช่น กćรท ćÿĆจจกิริยć กćร ตĆ้งจิตĂธิþฐćน แลąแÿดงเนื้ĂĀćกćรบ ćเพ็ญบćรมีขĂงพรąโพธิÿĆตü์ นĂกจćกนี้นิทćนพื้นบ้ćน บćงเรื่ĂงยĆงมีรูปแบบกćรแต่งเรื่Ăงคล้ćยกĆบĂรรถกถćชćดกด้üย กล่ćüคืĂ แต่งด้üยค ćปรąพĆนธ์ที่ ยกคćถćบćลีตĆ้งขึ้นแล้üขยćยคüćมเป็นร้Ăยแก้ü เรียกü่ć “ธรรมüĆตร” ĀรืĂมีกćรแทรกคćถćบćลี ในเรื่Ăงเป็นรąยą ๆ แล้üขยćยคüćมเป็นกลĂนธรรม๑๔๘ ๔.๓ ชาดกมาลา ชćดกมćลć เป็นüรรณคดีชćดกที่ĀลüงรĆชฏกćรโกýล แปลจćกฉบĆบภćþćĂĆงกฤþตĆ้งแต่ ปีพ.ý. ๒๔๗๘ ครĆ้งแรกแปล ๑๐ เรื่Ăง ในเüลćต่Ăมćได้แปลจนครบ ๓๔ เรื่Ăง ชćดกมćลć เป็น üรรณคดีชćดกที่ “Ăćรยýูรย์” แต่งขึ้น แต่ไม่ปรćกฏปรąüĆติขĂงĂćรยýูรย์ ปรąมćณü่ćมี ĂćยุĂยู่ในรćüก่Ăนพ.ý. ๙๗๗ เป็นนĆกปรćชญ์ทćงพรąพุทธýćÿนćแลąมีชื่Ăเÿียงไปไกลถึง ทิเบต ชćดกมćลćที่Ăćรยýูรย์แต่งเป็นภćþćÿĆนÿกฤต มีผู้แปลเป็นภćþćจีน รąĀü่ćง พ.ý. ๑๕๐๓- ๑๖๗๐ ชćดกมćลć (Garland of Birth-Stories) แปลü ่ć ดĂกไม้แĀ ่งช ćดก มี คüćมĀมćย ๒ ปรąกćร คืĂ ๑. Āมćยถึง ผู้แต่งü่ćแต่งเรื่Ăงชćดกนี้เพื่Ăเป็นเÿมืĂนดĂกไม้ใช้เป็นเครื่Ăงบูชć พรąพุทธเจ้ćแลąพรąโพธิÿĆตü์ ๒. Āมćยถึง üิธีกćร แลąลีลćกćรปรąพĆนธ์ชćดก ü่ćในทćงภćþćมีรąเบียบงดงćม ปรąณีตปรąĀนึ่งพüงดĂกไม้ที่เขćร้Ăยไü้ดีแล้üฉąนĆ้น ชćดกมćลć เป็นüรรณคดีพรąพุทธýćÿนćมĀćยćน ĀรืĂฝ่ćยĂุตตรนิกćย โดยแต่ง เป็นภćþćÿĆนÿกฤตปรąเภทร้ĂยกรĂง (กćพย์) เป็นคĆมภีร์พรąพุทธýćÿนćนิกćยมĀćยćนที่มี ๑๔๘ÿćยüรุณ น้Ăยนิมิตร, “Ăรรถกถćชćดก : กćรýึกþćในฐćนąüรรณคดีค ćÿĂนขĂงไทยแลą คüćมÿĆมพĆนธ์กĆบüรรรคดีค ćÿĂนเรื่ĂงĂื่น”, üิทยานิพนธ์ปริญญาอักþรýาÿตรดุþฎีบัณฑิต, (บĆณฑิต üิทยćลĆย จุāćลงกรณ์มĀćüิทยćลĆย, ๒๕๔๒), Āน้ć ๔๖-๔๗.

๙๔ ต้นฉบĆบเป็นภćþćÿĆนÿกฤตทĆ้งĀมด แต่งขึ้นเมื่Ăใด ที่ไĀนยĆงไม่ปรćกฏ ทรćบเพียงนćม ผู้ปรąพĆนธ์ คืĂ Ăćรยýูรย์ ýćÿตรćจćรย์ เจ. เĂÿ. ÿเปเยĂร์(J. S. Speyer) ผู้แปลชćดกมćลćมćจćกต้นฉบĆบ ภćþćÿĆนÿกฤต เป็นภćþćĂĆงกฤþ ได้กล่ćüไü้ในค ćน ćในĀนĆงÿืĂขĂงเขćü่ć Ăćรยýูรย์มีชื่ĂĂีกĀลćยชื่Ă เช่น ĂĆýüโฆþ มćตริเกตą ปิริเกตą ทุรฺทรุýą ธรฺมิกÿุ ภูติ มิติกิตฺรą Ăćรýูร ซึ่งĂćจจąมีชีüิตĂยู่ในÿมĆยพรąเจ้ćกนิþกą เมื่Ăเขćแต่งชćดกมćลćได้ครบ ๓๔ เรื่Ăงก็ÿิ้นชีüิต Ăćรยýูรย์Ăćจเป็นคนเดียüกĆบĂĆýüโฆþ ผู้แต่งพุทธจริต ซึ่งมีชีüิตในรćüคริÿต ýตüรรþที่ ๑ (รćüพ.ý. ๕๔๓-๖๔๓)๑๔๙ ชćดกมćลć ฉบĆบพิมพ์ครĆ้งแรกในปรąเทýไทยพบü่ć พิมพ์ในงćนýพมćรดćขĂง ĀลüงรĆชฏกćรโกýล เมื่ĂüĆนที่ ๑ ธĆนüćคม พ.ý. ๒๔๗๘ โดยแปลจćกĀนĆงÿืĂขĂงýćÿตรćจćรย์ เจ. เĂÿ. ÿเปเยĂร์(J. S. Speyer) ปรćชญ์ทćงตąüĆนตก ĀลüงรĆชฏกćรโกýลแปลแลąเรียบเรียง แปลเป็นภćþćไทยใช้ชื่ĂĀนĆงÿืĂü่ć “ชćดกมćลć” ได้ยกย่Ăงท่ćน “Ăćรยýูรย์” ผู้แต่ง ในค ćน ć ขĂงชćดกมćลćฉบĆบĀลüงรĆชฏกćรโกýล กล่ćüü่ć “ชćดกมćลć” นี้ เป็นĀนĆงÿืĂชćดกฝ่ćยมĀćยćน แต่งเป็นกüีพćกย์ÿĆนÿกฤตĂย่ćง ไพเรćąยิ่งนĆก Ăćรยýูรย์เป็นผู้ปรąพĆนธ์เมื่Ăปรąมćณก่Ăนปี พ.ý. ๑๕๐๓ เพรćąปรćกฏü่ć ĀนĆงÿืĂชćดกนี้ ได้มีผู้แปลเป็นภćþćจีนแล้ü ในรąĀü่ćงปี พ.ý. ๑๕๐๓-๑๖๗๑ ท่ćนĂćรยýูรย์ ผู้นี้ กล่ćüü่ćมีนćมเรียกĀลćยชื่Ăü่ć เป็นคน ๆ เดียüกĆบĂĆýüโฆþ ผู้ รจนćĀนĆงÿืĂ “พุทธจริต” เป็นคณćจćรย์ผู้มีชื่ĂเÿียงในกćรปรąพĆนธ์ฝ่ćยมĀćยćน แลąü่ć ท่ćน จินตกüีผู้นี้ทรงคุณธรรมเชี่ยüชćญแตกฉćนในพรąธรรมยิ่งนĆก ท่ćนได้รจนćĀนĆงÿืĂต่ćง ๆ Āลćย เรื่Ăง แต่แต่งชćดกมćลćได้ ๓๔ เรื่Ăงก็มรณภćพ คüćมพิÿดćรปรćกฏในต้นฉบĆบภćþćĂĆงกฤþ นĆ้นแล้ü ท่ćนผู้ÿนใจจąขĂดูได้ที่ĀĂÿมุดแĀ่งชćติ๑๕๐ ๑๔๙J. S. Speyer, The Jàtakamàlà, (New Delhi : Motilal Banarsidass, 1971), See Editor”. p. 16-17. ๑๕๐Ăćรยýูร, ช าดกมาลา ฉบับแปลเป็นภาþาไทยของĀลüงรัชฏการโกýล, (กรุงเทพมĀćนคร : มĀćมกุฎรćชüิทยćลĆย, ๒๕๐๐), Āน้ć ง.

๙๕ โครงÿร้างของชาดกมาลา มีลักþณะดังนี้ ๑. ไม่มีเรื่ĂงรćüในปัจจุบĆน (ปัจจุบĆนüĆตถุ) แลąไม่ได้ยกคćถćขึ้นมćกล่ćüเป็นปรąโยค แรก (ĂćรĆมภบท) เĀมืĂนกĆบĂรรถกถćชćดก มีเพียงแต่กล่ćüถึงĀĆüข้Ăธรรมąในเรื่Ăงใดเรื่ĂงĀนึ่ง เท่ćนĆ้น ๒. ตĆüลąครในเรื่Ăงมีไม่มćกนĆกแลąไม่พิÿดćรมีบćงเรื่Ăงไม่ได้กล่ćüถึงชื่ĂตĆüลąคร ด้üย ๓. ภćþćที่ใช้ปรąพĆนธ์เป็นภćþćÿĆนÿกฤต แต่งร้Ăยแก้üปรąเภทกćพย์ ÿ ćนüน โüĀćรแต่งได้ไม่ค่Ăยดีเท่ćที่คüร ๔. ชćดกมćลćมีเรื่ĂงทĆ้งĀมด ๓๔ เรื่Ăง เมื่Ăน ćมćเปรียบเทียบกĆบนิบćตชćดก ซึ่ง เป็นชćดกบćลีปรćกฏü่ćตรงกĆบนิบćตชćดก ๒๗ เรื่Ăง ÿ่üนĂีก ๗ เรื่Ăงไม่มีในชćดกบćลี ๕. ในตĂนจบขĂงเรื่Ăงกล่ćüÿรุปข้Ăธรรม แต่ไม่มีกćรกล่ćüถึงกćรกลĆบชćติมćเกิด แลąกćรบรรลุมรรคผลขĂงพรąโพธิÿĆตü์ ĀลüงรĆชฏกćรโกýลกล่ćüถึงภćพÿąท้ĂนทćงÿĆงคม üĆฒนธรรม แลąĂćยุขĂงชćดก มćลćü่ć Ăนึ่ง ในชćดกมćลćนี้ก็ยĆงมีเรื่Ăงที่กล่ćüถึงกćรÿĆงคมขĂงคนชĆ้นÿูง กลćง แลąต่ ć กćร ท ćมćĀćกิน กćรแต่งกćย คüćมเชื่Ă แลąขนบธรรมเนียมปรąเพณี ซึ่งมีĂยู่ในĀนĆงÿืĂที่แต่งÿมĆย นĆ้น นĆบĂย่ćงคร่ćü ๆ ถึงเüลćนี้ก็กü่ć ๙๐๐ ปี นĆบได้ü่ćเป็นโบรćณคดีได้ÿ่üนĀนึ่ง๑๕๑ ĀลüงรĆชฏกćรโกýลกล่ćüถึง ชćดกมćลćในด้ćนปรąüĆติü่ć ชćดกมćลćเป็นĀนĆงÿืĂ üรรรคดีฝ่ćยĂุตตรนิกćยĀรืĂมĀćยćน มีกćรเผยแพร่ในปีพ.ý. ๒๓๗๑ โดยนćยเบรียน. เĂช. ăĂดซ์ÿĆน แĀ่งมĀćüิยćลĆยĂĂกซ์ฟĂร์ดได้รĆบทรćบจćกชćüเนปćลü่ćมีĀนĆงÿืĂนี้ในเนปćล จึงได้ ถ่ćยÿ ćเนćไü้ที่Ā้ĂงÿมุดมĀćüิทยćลĆยแĀ่งฟĂร์ดüิลเลียม ต่Ăมćเป็นÿมćคมเĂเชียแĀ่งเบงกĂล (The Bengal Asiatic Soiety) แลąĂีกฉบĆบĀนึ่งÿ่งไปเก็บไü้ที่Ā้Ăงÿมุดกรุงปćรีÿ ฝรĆ่งเýÿ ในพ.ý. ๒๔๑๘ มีผู้เขียนบทคüćมเกี่ยüกĆบชćดกมćลćลงพิมพ์ในüćรÿćร Journal Asiatique ต่Ăมć ýćÿตรćจćรย์เกĂร์น ได้แก้ไขÿิ่งที่บกพร่ĂงในฉบĆบถ่ćยÿ ćเนćแลąจĆดพิมพ์ใĀม่เป็นภćþć ๑๕๑ĀลüงรĆชฏกćรโกýล, ชาดกมาลา, (กรุงเทพมĀćนคร : โรงพิมพ์ĂĆกþรบริกćร, ๒๕๐๔), Āน้ć ค ćน ć.

๙๖ ÿĆนÿกฤต เมื่Ăปีพ.ý. ๒๔๓๔ ครĆ้นถึงพ.ý. ๒๔๓๘ ýćÿตรćจćรย์ เจ. เĂÿ. ÿเปเยĂร์(J. S. Speyer) ปรćชญ์ทćงตąüĆนตกได้แปลเป็นภćþćĂĆงกฤþ จĆดพิมพ์ในĀนĆงÿืĂชุด The Sacred Books of the Buddhists มีýćÿตรćจćรย์รีÿ เดüิด เป็นĀĆüĀน้ćรüบรüมจĆดท ć ในกćรนี้ พรąบćทÿมเด็จพรąจุลจĂมเกล้ćเจ้ćĂยู่ĀĆüทรงพรąรćชทćนเงินเพื่ĂกćรจĆดพิมพ์ ๕,๐๐๐ ปĂนด์ ด้üยมีพรąรćชปรąÿงค์จąเผยแผ่พรąพุทธýćÿนćแลąด้ćนกćรýึกþćพรąพุทธýćÿนćขĂง ชćüตąüĆนตก ในบรรดćพรąมĀćกþĆตริย์ในโลกนĆบได้ü ่ćพรąบćทÿมเด็จพรąจุลจĂมเกล้ć เจ้ćĂยู่ĀĆüเป็นพรąมĀćกþĆตริย์พรąĂงค์แรกที่ทรงýรĆทธćจĆดพิมพ์คĆมภีร์พรąพุทธýćÿนćĂĂก เผยแพร ่แก่ชćüตąüĆนตก ก ่Ăนจąแปลเป็นภćþćĂĆงกฤþมีกćรแปลเป็นภćþćจีนมćก่Ăน รąĀü่ćงพ.ý. ๑๕๐๓-๑๖๗๐ ชćดกมćลćเป็นüรรณคดีชćดกที่เกิดขึ้นมีมćนćนแล้ü มีกćรถ่ćยทĂดเป็นภćþćĂื่น ๆ Āลćยภćþć เช่น จีน ĂĆงกฤþ แลąไทย เป็นต้น ต้นฉบĆบชćดกมćลćที่Ăćรยýูรย์แต่งเป็นภćþć ÿĆนÿกฤต ต้Ăงมีต้นก ćเนิดที่ĂินเดียĀรืĂเนปćลนĆ่นเĂง ชćดกมćลć ๗ เรื่Ăงที่ไม่มีในชćดกบćลี คืĂ เÿืĂแม่ลูกĂ่Ăน พรąเจ้ćไมตรีพล กćรบูชćยĆญ พรćĀมณ์ ผู้ไร้บุตร ชćüพรĀมโลก เรื่Ăงช้ćง นĂกนĆ้นตรงกĆบเรื่Ăงในนิทćนชćดก ÿ่üนชćดกมćลćที่เĀลืĂ ๒๗ เรื่ĂงตรงกĆบเรื่Ăงในนิบćตชćดก พรąÿุตตĆนตปิฎก ชćดก มćลćทĆ้ง ๒๗ เรื่Ăงที่มีเนื้ĂĀćตรงกĆบนิทćนชćดกนĆ้น ผู้แต่งได้ดĆดแปลงใĀ้ต่ćงĂĂกไปจćกเดิมบ้ćง เช่น ชื่Ăเรื่ĂงแลąรćยลąเĂียดขĂงเรื่Ăง เป็นต้น Ăนึ่ง ชćดกมćลćเป็นชื่Ăที่มีคüćมĀมćยถึง เรื่Ăงรćüผู้เกิดที่งดงćมคืĂพรąพุทąเจ้ćนĆ่นเĂง แม้ü่ćชćดกมćลćจąได้มีกćรพิมพ์เผยแพร่มćนćน ตĆ้งแต่พ.ý. ๒๔๗๘ แต่มีพุทธýćÿนิกขนน้ĂยคนนĆกที่รู้จĆก เพรćąมีกćรน ćĂĂกไปเผยแพร่น้Ăย แลąจ ćกĆดüง รู้กĆนเฉพćąผู้รู้ทćงพรąพุทธýćÿนćแลąผู้ýึกþćเล่ćเรียนüรรณคดีชćดก รąดĆบĂุดมýึกþćบćงแĀ่งเท่ćนĆ้น๑๕๒ เมื่ĂเปรียบเทียบรąĀü่ćงชćดกมćลć ๓๔ เรื่Ăงแลąนิบćตชćด (ชćดกบćลี) ได้ดĆงนี้ ชาดกมาลา นิบาตชาดก เรื่Ăงที่ ๑. เÿืĂแม่ลูกĂ่Ăน ไม่มีในนิบćตชćดก ๑๕๒รĂงýćÿตรćจćรย์ ดร. ÿืบพงý์ ธรรมชćติ, üรรณคดีชาดก, (กรุงเทพมĀćนคร : โĂ.เĂÿ. พริ้นติ้ง เăćÿ์, ๒๕๔๒), Āน้ć ๑๖๑-๑๖๒.

๙๗ เรื่Ăงที่ ๒. พรąรćชćแĀ่งÿีพีตรงกĆบÿีüิรćชจริยć ในĂกิตติüรรค เรื่Ăงที่ ๓. ยćคูน้ĂยĀนึ่ง ตรงกĆบกุมมćÿปิณฑิชćดก ในÿĆตตกนิบćต เรื่Ăงที่ ๔. เýรþฐีใจบุญ ตรงกĆบขทิรĆงคćร ในเĂกนิบćต เรื่Ăงที่ ๕. เýรþฐีĂüิýกยą ตรงกĆบüิÿĆยĀą ในจตุกกนิบćต เรื่Ăงที่ ๖. กรąต่ćย ตรงกĆบÿีüิรćช ในüีÿตินิบćต เรื่Ăงที่ ๗. ĂกĆýตยฤþี ตรงกĆบÿีüิรćช ในüีÿตินิบćต เรื่Ăงที่ ๘. พรąเจ้ćไมตรีพล ไม่มีในนิบćตชćดก เรื่Ăงที่ ๙. พรąเüÿÿĆนดร ตรงกĆบÿีüิรćช ในüีÿตินิบćต เรื่Ăงที่ ๑๐. กćรบูชćยĆญ ไม่มีในนิบćตชćดก เรื่Ăงที่ ๑๑. พรąĂินทร์ ตรงกĆบÿีüิรćช ในüีÿตินิบćต เรื่Ăงที่ ๑๒. พรćĀมณ์ ไม่มีในนิบćตชćดก เรื่Ăงที่ ๑๓. ĂนมćทยĆนตี ตรงกĆบĂุมมćทĆนตีชćดก ในปัญญćÿนิบćต เรื่Ăงที่ ๑๔. ÿุปćรค ตรงกĆบÿุปปćรกชćดก ในเĂกćทÿกนิบćต เรื่Ăงที่ ๑๕. ปลć ตรงกĆบมĆจฉชćดก ในเĂกกนิบćต เรื่Ăงที่ ๑๖. ลูกนกคุ่ม ตรงกĆบüĆฏฏกชćดก ในเĂกกนิบćต เรื่Ăงที่ ๑๗. ไĀ ตรงกĆบกุมภชćดก ในติงÿตินิบćต๑๕๓ เรื่Ăงที่ ๑๘. ผู้ไร้บุตร ไม่มีในนิบćตชćดก เรื่Ăงที่ ๑๙. ÿćยบĆü ตรงกĆบภิÿชćดก ในปกิณณกนิบćต๑๕๔ เรื่Ăงที่ ๒๐. ขุนคลĆง ตรงกĆบกĆลยćณธĆมมชćดก ในทุกนิบćต เรื่Ăงที่ ๒๑. จุฑฑโพธิ ตรงกĆบจูāโพธิชćดก ในทÿกนิบćต เรื่Ăงที่ ๒๒. Āงþ์ทรงธรรม ตรงกĆบจูāĀĆงÿชćดก ในüีÿตินิบćต เรื่Ăงที่ ๒๓. มĀćโพธิ ตรงกĆบมĀćโพธิชćดก ในปัญญćÿนิบćต๑๕๕ เรื่Ăงที่ ๒๔. มĀćกปิ ตรงกĆบมĀćกปิชćดก ในติงÿตินิบćต ๑๕๓ขุ. ชć.ติงÿติ. (ไทย) ๒๗/๓๓-๖๓/๕๔๓-๕๔๗. ๑๕๔ขุ. ชć.ปกิณฺณก. (ไทย) ๒๗/๗๘-๑๐๑/๔๓๕-๔๓๙. ๑๕๕ขุ. ชć.ปญฺญćÿ. (ไทย) ๒๘/๑๒๔-๑๘๒/๒๔-๓๔.

๙๘ เรื่Ăงที่ ๒๕. ลąมĆ่ง ตรงกĆบÿรภĆงคชćดก ในจĆตตćลีÿนิบćต เรื่Ăงที่ ๒๖. รุรุมฤค ตรงกĆบรุรุมิครćชชćดก ในเตรÿกนิบćต เรื่Ăงที่ ๒๗. พรąยćüćนร ตรงกĆบมĀćกปิชćดก ในÿĆตตกนิบćต เรื่Ăงที่ ๒๘. กýćนติüćทิน ตรงกĆบขĆนติüćทิชćดก ในจตุกกนิบćต เรื่Ăงที่ ๒๙. ชćüพรĀมโลก ไม่มีในนิบćตชćดก เรื่Ăงที่ ๓๐. เรื่Ăงช้ćง ไม่มีในนิบćตชćดก เรื่Ăงที่ ๓๑. ÿุตโÿม ตรงกĆบมĀćÿุตโÿมชćดก ในĂÿีตินิบćต เรื่Ăงที่ ๓๒. ĂโยคฤĀ์ ตรงกĆบĂโยฆรชćดก ในüีÿตินิบćต เรื่Ăงที่ ๓๓. กรąบืĂ ตรงกĆบมĀิÿชćดก ในติกนิบćต เรื่Ăงที่ ๓๔. นกĀĆüขüćน ตรงกĆบชüÿกุณชćดก ในจตุกกนิบćต ๔.๔ ÿรุป ๔.๔.๑ ประเภทของชาดก ในพรąพุทธýćÿนćมีชćดก ๓ ปรąเภท คืĂ นิบćตชćดก ชćดกนĂกนิบćตĀรืĂพćĀิรกชćดก แลąชćดกมćลć นิบาตชาดก ๑. นิบćตชćดก Āมćยถึง ชćดกทĆ้ง ๕๔๗ เรื่Ăงที่มีĂยู่ในคĆมภีร์ขุททกนิกćย ขĂงพรą ÿุตตĆนตปิฎก นิบćตชćดก แต่งเป็นคćถć คืĂ ค ćฉĆนท์ล้üน ๆ โดยจąมีกćรแต่งขยćยคüćมเป็น ร้Ăยแก้üเป็นĂรรถกถćชćดก เĀตุที่เรียกü่ć นิบćตชćดก เพรćąชćดกในพรąไตรปิฎก จąถูกจĆด ĀมüดĀมู่ตćมจ ćนüนคćถćมีทĆ้งĀมด ๒๒ Āมüด ĀรืĂ ๒๒ นิบćต นิบćตÿุดท้ćย คืĂ นิบćตที่ ๒๒ (มĀćนิบćตชćดก) ปรąกĂบด้üยชćดก ๑๐ เรื่Ăง ĀรืĂที่เรียกü่ć “ทýชćติชćดก” ๒. Ăรรถกถćชćดก คืĂ คĆมภีร์ที่แก้เนื้Ăคüćมบćลี เป็นคĆมภีร์ที่ไขคüćมพรąไตรปิฎก เขียนเป็นÿĆนÿกฤตü่ć Ăรฺถกถć เขียนเป็นบćลีü่ć Ăตฺถกถć ĀรืĂ Ăฏฺฐกถć Ăรรถกถćชćดก Āมćยถึง คĆมภีร์ที่พรąĂรรถกถćจćรย์แต่งĂธิบćยขยćยคüćมนิบćต ชćดกใĀ้เช้ćใจง่ćยแลąพิÿดćรขึ้น โดยน ćเĂćนิทćนพื้นบ้ćนเก่ćแก่มćแต่งเป็นร้Ăยแก้üผÿมกĆบ คćถć (ร้ĂยกรĂง) ในนิบćตชćดก เกิดขึ้นมćจćกภćยĀลĆงกćรÿĆงคćยนćครĆ้งที่ ๓ พรąมĀินทเถรą

๙๙ ได้น ćเĂćพรąไตรปิฎกแลąĂรรถกถćไปปรąเทýลĆงกćเพื่Ăเผยแผ่พรąพุทธýćÿนć ชćüลĆงกć เลื่Ăมใÿได้พćกĆนĂĂกบüชแลąท่ćนได้แปลพรąไตรปิฎกแลąĂรรถกถćเป็นภćþćÿิงĀลขĂงลĆง ๓. ฎีกćชćดก Āมćยถึง ĀนĆงÿืĂที่พรąฎีกćจćรย์ Ăćจćรย์ผู้แต่งคĆมภีร์ฎีกć แต่ง ĂธิบćยคüćมĀรืĂเรื่ĂงรćüในĂรรถกถćชćดกใĀ้เข้ćใจง่ćยขึ้น โดยĂธิบćยคüćมในĂรรถกถć ชćดกแลąĂธิบćยคüćมในนิบćตชćดกด้üยในกรณีที่ค ćĀรืĂข้Ăคüćมจćกชćดกในพรąไตรปิฎก แลąĂรรถกถćชćดกขĆดแย้งกĆน ในคĆมภีร์ฎีกćชćดกไม่มีเนื้Ăเรื่Ăง เพรćąมีจุดมุ่งĀมćยĂธิบćยค ć ĀรืĂข้Ăคüćมเป็นÿ ćคĆญ ชาดกนอกนิบาตĀรือพาĀิรกชาดก ชćดกนĂกนิบćต เป็นชćดกที่แต่งขึ้นใĀม่นĂกเĀนืĂจćกนิบćตชćดกแลąĂรรถกถć ชćดก ได้แก่ชćดกที่เป็นüรรณกรรมแบบฉบĆบแลąท้Ăงถิ่นพื้นบ้ćนต่ćง ๆ ที่มีเนื้ĂĀćแลąรูปแบบ ลĆกþณąเดียüกĆนกĆบชćดก มีüิüĆฒนćกćรไปจćกĂรรถกถćชćดกทĆ้งคüćมซĆบซ้ĂนขĂงโครงเรื่Ăง แลąตĆüลąคร กล่ćüคืĂ ชćดกใดที่ไม่มีในนิบćตชćดก ขุททกนิกćย แĀ่งพรąÿุตตตĆนตปิฎก ถืĂü่ć เป็นชćดกนĂกนิบćตĀรืĂพćĀิรกชćดก ชćดกนĂกนิบćตที่รู้จĆกĂย่ćงแพร่ĀลćยคืĂ ปัญญćÿ ชćดกแลąชćดกÿ ćนüนชćüบ้ćน ดĆงนี้ ๑. ปัญญćÿชćดก Āมćยถึง ชćดก ๕๐ เรื่Ăงที่พรąภิกþุชćüเชียงใĀม่แต่งขึ้น ซึ่งถึง ปัจจุบĆนก็ยĆงไม่ทรćบนćมผู้แต่ง ได้รüบรüมเรื่ĂงรćüปรĆมปรćที่เป็นนิทćนพื้นเมืĂงในท้Ăงถิ่นที่ แพร่ĀลćยยุคนĆ้น แล้üน ćมćรจนćเป็นชćดกขึ้นในรąĀü่ćงปี พ.ý. ๒๐๐๐-๒๒๐๐ โดยเขียนไü้ ด้üยภćþćบćลีมีทĆ้งค ćปรąพĆนธ์ที่เป็นร้Ăยแก้ü แลąบทคćถć ĀรืĂบทร้ĂยกรĂง “ปัญญćÿ ชćดก” มีนิทćน ๕๐ เรื่Ăง แลąรüมกĆบเรื่ĂงในปัจฉิมภćคĂีก ๑๑ เรื่Ăง รüมเป็น ๖๑ เรื่Ăง ๒. ชćดกÿ ćนüนชćüบ้ćน Āมćยถึง ชćดกüรรณคดีท้Ăงถิ่นที่มีกćรแต่งนิทćน โดยน ć รูปแบบขĂงชćดก ĀรืĂเรื่Ăงรćüกćรบ ćเพ็ญบćรมีขĂงพรąโพธิÿĆตü์มćใช้ÿร้ćงเป็นนิทćนเรื่Ăง ใĀม่ โดยเรียกนิทćนกลุ่มนี้ü่ć “ชćดกพื้นบ้ćน” เกิดจćกกćรผÿมผÿćนนิทćนชćดกเรื่Ăงต่ćง ๆ ĀรืĂĂćจน ćเĂćเĀตุกćรณ์ในนิทćนพื้นบ้ćนมćดĆดแปลงÿร้ćงÿรรค์ขึ้นเป็นนิทćนเรื่ĂงใĀม่ขึ้น ชาดกมาลา เป็นüรรณคดีชćดกที่ĀลüงรĆชฏกćรโกýล แปลจćกฉบĆบภćþćĂĆงกฤþตĆ้งแต่ปีพ.ý. ๒๔๗๘ ครĆ้งแรกแปล ๑๐ เรื่Ăง ในเüลćต่Ăมćได้แปลจนครบ ๓๔ เรื่Ăง ชćดกมćลć เป็นüรรณคดี

๑๐๐ ชćดกที่ “Ăćรยýูรย์” แต่งขึ้น แต่ไม่ปรćกฏปรąüĆติขĂงĂćรยýูรย์ ปรąมćณü่ćมีĂćยุĂยู่ในรćü ก่Ăนพ.ý. ๙๗๗ เป็นนĆกปรćชญ์ทćงพรąพุทธýćÿนćแลąมีชื่Ăเÿียงไปไกลถึงทิเบต ชćดกมćลć ที ่Ăćรยýูรย์แต ่งเป็นภćþćÿĆนÿกฤต มีผู้แปลเป็นภćþćจีน รąĀü่ćง พ.ý. ๑๕๐๓-๑๖๗๐ ชćดกมćลć เป็นüรรณคดีพรąพุทธýćÿนćมĀćยćน ĀรืĂฝ่ćยĂุตตรนิกćย โดยแต่งเป็นภćþć ÿĆนÿกฤตปรąเภทร้ĂยกรĂง(กćพย์) เป็นคĆมภีร์พรąพุทธýćÿนćนิกćยมĀćยćนที่มีต้นฉบĆบเป็น ภćþćÿĆนÿกฤตทĆ้งĀมด แต่งขึ้นเมื่Ăใด ที่ไĀนยĆงไม่ปรćกฏ ทรćบเพียงนćมผู้ปรąพĆนธ์ คืĂ Ăćรยýูรย์ ชćดกมćลćเป็นชื่Ăที่มีคüćมĀมćยถึงเรื่Ăงรćüผู้เกิดที่งดงćมคืĂพรąพุทธเจ้ćนĆ่นเĂง แม้ü่ćชćดกมćลćจąได้มีกćรพิมพ์เผยแพร่มćนćนตĆ้งแต่พ.ý. ๒๔๗๘ แต่มีพุทธýćÿนิกขนน้Ăยคน นĆกที่รู้จĆก เพรćąมีกćรน ćĂĂกไปเผยแพร่น้Ăยแลąจ ćกĆดüงรู้กĆนเฉพćąผู้รู้ทćงพรąพุทธýćÿนć แลąผู้ýึกþćเล่ćเรียนüรรณคดีชćดกรąดĆบĂุดมýึกþćบćงแĀ่งเท่ćนĆ้น