ชาดกศึกษา (มจร ขอนแก่น)

๑๐๑ บทที่ ๕ นิทานชาดก นิทานĂีÿป นิทานพื้นบ้าน üัตถุประÿงค์การเรียนประจ าบท เมื่Ăได้ýึกþćเนื้ĂĀćในบทนี้แล้ü ผู้ýึกþćÿćมćรถ ๑. ĂธิบćยลĆกþณąแลąโครงเรื่ĂงขĂงนิทćนชćดกได้ ๒. ĂธิบćยลĆกþณąแลąÿćรąÿ ćคĆญขĂงนิทćนĂีÿปได้ ๓. ĂธิบćยลĆกþณąแลąÿćรąÿ ćคĆญขĂงนิทćนพื้นบ้ćนได้ ๔. เปรียบเทียบลĆกþณąขĂงนิทćนชćดกกĆบนิทćนĂีÿปได้ ๕. เปรียบเทียบลĆกþณąขĂงนิทćนชćดกกĆบนิทćนพื้นบ้ćนได้ ขĂบข่ายเนื้ĂĀา คüćมน ć โครงเรื่Ăงนิทćนชćดก นิทćนชćดกกĆบนิทćนĂีÿป นิทćนชćดกกĆบนิทćนพื้นบ้ćน

๑๐๒ บทที่ ๕ นิทานชาดก นิทานĂีÿป นิทานพื้นบ้าน นิทćนชćดกมีปรćกฏในคĆมภีร์พรąพุทธýćÿนćฝ่ćยเถรüćท คĆมภีร์ขุททกนิกćย พรąÿุตตĆนตปิฎก แบ่งĂĂกเป็น ๕ คĆมภีร์ คืĂ ๑. ทีฆนิกćย ๒. มĆชฌิมนิกćย ๓. ÿĆงยุตตนิกćย ๔. ĂĆงคุตตรนิกćย ๕. ขุททกนิกćย คĆมภีร์ขุททกนิกćย แบ่งĂĂกเป็น ๑๕ เรื่Ăง คืĂ ๑. ขุททกปćฐą ๒. ธรรมบท ๓. Ăุทćน ๔. Ăิติüุตตกą ๕. ÿุตตนิบćต ๖. üิมćนüĆตถุ ๗. เปตüĆตถุ ๘. เถรคćถć ๙. เถรีคćถć ๑๐. ชćดก ๑๑. นิทเทÿ ๑๒. ปฏิÿĆมภิทćมรรค ๑๓. Ăปทćน ๑๔. พุทธüĆงÿą ๑๕. จริยćปิฎก ชćดกในพรąพุทธýćÿนć มีโครงเรื่Ăงนิทćนชćดก ๒ ปรąเภท คืĂ ๑. ลĆกþณąกćร แต่งนิทćนชćดก แลąลĆกþณąโครงเรื่Ăงนิทćนชćดก ดĆงนี้ ๕.๑ โครงเรื่Ăงนิทานชาดก ๕.๑.๑ ลักþณะการแต่งนิทานชาดก ชćดกในคĆมภีร์ขุททกนิกćย พรąÿุตตĆนตปิฎก มีลĆกþณąกćรแต่งเป็นคćถć คืĂค ćฉĆนท์ ชćดกแต่ลąเรื่Ăงมีคćถćน้Ăยมćกต่ćงกĆน เริ่มคćถćจćกน้ĂยไปĀćมćกตćมจ ćนüนนิบćตชćดก ชćดกที ่มี๑ คćถćเรียกü ่ć เĂกนิบćตชćดก ชćดกที ่มี๒ คćถćเรียกü่ć ทุกนิบćต เป็นต้น จนถึงชćดกที่มีมćกคćถćเรียกü่ć มĀćนิบćตชćดก รüม ๒๒ นิบćต ชćดกบćงเรื่Ăงมีคćถćเป็น ÿุภćþิต ไม่ได้กล่ćüถึงบุคคลแลąÿĆตü์ชćดกบćงเรื่Ăงมีคćถćเป็นÿุภćþิตกล่ćüถึงคนแลąÿĆตü์ บćงชćดกมีคćถćกล่ćüเฉพćąเนื้Ăเรื่Ăงกล่ćüถึงบุคคลแลąÿĆตü์ไม่มีพุทธภćþิต บćงชćดกมี คćถćกล่ćüถึงกćรกลĆบชćติมćเกิดในตĂนจบ บćงคćถćไม่กล่ćüถึงกćรกลĆบชćติมćเกิด แต่ กล่ćüถึงกćรบรรลุมรรคผลขĂงผู้ฟังชćดก ต่ĂมćพรąĂรรถกถćจćรย์ได้น ćเรื่ĂงชćดกในคĆมภีร์ขุททกนิกćยที่แต่งเป็นคćถć คืĂ ค ćฉĆนทน์มćแต่งขยćยเนื้ĂคüćมใĀ้กü้ćงขüćงพิÿดćรĂĂกไป โดยแต่งเป็นร้Ăยแก้üĀ่ĂĀุ้มคćถć เĂćไü้แล้üน ćเĂćนิทćนพื้นบ้ćนต่ćง ๆ แทรกเข้ćไปในเนื้Ăเรี่Ăง ด ćเนินเรื่Ăงท ćนĂงนิทćน

๑๐๓ ชćüบ้ćน มีตĆüลąครเĂกคืĂพรąโพธิÿĆตü์มีตĆüลąครฝ่ćยชĆ่üฝ่ćยดีตĆüลąครทĆ้งĀมดถืĂก ćเนิด เป็นเทüดć ฤćþี พรąรćชć ปุโรĀิต เÿนćบดี มนุþย์ครุฑ นćค ÿĆตü์จตุบćท ทüิบćท เป็นต้น ชćดกที่พรąĂรรถกถćจćรย์แต่งขึ้นเรียกü่ć Ăรรถกถćชćดก เป็นเรื่Ăงที่นิยมแลąแพร่Āลćยมćก จนถึงปัจจุบĆนแลąมีกćรแปลเป็นภćþćต่ćง ๆ เป็นจ ćนüนมćก พรąฎีกćจćรย์Ăćจćรย์ผู้แต่งคĆมภีร์ฎีกć ได้แต่งคĆมภีร์ฎีกćชćดกขึ้น ฎีกćชćดกเป็น ĀนĆงÿืĂแก้ĀรืĂĂธิบćยค ć ĀรืĂคüćมในคĆมภีร์Ăรรถกถćชćดก แต่คĆมภีร์ฎีกćชćดกไม่เป็นที่นิยม เĀมืĂนกĆบคĆมภีร์Ăรรถกถćชćดก เพรćąไม่ได้มีเนื้Ăเรื่Ăงแต่Ăย่ćงไร นิทćนชćดก ๕๔๗ เรื่Ăงในนิบćตชćดก มีโครงÿร้ćงในลĆกþณąจćกง่ćยไปĀćยćก กล่ćüคืĂ เริ่มต้นด้üย ๑ คćถć ๒ คćถć ๓ คćถć ๔ คćถć เป็นต้น จนกรąทĆ่งมีคćถćเป็นจ ćนüน มćก เรียกü่ć มĀćนิบćต ÿ ćĀรĆบตĆüลąครก็เริ่มต้นมีตĆüลąครน้ĂยไปĀćตĆüลąครจ ćนüนมćก เĀตุกćรณ์ในนิทćนก็เช่นเดียüกĆน คืĂเริ่มต้นด้üยเĀตุกćรณ์ที่ไม่ซĆบซ้Ăน ไปĀćเĀตุกćรณ์ที่มี เนื้ĂĀćÿลĆบซĆบซ้Ăน เนื้Ăเรื่Ăงก็เช่นเดียüกĆนเริ่มต้นด้üยเนื้Ăเรื่ĂงÿĆ้นง่ćยไปĀćเรื่ĂงยćüมีĀลćย เĀตุกćรณ์รüมĂยู่ในเรื่ĂงเดียüกĆน ๕.๑.๒ ลักþณะโครงเรื่Ăงนิทานชาดก ในพรąไตรปิฎก จึงเรียงล ćดĆบเรื่Ăงนิทćนชćดกไปตćมนิบćต เริ่มจćกชćดกที่มี ๑ คćถćเรียก เĂกกนิบćต ชćดกที่มี ๒ คćถćเรียกทุกนิบćต ชćดกที่มี ๑๓ คćถć เรียก เตรÿก นิบćต ชćดกที่มีมćกกü่ć ๑๓ คćถćขึ้นไปเรียก ปกิณณกนิบćต ชćดกที่มี ๒๐ คćถćเรียก üีÿติ นิบćต ชćดกที่มี๓๐ คćถćเรียก ติงÿนิบćต ชćดกที่มี๔๐ คćถćเรียก จĆตตćลีÿนิบćต๑๕๖ จนถึง มĀćนิบćต (ชćดกที ่มีคćถćมćก) นĆบü ่ćชćดกมีโครงÿร้ćงที ่ดีมćก คืĂ ด ćเนินเรื่Ăงจćก โครงÿร้ćงง่ćย ๆ ไปĀćÿร้ćงโครงÿร้ćงที่ยćกขึ้นในภćยĀลĆง เช่นเดียüกĆบüิธีกćรÿĂนขĂง ครูผู้ÿĂนแก่นĆกเรียนที่เริ่มต้นจćกเรื่Ăงง่ćย ๆ ใกล้ตĆüก่Ăนแล้üค่ĂยÿĂนเรื่Ăงที่ยćกแลąไกลตĆü ĂĂกไป กล่ćüโดยÿรุปü่ć โครงเรื่ĂงชćดกมีลĆกþณąดĆงนี้ ๑. คćถć เริ่มต้นจćกคćถćน้ĂยไปĀćคćถćมćก ๒. ตĆüลąคร เริ่มต้นจćกตĆüลąครน้ĂยไปĀćตĆüลąครมćก ๑๕๖ขุ.ชć. (ไทย) ๒๗/บทน ć/๙.

๑๐๔ ๓. เนื้Ăเรื่Ăง เริ่มต้นด้üยเนื้Ăเรื่Ăงง่ćย ๆ ไปĀćเนื้Ăเรื่Ăงยćก ÿลĆบซĆบซ้Ăน ๔. เĀตุกćรณ์เ ริ ่มต้นด้üยเĀตุกćรณ์ที ่ง ่ćยไปĀćเĀตุกćรณ์ที ่ยćกมีคüćม ÿลĆบซĆบซ้Ăน ๕. ธรรมą เริ่มต้นด้üยธรรมąง่ćย (มีคćถćน้Ăย) ไปĀćธรรมąที่ยćก (มีคćถć มćกขื้น)๑๕๗ ๕.๒ นิทานชาดกกับนิทานĂีÿป ๕.๒.๑ คüามเป็นมาขĂงนิทานĂีÿป นิทćนĂีÿป (Aesop"s Fables) รćüýตüรรþที่ ๖ ก่Ăนคริÿตกćล มีต้นก ćเนิดĂยู่ที่ ĂćณćจĆกรกรีกโบรćณ ซึ่งเจ้ćขĂงเรื่ĂงนิทćนĂีÿป ไม่ใช่นĆกปรćชญ์แต่เป็นทćÿที่ไร้กćรýึกþćแต่ เปี่ยมไปด้üยเชćüน์ปัญญć แรกเริ่มทีเดียüนิทćนĂีÿปเล่ćกĆนแบบมุขปćฐą คืĂเล่ćกĆนด้üยปćก เปล่ć ต่Ăมćเมื่Ăมีผู้รüบรüมแล้üบĆนทึกเป็นตĆüĂĆกþร แลąพิมพ์เป็นĀนĆงÿืĂแลąได้มีกćรแปล นิทćนĂีÿปเป็นภćþćขĂงชćติต่ćง ๆ ทĆ่üโลก นิทćนที่Ăีÿปเล่ćนิยมเรียกกĆนü่ć นิทćนĂีÿป เป็น นิทćนÿĂนคนทĆ่üไปในด้ćนýีลธรรมโดยใช้ÿĆตü์ต่ćง ๆ เป็นตĆüลąคร เช่น เรื่Ăงเด็กเลี้ยงแกą ลćโง่ Āมćจิ้งจĂกกĆบĂงุ่น เป็นต้น Ăีÿป (Aesop) ผู้แต่งนิทćนĂีÿป เป็นนĆกเล่ćนิทćนชćüกรีกในต ćนćนกรีกโบรćณ แลąชื่Ă “Ăีÿป” เป็นที่มćขĂงชื่ĂนิทćนĂีÿปนĆ่นเĂง เขćเกิดที่ต ćบลฟรีเจียในเกćąซćมĂÿ ซึ่งเป็น เกćąเล็ก ๆ ในĀมู่เกćąกรีก มีชีüิตĂยู่ในรćü ๖๒๐-๕๖๔ ปีก่Ăนคริÿตกćล ĂีÿปมีชีüิตĂćภĆพมć ตĆ้งแต่เกิด คืĂเกิดเป็นทćÿ มีĀน้ćตćĂĆปลĆกþณ์แต่มีÿติปัญญćดีต่ĂมćĂีÿปเข้ćไปĂยู่ในรćช ÿ ćนĆกขĂงพรąเจ้ćแĂดมĆนเเลąท้ćüครีซĆÿ มีĀน้ćที่เล่ćนิทćนถüćย จนได้รĆบกćรปลดปล่Ăยเป็น Ăิÿรąแก่ตนเĂง Ăีÿปมีคüćมฉลćดมćกจนได้รĆบกćรแต่งตĆ้งใĀ้เป็นที ่ปรึกþćแลąผู้เชี ่ยüชćญ ปรąจ ćรćชÿ ćนĆกขĂงท้ćüครีซĆÿแลąได้ชื ่Ăü่ćเบ็นĀนึ่งในเจ็ดนĆกปรćชญ์ขĂงกรีก ต ćแĀน่ง ÿุดท้ćยขĂงĂีÿปคืĂเป็นรćชทูตปรąจ ćเทüÿถćนแĀ่งเมืĂงเดลฟีแลąถึงแก่กรรม ณ ทีนี่เĂง เล่ć ๑๕๗ร.ý. พĆฒน์ เพ็งผลć, ชาดกกับüรรณกรรมไทย, พิมพ์ครĆ้งที่ ๓, (กรุงเทพมĀćนคร : โรงพิมพ์ ÿ ćนĆกพิมพ์มĀćüิทยćลĆยรćมค ćแĀง, ๒๕๓๕), Āน้ć ๕๐.

๑๐๕ กĆนü่ćĂีÿปเดินทćงไปเข้ćเฝ้ćเทพĂพĂลโล แต่ĂีÿปดูถูกเทพĂพĂลโล ชćüบ้ćนแถüนĆ้นโกรธที่ ĂีÿปดูĀมิ่น เทพĂพĂลโลจึงจĆบĂีÿปโยนลงĀน้ćผćตćยĂย่ćงĂนćถ๑๕๘ นิทćนที ่เล ่ćโดย “Ăีÿป” เชื ่ĂกĆนü ่ćเป็นนิทćนที ่รüบรüมมćจćกĀลćยแĀล่ง นิทćนĂีÿปได้รĆบคüćมนิยมแพร่Āลćยเนื่ĂงจćกกüีชćüโรมĆนชื่ĂเพดรĆÿน ćมćเล่ćจนแพร่Āลćยใน คริÿต์ýตüรรþที่ ๑ (รąĀü่ćง พ.ý. ๔๔๓-๕๔๓) แลąต่Ăมć “ฌĂง เดĂ ลć ฟงแทน” กüีชćü ฝรĆ่งเýÿได้น ćมćเรียบเรียงใĀม่เป็นร้ĂยกรĂงที่ค่Ăนข้ćงเกินจริงแต่มีชีüิตชีüć นิทćนĂีÿปได้แพร่เข้ćมćในปรąเทýไทยÿมĆยĂยุธยć ÿมĆยพรąบćทÿมเด็จ พรą นćรćยณ์มĀćรćช ÿมĆยนĆ้นชćüกรีกคนĀนึ่งชื่Ă คĂนÿแตนติน ฟĂลคĂน (Constantine Phaukon) นĆกผจญภĆยทćงเรืĂ ต่ĂมćภćยĀลĆงได้รĆบแต่งตĆ้งเป็นเจ้ćพรąยćüิชćเยนทร์ ได้เข้ćมć มีบทบćทÿ ćคĆญในÿมĆยนĆ้น ต่Ăมćมีผู้แปลนิทćนĂีÿปเป็นภćþćไทย เช่น นิทćนĂีÿป เรียบเรียง โดย มĀćĂ ćมćตย์โทพรąยćเมธćธิบดี แปลโดย ยý üĆชรเÿถียร เป็นต้น ๕.๒.๒ คüามÿัมพันธ์นิทานชาดกกับนิทานĂีÿป นิทćนชćดกกĆบนิทćนĂีÿปมีคüćมÿĆมพĆนธ์กĆนใน ๒ ปรąกćรคืĂ ๑. ด้ćนโครงเรื่Ăง ๒. ด้ćนแนüคüćมคิด ดĆงนี้ ๑) คüćมÿĆมพĆนธ์ด้ćนโครงเรื่Ăง นิทćนชćดกแลąนิทćนĂีÿปมีโครงเรื่ĂงทĆ้งÿĆ้น ยćüเเลąÿลĆบซĆบซ้Ăน ล ćĀรĆบนิทćนที่ มีโครงเรื่Ăงที่ซĆบซ้ĂนนĆ้นมีในนิทćนชćดก ไม่มีในนิทćนĂีÿป แลąนิทćนทĆ้งÿĂงมีคüćมแตกต่ćง กĆนในรćยลąเĂียด นิทćนทĆ้งÿĂงที่มีโครงเรื่ĂงเĀมืĂนกĆน แต่รćยลąเĂียดแตกต่ćงกĆน เช่น ชüÿกุณ ชćดก ü่ćด้üยรćชÿีĀ์ไม่รู้คุณนกĀĆüขüćน (ชćดกเรื่Ăงที่ ๓๐๘) เĀมืĂนกĆบโครงเรื่ĂงนิทćนĂีÿป เรื่Ăง Āมćจิ้งจĂกกĆบนกกรąÿć ในนิทćนĂีÿป เรื่Ăงโดยย่Ăü่ć Āมćจิ้งจĂกตĆüĀนึ่งก้ćงติดคĂไป ü่ćจ้ćงใĀĆนกกรąÿćเĂćก้ćงปลćĂĂกจćกคĂ เมื่ĂเĂćก้ćงปลćĂĂกจćกคĂแล้üจึงทüงค่ćจ้ćง Āมć จิ้งจĂกไม่ยĂมจ่ćยใĀ้แต่ในเรื่ĂงชćดกตĆüลąครเป็นรćชÿีĀ์กĆบนกĀĆüขüćน นกไม่ไü้ใจเĂćไม้ค้ ć ปćกรćชÿีĀ์ไü้ÿĂดจąงĂยปćกเข้ćไปเขี่ยปลćยกรąดูกที่ขüćงคĂใĀ้ตก แล้üเจćąไม้ที่ค้ ćปćกĂĂก üĆนĀนึ่งเĀ็นรćชÿีĀ์ก ćลĆงกินเนื้Ă นกĀĆüขüćนĂยćกจąลĂงใจü่ćรćชÿีĀ์จąคิดถึงบุญคุณĀรืĂไม่ จึง ๑๕๘นิตยÿćร ÿารคดี, ฉบĆบที่ ๒๗๑, (เดืĂนกĆนยćยน พ.ý. ๒๕๕๐) : ๑๓๒-๑๓๓.

๑๐๖ กล่ćüĂ้ćงĂุปกćรคุณขĂงตนแล้üขĂกินเนื้Ă รćชÿีĀ์ตĂบü่ć เมื่Ăเจ้ćเคćąกรąดูกที่ติดคĂข้ć เจ้ćก็ ได้กินเนื้ĂตćมชĂกฟันขĂงข้ćพเจ้ćĂยู่แล้ü๑๕๙ แม้นิทćนเรื่ĂงĂื่น ๆ เช่น ÿีĀจĆมมชćดก ü่ćด้üยลćปลĂมตĆüเป็นรćชÿีĀ์ (ชćดกเรื่Ăงที่ ๑๘๙) เĀมืĂนกĆบนิทćน Ăีÿปเรื่Ăง ลćในĀนĆงรćชÿีĀ์ ÿุüĆณณĀĆงÿชćดก ü ่ćด้üยพญćĀงÿ์ทĂงถูกถĂนขน (ชćดกเรื ่Ăงที ่ ๑๓๖) เĀมืĂนกĆบนิทćนĂีÿปเรื่Ăง Ā่ćนไข่เป็นทĂง üิโรจนชćดก ü่ćด้üยคนถูกเยćąเย้ยü่ćรุ่งเรืĂง (ชćดกเรื่Ăงที่ ๑๔๓) เĀมืĂนกĆบนิทćน Ăีÿปเรื่Ăง Āมćจิ้งจĂกกĆบรćชÿีĀ์ ทีปิชćดก ü่ćด้üยเÿืĂเĀลืĂง (ชćดกเรื่Ăงที่ ๔๒๖) เĀมืĂนกĆบนิทćนĂีÿปเรื่Ăง Āมćป่ć กĆบลูกแกą เüāุกชćดก ü่ćด้üยงูเüāุกą (ชćดกเรื่Ăงที่ ๔๓) เĀมืĂนกĆบนิทćนĂีÿปเรื่Ăงชćüนć กĆบงูเĀ่ć เป็นต้น ๒) คüćมÿĆมพĆนธ์ด้ćนแนüคüćมคิด แบ่งเป็น ๒ ปรąเภท คืĂ แนüคüćมคิดตรงกĆน แลąแนüคüćมคิดต่ćงกĆน ดĆงนี้ (๑) แนüคüćมคิดตรงกĆน นิทćนชćดกแลąนิทćนĂีÿป แนüคüćมคิดตรงกĆนĀลćยเรื่Ăง แต่ตĆüลąคร แลąกćรด ćเนินเรี่Ăงแตกต่ćงกĆน เช่น (๑.๑) กćรช่üยเĀลืĂÿĆตü์ร้ćยเป็นเĀตุน ćมćซึ่งคüćมĀćยนąĀรืĂคüćมตćย ÿĆตü์ร้ćยในนิทćนĂีÿปเรื่ĂงชćüนćกĆบงูเĀ่ć ชćüนćเมตตćÿงÿćรงูเĀ่ćซึ ่ง นĂนตĆüแข็งĂยู่ในคüćมĀนćü เมื่ĂงูมีคüćมĂบĂุ่นแลąมีก ćลĆงก็กĆดชćüนćตćย ๑๖๐ นĂกจćกนี้ ยĆงมีเรื่ĂงคนตĆดต้นไม้กĆบงูพิþ ชćüนćกĆบงูพิþ นิทćนชćดกที่มีแนüคิดเช่นนี้ เช่น เüāุกชćดกü่ćด้üยงูเüāุกą (ชćดกเรื่Ăงที่ ๔๓)ฤþีเลี้ยงงู ÿุดท้ćยถูกงูกĆดตćย ๑๕๙เฉลิม มćกนüล, การüิเคราะĀ์และเปรียบเทียบนิทานชาดกกับนิทานĂีÿป, Āน้ć ๑๖๓. ๑๖๐เรื่Ăงเดียüกัน, Āน้ć ๑๖๖.

๑๐๗ Ăินทÿมćนโคตตชćดก ü่ćด้üยĂินทÿมćนโคตรดćบÿ (ชćดกเรื่Ăงที่ ๑๖๑) ฤćþีเลี้ยงช้ćงก ćพร้ćแม่ไü้จนช้ćงเติบใĀญ่เกิดตกมĆนดุร้ćยในที่ÿุดดćบÿก็ถูกช้ćงนĆ้นเĀยียบถึงแก่ คüćมตćย (๑.๒) คüćมรĆกท ćใĀ้เกิดคüćมเÿื่ĂมĀรืĂคüćมĀลง ในนิทćนĂีÿป เช่น เรื่ĂงรćชÿีĀ์กĆบคüćมรĆก รćชÿีĀ์เกิดĀลงรĆกĀญิงÿćü จึงไปĀćพ่Ăแม่ขĂแต่งงćนกĆบนćงมนุþย์แต่พ่Ăแม่นćงไม่ปรćรถนćจąยกลูกÿćüใĀ้จึงĂĂกĂุบćย ü่ćใĀ้รćชÿีĀ์ถĂนฟันแลąเขี้ยüเล็บĂĂกใĀ้Āมด ลูกÿćüขĂงตนจąได้ปลĂดภĆย รćชÿีĀ์ก ćลĆงĀลง รĆกจึงยĂมท ćตćม พĂรćชÿีĀ์ถĂนเขี้ยüเล็บจนĀมดแล้üพ่Ăแม่นćงก็ไล่รćชÿีĀ์ไป ในนิทćนชćดก ก็มีเรื่ĂงในลĆกþณąเช่นนี้เช่น üิÿÿćÿโภชนชćดก ü่ćด้üยภĆยเกิดจćกคนผู้คุ้นเคยกĆน (ชćดก เรื่Ăงที่ ๙๓) พรąโพธิÿĆตü์เÿüยพรąชćติเป็นเýรþฐีคิดฆ่ćรćชÿีĀ์ที่มćท ćใĀ้โคĀüćดกลĆüจน น้ ćนมใÿ จึงทćยćพิþทĆ่üกćยขĂงนćงเนื้ĂตĆüที่รćชÿีĀ์ĀลงรĆก รćชÿีĀ์ไม่พิจćรณćเลียขนนćงเนื้Ă ที่ตนรĆกจึงถึงชึ่งคüćมตćย แม้ในนิทćนชćดกเรื่Ăง กĆณฑิชćดก ü่ćด้üยเรื่Ăงที่น่ćต ćĀนิคนมีลูกýร เป็นĂćüุธ (ชćดกเรื่Ăงที่ ๑๓) มĆจฉชćดก ü่ćด้üยพญćปลć (ชćดกเรื่Ăงที่ ๓๔) โมรชćดก ü่ćด้üย นกยูง (ชćดกเรื่Ăงที่ ๑๕๙) ก็มีเนื้ĂĀćคล้ćยกĆบเรื่ĂงดĆงกล่ćüแล้ü (๒) แนüคüćมคิดต่ćงกĆน Āมćยถึง นิทćนชćดกกĆบนิทćนĂีÿปมีจุดมุ่งĀมćยที่จąÿĂนต่ćงกĆน แต่มีโครง เรื่ĂงเĀมืĂนกĆนĀรืĂคล้ćยคลึงกĆน เช่น เรื่ĂงÿุนĆขจิ้งจĂกกĆบกć ในนิทćนĂีÿป ÿุนĆขจิ้งจĂกĂยćก กินเนยแข็งที่กćคćบมć จึงกล่ćüชมกćü่ćมĆนÿüยงćม มีเÿียงไพเรćą กćĀลงเชื่Ăร้ĂงĂĂกมć เนย แข็งจึงĀลุดจćกปćก ท ćใĀ้ÿุนĆขจิ้งจĂกได้กินเนยแข็งนĆ้น ชĆมพุขćทกชćดก ü่ćด้üยÿุนĆขจิ้งจĂก ĂยćกกินลูกĀü้ć (ชćดกเรื่Ăง ๒๙๔) พรąโพธิÿĆตü์เÿüยพรąชćติเป็นรุกขเทüดćกล่ćüติเตียนÿุนĆข จิ้งจĂกกĆบกć ซึ่งต่ćงกล่ćüยกย่ĂงคุณขĂงกĆนแลąกĆนĂĆนไม่มีในตน โดยนิทćนĂีÿปÿĂนü่ć Ăย่ć เชื่Ăค ćยĂที่ไม่มีมูลคüćมจริง ÿ่üนนิทćนชćดกมุ่งÿĂนü่ć ไม่คüรกล่ćüยกยĂคุณซึ่งไม่มีในตนแลą คนĂื่น นĂกจćกนี้ยĆงมีเรื่Ăง ÿุนĆขป่ćในĀนĆงแกąกĆบกปิชćดก เต่ćกĆบนกĂินทรีย์กĆบกĆจฉปชćดก แลąเจ้ćÿćüก ćเนิดแมüกĆบกุลćüกชćดก

๑๐๘ ๕.๓ นิทานชาดกกับนิทานพื้นบ้าน ๕.๓.๑ คüามเป็นมาขĂงนิทานพื้นบ้าน นิทćนพื้นบ้ćน Āมćยถึง เรื่Ăงที่ชćüบ้ćนเล่ćÿืบ ๆ กĆนมćเป็นเüลćช้ćนćนด้üยปćก เปล่ć ĀรืĂเรื่Ăงเล่ćที่เล่ćÿืบกĆนมć แล้üมีกćรบĆนทึกเป็นลćยลĆกþณ์ĂĆกþร ซึ่งĂćจจąเป็นร้Ăยแก้ü ĀรืĂร้ĂยกรĂงก็ได้เพื่ĂคüćมบĆนเทิงใจแลąÿĆ่งÿĂนใĀ้บุคคลกรąท ćคุณงćมคüćมดีเช่น คüćม กตĆญญูกตเüทีคüćมซื่ĂÿĆตย์ÿุจริต เป็นต้น นิทćนพื้นบ้ćน นĂกจćกจąใĀ้คüćมÿนุกÿนćนแล้ü ยĆง เปรียบเÿมืĂนกรąจกÿąท้ĂนใĀ้เĀ็นถึงÿภćพคüćมเป็นĂยู่ คüćมนึกคิด คüćมเชื่Ă ขนบธรรมเนียม ปรąเพณีแลąüĆฒนธรรมขĂงบุคคลในท้Ăงถิ่นต่ćงๆด้üย นิทćนพื้นบ้ćนมีโครงÿร้ćงในลĆกþณąเรื่Ăงเล่ćÿืบ ๆ ต่ĂกĆนมćด้üยเนื้Ăเรื่Ăงง่ćย ๆ ไม ่ยุ ่งยćกซĆบซ้Ăน มีตĆüลąครน้Ăย เĀตุกćรณ์ในนิทćนพื้นบ้ćนที ่มĆกเป็นไปตćม คüćมเชื่Ă ค่ćนิยม ขนบธรรมเนียม แลąปรąเพณี ในÿĆงคมท้Ăงถิ่นนĆ้น ๆ แลąไม่ได้เน้นĀลĆกธรรม แต่Ăćจ กล่ćüÿĂนเรื่Ăงกćรท ćคüćมดี กćรท ćคüćมชĆ่üไü้ในเนื้Ăเรื่Ăงด้üย ๕.๓.๒ คüามÿัมพันธ์ระĀü่างนิทานชาดกกับนิทานพื้นบ้าน โครงÿร้ćงขĂงนิทćนชćดกยĆงเĀมืĂนĀรืĂคล้ćยคลึงกĆบโครงÿร้ćงนิทćนชćüบ้ćนทĆ้งนี้ เป็นเพรćąนิทćนชćดกก็เป็นกćรน ćเĂćนิทćนพื้นบ้ćนมćÿĂดแทรกไü้นĆ่นเĂง นิทćนชćดกÿ่üนใĀญ่มćจćกนิทćนชćüบ้ćน พรąพุทธเจ้ćทรงน ćนิทćนพื้นบ้ćนที่คน ทĆ่üไปรู้ๆ กĆนĂยู่แล้ü น ćมćแÿดงโดยแทรกเรื่ĂงพรąโพธิÿĆตü์บ ćเพ็ญบćรมีธรรมต่ćง ๆ ลงไป ใน พรąไตรปิฎก นิบćตชćดกเขียนเป็นคćถć (ร้ĂยกรĂง) ต่ĂมćพรąĂรรถกถćจćรย์ได้แต่งขยćย คüćมเป็นร้Ăยเเก้ü ท ćใĀ้รูปแบบ โครงเรื่Ăง แลąเนื้Ăเรื่ĂงเĀมืĂนกĆบนิทćนพื้นบ้ćนมćกขึ้น นิทćนชćดกจึงเป็นเรื่Ăงที่ชćüบ้ćนทĆ่ü ๆ ไปĂ่ćนได้Ăย่ćงÿนุกÿนćนแลąจดจ ćได้ไม่ลืม นิทćน ชćüบ้ćนเป็นเรื่Ăงเก่ćแก่ล่üงกćลนćนมćแล้ü เล่ćÿืบ ๆ กĆนมćจนถึงปัจจุบĆน นิทćนชćüบ้ćน มี ลĆกþณąดĆงนี้ ๑. เป็นเรื่Ăงเล่ćด้üยถ้Ăยค ćธรรมดć เป็นภćþćร้Ăยแก้üไม่ใช่ร้ĂยกรĂง ๒. เล่ćกĆนด้üยปćก ÿืบกĆนมćเป็นเüลćช้ćนćน แต่ต่ĂมćในรąยąĀลĆงเมื่Ăมีกćรเขียน เป็นĀนĆงÿืĂขึ้นก็Ăćจเขียนขึ้นตćมเค้ćเรื่Ăงเดิมที่เคยเล่ćÿืบต่ĂกĆนมćด้üยปćกเปล่ć

๑๐๙ ๓. ไม่ปรćกฏü่ćผู้เล่ćดĆ้งเดิมü่ćเป็นใคร Ă้ćงแต่ü่ćเป็นขĂงเก่ć๑๖๑ นิทćนชćดกกĆบนิทćนพื้นบ้ćนมีÿ่üนเĀมืĂนกĆนĀรืĂคüćมÿĆมพĆนธ์กĆน ๒ ชนิดคืĂ ๑) คüćมÿĆมพĆนธ์ทćงด้ćนลĆกþณąนิทćน ๒) คüćมÿĆมพĆนธ์ทćงด้ćนเนื้Ăเรื่Ăง ๑) คüามÿัมพันธ์ทางด้านลักþณะนิทาน คüćมÿĆมพĆนธ์ขĂงนิทćนชćดกกĆบนิทćนพื้นบ้ćน พĂจąกล่ćüได้ดĆงนี้ (๑) นิทćนพื้นบ้ćนเป็นเรื่Ăงที่ชćüบ้ćนเล่ćÿืบต่ĂกĆนมćตćมธรรมดćโดยใช้ ภćþćร้Ăยแก้ü ไม่ใช่ภćþćร้ĂยกรĂง นิทćนชćดกเป็นเรื่Ăงเล่ćธรรมดć แต่มีกćรแทรกĀลĆก ธรรมąที่เป็นจริยธรรมลงไปด้üย นิบćตชćดกในพรąไตรปิฎกใช้ภćþćร้ĂยกรĂง (คćถć) ซึ่งถืĂü่ć เป็น พรąพุทธพจน์แต่ในĂรรถกถćชćดกเป็นร้Ăยแก้üÿ่üนมćกแลąมีคćถćĂยู่บ้ćงปรąปรćย (๒) นิทćนชćดกเป็นนิทćนที่มีĂยู่ก่Ăนพุทธกćลเล่ćต่Ă ๆ กĆนมćด้üยปćกเปล่ć เĀมืĂนนิทćนชćüบ้ćน แต่มćในปัจจุบĆนได้พิมพ์ĀนĆงÿืĂเป็นเล่มขึ้นแล้ü (๓) นิทćนชćดกไม่ปรćกฏชื่Ăผู้แต่งเช่นเดียüกĆบนิทćนพื้นบ้ćน นิทćนชćดก มĆกจąขึ้นต้นด้üยค ćü่ć ภูตปุพฺพ แปลü่ć เรื่Ăงเคยมีมćแล้ü ĀรืĂ Ăตีเต พćรćณÿีย แปลü่ć ใน Ăดีตกćลเมื่Ăพรąเจ้ćพรĀมทĆตครĂงเมืĂงพćรćณÿี ๒) คüามÿัมพันธ์ทางด้านเนื้Ăเรื่Ăง ในĀนĆงÿืĂคติชćüบ้ćนมีลĆกþณąเนื้Ăเรื ่Ăงนิทćนชćüบ้ćนเĀมืĂนกĆนกĆบ นิทćน ชćดก ที่มีคüćมÿĆมพĆนธ์กĆนĀลćยเรื่Ăง ดĆงนี้ (๑) นิทานพื้นบ้านมักจะไม่ขึ้นต้นด้üยเนื้Ăเรื่ĂงตĂนÿ าคัญและจะไม่จบลง ทันทีที่เรื่Ăงจบ แต่จąขึ้นต้นเป็นท ćนĂงน ćเรื่Ăงเÿียก่Ăน แลąเรื่Ăงจąด ćเนินไปจนถึงที่จุดจบ แล้üยĆงมีเรื่Ăงต่ĂเลยไปĂีกเล็กน้Ăย เพื่Ăกล่ćüถึงคüćมÿงบ คüćมÿุข คüćมมĆ่นคงแลąคüćมมี ĀลĆกฐćนในชีüิตขĂงตĆüลąครเĂกในนิทćนเรื่ĂงนĆ้น ในนิทćนชćดกมีเนื้Ăเรื่ĂงลĆกþณąนี้เĀมืĂนกĆน เช่น ชćดกเรื่Ăงที่ ๓๗๔ จูā ธนุคคĀชćดก ü่ćด้üยจูāธนุคคĀบĆณฑิต มีเรื่Ăงโดยย่Ăü่ć ๑๖๑กุĀลćบ มĆลลิกąมćÿ, คติชาüบ้าน, (กรุงเทพมĀćนคร :โรงพิมพ์ÿ่üนท้Ăงถิ่น, ๒๕๑๖), Āน้ć ๑๐๐.

๑๑๐ พรąโพธิÿĆตü์เÿüยพรąชćติเป็นท้ćüÿĆกกą (พรąĂินทร์) พรćĀมณ์คนĀนื่งชื่Ă ธนุคคĀบĆณฑิต เป็นชćüเมืĂงพćรćณÿีเรียนจบýิลปýćÿตรจćกเมืĂงตĆกกýิลć ช ćนćญกćรยิงธนู จนĂćจćรย์พĂใจยกธิดćใĀ้เป็นภรรยćขณąเดินทćงกลĆบเมืĂงพบช้ćงดุร้ćยเชืĂกĀนึ่ง ธนุคคĀ บĆณฑิต ยิงช้ćงเชืĂกนĆ้นตćยแล้üจึงเดินทćงต่Ăไปถึงดงโจร มีโจร ๕๐ คน ลูกน้Ăงโจรจąท ćร้ćย แต่ĀĆüĀน้ćโจรĀ้ćมไü้ ในที่ÿุดก็ผิดใจกĆบพüกโจร จุลลธนุคคĀบĆณฑิตยิงโจร ๔๙ คนตćยด้üยธนู ๔๙ ดĂกแล้üไม่มีลูกธนูที่จąยิงนćยโจรĂีก เพรćąแล่งธนูมีลูกธนูเพียง ๕๐ ดĂก ในจ ćนüนนĆ้นได้ ยิงช้ćงเÿีย ๑ ดĂก ธนุคคĀบĆณฑิตต่Ăÿู้กĆบนćยโจร เขćชกนćยโจรล้มลงแล้üนĆ่งคร่ĂมĀน้ćĂกไü้ เรียกภรรยćÿ่งดćบมćใĀ้แต่ขณąนĆ้นภรรยćเกิดมีใจรĆกนćยโจร จึงÿ่งดćบใĀ้โจร ÿ่งฝักดćบใĀ้ ÿćมีนćยโจรจึงฆ่ćÿćมีตćย นćงÿćรภćพü่ćนćงรĆกนćยโจร แต่นćยโจรไม่ยĂมรĆบคิดü่ćเมื่Ăนćง ฆ่ćÿćมีขĂงนćงได้ต่Ăไปนćงก็Ăćจฆ่ćตนได้เช่นเดียüกĆน นćยโจรจึงทิ้งนćงไป เพื่Ăที่จąแÿดงโทþ ขĂงกćรปรąพฤติในกćมขĂงนćง พรąโพธิÿĆตü์ท้ćüÿĆกกąจึงแปลงเป็นÿุนĆขจิ้งจĂก ใĀ้มćตุลี ÿćรถี แปลงเป็นปลć ปัญจÿĆงขร เทพบุตรแปลงเป็นนก ÿุนĆขจิ้งจĂกคćบก้Ăนเนื้Ăเดินไปใกล้นćงซึ่งĂยู่ ริมฝั่งแม่น้ ć ขณąนĆ้นปลćตĆüĀนึ่งกรąโดดขึ้นมćจćกน้ ćตรงĀน้ćÿุนĆขจิ้งจĂก มĆนจึงทิ้งก้Ăนเนื้Ăüิ่ง ไปจąคćบปลć แต่ปลćกรąโดดĀนีลงน้ ćไปก่Ăน นกบินลงโฉบเĂćเนื้Ăไปกิน ÿุนĆขจิ้งจĂกจึงĂด กินทĆ้งเนื้Ăแลąปลćเพรćąคüćมโลภ นćงเĀ็นเĀตุกćรณ์เช่นนĆ้นจึงกล่ćüü่ć ÿุนĆขจิ้งจĂกโง่เขลćĂด กินทĆ้งเนื้Ăแลąปลć ÿุนĆขจิ้งจĂกจึงย้Ăนü่ć โทþผู้Ăื่นเĀ็นได้ง่ćย ÿ่üนโทþขĂงตนเĀ็นได้ยćก เจ้ć นĆ่นแĀลąเÿื่Ăมÿิ้นทĆ้งผĆüทĆ้งชćยชู้ย่Ăมซบเซćยิ่งกü่ćเรćเÿียĂีก๑๖๒ ĂĆนคüćมชĆ่üที่นćงกรąท ć นĆ้น นćงก็จąท ćชĆ่üĂย่ćงนĆ้นĂีก เพรćąนćงไม่Ăิ่มในกćม (๒) นิทานพื้นบ้านมีเนื้Ăเรื่Ăงท านĂงเดียüกันซ้ า ๆ แต่เĀตุกćรณ์แปลก แตกต่ćงกĆนĂĂกไป บćงทีก็ซ้ ćÿćมครĆ้งĀรืĂบćงทีก็ซ้ ćÿี่ครĆ้ง เช่น เÿียรู้ÿćมครĆ้ง แก้ปัญĀćตกด้üย ปัญญćครĆ้งที่ÿี่ (จ ćนüนซ้ ćโดยมćกเป็นไปทćงลĆกþณąทćงýćÿนć) กćรมีเรื่Ăงซ้ ćๆ ท ćนĂงนี้เป็น กćรกรąตุ้นก่ĂคüćมกรąĀćยท ćใĀ้ผู้ฟังใคร่จąทรćบü่ć เรื่ĂงตĂนไĀนจąมีทćงĂĂกĂย่ćงไร แลą ในขณąเดียüกĆนก็ท ćใĀ้มีเนื้Ăเรื่Ăงยćüมีคüćมÿมบูรณ์ขึ้น นิทćนชćดกก็มีลĆกþณąเนื้Ăเรื่Ăงซ้ ć ๆ Āลćยเรื่Ăงเช่นเดียüกĆน เช่น ชćดกเรื่Ăง ที่ ๑๕๒ ÿิงคćลชćดก ü่ćด้üยเĀตุที่ท ćใĀ้ÿุนĆขจิ้งจĂกตćย มีเรื่Ăงโดยย่Ăü่ć ๑๖๒ขุ.ชć.ปญฺจก (ไทย) ๒๗/๑๓๒/๒๒๔.

๑๑๑ พรąโพธิÿĆตü์เÿüยพรąชćติเป็นรćชÿีĀ์ มีน้Ăงชćย ๕ ตĆü ตĆüÿุดท้Ăงเป็นตĆüเมีย ĂćýĆยในถ้ ćแก้üผลึก มีÿุนĆขจิ้งจĂกมćรĆกนćงรćชÿีĀ์ มćĀćนćงเÿมĂĀลĆงจćกที่พี่ชćยทĆ้งĀก ĂĂกไปĀćĂćĀćร แต่นćงรćชÿีĀ์รĆงเกียจü่ćต่ ćต้Ăยคนลąüรรณą ÿุนĆขจิ้งจĂกจึงมีคüćมเÿียใจไป นĂนĂยู่ในถ้ ćผลึก เมื่ĂรćชÿีĀ์ผู้พี่กลĆบมćทรćบเรื่Ăงเข้ćก็โกรธผลุนผลĆนไปท ćร้ćยÿุนĆขจิ้งจĂก โดยไม่พิจćรณć จึงถูกผนĆงถ้ ćผลึกกรąแทกĀน้ćĂกตćย แม้ตĆüĂื่น ๆ ก็ตćยด้üยĂćกćรเช่นเดียüกĆน ทีลąตĆü ๆ จนเĀลืĂพี่ชćยใĀญ่เพียงตĆüเดียü รćชÿีĀ์พรąโพธิÿĆตü์มีคüćมรĂบคĂบจึงขึ้นไปบĆนลืĂ ÿีĀนćทท ćใĀ้ÿุนĆขจิ้งจĂกĀüćดกลĆüจนĀĆüใจแตกตćย นĂกจćกนี้ ยĆงมีเรื่ĂงĂื่น ๆ ที่มีเนื้Ă เรื่Ăงกล่ćüซ้ ćท ćนĂงเดียüกĆนนี้ก็มีเช่น ชćดกเรื่Ăงที่ ๑๓๗ พĆพพุชćดก ü่ćด้üยüิธีท ćใĀ้แมü ตćย๑๖๓ แลą ชćดกเรื่Ăงที่ ๒๓ โภชćชćนียชćดก ü่ćด้üยม้ćÿินธพชćติĂćชćไนย๑๖๔ (๓) นิทานชาüบ้านโดยทั่üไปมีตัüเĂกในนิทานเรื่ĂงĀนึ่ง ๆ ไม่เกินÿĂงตัü ถ้ćในเรื่Ăงที่มีมćกกü่ćÿĂงตĆüขึ้นไปก็จąมีแค่ÿĂงตĆüลąครที่มีบทบćทÿ ćคĆญในกćรด ćเนินเรื่Ăง ตĂนนĆ้น นิทćนชćดกบćงเรื่Ăงที่มีเนื้Ăเรื่Ăงง่ćย ๆ มีตĆüลąครน้Ăย เช่น เรื่Ăง ÿีลüนćคชćดก๑๖๕ มีเรื่Ăงโดยย่Ăü่ć พรąโพธิÿĆตü์เÿüยพรąชćติเป็นพญćช้ćงÿีลüą ช่üยเĀลืĂนćยพรćนผู้ĀลงทćงใĀ้ ĂćĀćรแล้üใĀ้ขี่ĀลĆงขĂงตนพćไปÿ่งแดนมนุþย์ต่Ăมćพรćนผู้นĆ้นกลĆบมćปรąทุþร้ćยโดยใช้ เลื่ĂยมćขĂตĆดงćพรąโพธิÿĆตü์พรąโพธิÿĆตü์มĂบงćใĀ้เพรćąพรąĂงค์รĆกพรąโพธิญćณยิ่ง กü่ćชีüิต เมื ่Ăพรćนผู้นĆ้นน ćงćไปขćยแล้üต ่Ăมćนćยพรćน กลĆบมćขĂตĆดโคนงćĂีก พรą โพธิÿĆตü์ก็ยĂมใĀ้ตĆดเĂćงćไปจนพรąโพธิÿĆตü์ได้รĆบทุกขเüทนćถึงกĆบÿิ้นชีüิต ในที่ÿุดแผ่นดินก็ÿูบ พรćนผู้ĂกตĆญญูนĆ้น (๔) นิทานพื้นบ้าน ตัüละครมักจะต้Ăงมีลักþณะตรงกันข้ามกัน คืĂ คนชĆ่ü กĆบ คนดีคนฉลćดกĆบคนโง่ เป็นต้น ๑๖๓พรąโพธิÿĆตü์เÿüยพรąชćติเป็นช่ćงแก้üท ćไมตรีกĆบĀนูจึงได้ทรĆพย์เป็นĂĆนมćก,ขุ.ชć. (ไทย) ๒๗/๑๓๗/๕๖. ๑๖๔พรąโพธิÿĆตü์เÿüยพรąชćติเป็นม้ćĂćชćไนย ĂĂกรบต้ĂงĂćüุธยĂมÿลąชีüิตจนจĆบข้ćýึกได้จน Āมด, ขุ.ชć. (ไทย) ๒๗/๒๓/๑๐. ๑๖๕ขุ.ชć.เĂกก. (ไทย) ๒๗/๗๒/๓๐.

๑๑๒ นิทćนชćดกก็มีเนื้Ăเรื่ĂงลĆกþณąเช่นนี้เĀมืĂนกĆน เช่น เรื่Ăง จุลลนĆนทิย ชćดก๑๖๖ เรื่Ăงโดยย่Ăü่ć พรąโพธิÿĆตü์เÿüยพรąชćติเป็นพรąยćüćนร ÿลąชีüิตแทนมćรดćซึ่งตć บĂด ถูกบุรุþชĆ่ü ฆ่ćตćย พรćนผู้นĆ้นเมื่ĂกลĆบมćถึงบ้ćน บุตรแลąภรรยćถูกฟ้ćผ่ćตćย บ้ćนถูกไฟ ไĀม้เĀลืĂแต่เÿćกĆบขื่Ă ขื่Ăก็ĀĆกลงมćถูกýีรþąบุรุþนĆ้นแตก ÿุดท้ćยแผ่นดินไĀüแยกÿูบเĂćชćย ผู้นĆ้นÿู่นรกĂเüจี ÿ่üนเรื่Ăงคนโง่กĆบคนฉลćด เช่น เรื่ĂงจĆมมÿćฏกชćดก๑๖๗ กล่ćüü่ć พรą โพธิÿĆตü์เÿüยพรąชćติเป็นพ่Ăค้ć ติเตียนปริพćชกโง่ที่ยืนปรąนมมืĂไĀü้แพą จึงกล่ćüĀ้ćม ปริพćชกนĆ้นü่ć Ăย่ćได้üćงใจÿĆตü์ ๔ เท้ćตĆüนี้ด้üยกćรเĀ็นมĆนเพียงครู่เดียüเลย เขćไม่เชื่Ăฟังจึง ถูกแพąขüิดตćย (๕) ตัüละครที่ดูเĀมืĂนü่าĂ่ĂนแĂที่ÿุดในĀมู่พüก ในตĂนท้ายเรื่Ăงที่ÿุด กลับกลายเป็นคนดีที่ÿุด น้ĂงชćยĀรืĂน้Ăงÿćüคนÿุดท้Ăง มĆกจąกลĆบเป็นผู้ชนąในตĂนท้ćยเÿมĂ นิทćนชćดกที่มีลĆกþณąเช่นนี้ก็มีเรื่Ăง ÿĆงüรชćดก๑๖๘ เรื่Ăงโดยย่Ăü่ć พรąโพธิÿĆตü์เÿüยพรąชćติ เป็นĂ ćมćตย์เมืĂงพćรćณÿีพรąเจ้ćพćรćณÿีมีโĂรÿ ๑๐๐ Ăงค์ พรąโĂรÿĂงค์ÿุดท้Ăงผูกน้ ćใจ พüกพี่ ๆ ด้üยÿĆงคĀüĆตถุ พüกĂ ćมćตย์ทูลถćมพรąรćชćü่ć เมื่ĂพรąĂงค์ÿüรรคตไป รćช ÿมบĆติจąยกใĀ้ใคร พรąรćชćตรĆÿü่ćลูกขĂงฉĆนทĆ้งĀมดเป็นเจ้ćขĂงเýüตฉĆตร ถ้ćเĀ็นü่ćผู้ใด เĀมćąÿมก็จงมĂบใĀ้แก่ผู้นĆ้น เมื่Ăพรąรćชćÿüรรคต พüกĂ ćมćตย์จึงถüćยเýüตฉĆตรแก่พรą ÿĆงüรกุมćร พรąรćชกุมćรทĆ้ง ๙๙ Ăงค์ เมื่Ăทรćบü่ćพรąรćชบิดćÿüรรคต รćชÿมบĆติตกเป็นขĂง พรąÿĆงüรกุมćร จึงคิดกĆนü่ć รćชÿมบĆติÿมคüรตกแก่พรąรćชโĂรÿผู้พี่Ăงค์ใĀญ่ แล้üÿ่งĀนĆงÿืĂ ใĀ้พรąเจ้ćÿĆงüรü่ć จąยกรćชÿมบĆติใĀ้แก่พüกเรćĀรืĂจąรบกĆนแล้üพćกĆนไปล้Ăมพรąนครไü้ พรąเจ้ćÿĆงüรปรึกþćกĆบพรąโพธิÿĆตü์แล้üÿ่งÿćÿ์นไปบĂกü่ć เชิญเจ้ćพี่ทĆ้งĀลćยมćรĆบÿ่üน พรąรćชทรĆพย์ขĂงพรąรćชบิดćเถิด Āม่ĂมฉĆนจąไม่ขĂรบกĆบเจ้ćพี่ดĂก พรąรćชโĂรÿผู้พี่Ăงค์ ใĀญ่นćมü่ć Ăุโบÿถกุมćร ตรĆÿเรียกพรąเจ้ćน้Ăงที่เĀลืĂทĆ้งĀลćยมćกล่ćüตĆกเตืĂนü่ć น้Ăงชćย Ăงค์ÿุดท้Ăงมิได้เป็นýĆตรูกĆบพüกพี่ทĆ้งĀลćยแลąยĆงบĂกใĀ้พี่ทĆ้งĀลćยไปรĆบรćชÿมบĆติเýüตฉĆตร ๑๖๖ขุ.ชć.เĂกก. (ไทย) ๒๗/๑๔๓-๑๔๔/๑๐๓. ๑๖๗ขุ.ชć.จตุกก (ไทย) ๒๗/๙๓-๙๖/๑๗๕-๑๗๖. ๑๖๘ขุ.ชć.เĂกćทÿก. (ไทย) ๒๗/๙๗-๑๐๗/๓๗๐-๓๗๑.

๑๑๓ จąมีแก่พรąโĂรÿทุกพรąĂงค์ไม่ได้ในที่ÿุดพรąโĂรÿทĆ้งĀลćยก็เชื่ĂตćมพรąโĂรÿĂงค์ใĀญ่ยกรćช ÿมบĆติใĀ้แก่น้ĂงชćยĂงค์ÿุดท้Ăง (๖) ĀากในนิทานชาดกมีตัüละครÿĂงคน เป็นคนมีĂ านาจน้ĂยĀรืĂ Ă่ĂนแĂ ก็มักจะเป็นพี่น้Ăงฝาแฝดกัน แต่ถ้ćเมื่ĂใดมีĂ ćนćจขึ้น ก็ĂćจจąกลĆบกลćยเป็นýĆตรูคู่ แข่งขĆนกĆน นิทćนชćดกไม่มีเนื้Ăเรื่Ăงเช่นนี้โดยตรง แต่มีลĆกþณąใกล้เคียงกĆน คืĂ คนที่มี Ă ćนćจน้Ăยเÿื่ĂมĂ ćนćจ ก็จąĀćช่Ăงทćงใช้Ă ćนćจนĆ้นเพื่Ăปรąโยชน์ขĂงตนเĂงแลąบริüćร ดĆงเช่นเรื่Ăง ทÿรถชćดก๑๖๙ เรื่Ăงโดยย่Ăü่ć พรąโพธิÿĆตü์เÿüยพรąชćติเป็นรćมบĆณฑิตรćช กุมćรถูกพรąรćชบิดćเนรเทýĂĂกจćกพรąนครพร้ĂมกĆบน้Ăงชćย คืĂพรąลĆกþณ์กุมćรแลą น้Ăงÿćü คืĂนćงÿีดć ÿćเĀตุมćจćกพรąรćชบิดćมีพรąมเĀÿีใĀม่แลąได้ใĀ้พรü่ćจąยกเýüตฉĆตร ใĀ้แก่พรąโĂรÿที่เกิดจćกพรąมเĀÿีใĀม่ เมื่ĂพรąมเĀÿีใĀม่ปรąÿูติโĂรÿพรąนćมü่ć ภรตกุมćร ครĆ้นมีพรąชนมพรรþćได้๗-๘ พรรþć พรąมćรดćจึงทüงขĂพรĂีก พรąรćชบิดćจึงรĆบÿĆ่งใĀ้ พรąโĂรÿทĆ้งÿĂงเข้ćเฝ้ćแล้üตรĆÿเล่ćเรื่ĂงทĆ้งĀมดใĀ้ทรงทรćบพร้ĂมกĆบมีพรąด ćรĆÿใĀ้โĂรÿทĆ้ง ÿĂงĂĂกไปĂยู่ป่ć ๑๒ ปีเมื่Ăพรąรćชบิดćÿüรรคตแล้üจึงกลĆบมćครĂงรćชย์พรąโĂรÿทĆ้งÿĂงก็ ทรงยินยĂมแลąเÿด็จĂĂกป่ćพร้ĂมกĆบนćงÿีดć ในปีที่ ๙ พรąรćชบิดćเÿด็จÿüรรคต พรą เทüีมีพรąด ćรĆÿใĀ้พüกĂ ćมćตย์ถüćยเýüตฉĆตรแก่พรąภรตกุมćร พüกĂ ćมćตย์ไม่ยĂมโดย กล่ćüü่ć เจ้ćขĂงเýüตฉĆตรยĆงĂยู่ในป่ć พรąภรตทรงเĀ็นตćมพüกĂ ćมćตย์ในที่ÿุดพรąรćมแลą พรąลĆกþณ์แลąพรąนćงÿีดćก็เÿด็จกลĆบมćครĂงเมืĂงพćรćณÿีจนÿิ้นพรąชนม์ (๗) การจัดüางลักþณะĀรืĂนิÿัยใจคĂขĂงตัüละครในเรื่Ăงนิทานพื้นบ้าน เป็นไปĂย่ćงง่ćย ๆ ÿ่üนมćกมีลĆกþณąนิÿĆยที่เĀ็นได้ชĆดเจน มีปรćกฏในกćรด ćเนินเรื่Ăงเท่ćนĆ้น แลąกล่ćüเĂćไü้ตรง ๆ นĂกจćกนĆ้น นิÿĆยĀรืĂชีüิตด้ćนĂื่น ๆ ขĂงตĆüลąครในนิทćน ถ้ćไม่มีÿ่üน เกี่ยüข้ĂงกĆบเนื้Ăเรื่Ăงแล้üก็จąไม่กล่ćüถึง เช่น บĂกไü้เลยü่ćเป็นคนโกง ĀรืĂเป็นคนดี นิทćนชćดกได้üćงลĆกþณąĀรืĂนิÿĆยใจคĂขĂงตĆüลąครง่ćยๆ ก็มีเช่นเดียü กĆบ นิทćนพื้นบ้ćน เช่นเรื่Ăง ÿćลิเกทćรชćดก๑๗๐ เรื่Ăงโดยย่Ăü่ć พรąโพธิÿĆตü์เÿüยพรąชćติเป็นพรą ๑๖๙ ขุ.ชć.เĂกćทÿก. (ไทย) ๒๗/๘๔-๘๗/๓๖๘. ๑๗๐ขุ.ชć.ปกิณก. (ไทย) ๒๗/๑-๑๗/๔๒๓-๔๒๕.

๑๑๔ ยćนกแขกเต้ćปกครĂงฝูงนกแขกเต้ć พญćนกĀ้ćมบิดćมćรดćไม่ใĀ้ĂĂกไปĀćĂćĀćรตĆüท่ćนจą ĀćĂćĀćรมćเลี้ยงเĂง üĆนĀนึ่งĂĂกไปĀćข้ćüÿćลีแลąไปติดบ่üงขĂงคนเฝ้ćไร่คนเฝ้ćไร่จึงน ćไป ใĀ้แก่โกÿิยพรćĀมณ์ผู้เป็นเจ้ćขĂงไร่ พรćĀมณ์ถćมü่ć ท่ćนกินข้ćüÿćลีแล้ü ท ćไมจึงคćบไปĂีก ท่ćนจĂงเüรกĆบข้ćพเจ้ćĀรืĂ พญćนกตĂบü่ćไม่ได้จĂงเüรกĆบท่ćน บิดćมćรดćขĂงข้ćพเจ้ćแก่ เฒ่ćไม่ÿćมćรถจąบินมćĀćกินได้จึงคćบไปเพื่Ăเลี้ยงท่ćนทĆ้งÿĂงเป็นกćรชดใช้Āนี้แก่ท่ćน ÿ่üน ลูกตĆüเล็กเมื่Ăข้ćได้เลี้ยงดูแล้üจĆกเลี้ยงข้ćพเจ้ćจึงใĀ้พüกเขćกู้ยืมĀนี้ เมื่ĂพรćĀมณ์ได้ฟังมีจิต เลื่Ăมใÿกล่ćüü่ć ปักþีนี้เป็นนกแต่มีคุณธรรมĂย่ćงยĂดเยี่ยม ในพüกมนุþย์บćงเĀล่ćไม่มี คุณธรรมนี้ ดĆงนĆ้น จึงปล่Ăยพญćนกแขกเต้ćไป (๘) นิทานพื้นบ้านมีโครงเรื่Ăงง่าย ๆ ไม่ซับซ้Ăน เล่ćจบไปเป็นเรื่Ăง ๆ ตĂน ๆ แต่ถ้ćเมื่Ăใดมีโครงเรื่Ăงเล็กแทรกเข้ćมćในเรื่ĂงใĀญ่ ก็แÿดงü่ćเพิ่มเติมขึ้นภćยĀลĆงแลąเป็นรูป üรรณคดีชĆ้นÿูงขึ้นไป นิทćนชćดกก็มีโครงเรื่Ăงง่ćย ๆ ไม่ซĆบซ้Ăน ถ้ćมีเรื่Ăงแทรกเข้ćในเรื่ĂงใĀญ่ถืĂ ü ่ćเพิ ่มเข้ćมćในภćยĀลĆง ดĆงเช ่นเรื ่Ăง กุลćüกชćดก ๑๗๑ เรื ่Ăงโดยย ่Ăü ่ć พรąโพธิÿĆตü์ เÿüยพรąชćติเป็นท้ćüÿĆกกą ท้ćüÿĆกกąโพธิÿĆตü์ยĂมÿลąชีüิตใĀ้พüกĂÿูร ตรĆÿÿĆ่งใĀ้มćตลีเทพ ÿćรถีĀĆนรถกลĆบ เพรćąกลĆüจąไปทĆบลูกนกครุฑตćย แล้üทรงน ćĂดีตชćติขĂงท้ćüÿĆกกąมć ตรĆÿเล่ćü่ć ในนครรćชคฤĀ์ แคü้นมคธ พรąโพธิÿĆตü์บĆงเกิดเป็นมฆมćณพ มีภรรยć ๔ คน คืĂ นćงÿุธรรมć นćงÿุจิตรć นćงÿุนĆนทćแลąนćงÿุชćดć นćงÿุธรรมć ÿร้ćงกุýลใĀ้ช่ćงไม้ÿลĆกชื่Ăไü้ ที่ช่Ăฟ้ćขĂงýćลćนĆ้น นćงÿุจิตรćใĀ้ÿร้ćงĂุทยćน นćงÿุนĆนทćใĀ้ÿร้ćงÿรąโบกขรณีมีเพียงนćง ÿุชćดćไม่ได้ÿร้ćงผลบุญĂąไร มฆมćณพรĆกþćýีลบ ćเพ็ญüĆตรบ ćรุงบิดćมćรดćĂ่Ăนน้Ăมถ่Ăมตน กล่ćüค ćÿĆตย์ ไม่กล่ćüค ćĀยćบ ไม่กล่ćüค ćÿ่Ăเÿียด ไม่ตรąĀนี่ จนÿิ้นชีüิตแล้üไปบĆงเกิดเป็นท้ćü ÿĆกกąในÿüรรค์ชĆ้นดćüดึงÿ์พร้ĂมกĆบÿĀćยทĆ้งĀมด นćงÿุธรรมćบĆงเกิดเป็นบćทบริจćริกćขĂง ท้ćüÿĆกกąมีเทüÿภćชื่Ăü่ćÿุธรรมćเพรćąผลบุญที่ใĀ้ช่Ăฟ้ć นćงÿุจิตรćมีĂุทยćนชื่Ăü่ćจิตรลดć เพรćąผลบุญที่ÿร้ćงĂุทยćน นćงÿุนĆนทćก็จุติมćบĆงเกิดในดćüดึงÿ์มีÿรąโบกขรณีชื่Ă นĆนทć เพรćąผลบุญที่ขุดÿรą ÿ่üนนćงÿุชćดćเพรćąไม่ได้กรąท ćกุýลกรรมไü้จึงไปบĆงเกิดเป็นนćงนก ยćงĂยู่ที่ชĂกเขćในป่ć ท้ćüÿĆกกąเÿด็จไปÿĂนใĀ้นćงนกยćงรĆกþćýีล ตćยแล้üมćบĆงเกิดเป็น ๑๗๑ขุ.ชć.เĂกก. (ไทย) ๒๗/๓๑/๑๓.

๑๑๕ ธิดćขĂงช่ćงปั้นĀม้ĂเมืĂงพćรćณÿี ท้ćüÿĆกกąเÿด็จไปÿĂนใĀ้นćงตĆ้งมĆ่นในกćรรĆกþćýีล ÿิ้น ĂćยุไปบĆงเกิดเป็นธิดćขĂงจĂมĂÿูรนćมü่ćเüปจิตติ ท้ćüÿĆกกąเÿด็จไปภพĂÿูรถึงเüลćที่นćงเลืĂก คู่ ท้ćüÿĆกกąทรงแปลงเป็นĂÿูร ด้üยĂ ćนćจคüćมรĆกĂĆนมีในกćลก่Ăนจึงได้เลืĂกท้ćüÿĆกกą แล้ü จึงทรงน ćนćงมćยĆงÿüรรค์ชĆ้นดćüดึงÿ์ ÿ่üนตĂนที่ÿüรรค์ชĆ้นดćüดึงÿ์ ท้ćüÿĆกกą ĀรืĂพรąĂินทร์รบกĆบพüกĂÿูรนĆ้น คงไม่ใช่ÿ่üนที่เพิ่มเติมเข้ćมćภćยĀลĆง Āćกเป็นโครงเรื่Ăงที่ด ćเนินติดต่ĂกĆนไปเท่ćนĆ้น ซึ่ง Ăćจจąแตกต่ćงจćกนิทćนชćüบ้ćนก็เป็นได้ÿ่üนเรื ่ĂงĂื ่น ๆ ที ่มีโครงเรื ่Ăงท ćนĂงนี้ก็มี มćกมćยĀลćยเรื่Ăง (๙) นิทานชาüบ้านüิธีการเล่าเรื่Ăงเรียงล าดับง่าย ๆ ถ้ćเป็นเรื่ĂงĂย่ćง เดียüกĆน ก็เล่ćแบบเดียüกĆนĂย่ćงใกล้ชิดมćก ใช้ถ้Ăยค ćเĀมืĂน ๆ กĆน แÿดงü ่ćตĆ้งใจใĀ้ เĀมืĂนกĆน ไม่ต้ĂงใĀ้แปลกแตกต่ćงกĆนไปทĆ้งüิธีกćรเล่ćแลąถ้Ăยค ć นิทćนชćดกมีเนื้Ăเรื่Ăงเช่นเดียüกĆน คืĂ เรื่ĂงĂย่ćงเดียüกĆน มĆกจąเล่ćแบบ เดียüกĆนแลąใช้ถ้Ăยค ćเĀมืĂนกĆน ด ćเนินเรื่Ăงง่ćย ๆ เช่น เรื่Ăง ÿกุณชćดก๑๗๒ ü่ćด้üยนก โพธิÿĆตü์ฆตćÿนชćดก๑๗๓ ü่ćด้üยภĆยเกิดจćกที่พึ่ง üีรกชćดก๑๗๔ ü่ćด้üยกćüีรกโพธิÿĆตü์กĆนท คลกชćดก๑๗๕ ü่ćด้üยนกĀĆüขüćนตćยเพรćąไม้แก่น ชĆมพุกชćดก๑๗๖ ü่ćด้üยÿุนĆขจิ้งจĂกชĆมพุกą ๑๗๒พรąโพธิÿĆตü์เÿüยพรąชćติเป็นพญćนก เĀ็นกิ่งไม้ที่นกĂćýĆยเÿียดÿีเป็นคüĆน จึงแนąใĀ้นก บินĀนี พüกที่เชื่Ăฟังพ้นĂĆนตรćยรĂดตćย ÿ่üนพüกที่ไม่เชื่Ă ขืนĂยู่ต่ĂไปจึงถูกไฟครĂกตćย, ขุ.ชć.เĂกก. (ไทย) ๒๗/๓๖/๑๕. ๑๗๓พรąโพธิÿĆตü์เÿüยพรąชćติเป็นพญćนก พćบริüćรĀนีพญćนćคได้ด้üยÿĆงเกตเĀ็นน้ ćที่Ăยู่ เบื้Ăงล่ćงเป็นไฟ, ขุ.ชć.เĂกก. (ไทย) ๒๗/๑๓๓/๕๔-๕๕. ๑๗๔พรąโพธิÿĆตü์เÿüยพรąชćติเป็นพญćกćน้ ćชื่Ă กćüีรกą กล่ćüĀ้ćมไม่ใĀ้กćบกเĂćĂย่ćงกćน้ ć กćบกไม่เชื่ĂจึงถูกÿćĀร่ćยพĆนคĂตćย, ขุ.ชć.ทุก. (ไทย) ๒๗/๑๐๗-๑๐๘/๙๓. ๑๗๕พรąโพธิÿĆตü์เÿüยพรąชćติเป็นนกĀĆüขüćน Ā้ćมนกกรąไนไม่ใĀ้เĂćĂย่ćง นกกรąไนไม่เชื่ĂยĆง ขืนเจćąไม้แข็งจนÿมĂงแตกตćย, ขุ.ชć.ทุก. (ไทย) ๒๗/๑๑๙-๑๒๐/๔๖. ๑๗๖พรąโพธิÿĆตü์เÿüยพรąชćติเป็นรćชÿีĀ์ ติเตียนÿุนĆขจิ้งจĂกü่ćไม่รู้จĆกก ćลĆงขĂงตĆü ท ćüćงท่ćมี Ă ćนćจดĆงรćชÿีĀ์จนต้Ăงถึงแก่คüćมตćย, ขุ.ชć.จตุกก. (ไทย) ๒๗/๑๓๗-๑๔๐/๑๘๕.

๑๑๖ Ăüดเก่ง คิชฌชćดก๑๗๗ ü่ćด้üยนกแร้ง แลą ÿุกชćดก๑๗๘ ü่ćด้üยลูกนกแขกเต้ć เรื่ĂงเĀล่ćนี้พรą โพธิÿĆตü์แÿดงคุณขĂงกćรเชื่ĂฟังแลąโทþขĂงกćรไม่เชื่Ăฟัง Ăนึ่ง นิทćนพื้นบ้ćนมีรูปแบบĂย่ćงĀนึ่งเป็นนüนิยćย ค ćü่ć นüนิยćย Āมćยถึง เรื่Ăงเล่ćซึ่งÿมมติü่ćเกิดขึ้นจริง แÿดงปรąüĆติคüćมเป็นมćขĂงÿิ่งใดÿิ่งĀนึ่งจąเป็นพืช ĀรืĂÿĆตü์ ĀรืĂปรćกฏกćรณ์ธรรมชćติ๑๗๙ นิทćนชćดกมีรูปแบบเป็นนิยćยเĀมืĂนกĆนกĆบนิทćนพื้นบ้ćน ดĆงชćดกเรื่Ăงต่Ăไปนี้ ๑) Ăุลูกชćดก๑๘๐ ü่ćด้üยนกเค้ć กล่ćüถึงเรื่ĂงกćกĆบนกเค้ćเป็นýĆตรูกĆน เรื่Ăงโดยย่Ă ü่ć พรąโพธิÿĆตü์เÿüยพรąชćติเป็นĀงÿ์ทĂงĀĆงÿโปดก ÿมĆยĂดีตปฐมกĆป มนุþย์ปรąชุมกĆน คĆดเลืĂกบุรุþรูปงćมมีมćรยćทÿมบูรณ์แต่งตĆ้งใĀ้เป็นพรąรćชć ÿĆตü์ ๔ เท้ćตĆ้งรćชÿีĀ์ใĀ้เป็น พรąรćชć บรรดćปลćในมĀćÿมุทรตĆ้งใĀ้ปลćĂćนนท์เป็นพรąรćชć Āมู่นกก็คิดü ่ćจąตĆ้ง พรąรćชć พิจćรณćเĀ็นนกเค้ćตĆüĀนึ่งก็ชĂบใจ จึงปรąกćýขึ้น ๓ ครĆ้ง เพื่Ăต้ĂงกćรĀยĆ่งเÿียง กćตĆüĀนึ่งกล่ćüค้ćน ด้üยคüćมไม่พĂใจบินร้ĂงไปในĂćกćýü่ć ข้ćพเจ้ćไม่ชĂบใจ ข้ćพเจ้ćไม่ ชĂบใจ ฝ่ćยนกเค้ćก็บินขึ้นไล่ติดตćมกćนĆ้นไป ตĆ้งแต่นĆ้นมćกćกĆบนกเค้ćจึงได้เป็นýĆตรูกĆน นก ทĆ้งĀลćยจึงตĆ้งĀงÿ์ทĂงใĀ้เป็นพรąรćชćแล้üพćกĆนĀลีกไป ๒) นāปćนชćดก๑๘๑ ü่ćด้üยĂุบćยดื่มน้ ćด้üยไม้Ă้Ă กล่ćüถึงเĀตุที่ไม้Ă้Ăเป็นช่Ăง ทąลุตลĂดตĆ้งแต ่ต้นจนปลćย เรื ่Ăงโดยย่Ăü่ć พรąโพธิÿĆตü์เÿüยพรąชćติเป็นพญćüćนร มี บริüćรแปดĀมื่นตĆü พญćüćนรกล่ćüü่ćในป่ćนี้มีต้นไม้พิþ ที่ÿรąโบกขรณีมีĂมนุþย์ĀüงแĀน ถ้ćจą กินผลไม้ที่ยĆงไม่เคยกิน จąดื่มน้ ćที่ยĆงไม่เคยดื่มต้ĂงÿĂบถćมเรćก่Ăน ต่ĂมćบริüćรไปเĀ็นÿรą โบกขรณีแĀ่งĀนึ่งไม่กล้ćลงไปกินน้ ćกลĆบมćถćมพรąโพธิÿĆตü์ พญćüćนรÿĆงเกตเĀ็นมีแต่รĂยเท้ć ๑๗๗พรąโพธิÿĆตü์เÿüยพรąชćติเป็นพญćแร้ง ÿĂนบุตรไม่ใĀ้บินÿูงเกินก ćลĆงนก บุตรไม่เชื่Ăในค ć ÿĂน จึงต้Ăงพินćýถึงแก่คüćมตćยด้üยลมกรด, ขุ.ชć.ทุก (ไทย) ๒๗/๑-๙/๓๐๑-๓๐๒. ๑๗๘พรąโพธิÿĆตü์เÿüยพรąชćติเป็นพญćนกแขกเต้ć Ā้ćมบุตรกินผลมąม่üงที่เกćąกลćงทąเล บุตรไม่เชื่Ăฟังค ćÿĂนจึงตกน้ ćตćย, ขุ.ชć.ทุก. (ไทย) ๒๗/๑๓-๑๔/๑๒๒. ๑๗๙กิ่งแก้ü ĂĆตถćกร, üรรณกรรมบ้านใน, (กรุงเทพมĀćนคร : โรงพิมพ์คุรุÿภć, ๒๕๑๔), Āน้ć ๑๐. ๑๘๐ขุ.ชć.ติก. (ไทย) ๒๗/๕๘-๖๐/๑๓๓. ๑๘๑ขุ.ชć.เĂกก. (ไทย) ๒๗/๒๐/๘-๙.

๑๑๗ ลงไปในÿรą ไม่เĀ็นรĂยเท้ćขึ้นจćกÿรą จึงรู้ü่ćÿรąโบกขรณีนี้รćกþÿ ĀรืĂผีเÿื้Ăน้ ć ĀüงแĀน คĂยจąจĆบผู้ลงไปกินน้ ćในÿรą พรąโพธิÿĆตü์กล่ćüเจรจćกĆบผีเÿื้Ăน้ ćü่ć พüกเรćจąดื่มน้ ćแลąจą ไม่ถูกท่ćนจĆบกิน ผีเÿื้Ăน้ ćถćมü่ć พüกท่ćนจąดื่มน้ ćĂย่ćงไร พรąโพธิÿĆตü์กล่ćüü่ć พüกเรćจąดื่ม น้ ćในÿรąโบกขรณีด้üยไม้Ă้Ă แล้üร ćพึงถึงบćรมี กรąท ćÿĆจกิริยćเĂćปćกเป่ćไม้Ă้Ăเป็นโพรง ตลĂดทĆ้งปล้Ăง ด้üยเĀตุนี้ ไม้Ă้Ăทุกต้นก็เกิดเป็นรูเดียüทąลุถึงกĆนโดยตลĂดตĆ้งแต่นĆ้นเป็นต้นมć พรąโพธิÿĆตü์แลąบริüćรจึงใช้ไม้Ă้ĂนĆ้น ดื่มน้ ćจćกÿรąโดยÿüĆÿดิภćพ นĂกจćกนĆ้นนิทćนพื้นบ้ćนขĂงไทยมีโครงเรื่ĂงตรงกĆบนิทćนชćดก เช่น เรื่Ăง ตćĂิน กĆบตćนć ตรงกĆบนิทćนชćดกเรื่Ăง ทĆพภปุปผชćดก ๑๘๒ ü่ćด้üยÿุนĆขจิ้งจĂกชื่ĂทĆพภปุปผą กล่ćüถึงเĀตุที่กćรทąเลćąüิüćทกĆน เรื่Ăงโดยย่Ăü่ć พรąโพธิÿĆตü์เÿüยพรąชćติเป็นรุกขเทüดć ÿุนĆขจิ้งจĂกตĆüĀนึ ่งมีภรรยćชื ่Ă มćยćüีเมื ่ĂนćงตĆ้งครรภ์เกิดแพ้ท้ĂงĂยćกจąกินปลć ตąเพียน จึงบĂกใĀ้ÿćมีĀćปลćตąเพียนมćใĀ้ÿćมีจึงเที่ยüĀćตćมชćยแม่น้ ć ขณąนĆ้นมีนćก ๒ ตĆü ตĆüแรกเที่ยüĀćกินในน้ ćลึก ตĆüที่ÿĂงเที่ยüĀćกินตćมชćยฝั่งตื้น นćกตĆüแรกขณąที่เที่ยüĀć กินปลćในน้ ćลึกจĆบปลćตąเพียนใĀญ่ตĆüĀนึ่งได้แต่ไม่ÿćมćรถจąน ćขึ้นฝั่งจึงขĂร้ĂงใĀ้นćกตĆüที่ ÿĂงที่Āćกินตćมชćยฝั่งใĀ้ช่üยน ćปลćตąเพียนขึ้นÿู่ฝั่ง นćกตĆüที่ÿĂงช่üยเĀลืĂĂย่ćงเต็มที่ พĂถึง ฝั่งนćกทĆ้งÿĂงแบ่งปลćกĆนแต่ตกลงกĆนไม่ได้ü่ćตĆüเĂงจąได้ÿ่üนไĀนจึงเกิดทąเลćąโต้เถียงกĆน ขณąนĆ้นเĂงÿุนĆขจิ้งจĂกเดินผ่ćนมć นćกจึงขĂร้ĂงใĀ้ÿุนĆขจิ้งจĂกช่üยแบ่งปลćใĀ้ด้üย ÿุนĆข จิ้งจĂกจึงตĆดÿินพิพćกþćใĀ้แบ ่งปลćตąเพียนĂĂกเป็น ๓ ÿ่üนคืĂ ÿ่üนĀĆü ÿ่üนĀćง แลą ÿ่üนกลćง ÿ่üนĀĆüใĀ้แก่นćกตĆüแรกที่เที่ยüĀćกินในน้ ćลึก ÿ่üนĀćงใĀ้แก่นćกตĆüที่ÿĂงที่เที่ยüĀć กินตćมชćยฝั่ง ÿ ćĀรĆบÿ่üนกลćงนĆ้นใĀ้แก่ผู้ตĆดÿิน ÿุนĆขจิ้งจĂกกล่ćüü่ć นćกตĆüที่เที่ยüไปตćมริมฝั่งจงเĂćĀćงไป ตĆüที่เที่ยüไปในน้ ćลึกจงเĂćĀĆüไป ÿ่üนท่Ăน กลćงนี้จĆกตกเป็นขĂงเรćผู้ตĆ้งĂยู่ในธรรม๑๘๓ ๕.๔ ÿรุป ๕.๔.๑ คüามÿัมพันธ์ขĂงนิทานชาดกกับนิทานĂีÿปและนิทานพื้นบ้าน ๑๘๒ขุ.ชć.ÿตฺตก. (ไทย) ๒๗/๒๙-๓๘/๒๖๐-๒๖๑. ๑๘๓ขุ.ชć. ÿตฺตก. (ไทย) ๒๗/๓๓/๒๖๐.

๑๑๘ ÿ ćĀรĆบโครงเรื่ĂงขĂงนิทćนทćนชćดกมีคüćมเกี่ยüพĆนธ์กĆบนิทćนĂีÿปแลąนิทćน พื้นบ้ćนĀลćยลĆกþณą เช่น ๑. ลĆกþณąกćรแต่งนิทćนชćดก แต่งเป็นคćถć คืĂค ćฉĆนท์ชćดกแต่ลąเรื่Ăงมี คćถćน้Ăยมćกต่ćงกĆน เริ่มคćถćจćกน้ĂยไปĀćมćกตćมจ ćนüนนิบćตชćดก ชćดกที่มี๑ คćถć เรียกü่ćเĂกนิบćตชćดก ชćดกที่มี๒ คćถćเรียกü่ćทุกนิบćต เป็นต้น จนถึงชćดกที่มีมćกคćถć เรียกü่ć มĀćนิบćตชćดก รüม ๒๒ นิบćต ตĂนจบ บćงคćถćไม่กล่ćüถึงกćรกลĆบชćติมćเกิด แต่ กล่ćüถึงกćรบรรลุมรรคผลขĂงผู้ฟังชćดก ๒. ลĆกþณąโครงเรื่Ăงนิทćนชćดก เรียงล ćดĆบไปตćมนิบćตเริ่มจćกชćดกที่มี ๑ คćถćเรียก เĂกกนิบćต ชćดกที่มี ๒ คćถćเรียกทุกนิบćต ชćดกที่มี ๑๓ คćถć เรียก เตรÿกนิบćต ชćดกที่มีมćกกü่ć ๑๓ คćถćขึ้นไปเรียก ปกิณณกนิบćต ชćดกที่มี ๒๐ คćถćเรียก üีÿตินิบćต ชćดกที่มี๓๐ คćถćเรียก ติงÿนิบćต ชćดกที่มี๔๐ คćถćเรียก จĆตตćลีÿนิบćต จนถึงมĀćนิบćต (ชćดกที่มีคćถćมćก) ชćดกมีโครงÿร้ćงที่ดีคืĂ ด ćเนินเรื่Ăงจćกโครงÿร้ćงง่ćย ๆ ไปĀćÿร้ćง โครงÿร้ćงที่ยćกขึ้นในภćยĀลĆง เช่นเดียüกĆบüิธีกćรÿĂนขĂงครูผู้ÿĂนแก่นĆกเรียนที่เริ่มต้นจćก เรื่Ăงง่ćย ๆ ใกล้ตĆüก่Ăนแล้üค่ĂยÿĂนเรื่Ăงที่ยćกแลąไกลตĆüĂĂกไป ๕.๔.๒ โครงเรื่Ăงชาดก มีลĆกþณą ดĆงนี้ ๑. คćถć เริ่มต้นจćกคćถćน้ĂยไปĀćคćถćมćก ๒. ตĆüลąคร เริ่มต้นจćกตĆüลąครน้ĂยไปĀćตĆüลąครมćก ๓. เนื้Ăเรื่Ăง เริ่มต้นด้üยเนื้Ăเรื่Ăงง่ćย ๆ ไปĀćเนื้Ăเรื่Ăงยćก ÿลĆบซĆบซ้Ăน ๔. เĀตุกćรณ์ เริ่มต้นด้üยเĀตุกćรณ์ที่ง่ćยไปĀćเĀตุกćรณ์ที่ยćกมีคüćม ÿลĆบซĆบซ้Ăน ๕. ธรรมą เริ่มต้นด้üยธรรมąง่ćยมีคćถćน้Ăย ไปĀćธรรมąที่ยćก มีคćถćมćกขึ้น ๕.๔.๓ คüามÿัมพันธ์ขĂงนิทานชาดกและนิทานĂีÿป คüćมเป็นมć นิทćนĂีÿปเกิดขึ้นรćüýตüรรþที่ ๖ ก่Ăนคริÿตกćล มีต้นก ćเนิดĂยู่ที่ ĂćณćจĆกรกรีกโบรćณ ผู้แต่งนิทćนĂีÿปคืĂ Ăีÿป เป็นทćÿที่ไร้กćรýึกþćแต่เปี่ยมไปด้üยเชćüน์ ปัญญć แรกเริ่มทีเดียüนิทćนĂีÿปเล่ćกĆนแบบมุขปćฐą คืĂเล่ćกĆนด้üยปćกเปล่ć ต่Ăมćเมื่Ăมีผู้

๑๑๙ รüบรüมแล้üบĆนทึกเป็นตĆüĂĆกþร แลąพิมพ์เป็นĀนĆงÿืĂแลąได้มีกćรแปลนิทćนĂีÿปเป็น ภćþćขĂงชćติต่ćง ๆ ทĆ่üโลก นิทćนที่Ăีÿปเล่ćนิยมเรียกกĆนü่ć นิทćนĂีÿป เป็นนิทćนÿĂนคน ทĆ่üไปในด้ćนýีลธรรมโดยใช้ÿĆตü์ต่ćง ๆ เป็นตĆüลąคร เช่น เรื่Ăงเด็กเลี้ยงแกą ลćโง่ เป็นต้น นิทćนĂีÿปได้แพร่เข้ćมćในปรąเทýไทยÿมĆยĂยุธยć ÿมĆยพรąบćทÿมเด็จ พรą นćรćยณ์มĀćรćช โดยชćüกรีกชื่Ă คĂนÿแตนติน ฟĂลคĂน ภćยĀลĆงได้รĆบแต่งตĆ้งเป็นเจ้ćพรąยć üิชćเยนทร์ นิทćนชćดกกĆบนิทćนĂีÿปมีคüćมÿĆมพĆนธ์กĆนใน ๒ ปรąกćร คืĂ ๑. ด้ćนโครงเรื่Ăง ๒. ด้ćนแนüคüćมคิด ๑) คüามÿัมพันธ์ด้านโครงเรื่ĂงเĀมืĂนกัน แต่รćยลąเĂียดแตกต่ćงกĆน ๒) คüามÿัมพันธ์ด้านแนüคüามคิด แบ่งเป็น ๒ ปรąเภท คืĂ แนüคüćมคิดตรงกĆน แลąแนüคüćมคิดต่ćงกĆน ดĆงนี้ (๑) แนüคüćมคิดตรงกĆน นิทćนชćดกแลąนิทćนĂีÿป แนüคüćมคิดตรงกĆนĀลćยเรื่Ăง แต่ตĆüลąครแลą กćรด ćเนินเรื่Ăงแตกต่ćงกĆน เช่น กćรช่üยเĀลืĂÿĆตü์ร้ćยเป็นเĀตุน ćมćซึ่งคüćมĀćยนąĀรืĂคüćม ตćย คüćมรĆกท ćใĀ้เกิดคüćมเÿื่ĂมĀรืĂคüćมĀลง (๒) แนüคüćมคิดต่ćงกĆน นิทćนชćดกกĆบนิทćนĂีÿปมีจุดมุ่งĀมćยที่จąÿĂน ต่ćงกĆน แต่มีโครงเรื่ĂงเĀมืĂนกĆนĀรืĂคล้ćยคลึงกĆน เช่น เรื่ĂงÿุนĆขจิ้งจĂกกĆบกć ในนิทćนĂีÿป ÿุนĆขจิ้งจĂกĂยćกกินเนยแข็งที่กćคćบมć จึงกล่ćüชมกćü่ćมĆนÿüยงćม มีเÿียงไพเรćą กćĀลง เชื่Ăร้ĂงĂĂกมć เนยแข็งจึงĀลุดจćกปćก ท ćใĀ้ÿุนĆขจิ้งจĂกได้กินเนยแข็งนĆ้น ๕.๔.๔ คüามÿัมพันธ์ขĂงนิทานชาดกและนิทานพื้นบ้าน คüćมเป็นมć นิทćนพื้นบ้ćน Āมćยถึง เรื่Ăงที่ชćüบ้ćนเล่ćÿืบ ๆ กĆนมćเป็นเüลćช้ć นćนด้üยปćกเปล่ć ĀรืĂเรื่Ăงเล่ćที่เล่ćÿืบกĆนมć แล้üมีกćรบĆนทึกเป็นลćยลĆกþณ์ĂĆกþร ซึ่งĂćจจą เป็นร้Ăยแก้ü ĀรืĂร้ĂยกรĂงก็ได้เพื่ĂคüćมบĆนเทิงใจแลąÿĆ่งÿĂนใĀ้บุคคลกรąท ćคุณงćมคüćมดี เช่น คüćมกตĆญญูกตเüทีคüćมซื่ĂÿĆตย์ÿุจริต เป็นต้น นิทćนพื้นบ้ćน นĂกจćกจąใĀ้คüćม

๑๒๐ ÿนุกÿนćนแล้ü ยĆงเปรียบเÿมืĂนกรąจกÿąท้ĂนใĀ้เĀ็นถึงÿภćพคüćมเป็นĂยู ่ คüćมนึกคิด คüćมเชื่Ă ขนบธรรมเนียมปรąเพณีแลąüĆฒนธรรมขĂงบุคคลในท้Ăงถิ่นต่ćง ๆ ด้üย โครงÿร้ćงขĂงนิทćนชćดกยĆงเĀมืĂนĀรืĂคล้ćยคลึงกĆบโครงÿร้ćงนิทćนชćüบ้ćนทĆ้งนี้ เป็นเพรćąนิทćนชćดกก็เป็นกćรน ćเĂćนิทćนพื้นบ้ćนมćÿĂดแทรกไü้นĆ่นเĂง นิทćนชćดกÿ่üนใĀญ่มćจćกนิทćนชćüบ้ćน พรąพุทธเจ้ćทรงน ćนิทćนพื้นบ้ćนที่คน ทĆ่üไปรู้ๆ กĆนĂยู่แล้ü น ćมćแÿดงโดยแทรกเรื่ĂงพรąโพธิÿĆตü์บ ćเพ็ญบćรมีธรรมต่ćง ๆ ลงไป ใน พรąไตรปิฎก นิบćตชćดกเขียนเป็นคćถć (ร้ĂยกรĂง) ต่ĂมćพรąĂรรถกถćจćรย์ได้แต่งขยćย คüćมเป็นร้Ăยเเก้ü ท ćใĀ้รูปแบบ โครงเรื่Ăง แลąเนื้Ăเรื่ĂงเĀมืĂนกĆบนิทćนพื้นบ้ćนมćกขึ้น นิทćนชćüบ้ćน มีลĆกþณąดĆงนี้ ๑. เป็นเรื่Ăงเล่ćด้üยถ้Ăยค ćธรรมดć เป็นภćþćร้Ăยแก้üไม่ใช่ร้ĂยกรĂง ๒. เล่ćกĆนด้üยปćก ÿืบกĆนมćเป็นเüลćช้ćนćน แต่ต่ĂมćในรąยąĀลĆงเมื่Ăกćรเขียน เป็นĀนĆงÿืĂขึ้นก็Ăćจเขียนขึ้นตćมเค้ćเรื่Ăงเดิมที่เคยเล่ćÿืบต่ĂกĆนมćด้üยปćกเปล่ć ๓. ไม่ปรćกฏü่ćผู้เล่ćดĆ้งเดิมü่ćเป็นใคร Ă้ćงแต่ü่ćเป็นขĂงเก่ć๑๘๔ นิทćนชćดกกĆบนิทćนพื้นบ้ćนมีÿ่üนเĀมืĂนกĆนĀรืĂคüćมÿĆมพĆนธ์กĆน ๒ ชนิดคืĂ ๑) คüามÿัมพันธ์ทางด้านลักþณะนิทาน (๑) นิทćนพื้นบ้ćนเป็นเรื่Ăงที่ชćüบ้ćนเล่ćÿืบต่ĂกĆนมćตćมธรรมดć (๒) นิทćนชćดกมีĂยู่ก่Ăนพุทธกćลเล่ćต่Ă ๆ กĆนมćด้üยปćกเปล่ćเĀมืĂนนิทćน ชćüบ้ćน (๓) นิทćนชćดกไม่ปรćกฏชื่Ăผู้แต่งเช่นเดียüกĆบนิทćนพื้นบ้ćน ๒) คüามÿัมพันธ์ทางด้านเนื้Ăเรื่Ăง (๑) นิทćนพื้นบ้ćนมĆกจąไม่ขึ้นต้นด้üยเนื้Ăเรื่ĂงตĂนÿ ćคĆญแลąจąไม่จบลงทĆนที ที่เรื่Ăงจบ ๑๘๔กุĀลćบ มĆลลิกąมćÿ, คติชาüบ้าน, (กรุงเทพมĀćนคร :โรงพิมพ์ÿ่üนท้Ăงถิ่น, ๒๕๑๖), Āน้ć ๑๐๐.

๑๒๑ (๒) นิทćนพื้นบ้ćนมีเนื้Ăเรื ่Ăงท ćนĂงเดียüกĆนซ้ ć ๆ แต่เĀตุกćรณ์แปลก แตกต่ćงกĆนĂĂกไป บćงทีก็ซ้ ćÿćมครĆ้งĀรืĂบćงทีก็ซ้ ćÿี่ครĆ้ง เช่น เÿียรู้ÿćมครĆ้ง แก้ปัญĀćตกด้üย ปัญญćครĆ้งที่ÿี่ (๓) นิทćนชćüบ้ćนโดยทĆ่üไปมีตĆüเĂกในนิทćนเรื่ĂงĀนึ่ง ๆ ไม่เกินÿĂงตĆü ถ้ć ในเรื่Ăงที่มีมćกกü่ćÿĂงตĆüขึ้นไป ก็จąมีแค่ÿĂงตĆüลąครที่มีบทบćทÿ ćคĆญในกćรด ćเนินเรื่ĂงตĂน นĆ้น (๔) นิทćนพื้นบ้ćน ตĆüลąครมĆกจąต้ĂงมีลĆกþณąตรงกĆนข้ćมกĆน คืĂ คนชĆ่üกĆบ คนดีคนฉลćดกĆบคนโง่ เป็นต้น (๕) ตĆüลąครที่ดูเĀมืĂนü่ćĂ่ĂนแĂที่ÿุดในĀมู่พüก ในตĂนท้ćยเรื่ĂงกลĆบ กลćยเป็นคนดีที่ÿุด (๖) ĀćกในนิทćนชćดกมีตĆüลąครÿĂงคน เป็นคนมีĂ ćนćจน้ĂยĀรืĂĂ่ĂนแĂ ก็ มĆกจąเป็นพี่น้ĂงฝćแฝดกĆน แต่ถ้ćเมื่ĂใดมีĂ ćนćจขึ้น ก็ĂćจจąกลĆบกลćยเป็นýĆตรูคู่แข่งขĆน กĆน (๗) กćรจĆดüćงลĆกþณąĀรืĂนิÿĆยใจคĂขĂงตĆüลąครในเรื่Ăงนิทćนพื้นบ้ćน เป็นไปĂย่ćงง่ćย ๆ ÿ่üนมćกมีลĆกþณąนิÿĆยที่เĀ็นได้ชĆด (๘) นิทćนพื้นบ้ćนมีโครงเรื่Ăงง่ćย ๆ ไม่ซĆบซ้Ăน เล่ćจบไปเป็นเรื่Ăง ๆ ตĂน ๆ แต่ถ้ćเมื่Ăใดมีโครงเรื่Ăงเล็กแทรกเข้ćมćในเรื่ĂงใĀญ่ แÿดงü่ćเพิ่มเติมขึ้นภćยĀลĆง (๙) นิทćนชćüบ้ćนมีüิธีกćรเล่ćเรื่Ăงเรียงล ćดĆบง่ćย ๆ

๑๒๒ บทที่ ๖ คติธรรมในนิทานชาดก üัตถุประÿงค์การเรียนประจ าบท เมื่Ăได้ýึกþćเนื้ĂĀćในบทนี้แล้ü ผู้ýึกþćÿćมćรถ ๑. Ăธิบćยคติธรรมในนิทćนชćดกได้ ๒. ĂธิบćยแนüคิดพรąโพธิÿĆตü์ตćมแนüคิดพรąพุทธýćÿนćเถรüćทได้ ๓. ĂธิบćยแนüคิดพรąโพธิÿĆตü์ตćมแนüคิดพุทธýćÿนćมĀćยćนได้ ๔. Ăธิบćยแนüคิดเรื่Ăงบćรมีที่ปรćกฏในนิทćนชćดกได้ ๕. Ăธิบćยแนüคิดเชิงจริยธรรมที่ปรćกฏในนิทćนชćดกได้ ๖. ĂธิบćยแนüคิดกćรรĆกþćýีลที่ปรćกฏในนิทćนชćดกได้ ขĂบข่ายเนื้ĂĀา คüćมน ć เรื่ĂงพรąโพธิÿĆตü์ เรื่Ăงบćรมี เรื่Ăงจริยธรรม เรื่ĂงกćรรĆกþćýีล

๑๒๓ บทที่ ๖ คติธรรมในนิทานชาดก นิทćนชćดกเป็นĂดีตนิทćนที ่พรąพุทธเจ้ćทรงยกขึ้นมćแÿดงเพื ่Ăเป็นข้Ă เปรียบเทียบเรื่Ăงที่เป็นปัจจุบĆนซึ่งเกิดขึ้นในขณąนĆ้น กćรýึกþćชćดกจึงมĆกมุ่งปรąเด็นที่ กćรýึกþćคติธรรมในเรื่ĂงพรąโพธิÿĆตü์ เรื่Ăงกćรบ ćเพ็ญบćรมี เรื่Ăงจริยธรรม แลąเรื่Ăงกćร รĆกþćýีล ดĆงนี้ ๖.๑ เรื่Ăงพระโพธิÿัตü์ ๖.๑.๑ คüามĀมายขĂงพระโพธิÿัตü์ ในคัมภีร์เถรüาท กฎธรรมดćขĂงพรąโพธิÿĆตü์ ๑๖ ปรąกćร พรąโพธิÿĆตü์ Āมćยถึงผู้บ ćเพ็ญมรรค ๔ เพื่ĂบรรลุÿĆมโพธิญćณ๑๘๕ ค ćü่ć “พุทธą” มćจćกค ćü่ć โพธิ มćจćกธćตุü่ć พุธฺ + Ăิ = โพธิ แปลü่ć ผู้รู้ คüćมรู้ ผู้ตื่น กćรตื่น ผู้บรรลุ กćรบรรลุ เป็นต้น๑๘๖ พรąโพธิÿĆตü์ บćงทีเขียนเป็น โพธิÿĆตต์ Āมćยถึง ท ่ćนผู้ที ่จąได้ตรĆÿรู้เป็น พรąพุทธเจ้ćซึ่งก ćลĆงบ ćเพ็ญบćรมี ๑๐ คืĂ เนกขĆมมą üิริยą เมตตć Ăธิþฐćน ปัญญć ýีล ขĆนติ Ăุเบกขć ÿĆจจą ทćน๑๘๗ ค ćü่ć โพธิÿĆตตą ในพรąÿูตรทีฆนิกćยแลąมĆชฌิมนิกćย Āมćยถึง ผู้ที่ก ćลĆงจąบรรลุ โพธิ ÿ่üนในชćดกนĆ้น Āมćยถึง ÿĆตü์ĀรืĂบุคคลที่ฉลćดมีคุณธรรม มีÿติปัญญć ÿćมćรถช่üยเĀลืĂ ผู้Ăื่นĀรืĂÿĆตü์Ăื่นใĀ้พ้นจćกคüćมทุกข์ได้ ๑๘๕ที.ม. (ไทย) ๑๐/๑๗/๑๑. ๑๘๖Āลüงเทพดรุณćนุýิþฏ์, พระคัมภีร์ธาตุปปทีปิกา, (พรąนคร : มĀćมกุฎรćชüิทยćลĆย, ๒๕๐๙), Āน้ć ๒๕๗. ๑๘๗พรąธรรมปิฎก (ป.Ă. ปยุตฺโต), พจนานุกรมพุทธýาÿน์ ฉบับประมüลýัพท์, พิมพ์ครĆ้งที่ ๙, (กรุงเทพมĀćนคร : โรงพิมพ์มĀćจุāćลงกรณรćชüิทยćลĆย, ๒๕๔๓), Āน้ć ๗๗๒.

๑๒๔ พรąโพธิÿĆตü์ฝ่ćยเถรüćท คืĂ บุคคลที่ปรćรถนćเพื่Ăจąเป็นพรąพุทธเจ้ćในĂนćคต ในชมพูทüีปĀรืĂĂินเดียในปัจจุบĆน ในÿมĆยตĂนต้นก่ĂนยุคพุทธกćลนĆ้น มีคüćมคิดเรื่Ăงบุคคลใน Ăุดมคติเป็น ๒ แนüทćง คืĂ ทćงด้ćนบุคคลในทćงโลกĀรืĂรćชĂćณćจĆกร ได้แก่พรąเจ้ć จĆกรพรรรดิ ในทćงธรรมĀรืĂýćÿนจĆกร ได้แก่ พรąพุทธเจ้ć บุคคลผู้จąได้เป็นพรąเจ้ć จĆกรพรรรดิ ĀรืĂพรąพุทธเจ้ćนี้ เรียกü่ć มĀćบุรุþ๑๘๘ พรąมĀćบุรุþที่เป็นทĆ้งบุคคลธรรมดć แลąบุคคลผู้เĀนืĂมนุþย์ĂĆนได้แก่ ลĆกþณąขĂงพรąโพธิÿĆตü์ พรąโพธิÿĆตü์ที่ปรćกฏในคĆมภีร์พรąพุทธýćÿนćรุ่นแรกในปรąüĆติพรąโคดมพุทธเจ้ć (พรąÿิทธĆตถą) ตĆ้งแต่ครĆ้งยĆงไม่ได้ตรĆÿรู้ ต่Ăมćเมื่Ăพุทธýćÿนćฝ่ćยมĀćยćนมีคüćมคิดเรื่Ăง พรąพุทธเจ้ćĀลćยพรąĂงค์ จึงได้ใช้คüćมĀมćยรüมถึงพรąพุทธเจ้ćĂงค์Ăื่น ๆ เมื่ĂยĆงไม่ตรĆÿรู้ แลąบุคคลผู้บ ćเพ็ญตนมุ่งĀมćยที่จąบรรลุโพธิญćณด้üย พรąโพธิÿĆตü์ ที่ปรćกฏในคĆมภีร์ พรąพุทธýćÿนćดĆ้งเดิม ได้กล่ćüบรรยćยพรąพุทธปรąüĆติ แบ่งได้เป็น ๒ ปรąเภท ได้แก่ ปรąเภทแรก แÿดงพรąพุทธปรąüĆติขĂงพรąโคตมพุทธเจ้ćĂงค์ปัจจุบĆน ตĆ้งแต่เริ่ม เÿด็จĂĂกบรรพชćจนถึงตรĆÿรู้ เป็นเรื่ĂงกćรแÿüงĀćคüćมรู้ขĂงพรąพุทธĂงค์ โดยมิได้กล่ćüถึง ตĂนปรąÿูติ แลąก่ĂนĀน้ćจąเÿด็จĂĂกบรรพชć ซึ่งแบ่งเป็นตĂน ๆ ได้ดĆงนี้ ๑) พรąโพธิÿĆตü์เÿด็จĂĂกบรรพชć ๒) ทรงýึกþćในÿ ćนĆกĂćāćรดćบÿแลąĂุทกดćบÿ ทรงบ ćเพ็ญทุกรกิริยć ๓) ทรงเลิกบ ćเพ็ญทุกรกิริยćทรงค้นพบมĆชฌิมปฏิปทć จนได้ตรĆÿรู้ พรąพุทธปรąüĆติขĂงพรąพุทธเจ้ć ที่ทรงบรรลุธรรม ตรĆÿรู้ คüćมรู้แจ้ง คüćมรู้üิเýþ ĂĆนท ćลćยĂćÿüกิเลÿได้ แลąทรงเป็นบุคคลที่มีจริงในปรąüĆติýćÿตร์ ปรąเภทที่ ๒ ในคĆมภีร์พรąÿุตตĆนตปิฎก ขุททกนิกćย พุทธüงý์ แÿดงพุทธปรąüĆติ ตĆ้งแต่พรąโพธิÿĆตü์ทรงท ćĂธิกćรในÿ ćนĆกขĂงพรąพุทธเจ้ć ๒๔ พรąĂงค์มีพรąทีปังกรพุทธ เจ้ć เป็นต้น มćถึงÿี่ĂÿงไขยแÿนกĆป ได้รĆบพุทธพยćกรณ์จćกพรąพุทธเจ้ćทĆ้ง ๒๔ พรąĂงค์ ทรง ๑๘๘ĂินเดียÿมĆยพุทธกćลมีคüćมคิดเรื่Ăงพรąเจ้ćจĆกรพรรดิที่เป็นใĀญ่เĀนืĂพรąรćชćĂื่น ๆ ทĆ้งĀมด ทćงด้ćนýćÿนć นĆกคิดต่ćง ๆ ÿนใจด้ćนปรĆชญć เรื่Ăงแก่นแท้ขĂงชีüิตมćกกü่ćที่ÿนใจบูชćเทพเจ้ć ด้üยกćรบูชćยĆญ ท ćใĀ้เกิดคüćมคิดเรื่Ăงกรรม กćรเüียนü่ćยตćยเกิด ได้มีผู้พยćยćมแÿüงĀćทćงĀลุดพ้นแลą ĀüĆงü่ćจąมีพรąพุทธเจ้ćมćĂุบĆติ, เรื่ĂงเดียüกĆน, Āน้ć ๗๘.

๑๒๕ บ ćเพ็ญกćรกธรรมในบćรมี ๓๐ ทĆý จนถึงĂĆตภćพเป็นพรąเüÿÿĆนดร ปรąÿบกĆบĂćนิÿงÿ์แĀ่ง พรąโพธิÿĆตü์ผู้ท ćĂภินิĀćรไü้แล้ü เรียกü่ć พรąนิตยโพธิÿĆตü์ ผู้ถึงพร้Ăมด้üยĂงค์ธรรมครบถ้üน จąไม่เกิดในนรกภูมิ ไม่เกิดในเปรตภูมิ แม้เกิดในดิรĆจฉćนภูมิก็ไม่เป็นÿĆตü์ขนćดเล็ก เมื่Ăเกิดใน Āมู่มนุþย์ก็ไม่เป็นคนตćบĂด ĀูĀนüก ใบ้แต่ก ćเนิด ไม่เป็นÿตรี คนÿĂงเพý บĆณเฑćąก์ แม้ĂุบĆติ ในÿüรรค์ก็ไม่เข้ćถึงĂÿĆญญีภพ ไม่ไปĂุบĆติในชĆ้นÿุทธćüćÿ แต่จąไปĂุบĆติเป็นพรąโพธิÿĆตü์ชĆ้น ดุÿิตเท่ćนĆ้น๑๘๙ พรąพุทธปรąüĆติขĂงพรąโคตมพุทธเจ้ćĂงค์ปัจจุบĆน แบ่งได้เป็นตĂน ๆ ได้ดĆงนี้ ๑) จุติจćกÿüรรค์ชĆ้นดุÿิต ๒) ปรąÿูติ กćรพยćกรณ์พรąพุทธลĆกþณą ๓) ทรงพบเทüทูตทĆ้ง ๔ ๔) เÿด็จĂĂกบรรพชć ๕) จนถึงตรĆÿรู้เป็นพรąพุทธเจ้ć แลą นิตยโพธิÿĆตü์ คืĂ พรąโพธิÿĆตü์ที่ได้รĆบพยćกรณ์จćกพรąพุทธเจ้ćĂงค์ก่Ăน ๆ มćแล้ü กล่ćüคืĂ ทรงเป็นพรąโพธิÿĆตü์ที่จąได้เป็นพรąพุทธเจ้ćĂย่ćงแน่นĂน ๖.๑.๒ คüามĀมายขĂงพระโพธิÿัตü์ ในคัมภีร์มĀายาน คĆมภีร์มĀćยćนในคüćมĀมćยขĂง ÿตฺตü Āมćยถึง ตĆ้งใจมุ่งĀมćย คืĂพรąโพธิÿĆตü์ เป็นผู้มุ่งĀมćยที่จąบรรลุโพธิ บุคคลผู้เป็นพรąโพธิÿĆตü์นĆ้น แÿüงĀćโพธิ ก ćลĆงบ ćเพ็ญคüćมดีใĀ้ ถึงโพธิ ซึ่งแตกต่ćงกĆบพรąโพธิÿĆตü์ขĂงฝ่ćยมĀćยćนในรุ่นĀลĆงซึ่งถืĂü่ćพรąโพธิÿĆตü์เป็นผู้มี คüćมรู้ ĀรืĂมีĂ ćนćจมćกมćยเĀมืĂนกĆบได้บรรลุโพธิแล้ü๑๙๐ ค ćü่ć โพธิ ในคĆมภีร์มĀćยćนรุ่น แรก คืĂ ÿĆพพĆญญูตญćณ๑๙๑ ต่ĂมćมĀćยćนเน้นเรื่Ăงýูนยตćมćกขึ้นแลąถืĂü่ć ýูนยตć คืĂ คüćมจริงÿูงÿุดเรียกü่ć ตถตć คüćมรู้ที่เรียกโพธิ นĆ้นมีลĆกþณąเป็นýูนยตć กล่ćüคืĂคüćมรู้ที่ เรียกü่ćโพธิเป็นýูนยตć ทćงที่บรรลุโพธิก็โดยýูนยตć ผลเมื่Ăบรรลุแล้üก็คืĂ ýูนยตć มĀćยćน ๑๘๙ขุ.พุทธ.Ă. (ไทย) ๙/๒/๖๙๑ (มมร.). ๑๙๐ปรąพจน์ ĂĆýüüิรุāĀกćร, “กćรýึกþćเชิงüิเครćąĀ์เรื่ĂงพรąโพธิÿĆตü์ในคĆมภีร์เถรüćทแลą คĆมภีร์มĀćยćน”, ปริญญćĂĆกþรýćÿตรดุþฎีบĆณฑิต, จุāćลงกรณ์มĀćüิทยćลĆย, ๒๕๒๓, Āน้ć ๗๒. ๑๙๑ÿĆพพĆญญุตญćณ ญćณคืĂคüćมเป็นพรąÿĆพพĆญญู พรąปรีชćญćณĀยĆ่งรู้ÿิ่งทĆ้งปüง ทĆ้งĂดีต ปัจจุบĆนแลąĂนćคต, พรąธรรมปิฎก (ป.Ă.ปยุตโต), พจนานุกรมพุทธýาÿน์ฉบับประมüลýัพท์, Āน้ć ๓๒๗.

๑๒๖ กล่ćüü่ć พรąĂรĀĆนต์รู้แจ้งแต่เพียงĂćÿüą๑๙๒ ÿćมćรถจąพ้นกćรกีดกĆ้นทćงĂćÿüąได้ แต่ไม่ ÿćมćรถพ้นกćรกีดกĆ้นทćงปัญญćได้ พรąĂรĀĆนต์รู้แจ้งเĀ็นจริงแต่เพียงü่ćตĆüตนที่แท้จริงคืĂขĆนธ์ ๕ ที่ปรąกĂบขึ้นมćเป็นÿิ่งที่เป็นĂนĆตตćเป็นเพียงกćรเĀ็นýูนยตćในแง่บุคคล มิได้เĀ็นจริงü่ćทุก ÿิ่งทุกĂย่ćงเป็นýูนยตć เช่นพรąพุทธเจ้ćทĆ้งĀลćย ดĆงนĆ้น โพธิ จึงมี ๓ รąดĆบ เรียงตćมล ćดĆบคืĂ ๑) ýรćüกโพธิ (ÿćüกโพธิ) ๒) ปรĆตเยกโพธิ (ปัจเจกโพธิ) ๓) ĂนุตตรÿĆมยĆกÿĆมโพธิ๑๙๓ ผู้ที่ต้ĂงกćรจąไปใĀ้ถึงโพธิเĀล่ćนĆ้น ย่Ăมต้Ăงใช้ยćนต่ćงกĆนไป ผู้ที่ต้Ăงกćรไปถึงโพธิ ขĂงพรąÿćüกใช้ýรćüกยćน ผู้ที่ต้ĂงกćรไปถึงปรĆตเยกพุทธą ใช้ปรĆตเยกโพธิยćน ผู้ที่ต้Ăงกćร ไปถึงĂนุตตรÿĆมยĆกÿĆมโพธิ ใช้โพธิÿĆตü์ยćน ĀรืĂ โพธิยćน๑๙๔ เรื่Ăง โพธิ นĆ้น มĀćยćนได้ขยćย ĂĂกไปมćกมćยจćกเดิมซึ่งเป็นเพียงคüćมรู้ที่ใช้ท ćลćยĂćÿüกิเลÿ มćเป็นคüćมรู้ที่ÿูงÿุดเฉพćą ขĂงพรąพุทธเจ้ć ในที ่ÿุดโพธิ กลćยเป็นÿภćüąครĂบง ćทุกÿิ ่งทุกĂย ่ćง เป็นจุดมุ ่งĀมćย ÿ ćคĆญขĂงบรรดćผู้บ ćเพ็ญเพียรขĂงมĀćยćน ซึ่งมุ่งจąบรรลุพุทธภูมิ ฉąนĆ้น เมื่Ăกล่ćüถึง โพธิ ในค ćü่ć พรąโพธิÿĆตü์ขĂงมĀćยćนจึงĀมćยถึง โพธิ ĂĆนÿูงÿุดขĂงพรąพุทธเจ้ć ค ćü่ć ÿตฺตü ใน คĆมภีร์มĀćยćน แบ่งเป็น ๒ ปรąกćร ทćงรูปธรรม แปลü่ć ÿิ่งมีชีüิต แลą ทćงนćมธรรม แปลü่ć คüćมตĆ้งใจ คüćมมุ่งĀมćย พรąโพธิÿĆตü์มĀćยćนแตกต่ćงจćกพรąโพธิÿĆตü์ฝ่ćยเถรüćทที่Āมćยถึงผู้บ ćเพ็ญบćรมี เพื่Ăเป็นพรąพุทธเจ้ćĀรืĂผู้ที่จąเป็นพรąพุทธเจ้ćในĂนćคต พรąโพธิÿĆตü์มĀćยćน Āมćยถึง ผู้ที่ ข้ĂงĂยู่ในคüćมรู้ โพธิญćณĀรืĂผู้มุ่งบรรลุพุทธภูมิไปÿู่คüćมเป็นพรąÿĆมมćÿĆมพุทธเจ้ćในĂนćคต มีĂ ćนćจมีคüćมรู้ ÿćมćรถที่จąช่üยÿĆตü์Ăื่นจąต้Ăงบ ćเพ็ญเพื่Ăผู้Ăื่นโดยตĆ้งปณิธćนü่ćจąช่üย ๑๙๒Ăćÿüą คืĂ กิเลÿที่ĀมĆกĀมมĀรืĂดĂงĂยู่ในÿĆนดćนมี ๓ Ăย่ćง คืĂ ๑) กćมćÿüą ĂćÿüąคืĂ กćม ๒) ภüćÿüą ĂćÿüąคืĂภพ ๓) Ăüิชชćÿüą ĂćÿüąคืĂĂüิชชć, พรąธรรมปิฎก (ป.Ă.ปยุตโต), พจนานุกรมพุทธ ýาÿน์ฉบับประมüลýัพท์, Āน้ć ๔๑๖. ๑๙๓Har. Dayal, The Bodhisattva Doctrine in Buddhist Sanskrit Literature, (Delhi : Motilal Banaridass, 1931), p. 10-12. ๑๙๔ปรąพจน์ ĂĆýüüิรุāĀกćร, “กćรýึกþćเชิงüิเครćąĀ์เรื่ĂงพรąโพธิÿĆตü์ในคĆมภีร์เถรüćทแลą คĆมภีร์มĀćยćน”, Āน้ć ๔๙, ๕๗.

๑๒๗ ÿรรพÿĆตü์ใĀ้ข้ćมพ้นจćกโĂฆÿงÿćรจนĀมดเÿียก่Ăนแล้ü ตนเĂงจึงจąบรรลุธรรมเป็นคนÿุดท้ćย ทุกคนÿćมćรถจąเป็นพรąโพธิÿĆตü์ได้ พรąโพธิÿĆตü์มĀćยćนนĆ้นมีจ ćนüนมćกมćย ๖.๒ เรื่Ăงบารมี ๖.๒.๑ บารมีในĀลักธรรมพระพุทธýาÿนาเถรüาท กćรบ ćเพ็ญบćรมีขĂงพรąพุทธเจ้ć มีปรćกฏในคĆมภีร์ขุททกนิกćย Ăปทćน กล่ćüถึง พรąพุทธเจ้ćทรงĂุบĆติครĆ้งลąพรąĂงค์ โดยแบ่งกĆป ĂĂกเป็น ๔ กĆป๑๙๕ คืĂ ๑) กĆปที่มีพรąพุทธเจ้ćĂุบĆติขึ้นพรąĂงค์เดียü ชื่Ăü่ć ÿćรกĆป ๒) กĆปที่มีพรąพุทธเจ้ćĂุบĆติขึ้น ๒ ĀรืĂ ๓ พรąĂงค์ ชื่Ăü่ć üรกĆป ๓) กĆปที่มีพรąพุทธเจ้ćĂุบĆติขึ้น ๔ พรąĂงค์ ชื่Ăü่ć มĆณฑกĆป ๔) กĆปที่มีพรąพุทธเจ้ćĂุบĆติขึ้น ๕ พรąĂงค์ ชื่Ăü่ć ภĆทรกĆป ในภĆทรกĆป (ซึ่งเป็นกĆปปัจจุบĆน) มีพรąพุทธเจ้ćĂุบĆติ ๕ พรąĂงค์ คืĂพรąกกุÿĆนธพุทธ เจ้ć พรąโกนćคมนพุทธเจ้ć พรąกĆÿÿปพุทธเจ้ć พรąโคดมพุทธเจ้ć พรąเมตเตยยพุทธเจ้ć๑๙๖ ในปัจเจกพุทธćปทćนกล่ćüถึง ĀลĆกกćรแลąüิธีกćรÿĆ่งÿมĀรืĂกćรบ ćเพ็ญบćรมี เพื่Ăเป็นพรąพุทธเจ้ćü่ćพรąพุทธเจ้ć คืĂ ผู้ตรĆÿรู้พรąĂนุตตรÿĆมมćÿĆมโพธิญćณด้üยพรąĂงค์ เĂง แลąทรงÿćมćรถเทýน์ÿĂนผู้Ăื่นใĀ้ตรĆÿรู้ตćมได้ผู้จąเป็นพรąพุทธเจ้ćจąต้Ăงบ ćเพ็ญบćรมี ๓๐ ปรąกćรใĀ้ครบบริบูรณ์บćรมี๓๐ ปรąกćร คืĂ บćรมี๑๐ ปรąกćร ได้แก่ (๑) ทćน (๒) ýีล (๓) เนกขĆมมą (๔) ปัญญć (๕) üิริยą (๖) ขĆนติ (๗) ปัญญć (๘) Ăธิþฐćน (๙) เมตตć (๑๐) Ăุเบกขć บćรมี ๑๐ ปรąกćรนĆ้น แต่ลąปรąกćรต้Ăงบ ćเพ็ญบćรมี๓ ขĆ้นคืĂ ๑๙๕กĆป กĆลป์ รąยąเüลćยćüนćนเĀลืĂเกิน, พรąธรรมปิฎก (ป.Ă.ปยุตโต), พจนานุกรมพุทธ ýาÿน์ฉบับประมüลýัพท์, Āน้ć ๙. ๑๙๖ขุ.Ăป. (ไทย) ๓๓/๒๒๕/๓๒๑.

๑๒๘ ๑) ขĆ้นบćรมีเช่น ทćนบćรมี(กćรใĀ้üĆตถุÿิ่งขĂงภćยนĂกกćย) ๒) ขĆ้นĂุปบćรมีเช่น ทćนĂุปบćรมี(กćรใĀ้ขĂงภćยใน เช่น ĂüĆยüą) ๓) ขĆ้นปรมĆตถบćรมีเช่น ทćนปรมĆตถบćรมี(กćรใĀ้ชีüิต) พรąพุทธเจ้ć แบ่งตćมปรąเภทแĀ่งกćรÿĆ่งÿมบćรมีเป็น ๓ ปรąเภท คืĂ ๑) พรąพุทธเจ้ćปรąเภทปัญญćธิกą ได้แก่ พรąพุทธเจ้ćผู้เลิýทćงปัญญć เพรćąทรงÿĆ่งÿมบćรมีĀนĆกไปทćงปัญญć ซึ่งมีüิธีกćรปฏิบĆติคืĂ ĀลĆงจćกได้รĆบค ćพยćกรณ์จćก พรąพุทธเจ้ćพรąĂงค์ใดพรąĂงค์Āนึ่งü่ćจąเป็นพรąพุทธเจ้ćในกćลข้ćงĀน้ćจąต้Ăงบ ćเพ็ญบćรมี นćน ๔ Ăÿงไขย กĆบ ๑๐๐,๐๐๐ กĆป (ÿี่ĂÿงไขยแÿนกĆป) ๒) พรąพุทธเจ้ćปรąเภทÿĆทธćธิกą ได้แก่ พรąพุทธเจ้ćผู้เลิýทćงýรĆทธć ทรง ÿĆ่งÿมบćรมีĀนĆกไปทćงýรĆทธć จąต้Ăงบ ćเพ็ญบćรมีนćน ๘ Ăÿงไขย กĆบ ๑๐๐,๐๐๐ กĆป ๓) พรąพุทธเจ้ćปรąเภทüิริยćธิกąได้แก่พรąพุทธเจ้ćผู้เลิýทćงคüćมเพียร ทรง ÿĆ่งÿมบćรมีĀนĆกไปทćงüิริยą จąต้Ăงบ ćเพ็ญนćน ๑๖ ĂÿงไขยกĆบ ๑๐๐,๐๐๐ กĆป๑๙๗ ๖.๒.๒ บารมีในĀลักธรรมพระพุทธýาÿนามĀายาน ĀลĆกธรรมÿ ćคĆญขĂงพรąพุทธýćÿนćมĀćยćน คืĂĀลĆกแĀ่งพรąโพธิÿĆตüภูมิ ซึ่งพุทธ ýćÿนćมĀćยćนทุกนิกćยยĂมรĆบนĆบถืĂแลąทุกนิกćยย่Ăมมุ่งĀมćยโพธิÿĆตüภูมิ ĂĆนเป็นเĀตุใĀ้ไป เกิดแดนพุทธภูมิ กćรที่บุคคลจąบรรลุถึงพุทธภูมิได้ จąต้Ăงผ่ćนกćรบ ćเพ็ญจริยธรรมแĀ่ง พรą โพธิÿĆตü์มćก่Ăน กล่ćüได้ü่ć โพธิÿĆตüภูมิเป็นเĀตุ พุทธภูมิเป็นผล ĀลĆกแĀ่งโพธิÿĆตüจริยćถืĂü่ć จąต้ĂงโปรดÿรรพÿĆตü์ใĀ้พ้นจćกคüćมทุกข์เÿียก่Ăน แล้ü ตนเĂงค่ĂยĀลุดพ้นภćยĀลĆง พรąพุทธýćÿนćเถรüćทĂธิบćยĂริยÿĆจ ๔ ü่ć ทุกข์ ĂĆนบุคคลคüร ก ćĀนด (ท ćคüćมเข้ćใจ) ÿมุทĆย คüรลą นิโรธ คüรท ćใĀ้รู้แจ้ง มรรค คüรเจริญĀรืĂบ ćเพ็ญ ฝ่ćย โพธิÿĆตüยćนก็มีคüćมเĀ็นเช่นเดียüกĆน แต่เพิ่มเติมü่ć พรąโพธิÿĆตü์นĂกจćกจąก ćĀนดรู้ทุกข์ด้üย ตนเĂงแล้üจąต้ĂงพยćยćมใĀ้ÿĆตü์ทĆ้งĀลćยก ćĀนดรู้ด้üย เรื่ĂงÿมุทĆย นิโรธ มรรค เĀมืĂนกĆนกĆบ ๑๙๗ขุ.Ăป. (ไทย) ๓๒/บทน ć/๘-๙.

๑๒๙ ฝ่ćยเถรüćท พรąโพธิÿĆตü์คüรบ ćเพ็ญ ‘โพธิÿĆตüจริยć’ ได้แก่ บćรมี ๖ ĂĆปปมĆญญć (พรĀมüิĀćร) ๔๑๙๘ ปณิธćน ๔๑๙๙ แลą ĀลĆกกćร ๓๒๐๐ ดĆงนี้ บารมี ๖ Āมćยถึง คุณธรรมเป็นเĀตุใĀ้ถึงฝั่ง คืĂคüćมÿ ćเร็จต่ćง ๆ ที่บุคคลได้ตĆ้ง จุดมุ่งĀมćยเĂćไü้มีทćนบćรมี ýีลบćรมี ขĆนติบćรมี üิริยบćรมีฌćนบćรมี ปัญญćบćรมีดĆงนี้ ๑) ทานบารมีคืĂกćรใĀ้ทćน พรąโพธิÿĆตü์ต้Ăงมีจิตใจเมตตćต่Ăผู้ตกทุกข์ด้üย กćรเÿียÿลąทรĆพย์ ĂüĆยüąแลąชีüิตขĂงตน รüมถึงกćรÿĂนธรรมด้üย ๒) ýีลบารมีคืĂกćรรĆกþćýีลพรąโพธิÿĆตü์ต้ĂงมีจิตใจตĆ้งมĆ่นในกćรรĆกþćýีล มี คüćมปรąพฤติปฏิบĆติดี มุ่งท ćลćยคüćมชĆ่üร้ćยใĀ้Āมดÿิ้นไป ๓) ขันติบารมี(กþćนติบćรมี) คืĂคüćมĂดทนĂดกลĆ้นพรąโพธิÿĆตü์ต้Ăงมีจิต ต่Ăÿู้Ăุปÿรรคแลąคüćมยćกล ćบćกที่มćยĆ่üยุต้Ăงมีเมตตć ไม่พยćบćท ไม่โกรธตĂบ ถ่Ăมตน ใĀ้ ĂภĆยเÿมĂ ๔) üิริยบารมีคืĂคüćมเพียรพยćยćม ไม่เกียจคร้ćน พรąโพธิÿĆตü์ต้Ăงมีจิต ไม่ ย่Ăท้Ăในกćรช่üยเĀลืĂÿรรพÿĆตü์ ĂุทิýตนทĆ้งร่ćงกćยแลąจิตใจ ไม่ĀลงเพลิดเพลินกĆบคüćมÿุข ทćงโลก ๕) ฌานบารมีคืĂกćรมีจิตใจมĆ่นคง ÿงบ ไม่ĀüĆ่นไĀü พรąโพธิÿĆตü์ต้Ăงเป็นผู้ ฝึกจิตจนได้ÿ ćเร็จฌćนÿมćบĆติจนลąกิเลÿนิüรณธรรม Ăćรมณ์ที่มćขĆดขüćงในกćรท ćคüćมดีได้ ๖) ปัญญาบารมี(ปรĆชญćบćรมี) คืĂคüćมรู้ÿรรพÿิ่งตćมคüćมเป็นจริง เป็น คüćมรู้ĂĆนมćจćกฌćนบćรมีเป็นล ćดĆบ พรąโพธิÿĆตü์มีปัญญćพิจćรณćเĀ็นÿรรพÿิ่งตćมคüćม ๑๙๘Ăัปปมัญญา ๔ คืĂกćรĂบรมจิตใĀ้เมตตć กรุณć มุทิตć แลąĂุเบกขć แผ่ไปในÿรรพÿĆตü์ทĆ้ง ปüง, üýิน Ăินทÿรą, พุทธปรัชญามĀายาน, (กรุงเทพมĀćนคร : ÿ ćนĆกพิมพ์มĀćüิทยćลĆยรćมค ćแĀง, ๒๕๔๑), Āน้ć ๔๕. ๑๙๙ปณิธาน ๔ คืĂ (๑) เรćจąต้ĂงโปรดÿĆตü์ทĆ้งĀลćยใĀ้Āมดÿิ้น (๒) เรćต้Ăงท ćลćยกิเลÿใĀ้ÿิ้น (๓) เรćจąýึกþćพรąธรรมทĆ้งĀมดใĀ้เจนจบ (๔) เรćจąต้ĂงบรรลุพรąพุทธภูมิใĀ้จงได้, เรื่Ăงเดียüกัน, Āน้ć ๔๗. ๒๐๐ĀลĆกกćร ๓ คืĂ (๑) ĀลĆกมĀćปัญญć (๒) ĀลĆกมĀćกรุณć (๓) ĀลĆกมĀćĂุบćย, เรื่Ăงเดียüกัน, Āน้ć ๔๗.

๑๓๐ เป็นจริง แลąได้ท ćใĀ้แจ้งในบุคคลýูนยตćแลąธรรมýูนยตć คืĂ เĀ็นบุคคลแลąธรรมทĆ้งปüงเป็น ขĂงü่ćง ไม่คüรยึดมĆ่นถืĂมĆ่นเพรćąĂćýĆยกćรบ ćเพ็ญบćรมีทĆ้ง ๕ มćตĆ้งแต่ต้น ต่ĂมćพรąพุทธýćÿนćมĀćยćนมีกćรจ ćแนกบćรมีเพิ่มĂีกเป็น ๑๐ ปรąกćรใĀ้ เท่ćกĆบฝ่ćยเถรüćท ซึ่งมีบćรมีĂีก ๔ ปรąกćรดĆงนี้ ๗) ĂุปายบารมีคืĂคüćมฉลćด กćรมีกุýโลบćยโดยใช้üิธีกćรที่เĀมćąÿมใน กćรเผยแผ่ýćÿนćĀรืĂช่üยเĀลืĂÿĆตü์โลกใĀ้พ้นจćกทุกข์ ๘) ปณิธานบารมีคืĂคüćมตĆ้งใจแน่üแน่ต่ĂĀลĆกกćรĀรืĂĂุดมกćรณ์ขĂงตน ĀมćยถึงพรąโพธิÿĆตü์มีคüćมมุ่งมĆ่น พร้Ăมที่จąช่üยเĀลืĂÿรรพÿĆตü์Ăยู่ตลĂดเüลć ๙) พลบารมีคืĂคüćมÿćมćรถกćรเข้ćใจในธรรมตćมเĀตุผลแลąเข้ćใจใน ธรรมที่ตนได้Ăบรมแลąบ ćเพ็ญมć Āมćยถึงกćรที่ได้ฟังพรąÿĆทธรรมแล้üมีโยนิโÿมนÿิกćรตćม แล้üก็ได้บรรลุĂนุตตรโพธิญćณ แล้üน ćเĂćĀลĆกธรรมมćเพื ่ĂÿĆ ่งÿĂนÿรรพÿĆตü์ใĀ้เข้ćถึง คüćมจริง ๑๐) ชญาณบารมีคืĂฌćนĂĆนเกิดแต่บćรมี ๖ เป็นปัญญćรąดĆบÿูง เป็น โลกุตตรปัญญć Ăนึ่ง บćรมีที่เพิ่มมćĂีก ๔ ปรąกćรนี้ÿงเครćąĀ์ลงในปัญญćบćรมีทĆ้งĀมด ดĆงนĆ้น Ăćจกล่ćüได้ü่ć บćรมีÿ ćคĆญขĂงมĀćยćน ได้แก่ บćรมี ๖ ข้Ăข้ćงต้นเท่ćนĆ้น๒๐๑ ๖.๒.๓ บารมีในนิทานชาดก นิทćนชćดก Āมćยถึง คุณคüćมดีที่พรąโพธิÿĆตü์ได้บ ćเพ็ญมćĂย่ćงยิ่งยüด เป็น คüćมดีในĂดีตขĂงพรąพุทธเจ้ćครĆ้งเÿüยพรąชćติเป็นพรąโพธิÿĆตü์ ซึ่งได้บ ćเพ็ญบćรมีĂย่ćงĂุทิý ตนยิ่งทĆ้งร่ćงกćยแลąจิตใจติดต่ĂกĆนมćยćüนćนĀลćยร้Ăยชćติมี ๑๐ Ăย่ćง เรียก ทýบćรมี ได้แก่ ๑) ทćนบćรมีคืĂ บćรมีในกćรใĀ้ ๒) ýีลบćรมีคืĂ บćรมีในกćรรĆกþćýีล ๓) เนกขĆมมบćรมี คืĂ บćรมีในกćรĂĂกบüช ๔) ปัญญćบćรมีคืĂ บćรมีในทćงคüćมรู้ ๕) üิริยบćรมีคืĂ บćรมีในทćงคüćมเพียร ๒๐๑เÿถียร โพธินĆนทą, ปรัชญามĀายาน, (กรุงเทพมĀćนคร : ÿ ćนĆกพิมพ์มĀćüิทยćลĆย รćมค ćแĀง, ๒๕๔๑),Āน้ć ๙-๑๐.

๑๓๑ ๖) ขĆนติบćรมีคืĂ บćรมีในกćรĂดทน ๗) ÿĆจจบćรมีคืĂ บćรมีในกćรรĆกþćคüćมÿĆตย์ ๘) ĂธิþฐćนบćรมีคืĂ บćรมีในคüćมตĆ้งใจมĆ่น ๙) เมตตćบćรมีคืĂ บćรมีในคüćมรĆกปรćรถนćดี ๑๐) ĂุเบกขćบćรมีคืĂ บćรมีในกćรüćงเฉยไม่ยินดียินร้ćย เมื่ĂมีĂćรมณ์พĂใจ ĀรืĂไม่พĂใจมćกรąทบเข้ćกĆบจิตใจ ๑) ทานบารมีคืĂบćรมีในกćรใĀ้ทćนในนิทćนชćดกเรื่ĂงเüÿÿĆนดรชćดก นิโครธ ชćดก ÿÿบĆณฑิตชćดก มĀćกปิชćดก โรĀนมิคชćดก ĀĆงÿชćดก ÿีüิรćชชćดก üิÿĆยชćดก ดĆงนี้ (๑) เüÿÿĆนดรชćดก๒๐๒ พรąโพธิÿĆตü์เÿüยพรąชćติเป็นพรąเüÿÿĆนดร รćช กุมćรขĂงพรąเจ้ćÿญชĆย ตĆ้งมĆ่นในกćรใĀ้ทćน ถูกพรąรćชบิดćทรงขĆบไล่ĂĂกจćกพรąนครพร้Ăม กĆบ พรąนćงมĆทรี พรąชćลี พรąโĂรÿ แลąพรąกĆณĀć พรąธิดć เพรćąไปบริจćคช้ćงปัจจĆย นćเคนทร์ซึ่งเป็นช้ćงคู่บ้ćนคู่เมืĂงใĀ้แก่พรćĀมณ์เมืĂงกลิงครćþฎร์ เมื่Ăเÿด็จĂĂกจćกพรąนคร พรąĂงค์ก็ทรงบริจćคบุตรธิดćแก่พรćĀมณ์ชูชก แลąบริจćคภรรยćแก่พรąĂินทร์ซึ่งแปลงเป็น พรćĀมณ์มćขĂ ภćยĀลĆงพรąĂงค์ได้เÿด็จกลĆบไปครĂงรćชÿมบĆติ (๒) นิโครธชćดก๒๐๓ พรąโพธิÿĆตü์เÿüยพรąชćติเป็นพญćเนื้Ă ยĂมÿลąชีüิต แทนนćงเนื้Ăที่มีครรภ์แก่ ท ćใĀ้พรąรćชćทรงเลื่Ăมใÿเปลี่ยนพรąทĆย เป็นใĀ้ĂภĆยแก่ÿĆตü์เดียร ฉćนทĆ้งĀมด (๓) ÿÿปัณฑิตชćดก๒๐๔ พรąโพธิÿĆตü์เÿüยพรąชćติเป็นกรąต่ćยยึดมĆ่นในýีล ทćน กรąโดดเข้ćไปในกĂงไฟ ÿลąเนื้ĂขĂงตนใĀ้เป็นทćนแก่พรćĀมณ์ĀรืĂพรąĂินทร์ที่แปลง กćยมć ๒๐๒ขุ.ชć.ม. (ไทย) ๒๘/๑๖๕๕-๒๔๔๐/๔๔๗-๕๖๐. ๒๐๓ขุ.ชć.ทÿก. (ไทย) ๒๗/๗๒-๘๑/๓๓๔-๓๓๖. ๒๐๔ขุ.ชć.ÿĆตตก. (ไทย) ๒๗/๖๑-๖๔/๑๖๙.

๑๓๒ (๔) มĀćกปิชćดก๒๐๕ พรąโพธิÿĆตü์เÿüยพรąชćติเป็นพญćüćนรพćบริüćรไป Āćกินถูกพรąเจ้ćพćรćณÿีล้ĂมจĆบจึงยĂมÿลąชีüิตด้üยกćรทĂดตĆüเป็นÿąพćนใĀ้บริüćรเดินข้ćม ไปได้ (๕) โรĀณมิคชćดก๒๐๖ พรąโพธิÿĆตü์เÿüยพรąชćติเป็นพญćเนื้Ăไปติดบ่üง นćยพรćน น้Ăงชćยแลąน้ĂงÿćüขĂงพรąโพธิÿĆตü์ยĂมÿลąชีüิตด้üย นćยพรćนเลื่Ăมใÿ จึงยĂม ปล่Ăยไป พรąโพธิÿĆตü์ใĀ้นćยพรćนเรียนธรรมเพื่Ăมćแÿดงถüćยพรąเจ้ćพรĀมทĆต นćยพรćนจึง ได้รĆบยý (๖) จูāĀĆงÿชćดก๒๐๗ พรąโพธิÿĆตü์เÿüยพรąชćติเป็นพญćĀงÿ์ธตรĆฏฐąไปติด บ่üงนćยพรćน Āงÿ์ÿุมุขąเÿนćบดียĂมÿลąชีüิตร่üมกĆบพรąโพธิÿĆตü์ด้üย นćยพรćนเลื่Ăมใÿ จąปล่Ăย แต่พรąโพธิÿĆตü์ใĀ้พćไปถüćยพรąเจ้ćพćรćณÿีกĆบมเĀÿีแลąได้แÿดงธรรมถüćย คüćม แพ้ครรภ์ขĂงพรąมเĀÿีก็รąงĆบ นćยพรćนได้รĆบยýเป็นĂĆนมćก (๗) ÿีüิรćชชćดก๒๐๘ พรąโพธิÿĆตü์เÿüยพรąชćติเป็นพรąเจ้ćÿีüิรćช ทรงคüĆก พรąเนตรใĀ้เป็นทćน แลąได้พรąเนตรเป็นทิพย์กลĆบคืนมćด้üยĂ ćนćจคüćมÿĆตย์ (๘) ปีฐชćดก๒๐๙ พรąโพธิÿĆตü์เÿüยพรąชćติเป็นดćบÿ ได้แÿดงธรรมแก่ เýรþฐีเมืĂงพćรćณÿีที่พลĆ้งเผลĂไม่ใĀ้กćรต้ĂนรĆบปฏิคćĀกในเüลćใĀ้ทćน เพื่Ăได้คลćยคüćม ร้Ăนใจ นĂกจćกนี้ ยĆงมีเรื่ĂงพรąโพธิÿĆตü์บ ćเพ็ญทćนบćรมีในเรื่ĂงÿĆงขชćดกĂกิตติชćดก จĆนทกุมćรชćดกกุรุธĆมมชćดก แลąมĀćÿุทĆÿÿนชćดก ๒) ýีลบารมีคืĂ บćรมีในกćรรĆกþćýีล มีปรćกฏในนิทćนชćดกเรื่ĂงภูริทĆตชćดก Ăปัณณกชćดก กุลćüกชćดก ÿีลćนิÿĆงÿชćดก ปัญจุโบÿถชćดก จĆมเปยยชćดก ๒๐๕ขุ.ชć.üีÿติ. (ไทย) ๒๗/๘๓-๘๙/๒๗๐-๒๗๑. ๒๐๖ขุ.ชć.üีÿติ. (ไทย) ๒๗/๑๐๔-๑๓๒/๔๘๙-๔๙๓. ๒๐๗ขุ.ชć.üีÿติ. (ไทย) ๒๗/๑๓๓-๑๕๘/๔๙๓-๔๙๗. ๒๐๘ขุ.ชć.üีÿติ. (ไทย) ๒๗/๕๒-๘๒/๔๗๘-๔๘๓. ๒๐๙ขุ.ชć.จตุกก. (ไทย) ๒๗/๑๔๕-๑๔๖/๑๘๖-๑๘๗.

๑๓๓ (๑) ภูริทĆตชćดก๒๑๐ พรąโพธิÿĆตü์เÿüยพรąชćติเป็นพญćนćค ถูกĀมĂงูจĆบได้ แล้üĀมĂงูน ćไปแÿดงตćมที่ต่ćง ๆ ทรงÿมćทćนตĆ้งมĆ่นในĂุโบÿถýีล ไม่ได้ท ćร้ćยĀมĂงูที่ทรมćน พรąĂงค์ ในที่ÿุดĀมĂงูได้ปล่ĂยพญćนćคเพรćąĂćนุภćพกćรรĆกþćýีล (๒) ÿีลćนิÿĆงÿกชćดก๒๑๑ พรąโพธิÿĆตü์ครĆ้งเÿüยพรąชćติเป็นปุโรĀิตขĂงพรą เจ้ćพรĀมทĆต ทดÿĂบพรąรćชćü่ćทรงนĆบถืĂตนด้üยชćติตรąกูล ĀรืĂด้üยเป็นผู้มีýีล (๓) ÿีลćนิÿĆงÿชćดก๒๑๒ พรąโพธิÿĆตü์เÿüยพรąชćติเป็นเทüดćปรąจ ćÿมุทร ช่üยเĀลืĂผู้ปรąÿบภĆยเรืĂแตกในทąเลด้üยเĀตุที่ตĆ้งมĆ่นในýีลจึงท ćใĀ้พ้นภĆย (๔) ปัญจุโปÿถิกชćดก๒๑๓ พรąโพธิÿĆตü์เÿüยพรąชćติเป็นพรćĀมณ์ แล้üĂĂก บüชเป็นฤćþี ที่ใกล้Ăćýรมมีนกพิรćบ งู ÿุนĆขจิ้งจĂก แลąĀมี ÿĆตü์ทĆ้งÿี่ได้รĆบคüćมทุกข์ต่ćง ๆ จึง รĆกþćĂุโบÿถ แล้üถćมพรąโพธิÿĆตü์ถึงคüćมที่ได้รĆบทุกข์ต่ćง ๆ ท่ćนตĂบü่ć เมื่Ăพรąปัจเจกพุทธ เจ้ćมćเยี่ยมĂćýรม มีคüćมถืĂตĆüจึงมิได้ไĀü้ มิได้ถćมทุกข์ÿุข พüกท่ćนมีคüćมถืĂตĆü จึงใĀ้ÿĆตü์ ทĆ้งÿี่รĆกþćĂุโบÿถเพื่Ăไม่ใĀ้เกิดมćนąĂีกต่Ăไป นĂกจćกนี้ ยĆงมีเรื่ĂงพรąโพธิÿĆตü์บ ćเพ็ญýีลบćรมีในเรื่ĂงĂปัณณกชćดก ลĆกขณ ชćดก ĂćยćจิตภĆตตชćดก เป็นต้น ๓) เนกขัมมบารมีคืĂ บćรมีในกćรĂĂกบüช มีปรćกฏในนิทćนชćดกเรื่ĂงĀĆตถิปćล ชćดก Ăโยฆรชćดก จูāÿุตโÿมชćดก แลąเตมิยชćดก ดĆงนี้ (๑) ĀĆตถิปćลชćดก๒๑๔ พรąโพธิÿĆตü์เÿüยพรąชćติเป็นĀĆตถิปćลกุมćร เĀ็น โทþแĀ่งรćชÿมบĆติ แÿดงธรรมถüćยพรąรćชćแล้üพćปüงชนทĆ้งปüงĂĂกบüชเป็นฤๅþี (๒) Ăโยฆรชćดก๒๑๕ พรąโพธิÿĆตü์เÿüยพรąชćติเป็นĂโยฆรรćชกุมćร ติ เตียนโทþแĀ่งรćชÿมบĆติ แล้üแÿดงธรรมถüćยพรąรćชบิดć แล้üพćปüงชนทĆ้งเมืĂงĂĂกบรรพชć ๒๑๐ขุ.ชć.üีÿติ. (ไทย) ๒๗/๒๔๐-๒๘๓/๕๑๒-๕๒๐. ๒๑๑ขุ.ชć.ทุก. (ไทย) ๒๗/๗๙-๘๐/๘๕. ๒๑๒ขุ.ชć.ปกิณฺณก. (ไทย) ๒๗/๗๙-๘๐/๘๕. ๒๑๓ขุ.ชć.üีÿติ. (ไทย) ๒๗/๑๒๗-๑๔๒/๔๔๓-๔๔๕. ๒๑๔ขุ.ชć.üีÿติ. (ไทย) ๒๘/๓๓๗-๓๖๒/๕๒๘-๕๓๓. ๒๑๕ขุ.ชć.üีÿติ. (ไทย) ๒๗/๓๖๓-๓๘๖/๕๓๓-๕๓๗.

๑๓๔ (๓) จูāÿุตโÿมชćดก๒๑๖ พรąโพธิÿĆตü์เÿüยพรąชćติเป็นจูāÿุตโÿมรćชกุมćร ทรงพิจćรณćเĀ็นโทþขĂงเพýฆรćüćÿในกćรครĂงรćชÿมบĆติ แม้พรąรćชบิดćพรąรćชมćรดć มเĀÿีตลĂดจนรćþฎรจąĂ้ĂนüĂนĂย่ćงไร พรąĂงค์ÿćมćรถตĆดĂćลĆยในกćรĂ้ĂนüĂนนĆ้น แล้üจึง เÿด็จĂĂกผนüช (๔) เตมิยชćดก๒๑๗ พรąโพธิÿĆตü์เÿüยพรąชćติเป็นพรąเตมีย์ ทรงÿĆงเüชใจเมื่Ă ได้เĀ็น พรąรćชบิดćÿĆ่งลงโทþนĆกโทþ จąเป็นผลใĀ้ต้Ăงตกนรก จึงแÿร้งท ćเป็นใบ้ ĀูĀนüก เพื่Ă ไม่ต้Ăงกรąท ćกรรมนĆ้น จนพรąรćชบิดćเชื่Ăค ćยุยงขĂงĂ ćมćตย์ใĀ้น ćพรąĂงค์ไปปรąĀćรด้üย กćรฝังทĆ้งเป็น แต ่ทรงแÿดงĂćนุภćพ แล้üแÿดงธรรมโปรดพรąชนก พรąชนนีกĆบเĀล่ć Ă ćมćตย์ทĆ้งĀลćยแล้üทรงลćพรąชนกพรąชนนีĂĂกบรรพชć ๔) ปัญญาบารมีคืĂ บćรมีในทćงคüćมรู้ในนิทćนชćดกเรื่ĂงมโĀÿธชćดก เÿนก ชćดก กุกกุรชćดก มĀิāćมุขชćดก มิตจินติชćดก üĆฏฏกชćดก ÿกุณĆคฆิชćดก กูฏüćณิชชćดก ขรปุตตชćดก แลąกุททćลชćดก ดĆงนี้ (๑) มโĀÿธชćดก๒๑๘ พรąโพธิÿĆตü์เÿüยพรąชćติเป็นมโĀÿธบĆณฑิต เป็น Ă ćมćตย์ผู้ทรงปัญญćขĂงพรąเจ้ćüิเทĀรćช เป็นผู้มีปัญญćÿćมćรถแก้ปัญĀćขĂงเทüดćแลą มนุþย์ทĆ้งĀลćย ท ćใĀ้พรąเจ้ćüิเทĀรćชรĂดพ้นจćกภĆยĂĆนตรćยต่ćง ๆ ได้ เป็นผู้แก้ไขคดีคüćม ด้üยคüćมถูกต้Ăงยุติธรรมจนเป็นที่เคćรพขĂงคนทĆ่üไป (๒) เÿนกชćดก๒๑๙ พรąโพธิÿĆตü์เÿüยพรąชćติเป็นเÿนกบĆณฑิต ใช้ปัญญć ช่üยเĀลืĂใĀ้พรćĀมณ์รĂดพ้นจćกกćรถูกงูกĆดตćย แลąใช้ปัญญćท ćใĀ้นćงพรćĀมณีภรรยć กĆบชćยชู้กลĆบตĆüมćปรąพฤติตนเป็นคนดีได้ (๓) กุกกุรชćดก๒๒๐ พรąโพธิÿĆตü์เÿüยพรąชćติเป็นพรąยćÿุนĆข มีÿุนĆขใน พรąรćชฐćนไปกĆดกินĀนĆงĀุ้มรćชรถ ท ćใĀ้พรąรćชćทรงพิโรธรĆบÿĆ่งใĀ้ฆ่ćÿุนĆขทุกตĆü พรą ๒๑๖ขุ.ชć.จĆตตćลีÿ. (ไทย) ๒๗/๗๙-๘๐/๘๕. ๒๑๗ขุ.ชć.ม. (ไทย) ๒๘/๑-๑๒๒/๑๘๓-๒๐๒. ๒๑๘ขุ.ชć.ม. (ไทย) ๒๘/๕๙๐- ๗๘๓/๒๗๔-๓๐๔. ๒๑๙ขุ.ชć.ÿตฺตก. (ไทย) ๒๗/๔๖-๕๓/๒๖๓-๒๖๔. ๒๒๐ขุ.ชć.ÿตฺตก (ไทย) ๒๗/๒๒/๑๐.

๑๓๕ โพธิÿĆตü์ÿćมćรถพิÿูจน์ÿุนĆขตĆüที่ท ćผิด ได้แÿดงธรรมถüćยพรąรćชć ท ćใĀ้ÿุนĆขทĆ้งĀลćยรĂดพ้น จćกกćรถูกฆ่ć (๔) มĀิāćมุขชćดก๒๒๑ พรąโพธิÿĆตü์เÿüยพรąชćติเป็นĂ ćมćตย์ คิดแก้ไขช้ćง ทรงชื่ĂมĀิāćมุขขĂงพรąรćชć ที่ดุร้ćยเที่ยüท ćร้ćยคนเพรćąได้ยินเÿียงโจรพูดคุยกĆนเป็นปรąจ ć ด้üยกćรกรćบทูลพรąรćชćü่ć พญćช้ćงมงคลĀĆตถีตĆ้งĂยู่ในคุณธรรม เพรćąได้ฟังค ćÿĂนขĂง นĆกบüชผู้ÿ ćรüม ท ćใĀ้ช้ćงทรงเปลี่ยนนิÿĆยจćกดุร้ćยมćปรąพฤติเรียบร้Ăยได้ (๕) มิตจินติชćดก๒๒๒ พรąโพธิÿĆตü์เÿüยพรąชćติเป็นปลć ท ćĂุบćยช่üยปลćชื่Ă พĀุจินตีแลąปลćชื่ĂĂĆปปจินตี ที่ติดข่ćย ด้üยกćรท ćน้ ćใĀ้ปั่นป่üนข้ćงĀลĆง ชćüปรąมงเข้ćใจü่ć ปลćĀนีไปจćกข่ćยได้ จึงยกข่ćยขึ้น ท ćใĀ้ปลćทĆ้งÿĂงĀลุดรĂดชีüิตไปได้ (๖) üĆฏฏกชćดก๒๒๓ พรąโพธิÿĆตü์เÿüยพรąชćติเป็นนกกรąจćบ ถูก นćยพรćนจĆบเĂćไปขĆงไü้ แÿร้งท ćĂุบćยĂดĂćĀćรท ćใĀ้ร่ćงกćยซูบผĂมเĀลืĂแต่ĀนĆงĀุ้มกรąดูก จึงไม่มีคนซื้Ă พĂพรćนเผลĂจึงบินĀนี ท ćใĀ้รĂดชีüิตมćได้ (๗) ÿกุณĆคฆิชćดก๒๒๔ พรąโพธิÿĆตü์เÿüยพรąชćติเป็นนกมูลไถ ĀćกินĂยู่ที่ ก้ĂนดินĂĆนเกิดจćกกćรไถนć จึงร้Ăงท้ćเĀยี่ยüนกเขćใĀ้จĆบตน เĀยี่ยüĀลงกลนกมูลไถ โฉบลงมć Ăย่ćงแรงเพื่ĂจąจĆบนกมูลไถ Āน้ćĂกกรąแทกก้Ăนดินจนถึงแก่คüćมตćย (๘) กูฏüćณิชชćดก๒๒๕ พรąโพธิÿĆตü์เÿüยพรąชćติเป็นĂ ćมćตย์ เป็นผู้ พิพćกþćคดีที่กล่ćüĀćกĆนด้üยเรื่Ăงที่ĀนูกินผćลไถแลąเĀยี่ยüโฉบเĂćทćรกไป ด้üยกćรใช้ปัญญć พิพćกþćคดีĂย่ćงยุติธรรม (๙) ขรปุตตชćดก๒๒๖ พรąโพธิÿĆตü์เÿüยพรąชćติเป็นท้ćüÿĆกกą แปลงกćยเป็น แพąบĂกĂุบćย ช่üยใĀ้พรąเจ้ćเÿนกąรĂดพ้นจćกĂĆนตรćยถึงชีüิต จćกโทþที่พรąĂงค์Āลงเชื่Ă ใน พรąรćชเทüี ๒๒๑ขุ.ชć.เĂกก. (ไทย) ๒๗/๒๖/๑๑. ๒๒๒ขุ.ชć.เĂกก. (ไทย) ๒๘/๑๑๔/๔๗. ๒๒๓ขุ.ชć.เĂกก. (ไทย) ๒๗/๑๑๘/๔๘. ๒๒๔ขุ.ชć.ทุก. (ไทย) ๒๗/๓๕-๓๖/๗๒-๗๓. ๒๒๕ขุ.ชć.เĂกก. (ไทย) ๒๗/๑๓๕-๑๓๖/๑๐๐. ๒๒๖ขุ.ชć.ฉกฺก. (ไทย) ๒๘/๗๖-๘๑/๒๔๒-๒๔๓.

๑๓๖ (๑๐) กุททćลชćดก๒๒๗ พรąโพธิÿĆตü์เÿüยพรąชćติเป็นกุททćลบĆณฑิต ÿćมćรถท ćใĀ้ พรąเจ้ćพćรćณÿีทรงเลื่ĂมใÿจนทรงĂĂกผนüช ด้üยกćรแÿดงธรรมโปรด พรąรćชćü่ć คüćมชนąใด ที่บุคคลชนąแล้üไม่กลĆบแพ้ĂีกนĆ้น เป็นกćรชนąที่ดี ๕) üิริยบารมีคืĂ บćรมีในทćงคüćมเพียร มีปรćกฏในนิทćนชćดกเรื่ĂงมĀćชนก ชćดก ชüนĀĆงÿชćดก กĆณĀชćดก ดĆงนี้ (๑) มĀćชนกชćดก๒๒๘ พรąโพธิÿĆตü์เÿüยพรąชćติเป็นพรąมĀćชนก พรą มćรดćทรงพćĀลบĀนีĂĂกจćกเมืĂงตĆ้งแต่Ăยู่ในครรภ์ มćĂćýĆยĂยู่กĆบฤๅþีจนเจริญüĆย ĂĂก เดินทćงไปค้ćขćยทćงทąเล เรืĂเกิดĂĆบปćง ทรงบ ćเพ็ญüิริยบćรมี เพียรพยćยćมü่ćยน้ ćĂยู่ใน ท่ćมกลćงÿมุทรนćนถึง ๗ üĆน นćงมณีเมขลćมćพบได้ช่üยเĀลืĂ ภćยĀลĆงได้ครĂงเมืĂงมิถิลć เกิดคüćมเบื่ĂĀน่ćยในรćชÿมบĆติ ÿลąกิเลÿแล้üĂĂกผนüช (๒) ชüนĀĆงÿชćดก๒๒๙ พรąโพธิÿĆตü์เÿüยพรąชćติเป็นพญćชüนĀงÿ์ เป็นพรą ÿĀćยกĆบพรąเจ้ćพćรćณÿี พญćĀงÿ์มีก ćลĆงแข็งแรงÿćมćรถบินแข่งกĆบพรąĂćทิตย์ แÿดง คüćมเร็üü่ćไร้ปรąโยชน์ใĀ้พรąรćชćทĂดพรąเนตร ภćยĀลĆงได้แÿดงธรรมใĀ้พรąรćชć ทรงÿลดพรąทĆยü่ć ชีüิตมนุþย์เร็üกü่ćคüćมแก่ แต่คüćมตćยยĆงเร็üกü่ć (๓) กĆณĀชćดก๒๓๐ พรąโพธิÿĆตü์เÿüยพรąชćติเป็นโคกĆณĀą ÿćมćรถลćก เกüียน ๕๐๐ เล่มไปได้ÿ ćเร็จ แล้üน ćเงินพĆนกþćปณ์ที่ได้ไปเลี้ยงตĂบแทนคุณยćยที่เลี้ยงดูตน มć ๖) ขันติบารมีคืĂ บćรมีในกćรĂดทน มีปรćกฏในนิทćนชćดกเรื่ĂงจĆนทกุมćรชćดก โภชćชćนียชćดก ĂćชĆญญชćดก มĀิÿชćดก ทĆททรชćดก แลąขĆนติüćทิชćดก ดĆงนี้ (๑) จĆนทกุมćรชćดก ๒๓๑ พรąโพธิÿĆตü์เÿüยพรąชćติเป็น จĆนทกุมćร พรąโĂรÿขĂง พรąเจ้ćเĂกรćช เมืĂงÿćüĆตถี ทรงตĆดÿินคดีด้üยคüćมถูกต้Ăงยุติธรรมแทน ๒๒๗ขุ.ชć.เĂกก. (ไทย) ๒๗/๗๐/๒๙. ๒๒๘ขุ.ชć.ม. (ไทย) ๒๘/๑๒๓-๒๙๕/๒๐๒-๒๒๘. ๒๒๙ขุ.ชć.เตรÿก. (ไทย) ๒๗/๒๗-๓๙/๔๐๐-๔๐๒. ๒๓๐ขุ.ชć.เĂกก. (ไทย) ๒๗/๒๙/๑๒. ๒๓๑ขุ.ชć.ม. (ไทย) ๒๘/๙๘๒-๑๑๕๒/๓๓๕-๓๖๒.

๑๓๗ พรćĀมณ์ปุโรĀิตผู้ไม่เที่ยงธรรม ต่Ăมćพรąรćชบิดćเชื่Ăฟังค ćยุยงขĂงพรćĀมณ์ที่ใĀ้ฆ่ćจĆนท กุมćรพร้ĂมกĆบพรąมćรดćแลąชćüเมืĂงเพื่Ăน ćไปบูชćยĆญ ทรงบ ćเพ็ญขĆนติบćรมีจนท ćใĀ้ท้ćü ÿĆกกąĀรืĂพรąĂินทร์ลงมćช่üยจึงรĂดพ้นจćกคüćมตćย (๒) โภชćชćนียชćดก๒๓๒ พรąโพธิÿĆตü์เÿüยพรąชćติเป็นม้ćÿินธพ ĂĂกรบýึก กĆบพรąรćชć ๗ นครที่มćท ćÿงครćมกĆบเมืĂงพćรćณÿี ถูกĂćüุธÿćĀĆÿ ยĂมÿลąชีüิตแข็งใจĂĂก รบ จนÿุดท้ćยÿćมćรถจĆบข้ćýึกได้ทĆ้งĀมด (๓) ĂćชĆญญชćดก๒๓๓ พรąโพธิÿĆตü์เÿüยพรąชćติเป็นม้ćĂćชĆญญą ĂĂกรบýึก กĆบ ถูกĂćüุธÿćĀĆÿยĂมÿลąชีüิตแข็งใจĂĂกรบ จนภćยĀลĆงÿćมćรถจĆบข้ćýึกได้ทĆ้งĀมด (๔) มĀิÿชćดก๒๓๔ พรąโพธิÿĆตü์เÿüยพรąชćติเป็นพญćกรąบืĂ ถูกลิงตĆü Āนึ ่งถ ่ćยรดลงบนĀลĆงทุกüĆนด้üยขĆนติไม ่ได้ถืĂโทþที ่ลิงนĆ้นกรąท ćĂนćจćรต ่ćง ๆ ต ่Ăมć ภćยĀลĆงลิงตĆüนĆ้นไปท ćĂนćจćรแก่กรąบืĂตĆüĂื่น ๆ จึงถูกขüิดจนถึงแก่คüćมตćย (๕) ทĆททรชćดก๒๓๕ พรąโพธิÿĆตü์เÿüยพรąชćติเป็นพญćนćคทĆททรą เพรćąน้ĂงชćยนćคจูāทĆททรą มีนิÿĆยดุร้ćย ไม่มีคüćมĂดทน ท ćใĀ้ถูกเนรเทýจćกนćคพิภพ พรąโพธิÿĆตü์มีคüćมĂดทนÿĂนใĀ้น้ĂงชćยตĆ้งมĆ่นĂยู่ในขĆนติ ภćยĀลĆงÿćมćรถกลĆบคืนÿู่นćค พิภพ (๖) ขĆนติüćทิชćดก๒๓๖ พรąโพธิÿĆตü์เÿüยพรąชćติเป็นขĆนติüćทีดćบÿ ยึดมĆ่น ในขĆนติ ไม่โกรธพรąรćชć ที่ÿĆ่งใĀ้ลงโทþตĆดมืĂ เท้ć ใบĀู แลąจมูก ในที่ÿุดพรąรćชćต้Ăงไปเกิด ในนรก เÿüยüิบćกกรรมĂĆนĀยćบช้ćนĆ้น ๗) ÿัจจบารมีคืĂ บćรมีในกćรรĆกþćคüćมÿĆตย์มีปรćกฏในนิทćนชćดกเรื่Ăง üิธุร ชćดก üĆฏฏกชćดก มĆจฉชćดก มĀćÿุตโÿมชćดก ดĆงนี้ ๒๓๒ขุ.ชć.เĂกก. (ไทย) ๒๗/๒๓/๑๐. ๒๓๓ขุ.ชć.เĂกก. (ไทย) ๒๗/๒๔/๑๐. ๒๓๔ขุ.ชć.ติก. (ไทย) ๒๗/๘๒-๘๔/๑๓๘-๑๓๙. ๒๓๕ขุ.ชć.ทุก. (ไทย) ๒๘/๑๓-๑๖/๑๕๙. ๒๓๖ขุ.ชć.จตุกก. (ไทย) ๒๗/๔๙-๕๒/๑๖๖-๑๖๗.

๑๓๘ (๑) üิธุรชćดก๒๓๗ พรąโพธิÿĆตü์เÿüยพรąชćติเป็นüิธุรบĆณฑิต เป็นผู้ถüćยĂรรถ ธรรมแก่พรąเจ้ćธนญชĆยโกรพ รĆกþćÿĆตย์ยĂมÿลąชีüิตใĀ้ปุณณยĆกþ์ ที่จąฆ่ćüิธุรบĆณฑิตเพื่Ăน ć ĀĆüใจไปใĀ้นćงüิมลć แลąรĂดชีüิตได้ด้üยปัญญć ต่Ăมćได้ÿĆ่งÿĂนยĆกþ์ใĀ้ลąคüćมดุร้ćย ลąเü้น จćกคüćมชĆ่ü (๒) üĆฏฏกชćดก๒๓๘ พรąโพธิÿĆตü์เÿüยพรąชćติเป็นนกคุ่ม เกิดไฟไĀม้จนใกล้ จąถึงรĆงเพื่Ăที่จąĀ้ćมไฟป่ć จึงเĂćคüćมจริงใจตĆ้งÿĆตยćธิþฐćน รąลึกถึงพรąคุณขĂงพรąพุทธเจ้ć ในĂดีตจึงพ้นĂĆนตรćยได้ (๓) มĆจฉชćดก๒๓๙ พรąโพธิÿĆตü์เÿüยพรąชćติเป็นพญćปลćตĆ้งÿĆตยćธิþฐćน Ă้ĂนüĂนขĂใĀ้ฝนตก เพื่Ăช่üยใĀ้ปลćทĆ้งĀลćยพ้นจćกĂĆนตรćย (๔) มĀćÿุตโÿมชćดก๒๔๐ พรąโพธิÿĆตü์เÿüยพรąชćติเป็นพรąเจ้ćมĀćÿุตโÿม ทรงเป็นพรąÿĀćยกĆบพรąเจ้ćพรĀมทĆตแลąพรąกุมćร ๑๐๑ พรąĂงค์ต่Ăมćเมื่Ăแยกย้ćยกลĆบไป บ้ćนเมืĂงขĂงตนแล้ü พรĀมทĆตกุมćรได้ครĂงเมืĂงพćรćณÿีแต่Āลงผิดไปติดใจบริโภคเนื้Ăมนุþย์ จนกลćยเป็นโจรโปริÿćทท ćใĀ้ถูกเนรเทý พรąเจ้ćมĀćÿุตโÿมต้ĂงไปทรมćนจนกลĆบใจ ๘) ĂธิþฐานบารมีคืĂ บćรมีในคüćมตĆ้งใจมĆ่น มีปรćกฏในนิทćนชćดกเรื่Ăง เนมิ รćชชćดก นāปćนชćดก ทุมเมธชćดก ดĆงนี้ (๑) เนมิรćชชćดก๒๔๑ พรąโพธิÿĆตü์เÿüยพรąชćติเป็นพรąเจ้ćเนมิรćช ทรงมĆ่น ในกćรรĆกþćĂุโบÿถýีลทุกüĆน จนท้ćüÿĆกกąใĀ้มćตุลีเทพบุตรมćรĆบไปเที่ยüดćüดึงÿ์เพื่Ăเทýนć ใĀ้เĀล่ćเทพยดć ก่Ăนเÿด็จไปÿüรรค์ มćตุลีเทพบุตรพćพรąĂงค์เที่ยüชมนรกชĆ้นต่ćง ๆ จน พรąĂงค์เกิดÿลดพรąทĆย เมื่Ăเÿด็จไปแÿดงเทýนćใĀ้เทüดćฟังแล้üกลĆบมćเล่ćใĀ้ชćüเมืĂงฟัง พร้ĂมกĆบÿĂนใĀ้ท ćคüćมดีเü้นคüćมชĆ่üแล้üทรงĂĂกผนüชเป็นฤๅþี ๒๓๗ขุ.ชć.ม. (ไทย) ๒๘/๑๓๔๖-๑๖๕๔/๓๙๑-๔๔๖. ๒๓๘ขุ.ชć.เĂกก. (ไทย) ๒๗/๓๕/๑๕. ๒๓๙ขุ.ชć.เĂกก. (ไทย) ๒๗/๗๕/๓๑. ๒๔๐ขุ.ชć.Ăÿีติ. (ไทย) ๒๗/๓๗๑-๔๙๔/๑๕๘-๑๙๒. ๒๔๑ขุ.ชć.ม. (ไทย) ๒๘/๑๖๕๕-๒๔๔๐/๔๔๗-๕๖๐.

๑๓๙ (๒) นāปćนชćดก๒๔๒ พรąโพธิÿĆตü์เÿüยพรąชćติเป็นพญćüćนร พćบริüćรไป ดื่มน้ ćที่มีผีเÿื้Ăน้ ćĂćýĆยĂยู่คĂยจĆบผู้ที่ลงกินน้ ćในÿรąโบกขรณี จึงĀćüิธีดื่มน้ ćโดยไม่ต้Ăงลงÿรą ด้üยกćรĂธิþฐćนขĂใĀ้ไม้Ă้ĂทąลุตลĂดทĆ้งปล้Ăงเพื่Ăใช้ดูดน้ ćในÿรą จึงพ้นจćกĂĆนตรćยได้ (๓) ทุมเมธชćดก๒๔๓ พรąโพธิÿĆตü์เÿüยพรąชćติเป็นพญćช้ćง ถูกพรąเจ้ćมคธ รćชต้Ăงกćรฆ่ć จึงใĀ้คüćญช้ćงพćไปฝึกบนเขć แกล้งจąใĀ้ตกเĀüตćย พรąโพธิÿĆตü์จึงตĆ้งจิต ĂธิþฐćนจนรĂดพ้นĂĆนตรćย ใĀ้นćยคüćญช้ćงพćĀนีไป ในที่ÿุดได้เป็นช้ćงทรงขĂงพรąเจ้ć พćรćณÿี ๙) เมตตาบารมีคืĂ บćรมีในคüćมรĆกปรćรถนćดีมีปรćกฏในนิทćนชćดกเรื่Ăง ÿุüรรณÿćมชćดก เĂกรćชชćดก üลćĀกĆÿÿชćดก มĆจฉชćดก ÿćลิเกทćรชćดก ดĆงนี้ (๑) ÿุüรรณÿćมชćดก๒๔๔ พรąโพธิÿĆตü์เÿüยพรąชćติเป็นพรćĀมณ์ เลี้ยงดู มćรดćบิดć ที่ตćบĂด ถูกพรąเจ้ćพćรćณÿีพรąนćมü่ć พรąเจ้ćปิลยĆกþ์ทรงยิงด้üยธนูไปถูก ÿุüรรณÿćมถึงแก่ÿลบไป ก่Ăนที่จąÿลบÿุüรรณÿćมได้รĆบคüćมทุกขเüทนćแÿนÿćĀĆÿ แต่ไม่ได้ แÿดงคüćมโกรธขุ่นเคืĂงตรĆÿเล่ćเรื่ĂงมćรดćบิดćตćบĂดใĀ้พรąรćชćฟังแล้üÿลบไป ภćยĀลĆง ฟื้นขึ้นมćด้üยแรงĂธิþฐćนขĂงมćรดćบิดćแลąแรงกตĆญญู แล้üถüćยโĂüćทธรรมจนพรąเจ้ćปิล ยĆกþ์ลąเü้นจćกคüćมชĆ่üมćตĆ้งĂยู่ในทýพิธรćชธรรม (๒) เĂกรćชชćดก๒๔๕ พรąโพธิÿĆตü์เÿüยพรąชćติเป็นพรąเจ้ćพćรćณÿีพรą นćมü่ć พรąเจ้ćเĂกรćช ถูกพรąเจ้ćทุพภิเÿนจĆบมĆด แต่พรąĂงค์ไม่ได้โýกเýร้ć เจริญเมตตć พรĀมüิĀćรüćงตนเป็นกลćงในคüćมÿุขแลąคüćมทุกข์ ได้ÿ ćเร็จฌćนÿมćบĆติ Āลุดพ้น พĆนธนćกćรได้ ทรงแÿดงĂ ćนćจแĀ่งขĆนติแล้üทรงĂĂกผนüช ๒๔๒ขุ.ชć.เĂกก. (ไทย) ๒๗/๒๐/๘-๙. ๒๔๓ขุ.ชć.เĂกก. (ไทย) ๒๗/๕๐/๒๑.. ๒๔๔ขุ.ชć.ม. (ไทย) ๒๘/๒๙๖-๔๒๐/๒๒๙-๒๔๕. ๒๔๕ขุ.ชć.จตุกก. (ไทย) ๒๗/๙-๑๒/๑๕๘.

๑๔๐ (๓) üลćĀกĆÿÿชćดก๒๔๖ พรąโพธิÿĆตü์เÿüยพรąชćติเป็นม้ćüลćĀก มีคüćม เมตตć พćพüกพ่Ăค้ćที่เรืĂแตกแล้üขึ้นไปĂยู่บนเกćąที่มียĆกþ์ĂćýĆยĂยู่ ภćยĀลĆงได้พćพüกพ่Ăค้ć ที่เชื่ĂฟังกลĆบมćÿ่งโดยปลĂดภĆย (๔) มĆจฉชćดก๒๔๗ พรąโพธิÿĆตü์เÿüยพรąชćติเป็นปุโรĀิต ไปเดินเที ่ยü ชćยĀćดริมทąเลเĀ็นชćüปรąมงก ćลĆงจąปิ้งปลć ปุโรĀิตได้ช่üยปลćใĀ้รĂดชีüิตไปได้ (๕) ÿćลิเกทćรชćดก๒๔๘ พรąโพธิÿĆตü์เÿüยพรąชćติเป็นพญćนกแขกเต้ć คćบ รüงข้ćüน ćไปเลี้ยงดูพ่Ăแม่ ไปติดบ่üงนćยพรćน ขĂงโกÿิยพรćĀมณ์ ได้ฟังüćจćÿุภćþิตด้üย คüćมเมตตć กตĆญญูต่ĂบิดćมćรดćขĂงพญćนกแขกเต้ćแล้ü ปล่Ăยไปพร้ĂมกĆบยกไร่ข้ćüÿćลีใĀ้ ด้üย ๑๐) ĂุเบกขาบารมีคืĂ บćรมีในกćรüćงเฉย พรąโพธิÿĆตü์ทรงบ ćเพ็ญĂุเบกขćบćรมี ปรćกฏในนิทćนชćดกเรื่ĂงมĀćนćรทกĆÿÿปชćดก กĆจฉปชćดก ÿูกรชćดก ดĆงนี้ฃ (๑) มĀćนćรทกĆÿÿปชćดก๒๔๙ ü่ćด้üยพรąมĀćนćรทกĆÿÿปąทรงบ ćเพ็ญ Ăุเบกขćบćรมี มีเรื่Ăงโดยย่Ăü่ć พรąโพธิÿĆตü์เÿüยพรąชćติเป็นพรćĀมณ์ชื่ĂนćรทพรćĀมณ์ ทรงแÿดงธรรมÿĆ่งÿĂนพรąเจ้ćกรุงมิถิลćใĀ้ลąมิจฉćทิฏฐิเÿียได้ ทรงแÿดงทุกข์ในนรกแลąÿุข บนÿüรรค์ใĀ้พรąรćชćได้ÿดĆบจนทรงตĆ้งมĆ่นในธรรมตลĂดมć๒๕๐ (๒) กĆจฉปชćดก๒๕๑ ü่ćด้üยฤๅþีขĂร้Ăงเต่ć เรื่Ăงโดยย่Ăü่ć พรąโพธิÿĆตü์ พรćĀมณ์เÿüยพรąชćติเป็นพรćĀมณ์ แล้üĂĂกบüชเป็นฤๅþี มีลิงทุýีล มćท ćĂนćจćรต่ćง ๆ ก็ Ăดทนได้ ลิงไปท ćลćมกกĆบเต่ć ถูกเต่ćงĆบĂงคชćติ ลิงจึงขĂใĀ้ฤๅþีช่üยเจรจć จนÿุดท้ćยเต่ć ปล่Ăยลิงไป ๒๔๖ขุ.ชć.ทุก. (ไทย) ๒๗/๙๑-๙๒/๘๘. ๒๔๗ขุ.ชć.ทุก. (ไทย) ๒๗/๑๓๑-๑๓๒/๙๙. ๒๔๘ขุ.ชć.ปกิณณก. (ไทย) ๒๗/๑-๑๗/๔๒๓-๔๒๕. ๒๔๙พรąýćÿดćปรąทĆบĂยู่ ณ ĂุทยćนลĆฏฐิüĆนทรงปรćรภกćรที่ทรงทรมćนĂุรุเüลกĆÿÿปąตรĆÿมĀćนć รทกĆÿÿปชćดกมีค ćเริ่มต้นü่ć ‘ได้มีพรąรćชćแĀ่งกรุงüิเทĀą..’, ขุ.ชć.ม. (ไทย) ๒๘/๑๑๕๓/๓๖๓. ๒๕๐ขุ.ชć.Ă. (ไทย) เล่มที่ ๔ ภćคที่ ๓ Āน้ć ๒๓๐-๒๙๕ (มมร.). ๒๕๑ขุ.ชć.ติก. (ไทย) ๒๗/๖๗-๖๙/๑๓๕.

๑๔๑ (๓) ÿูกรชćดก๒๕๒ ü่ćด้üยÿุกรท้ćรćชÿีĀ์ มีเรื่Ăงโดยย่Ăü่ć พรąโพธิÿĆตü์ เÿüยพรąชćติเป็นรćชÿีĀ์ ถูกÿุกรท้ćรบ ÿุกรไปเกลืĂกตĆüกĆบÿิ่งโÿโครกแล้üท้ćรบ รćชÿีĀ์กล่ćü ü่ć เจ้ćมีเนื้ĂตĆüไม่ÿąĂćด ขนก็เĀม็นเน่ć มีกลิ่นเĀม็นคลุ้งกรąจćยไป ถ้ćเจ้ćต้Ăงกćรจąÿู้รบกĆบ เรć เรćขĂยกชĆยชนąใĀ้เจ้ć (๔) Āลิททรćคชćดก๒๕๓ พรąโพธิÿĆตü์เÿüยพรąชćติเป็นดćบÿ ถูกนćงกุมćรี ลĂบมćท ćลćยýีลขĂงดćบÿผู้เป็นบุตร ภćยĀลĆงได้ÿĂนฌćนใĀ้แก่บุตร แล้üใĀ้บริกรรมใน กÿิณ จนได้ไปเกิดในพรĀมโลกพร้ĂมกĆบบิดć ๖.๓ เรื่Ăงจริยธรรม จริยธรรม แปลü่ć ธรรมĂĆนคüรน ćไปปรąพฤติปฏิบĆติผู้ใดน ćไปปรąพฤติปฏิบĆติผู้ นĆ้นก็ได้รĆบผลแĀ่งธรรมนĆ้น จุดมุ่งĀมćยขĂงกćรÿĆ่งÿĂนด้üยนิทćนชćดก คืĂ ต้ĂงกćรใĀ้ผู้ฟัง ÿćมćรถน ćเĂćĀลĆกธรรมąที่มีĂยู่ในชćดกนĆ้น ไปปรąพฤติปฏิบĆติ จริยธรรมในพรąพุทธýćÿนćมี ปรćกฎในĀลĆกค ćÿĂนÿ ćคĆญ ๆ ขĂงพรąพุทธเจ้ć คืĂ ๑) เรื ่ĂงĀลĆกธรรมที่เป็นĀĆüใจ พรąพุทธýćÿนć ๒) เรื่Ăงกรรม ๓) เรื่ĂงĂริยÿĆจ ๔ ได้แก่ ๑) Āลักธรรมที่เป็นĀัüใจพระพุทธýาÿนา ในเรื่ĂงปัญĀćขĂงพรąĂćนนทเถรą พรąพุทธเจ้ćทรงแÿดงĀลĆกค ćÿĂน เช่น กćรไม่ ท ćบćป กćรท ćบุญกุýล แลąกćรท ćจิตใĀ้ผ่Ăงแผ้ü ü่ć ÿพฺพปćปÿฺÿ Ăกรณ กุÿลÿฺÿูปÿมฺปทć ÿจิตฺตปริโยทปน เĂต พุทฺธćนÿćÿน แปลü่ć กćรไม่ท ćบćปทĆ้งปüง กćรยĆงกุýลใĀ้ถึงพร้Ăม กćรท ćจิตขĂงตนใĀ้ผ่Ăงแผ้ü นĆ่นคืĂค ćÿĂนขĂงพรąพุทธเจ้ćทĆ้งĀลćย๒๕๔ ๒๕๒ขุ.ชć.ทุก. (ไทย) ๒๗/๕-๖/๖๓. ๒๕๓ขุ.ชć.นüก. (ไทย) ๒๗/๗๘-๘๖/๓๑๓-๓๑๕. ๒๕๔กćรท ćจิตขĂงตนใĀ้ผ่Ăงแผ้ü Āมćยถึงกćรท ćจิตใĀ้ผ่Ăงแผ้üปรćýจćกนิüรณ์ ๕ ปรąกćร, ขุ.ธ. (ไทย) ๒๕/๑๘๓/๙๐.

๑๔๒ ĀลĆกค ćÿĂนที่เป็นĀĆüใจขĂงพุทธýćÿนćนĆ้นมีปรćกฏĂยู่ในชćดกทุกเรื่Ăง เพรćą ชćดกทุกเรื่ĂงÿĂนใĀ้คนลąคüćมชĆ่ü ท ćแต่คüćมดีแลąช ćรąจิตใจใĀ้ÿąĂćดบริÿุทธิ์ ĀลĆกค ćÿĂนที่เป็นĀĆüใจขĂงพุทธýćÿนć ๒ ข้Ăแรก คืĂ ไม่ท ćบćปทĆ้งปüงแลąท ćแต่ คüćมดีนĆ้นมีปรćกฏในชćดกเรื่Ăงที่ ๔๖๙ มĀćกĆณĀชćดก๒๕๕ มีเรื่Ăงโดยย่Ăü่ć พรąโพธิÿĆตü์ เÿüยพรąชćติเป็นพรąĂินทร์เนรมิตเป็นÿุนĆขด ćตĆüใĀญ่ ลงมćทรมćนชćüเมืĂงพćรćณÿีที่พćกĆน ปรąพฤติชĆ่üใĀ้กลĆบมćปรąพฤติดีดĆงมีคćถćü่ć เมื่Ăใดคนมีมćยć ผิดกฎกติกć มีคüćมคิดĂย่ćงคนชĆ่üจĆกมีĂยู่ในโลก เมื่ĂนĆ้นÿุนĆขด ćก็จąĀลุดĂĂกไป (กินเนื้ĂคนมีมćยćนĆ้น)๒๕๖ ĀลĆกค ćÿĂนที่เป็นĀĆüใจขĂงพุทธýćÿนćข้Ăÿุดท้ćย คืĂช ćรąจิตใจใĀ้บริÿุทธิ์ มี ปรćกฏในตติรชćดก๒๕๗ ü่ćด้üยนกกรąทć มีเรื่Ăงโดยย่Ăü่ć พรąโพธิÿĆตü์เÿüยพรąชćติเป็น ดćบÿüิÿĆชนćปัญĀćเรื่ĂงบćปขĂงนกกรąทćซึ่งถูกนćยพรćนบĆงคĆบใĀ้เป็นนกต่Ăü่ć บćปจąไม่ตก ไปĂยู่กĆบนกกรąทćเพรćąนกกรąทćมีใจบริÿุทธิ์ไม่ได้น้ĂมไปกĆบบćปกรรมĂĆนนĆ้น ดĆงมีคćถćü่ć ถ้ćใจขĂงเธĂไม่ถูกกรรมชĆ่üปรąทุþร้ćย กรรมชĆ่üที่นćยพรćนท ćเพรćąĂćýĆยเธĂ ก็ไม่ถูกต้ĂงเธĂ บćปก็ไม่แปดเปื้ĂนเธĂผู้เป็นคนดี ผู้ขüนขüćยน้Ăย๒๕๘ ๒) เรื่Ăงกรรม กรรม แปลü่ćกćรกรąท ć กćรกรąท ćทćงกćย เรียกü่ć กćยกรรม กćรกรąท ćทćง üćจć เรียกü่ć üจีกรรม กćรกรąท ćทćงใจ เรียกü่ć มโนกรรม กรรม ๓ Ăย่ćงถ้ćท ćดีเรียกü่ćกุýล กรรม ถ้ćท ćชĆ่üเรียกü่ć Ăกุýลกรรม กćรท ćดีทćงกćย üćจć แลąใจ เรียกü่ć กุýลธรรมทćงกćย üćจćแลąใจ พรąพุทธเจ้ćตรĆÿÿĂนเรื่Ăงกรรมü่ć ผู้ท ćกรรมดีย่Ăมได้รĆบผลดี ผู้ท ćกรรมชĆ่üย่Ăมได้รĆบผลชĆ่ü๒๕๙ ๒๕๕ขุ.ชć.ทüćทÿก. (ไทย) ๒๗/๖๑-๗๒/๓๘๓-๓๘๕. ๒๕๖ขุ.ชć.ทüćทÿก. (ไทย) ๒๗/๗๒/๓๗๕. ๒๕๗ขุ.ชć.จตุกก. (ไทย) ๒๗/๗๓-๗๖/๑๗๑-๑๗๒. ๒๕๘ขุ.ชć.จตุกก. (ไทย) ๒๗/๗๖/๑๗๒. ๒๕๙ม.ม. (ไทย) ๑๓/๑๘๖/๒๑๘.

๑๔๓ ÿĆตü์ทĆ้งĀลćยมีกรรมเป็นขĂงตน มีกรรมเป็นทćยćท มีกรรมเป็นก ćเนิด มี กรรมเป็น เผ่ćพĆนธุ์ มีกรรมเป็นที่พึ่งĂćýĆย กรรมย่Ăมจ ćแนกÿĆตü์ทĆ้งĀลćยใĀ้เลüแลąดีต่ćงกĆน๒๖๐ กรรม กćรกรąท ć Āมćยถึงกćรกรąท ćที่ปรąกĂบด้üยเจตนć คืĂท ćด้üยคüćมจงใจĀรืĂ จงใจท ćดี ĀรืĂจงใจท ćชĆ่ü เรื่Ăงกรรม ในพรąพุทธýćÿนć เป็นเรื่Ăงที่ลąเĂียดลึกซึ้งมćก ในชćดกมี กล่ćüถึงเรื่Ăงกรรมในเรื่ĂงจุลลนĆนทิยชćดก แลąเรื่ĂงมตกภĆตตชćดก ดĆงนี้ ๑) จูāนĆนทิยชćดก๒๖๑ ü ่ćด้üยพญćüćนรจูāนĆนทิยą มีเรื ่Ăงโดยย ่Ăü ่ć พรą โพธิÿĆตü์เÿüยพรąชćติเป็นพญćüćนร ÿลąชีüิตแทนมćรดćซึ่งตćบĂด แต่ก็ถูกพรćนฆ่ćตćยทĆ้ง มćรดćแลąน้Ăง เมื่Ăพรćนผู้นĆ้นกลĆบถึงบ้ćน ก็ถูกผลกรรมตćมทĆน ภรรยćแลąบุตรถูกฟ้ćผ่ćตćย บ้ćนถูกไฟไĀม้เĀลืĂแต่เÿćกĆบขื่Ă ขื่ĂĀĆกลงมćถูกýีรþąนćยพรćนแตก แผ่นดินแยกÿูบเĂć นćยพรćนนĆ้นไปÿู่นรกĂเüจีก่Ăนตćยนćยพรćนได้รąลึกถึงค ćÿĂนขĂงปćรćÿิยพรćĀมณ์ผู้เป็น Ăćจćรย์ü่ć คนท ćกรรมใดไü้ย่ĂมเĀ็นกรรมนĆ้นในตน คนท ćกรรมดีย่Ăมได้รĆบผลดี คนท ćกรรมชĆ่üย่Ăมได้รĆบผลชĆ่ü คนĀü่ćนพืชเช่นใดย่Ăมได้รĆบผลเช่นนĆ้น๒๖๒ ๒) เรื่ĂงมตกภĆตตชćดก๒๖๓ ü่ćด้üยกćรฆ่ćÿĆตü์ท ćบุญĂุทิýใĀ้ผู้ตćย มีเรื่Ăงโดยย่Ăü่ć พรąโพธิÿĆตü์เÿüยพรąชćติเป็นรุกขเทüดć กล่ćüติเตียนผู้ที่ฆ่ćÿĆตü์เซ่นÿรüงผู้ตćย มีแพąตĆü Āนึ่งถูกน ćไปฆ่ćบูชćยĆญ มĂงเĀ็นกรรมเก่ćขĂงตนแล้üจึงĀĆüเรćąแลąร้ĂงไĀ้พรćĀมณ์ผู้ท ćพิธี บูชćยĆญÿงÿĆยจึงถćม แพąบĂกü่ć ชćติก่Ăนเขćเกิดเป็นพรćĀมณ์ฆ่ćÿĆตü์บูชćยĆญเพียงตĆüเดียü จąต้ĂงกลĆบมćเกิดเป็นแพąถูกตĆดýีรþąชดใช้กรรมถึง ๕๐๐ ชćติชćตินี้เป็นชćติÿุดท้ćยที่จąได้ พ้นทุกข์จึงยินดีแลąĀĆüเรćą แต่ร้ĂงไĀ้เพรćąผู้ที่ฆ่ćจąต้ĂงถูกตĆดýีรþą ๕๐๐ ชćติเช่นเดียüกĆน พรćĀมณ์จึงปล่Ăยแพąไป แพąü่ćท่ćนจąฆ่ćĀรืĂไม่ฆ่ćเรćก็ต้ĂงตćยในüĆนนี้ เกิดฟ้ćผ่ćถูกÿąเก็ด ĀินแตกไปตĆดคĂแพąขćดกรąเด็น เพรćąผลกรรมที่ได้ท ćไü้รุกขเทüดćโพธิÿĆตü์แÿดงธรรมแก่ มĀćชนü่ć ๒๖๐ม.Ăุ. (ไทย) ๑๔/๒๙๗/๓๕๖. ๒๖๑ขุ.ชć.ทุก. (ไทย) ๒๗/๑๔๓-๑๔๔/๑๐๓. ๒๖๒ขุ.ชć.ทุก. (ไทย) ๒๗/๑๔๔/๑๐๓. ๒๖๓ขุ.ชć.เĂกก. (ไทย) ๒๗/๑๘/๘.

๑๔๔ ถ้ćเĀล่ćÿĆตü์พึงรู้Ăย่ćงนี้ü่ć กćรเกิดแลąÿมภพ๒๖๔ นี้เป็นทุกข์ ÿĆตü์ไม่คüรฆ่ćÿĆตü์ เพรćąผู้ฆ่ćÿĆตü์ย่Ăมเýร้ćโýก ๓) เรื่ĂงĂริยÿัจ ĂริยÿĆจ ๔ แปลü่ć คüćมจริงĂĆนปรąเÿริฐที่ท ćใĀ้คนป็นพรąĂริยąมี๔ Ăย่ćง คืĂ ทุกข์ÿมุทĆย นิโรธ มรรค เรียกเต็มü่ć ทุกข์ ทุกขÿมุทĆย ทุกขนิโรธ แลąทุกขนิโรธคćมินี ปฏิปทć๒๖๕ ทุกข์คืĂ คüćมไม่ÿบćยกćยไม่ÿบćยใจ เพรćąเป็นขĂงทนได้ยćกมี๑๑ Ăย่ćง คืĂ คüćมเกิดคüćมแก่ คüćมเýร้ćโýก คüćมคร่ ćครüญ ร ćพĆน คüćมทุกข์กćย คüćมทุกข์ใจ คüćม คĆบแค้นใจ คüćมปรąÿบกĆบÿิ่งĂĆนไม่เป็นที่รĆก คüćมพลĆดพรćกจćกÿิ่งĂĆนเป็นที่รĆก คüćม ปรćรถนćÿิ่งใดแล้üไม่ได้ÿิ่งนĆ้นตćมปรćรถนć กล่ćüโดยย่ĂคืĂ ยึดมĆ่นในขĆนธ์๕ คืĂ รูป เüทนć ÿĆญญć ÿĆงขćร แลąüิญญćณ เป็นทุกข์ ÿมุทĆย คืĂ เĀตุใĀ้เกิดทุกข์คืĂตĆณĀć ๓ ชนิด คืĂ กćมตĆณĀć ได้แก่คüćมĂยćกใน Ăćรมณ์ที่น่ćรĆกใคร่ในüĆตถุกćม (ÿิ่งยĆ่üยüนในภćยนĂก) แลąกิเลÿกćม (ÿิ่งยĆ่üยüนภćยใน) ภüตĆณĀć คืĂคüćมĂยćกเป็นโน่นเป็นนี่แลąüิภüตĆณĀć คืĂคüćมไม่Ăยćกเป็นโน่นเป็นนี่ นิโรธ คืĂ คüćมดĆบตĆณĀćทĆ้ง ๓ นĆ้นได้Ăย่ćงÿิ้นเชิง มรรค คืĂ ĀนทćงĀรืĂข้ĂปฏิบĆติใĀ้ถึงคüćมดĆบทุกข์๘ ปรąกćร คืĂ ÿĆมมćทิฏฐิÿĆมมć ÿĆงกĆปปą ÿĆมมćüćจć ÿĆมมćกĆมมĆนตą ÿĆมมćĂćชีüą ÿĆมมćüćยćมą ÿĆมมćÿติ แลą ÿĆมมćÿมćธิ ย่Ăลงในไตรÿิกขć คืĂ ýีล ÿมćธิปัญญć ในชćดกมีกล่ćüถึงเรื่ĂงĂริยÿĆจ ๔ คืĂ กćรพลĆดพรćกจćกÿิ่งĂĆนเป็นที่รĆกเป็นทุกข์ กćรปรąÿบÿิ่งĂĆนไม่เป็นที่รĆกเป็นทุกข์ดĆงนี้ ๑) การพลัดพรากจากÿิ่งĂันเป็นที่รักเป็นทุกข์ มีในนิทćนชćดกเรื่ĂงภĆลลć ติยชćดก แลąเรื่ĂงĂภิณĀชćดก ดĆงนี้ ๒๖๔ÿมภพ Āมćยถึง คüćมเจริญโดยล ćดĆบแĀ่งÿĆตü์ผู้บĆงเกิดแล้ü (ขุ.ชć. (ไทย) ๒๗/๑๘/๘). ๒๖๕พรąธรรมปิฎก (ป.Ă.ปยุตโต), พจนานุกรมพุทธýาÿตร์ ฉบับประมüลýัพท์, พิมพ์ครĆ้งที่ ๙, (กรุงเทพมĀćนคร : โรงพิมพ์มĀćจุāćลงกรณรćชüิทยćลĆย, ๒๕๔๓), Āน้ć ๓๗๘.

๑๔๕ (๑) เรื่ĂงภĆลลćติยชćดก๒๖๖ กล่ćüถึงกćรพลĆดพรćกจćกÿิ่งĂĆนเป็นที่รĆก เป็นทุกข์มีเรื่Ăงโดยย่Ăü่ć พรąโพธิÿĆตü์เÿüยพรąชćติเป็นพรąเจ้ćภĆลลćติยรćชเÿด็จปรąพćÿป่ć เพื่Ăล่ćเนื้Ă ได้ฟัง กินรีผĆüเมียร้ĂงไĀ้ร ćพĆนถึงคüćมทุกข์ทรมćนที่พลĆดพรćกจćกกĆนแม้เพียงคืน เดียüกินรีÿĂงผĆüเมียยĆงร้ĂงไĀ้ท ćใĀ้พรąรćชćไม่เÿด็จไปล่ćเนื้ĂĂีก ได้ทรงบ ćเพ็ญทćนเÿüยพรą รćชÿมบĆติÿืบมć (๒) เรื่ĂงĂภิณĀชćดก๒๖๗ กล่ćüถึงกćรพลĆดพรćกจćกÿิ่งĂĆนเป็นที่รĆกเป็น ทุกข์มีเรื่Ăงโดยย่Ăü่ć พรąโพธิÿĆตü์เÿüยพรąชćติเป็นรćชเÿüก คิดแก้ไขช้ćงทรงขĂงพรąเจ้ć พćรćณÿี ซึ่งคุ้นเคยกĆบลูกÿุนĆขใĀ้ĀćยเĀงćได้ Ă ćมćตย์โพธิÿĆตü์กรćบทูลü่ć ที่พญćช้ćงต้นไม่ ÿćมćรถจąดื่มน้ ćกินข้ćüกินĀญ้ćได้เพรćąมีคüćมเยื่ĂใยในลูกÿุนĆข เพรćąได้เĀ็นกĆนเนืĂง ๆ ในนิทćนชćดกยĆงÿĂนไม่ใĀ้เýร้ćโýกเพรćąพลĆดพรćกจćกกĆน ดĆงปรćกฏในทÿ รถชćดก ĂĆÿÿกชćดก โÿมทĆตตชćดก มณิกĆณฐชćดก ดĆงนี้ (๓) ทÿรถชćดก๒๖๘ กล่ćüถึงกćรรąงĆบคüćมเýร้ćโýกถึงผู้ที่ตćยไป มีเรื่Ăง โดยย่Ăü่ć พรąโพธิÿĆตü์เÿüยพรąชćติเป็นพรąรćมบĆณฑิตถูกพรąรćชบิดćใĀ้ĂĂกไปĂยู่ในป่ć พร้ĂมกĆบพรąลĆกþณ์แลąพรąนćงÿีดć เมื่Ăพรąรćชบิดćÿüรรคต พรąลĆกþณ์แลąนćงÿีดćก็เýร้ć โýกเÿียใจมćก แต่พรąรćมไม่เýร้ćโýกเÿียใจ กล่ćüตĆกเตืĂนแนąน ćü่ć ผู้เป็นพĀูÿูตพิจćรณćโลก นี้แลąโลกĀน้ć เพรćąรู้ทĆ่üถึงธรรม คüćมเýร้ćโýกใĀญ่Āลüงไม่ÿćมćรถแผดเผćจิตใจได้ (๔) ĂĆÿÿกชćดก๒๖๙ กล่ćüถึงกćรรąงĆบคüćมเýร้ćโýก มีเรื่Ăงโดยย่Ăü่ć พรąโพธิÿĆตü์เÿüยพรąชćติเป็นดćบÿ ทรงÿĂนใĀ้พรąเจ้ćĂĆÿÿกąĀćยเýร้ćโýกถึงพรąนćงĂุพพรี เทüี มเĀÿีที่ÿิ้นพรąชนม์แล้üไปเกิดเป็นĀนĂนตĆüเมียแลąมีĀนĂนตĆüผู้เป็นที่รĆกยิ่งกü่ćพรąรćชć ท ćใĀ้ทรงรąงĆบคüćมเýร้ćโýกได้ แลąทรงตĆ้งĂยู่ในทýพิธรćชธรรม ๒๖๖ขุ.ชć.üีÿติ. (ไทย) ๒๗/๒๐๙/๕๐๖. ๒๖๗ขุ.ชć.เĂกก. (ไทย) ๒๗/๒๗/๑๑. ๒๖๘ขุ.ชć. เĂกćทÿก. (ไทย) ๒๗/๙๓-๙๔/๓๖๙. ๒๖๙ขุ.ชć.ทุก. (ไทย) ๒๗/๑๑๓-๑๑๔/๙๔.

๑๔๖ (๕) โÿมทĆตตชćดก๒๗๐ กล่ćüถึงกćรโýกเýร้ćถึงผู้ĂĆนเป็นที่รĆก มีเรื่Ăงโดย ย่Ăü่ć พรąโพธิÿĆตü์เÿüยพรąชćติเป็นท้ćüÿĆกกąใĀ้โĂüćทแก ่ดćบÿผู้โýกเýร้ćถึงลูกช้ćง โÿมทĆตที่เลี้ยงล้มตćยไปü่ć ถ้ćÿĆตü์ที่ตćยลąโลกนี้ไปแล้ü จąพึงลุกขึ้นได้เพรćąกćรร้ĂงไĀ้ เรćทุก คนก็คงมćปรąชุมกĆนร้ĂงไĀ้ถึงĀมู่ญćติขĂงกĆนแลąกĆน ท ćใĀ้ดćบÿได้ÿ ćนึกไม่โýกเýร้ćไม่ ร้ĂงไĀ้เพรćąได้ฟังค ćÿĂนนĆ้น ๒) การประÿบÿิ่งĂันไม่เป็นที่รักเป็นทุกข์ มณิกĆณฐชćดก๒๗๑ กล่ćüถึงกćรขĂแก้üมณีท ćใĀ้ไม่เป็นที่พĂใจ มีเรื่Ăงโดยย่Ă ü่ć พรąโพธิÿĆตü์เÿüยพรąชćติเป็นดćบÿผู้พี่ พญćนćครĆกใคร่ดćบÿผู้น้Ăง จึงขึ้นมćĀćที่Ăćýรม บ่ĂยครĆ้งท ćใĀ้ดćบÿผู้น้ĂงĀüćดกลĆüจนเป็นทุกข์ ผู้พี่แนąĂุบćยใĀ้ขĂแก้üมณีที่พญćนćคĀüง แĀน พญćนćคกล่ćüü่ć ท่ćนเป็นคนขĂมćกเกินไป ข้ćพเจ้ćจąไม่มćĂćýรมขĂงท่ćนĂีกแล้ü ๓) ระงับกิเลÿ คüามĂยากได้ มุนิกชćดก๒๗๒ กล่ćüถึงคüćมĂยćกในĂćĀćรรÿดี มีเรื่Ăงโดยย่Ăü่ć พรą โพธิÿĆตü์เÿüยพรąชćติเป็นโค ÿĆ่งÿĂนน้Ăงชćยไม่ใĀ้น้Ăยใจü่ć “ที่เขćเลี้ยงüĆüด้üยĀญ้ćแลą ฟćง เลี้ยงÿุกรด้üยข้ćüต้มแลąข้ćüÿüยเพื่Ăจąฆ่ćน ćไปเป็นĂćĀćร” ๔) ระงับคüามĂยากในกามตัณĀา มĆจฉชćดก กล่ćüถึงคüćมกลĆüภรรยćเข้ćใจผิด มีเรื่Ăงโดยย่Ăü่ć พรąโพธิÿĆตü์ เÿüยพรąชćติเป็นปุโรĀิต ไปพบเĀ็นปลćที่ถูกชćüปรąมงจĆบได้ที่ท่ćน้ ć ปลćนĆ้นขณąที่ถูกจĆบติด ข่ćยĂยู่ ยĆงไม่รู้ตĆüü่ćจąต้Ăงตćย กลĆüภรรยćจąเข้ćใจผิดแลąเบียดเบียนเĂć ด้üยเข้ćใจü่ćเรć ยินดีนćงปลćตĆüĂื่นจึงคร่ ćครüญĂยู่๒๗๓ ๒๗๐ขุ.ชć.ÿĆตตก. (ไทย) ๒๗/๑๐๕-๑๑๓/๒๗๔-๒๗๕. ๒๗๑ขุ.ชć.ติก. (ไทย) ๒๗/๗-๙/๑๒๑. ๒๗๒ขุ.ชć.เĂกก. (ไทย) ๒๗/๓๐/๑๒-๑๓. ๒๗๓ขุ.ชć.เĂกก. (ไทย) ๒๗/๓๔/๑๔.

๑๔๗ ๕) คüามรักเป็นเĀตุไปÿู่คüามตาย (๑) üิÿÿćÿโภชนชćดก๒๗๔ กล่ćüถึงไม่คüรไü้üćงใจในบุคคลที่ไม่คุ้นเคย กĆน มีเรื่Ăงโดยย่Ăü่ć พรąโพธิÿĆตü์เÿüยพรąชćติเป็นเýรþฐี ใช้ยćพิþทćตĆüนćงเนื้Ăที่รćชÿีĀ์Āลง รĆก รćชÿีĀ์ไม่ได้พิจćรณćเลียขนนćงเนื้Ă ท ćใĀ้ถึงแก่คüćมตćย (๒) กĆณฑิชćดก๒๗๕ กล่ćüถึงชćยผู้ตกĂยู่ในĂ ćนćจขĂงĀญิง มีเรื่Ăงโดยย่Ă ü่ć พรąโพธิÿĆตü์เÿüยพรąชćติเป็นรุกขเทüดć ต ćĀนิเนื้Ăป่ćที่ไปĀลงรĆกนćงเนื้Ăทุ่ง ตćมเข้ćมćใน เมืĂงจึงถูกยิงตćย จึงต ćĀนิÿิ่งที่คüรต ćĀนิ ๓ Ăย่ćงคืĂ คนที่มีลูกýรเป็นĂćüุธยิงไปเต็มก ćลĆง ชนบทที่มีÿตรีเป็นผู้น ć แลąชćยผู้ตกĂยู่ในĂ ćนćจขĂงĀญิง ๖.๔ เรื่Ăงการรักþาýีล ๑) ปาณาติปาตาเüรมณีคืĂ เü้นจćกกćรฆ่ć กćรเบียดเบียนÿĆตü์ มีปรćกฎใน ตโยธĆมมชćดก ĂćยćจิตภĆตตชćดก ดĆงนี้ (๑) ตโยธĆมมชćดก๒๗๖ ü่ćด้üยกćรฆ่ćเบียดเบียนÿĆตü์มีเรื่Ăงโดยย่Ăü่ć พรą โพธิÿĆตü์เÿüยพรąชćติเป็นพญćüćนร เป็นบุตรที่บิดćüćนรคิดจąฆ่ćลูกüćนรตĆüผู้ที่จąมćเกิด ทĆ้งĀมดแต่ไม่ÿ ćเร็จ บิดćจึงĂĂกĂุบćยใĀ้ไปเก็บดĂกบĆüเพื่ĂใĀ้ยĆกþ์ (รćกþý) จĆบกิน พรą โพธิÿĆตü์ท ćใĀ้รćกþÿยĂมจ ćนน ยĆกþ์น ćดĂกไม้ไปใĀ้บิดć บิดćเĀ็นยĆกþ์กลĆüจนĀĆüใจแตกตćย (๒) ĂćยćจิตภĆตตชćดก๒๗๗ ü่ćด้üยกćรฆ่ćÿĆตü์ท ćพลีกรรม มีเรื่Ăงโดยย่Ăü่ć พรąโพธิÿĆตü์เÿüยพรąชćติเป็นรุกขเทüดćĂยู่ที่ค่ćคบต้นไม้กล่ćüติเตียนเýรþฐีผู้ฆ่ćÿĆตü์เพื่Ăแก้ บนü่ć ถ้ćต้Ăงกćรจąเปลื้ĂงตนใĀ้Āลุดพ้น จงเปลื้ĂงตนใĀ้Āลุดพ้นโดยüิธีไม่ติดแน่น นĆกปรćชญ์ไม่เปลื้ĂงตนใĀ้Āลุดพ้นด้üยüิธีนี้ กćรเปลื้ĂงตนĂย่ćงนี้ เป็นกćรผูกมĆดคนพćล ๒๗๔ขุ.ชć.เĂกก. (ไทย) ๒๗/๙๓/๓๙. ๒๗๕ขุ.ชć.เĂกก. (ไทย) ๒๗/๑๓/๖. ๒๗๖ขุ.ชć.เĂกก. (ไทย) ๒๗/๕๘/๒๔. ๒๗๗ขุ.ชć.เĂกก. (ไทย) ๒๗/๑๙/๘.

๑๔๘ ๒) ĂทินนาทานาเüรมณีคืĂ กćรเü้นจćกลĆกทรĆพย์มีปรćกฎในโลลชćดก รุจิรชćดก แลąกโปตกชćดก ดĆงนี้ (๑) โลลชćดก ü่ćด้üยโทþขĂงคüćมโลภมีเรื่Ăงโดยย่Ăü่ć พรąโพธิÿĆตü์ เÿüยพรąชćติเป็นนกพิรćบกล่ćüÿĆ่งÿĂนÿĂนกćผู้เป็นÿĀćยไม่ใĀ้ขโมยกินปลćแลąเนื้Ă กćไม่ เชื่Ăขโมยกินปลćจนพ่ĂครĆüจĆบได้ถูกถĂนขนจนĀมดถึงแก่คüćมตćย นกพิรćบกล่ćüÿĂนกćü่ć เจ้ćจĆกปรąÿบคüćมชĆ่üร้ćยเช่นนี้Ăีก เพรćąปกติขĂงเจ้ćเป็นเช่นนĆ้น ĂćĀćรขĂงมนุþย์เป็นขĂงที่ นกไม่คüรกิน๒๗๘ (๒) รุจิรชćดก ü่ćด้üยเรื่Ăงนกกćที่น่ćรĆก มีเรื่Ăงโดยย่Ăü่ć พรąโพธิÿĆตü์ เÿüยพรąชćติเป็นนกพิรćบĂćýĆยĂยู่ในครĆüÿĂนกćไม่ใĀ้ลĆกกินĂćĀćรü่ć เพื่ĂนเĂ๋ย เจ้ćจĆก ปรąÿบคüćมชĆ่üร้ćยเช่นนี้Ăีก เพรćąปกติขĂงเจ้ćเป็นเช่นนĆ้น ĂćĀćรขĂงมนุþย์เป็นขĂงที่นกไม่ คüรกิน๒๗๙ (๓) กโปตกชćดก ü่ćด้üยนกพิรćบเตืĂนกć มีเรื่Ăงโดยย่Ăü่ć พรąโพธิÿĆตü์ เÿüยพรąชćติเป็นนกพิรćบ ÿĂนกć กćไม่เชื่ĂไปลĆกกินĂćĀćรในโรงครĆüจนถูกพ่ĂครĆüจĆบได้ นกพิรćบกล่ćüü่ć ผู้ใดĂĆนบุคคลผู้ĀüĆงคüćมเจริญ ĂนุเครćąĀ์ด้üยปรąโยชน์เกื้Ăกูล กล่ćüÿĂน Ăยู่ ก็ไม่ท ćตćมค ćÿĆ่งÿĂน ผู้นĆ้นย่Ăมเýร้ćโýกĂยู่ร่ ćไป เĀมืĂนกćไม่ท ćตćมค ćขĂงนกพิรćบตกĂยู่ ในเงื้ĂมมืĂขĂงýĆตรู๒๘๐ ๓) กาเมÿุมิจฉาจาราเüรมณีคืĂ กćรเü้นจćกกćรปรąพฤติผิดในกćม มีปรćกฏ ในจูāธนุคคĀชćดก ĂุมมćทĆนตีชćดก ดĆงนี้ (๑) จูāธนุคคĀชćดก ü่ćด้üยจูāธนุคคĀบĆณฑิต มีเรื่Ăงโดยย่Ăü่ć พรąโพธิÿĆตü์ เÿüยพรąชćติเป็นพรąĂินทร์แปลงเป็นÿุนĆขจิ้งจĂกกล่ćüเย้ยภรรยćจูāธนุคคĀบĆณฑิตที่รĆกโจร ÿ่งดćบใĀ้โจรฆ่ćÿćมีตนเĂงเพรćąมĆกมćกในกćม เมื่Ăโจรได้เครื่ĂงปรąดĆบนćงแล้üจึงทิ้งนćงไป ÿุนĆขจิ้งจĂกกล่ćüü่ć โทþขĂงผู้Ăื่นเĀ็นได้ง่ćย ÿ่üนโทþขĂงตนเĀ็นได้ยćก ๒๗๘ ขุ.ชć.ติก. (ไทย) ๒๗/๗๐-๗๒/๑๓๖. ๒๗๙ขุ.ชć.ติก. (ไทย) ๒๗/ ๗๕/๑๓๗. ๒๘๐ขุ.ชć.ปญฺจก. (ไทย) ๒๗/๔๒/๑๘.

๑๔๙ เจ้ćนĆ่นแĀลąเÿื่Ăมÿิ้นทĆ้งผĆüทĆ้งชćยชู้ ย่Ăมซบเซćยิ่งกü่ćเรćเÿียĂีก๒๘๑ (๒) ĂุมมćทĆนตีชćดก ü่ćด้üยเÿนćบดีถüćยนćงĂุมมćทĆนตีแด่พรąรćชć มีเรื่Ăง โดยย่Ăü่ć พรąโพธิÿĆตü์เÿüยพรąชćติเป็นพรąเจ้ćÿีพีทรงมีจิตปฏิพĆทธ์ผูกพĆนในนćงĂุมมćทĆนตี ภรรยćเÿนćบดีคิดĂุบćยทูลถüćยนćง แต่พรąĂงค์ทรงได้ÿติไม่ทรงรĆบ เÿนćบดีกรćบทูล พรąรćชćü่ć ขĂพรąĂงค์ทรงปรąพฤติธรรมในพรąโĂรÿแลąพรąชćยćเถิด พรąĂงค์ครĆ้นทรงปรąพฤติธรรมในโลกนี้แล้ü จĆกเÿด็จไปÿู่ÿüรรค์ ๒๘๒ ๔) มุÿาüาทาเüรมณีคืĂ เü้นจćกกćรพูดเท็จ เป็นüจีกรรม (กćรท ćทćงüćจć) มี ปรćกฏในÿĆนธิเภทชćดก นĆนทิüิÿćลชćดก กĆจฉปชćดก ดĆงนี้ (๑) ÿĆนธิเภทชćดก ü่ćด้üยกćรท ćลćยมิตรไมตรี มีเรื่Ăงโดยย่Ăü่ć พรąโพธิÿĆตü์ เÿüยพรąชćติเป็นพรąเจ้ćพćรćณÿี ÿุนĆขจิ้งจĂกยุยงรćชÿีĀ์กĆบโคซึ่งเป็นÿĀćยกĆนใĀ้ÿู้รบกĆนจน ตćย ทรงแÿดงธรรมพรรณนćโทþกćรเป็นคนĀูเบćเชื่Ăในค ćยุยงÿ่Ăเÿียดพรąรćชćกล่ćüü่ć ผู้ใด เชื่ĂถืĂถ้Ăยค ćขĂงผู้ÿ่Ăเÿียด มุ่งท ćลćยมิตรไมตรี ผู้นĆ้นจąต้ĂงนĂนตćยĂย่ćงนี้๒๘๓ (๒) นĆนทิüิÿćลชćดก ü่ćด้üยโคนĆนทิüิÿćล กล่ćüถึงพูดค ćĀยćบคćย มีเรื่Ăง โดยย่Ăü่ć พรąโพธิÿĆตü์เÿüยพรąชćติเป็นโคนĆนทิüิÿćล เจ้ćขĂงพูดค ćĀยćบกĆบโคจึงน้Ăยใจ ไม่ยĂมลćกเกüียนท ćใĀ้แพ้พนĆน ภćยĀลĆงใช้พูดค ćไพเรćąĂ่ĂนĀüćนจึงลćกเกüียนไปได้ท ćใĀ้ ชนąกćรพนĆน พรąพุทธĂงค์ทรงติเตียนภิกþุฉĆพพĆคคีย์ผู้พูดค ćĀยćบคćย ตรĆÿü่ć บุคคลคüรพูดแต่ค ćที่น่ćพĂใจเท่ćนĆ้น ไม่คüรพูดค ćที่ไม่น่ćพĂใจ ในเüลć ไĀน ๆ เมื่ĂพรćĀมณ์พูดค ćที่น่ćพĂใจ โคนĆนทิüิÿćลจึงลćกÿĆมภćรąĂĆนĀนĆกไปได้ ทĆ้งยĆงท ćใĀ้ พรćĀมณ์ได้ทรĆพย์Ăีกด้üย ÿ่üนตนเĂงก็ปลื้มใจ เพรćąกćรช่üยเĀลืĂนĆ้น๒๘๔ (๓) กĆจฉปชćดก ü่ćด้üยเต่ć มีเรื่Ăงโดยย่Ăü่ć พรąโพธิÿĆตü์เÿüยพรąชćติเป็น Ă ćมćตย์ในรćชÿ ćนĆกพรąรćชćช่ćงพูด เต่ćตĆüĀนึ่งตกลงมćจćกท้Ăงฟ้ćลงมćตćย เพรćąĂดพูด ๒๘๑ขุ.ชć.ปญฺจก. (ไทย) ๒๗/๑๓๒/๒๒๔. ๒๘๒ขุ.ชć.ปญฺญćÿ. (ไทย) ๒๘/๑๑๕/๒๒. ๒๘๓ขุ.ชć.จตุกก. (ไทย) ๒๗/๑๙๕/๑๙๗. ๒๘๔ขุ.ชć.เĂกก. (ไทย) ๒๗/๒๘/๑๒.

๑๕๐ ไม่ได้ทĆ้งที่ปćกยĆงคćบไม้ใĀ้Āงÿ์ÿĂงตĆüพćบินไป พรąรćชćทรงÿดĆบแล้üทรงÿ ćรüมในüćจć Ă ćมćตย์ทูลü่ć นรชนผู้เป็นบĆณฑิตเĀ็นเĀตุนี้แล้ü คüรพูดใĀ้ดีไม่คüรพูดใĀ้เกินเüลć ทรงทĂดพรąเนตรเถิด พรąเจ้ćข้ć เต่ćถึงคüćมพินćýเพรćąกćรพูดมćก๒๘๕ ๕) ÿุราเมรยมัชชปมาทัฏฐานาเüรมณีคืĂเü้นจćกกćรดื่มน้ ćเมć คืĂÿุรćแลąเมรĆย ĂĆนเป็นที่ตĆ้งแĀ่งคüćมปรąมćท มีในüćโลทกชćดก แลąÿุรćปćนชćดก ดĆงนี้ (๑) üćโลทกชćดก ü่ćด้üยลćกินน้ ćĀćง มีเรื่Ăงโดยย่Ăü่ć พรąโพธิÿĆตü์ เÿüยพรąชćติเป็นĂ ćมćตย์พรąรćชćทรงยกทĆพไปรบมีชĆยชนąใĀ้ม้ćÿินธพดื่มน้ ćผลจĆนทร์ที่คĆ้น แล้ü ÿ่üนกćกที่เĀลืĂใĀ้ลćกินแล้üมึนเมćเที่ยüร้Ăงเดินเพ่นพ่ćน พรąรćชćทรงÿงÿĆยü่ćท ćไมม้ć ÿินธพดื่มแล้üมีĂćกćรÿงบ แต่ลćกินแล้üมึนเมć พรąโพธิÿĆตü์ทูลü่ć เพรćąลćนĆ้นมีชćติเลüทรćม ดื่มน้ ćมีรÿน้Ăย ĂĆนรÿนĆ้นถูกต้Ăงแล้üย่Ăมเมć ÿ่üนม้ćÿินธพเกิดในตรąกูล มีปกติน ćพćธุรą ดื่มน้ ćมีรÿĂĆนเลิýแล้ü ก็ไม่เมć๒๘๖ (๒) ÿุรćปćนชćดก ü่ćด้üยโทþขĂงกćรดื่มÿุรć มีเรื่Ăงโดยย่Ăü่ć พรąโพธิÿĆตü์ เÿüยพรąชćติเป็นพรćĀมณ์ĂĂกบüชเป็นฤćþี ติเตียนýิþย์ที่พćกĆนไปเมćÿุรćในเมืĂงพćรćณÿี แล้üพćกĆนฟ้Ăนร ćขĆบร้Ăง เมื่ĂดćบÿถูกพรąโพธิÿĆตü์ซึ่งเป็นĂćจćรย์ถćมจึงตĂบü่ć พüกกรąผมได้พćกĆนดื่ม พćกĆนฟ้Ăนร ć พćกĆนขĆบร้Ăงแล้ü ก็พćกĆนร้ĂงไĀ้เพรćąดื่มÿุรćที่ท ćใĀ้ÿĆญญćüิปริต แต่ยĆงดีที่ไม่ได้กลćยเป็นลิงใĀ้เĀ็น๒๘๗ ๒๘๕ขุ.ชć.ทุก. (ไทย) ๒๗/๑๓๐/๑๙๙. ๒๘๖ขุ.ชć.ทุก. (ไทย) ๒๗/๖๕-๖๖/๘๑. ๒๘๗ÿĆญญćüิปริตคืĂคüćมจ ćแปรปรüนจนลืมนึกถึงกิริยćĂćกćรขĂงตน, (ขุ.ชć.เĂกก. (ไทย) ๒๗/ ๘๑/๓๔).