ISSN 2181-72862/2026Таълим тизимидаижтимоий-гуманитарфанларТошкент – 2026
Ўзбекистон илм-фан, интеллектуал салоҳият соҳасида, замонавий кадрлар ва юксак технологиялар борасида дунё миқёсида рақобатбардош бўлиши шарт. Шавкат МирзиёевУзбекистан должен стать конкурентноспособным на международной арене в области науки, интеллектуального потенциала, современных кадров и высоких технологий. Шавкат МирзиёевUzbekistan must become competitive in the field of science, intellectual resources, skilled workers and advanced technologies. Shavkat Mirziyoyev
4“ТАЪЛИМ ТИЗИМИДА ИЖТИМОИЙ-ГУМАНИТАР ФАНЛАР”ЖУРНАЛИНИНГ НАШР ЭТИШ ЭТИКАСИ БЎЙИЧА МУНОСАБАТИТАҲРИРИЯТНИНГ МАЖБУРИЯТЛАРИ ВА ЖАВОБГАРЛИГИНашр тўғрисида қарорлар қабул қилишЖурнал таҳририяти нашр тўғрисида қарорлар қабул қилишга жавоб беради ва ўз қарорларида муаллифлик ҳуқуқларининг бузилиши ва плагиат (адабий, илмий ва ижодий ишдаги ўғрилик), туҳмат қилинишининг олдини олиш борасидаги амалдаги қонунчиликка риоя қилади. Мақолани чоп этиш тўғрисида қарорлар қабул қилишда таҳририят тақризчилар фикрларини ҳисобга олади.Қўлёзмаларни нашрга қабул қилишдаги беғаразликТаҳририят қўлёзмаларни фақат уларнинг илмий методологик мазмунидан келиб чиқиб баҳолайди. Бунда муаллифнинг миллати, жинси, диний дунёқараши ва фуқаролиги чоп этиш тўғрисидаги қарорга ҳеч қандай таъсир кўрсатмайди. Қўлёзмалар муаллифларга қайтарилмайди.ҚонунийликТаҳририят нашрга топширилаётган қўлёзмалардан иборат чоп этилмаган материаллардан таҳририят ёки тақризчилар томонидан уларнинг ўз тадқиқотларида фойдаланишларига муаллифларнинг ёзма розилигисиз йўл қўйилмайди. МУАЛЛИФНИНГ МАЖБУРИЯТЛАРИ ВА ЖАВОБГАРЛИГИМатериалларни топшириш стандартлариМақола бажарилган тадқиқотни бошқалар такрорлай олишлари учун зарурий батафсил маълумотлар ва ҳаволаларни ўз ичига олиши лозим. Маълумотларга кириш ва уларнинг сақланувчанлигиМақолани таҳририят томонидан кўриб чиқилишида муаллифдан дастлабки маълумотларни тақдим қилиш сўралиши мумкин ва муаллифлар олимлар ва ноширлар касбий ҳамжамияти уюшмасининг маълумотлари ва уларнинг базаси тўғрисидаги Баёнотига мувофиқ, бу маълумотларга очиқ (ошкора) киришни тақдим қилишга тайёр бўлишлари лозим.Ишнинг асл нусхалиги ва плагиатМуаллифлар ишни тўла-тўкис мустақил равишда ўзлари ёзганликларини ва агар бошқаларнинг ишлари ва ёки фикрларидан фойдаланган бўлсалар, буни кафолатлашлари зарур, бу тегишли ҳавола ва цитаталарда акс эттирилиши лозим.Мақолаларни бир вақтда топшириш ва иккиламчи нашрМазмунан кўп фарқ қилмайдиган қўлёзмаларни турли журналларга топшириш ахлоқий бўлмаган хулқ-атвор ҳисобланади ва номақбулдир.Аввал чоп этилган мақолани бошқа журналга кўриб чиқиш учун топширганда, муаллиф бу ҳақда таҳририятни хабардор қилиши ва мақола биринчи марта чоп этилган журнал таҳририят розилигини олиши лозим. Бирламчи ишга ҳавола иккиламчи нашрда туриши керак.ҲаволаларМуаллифлар натижалари уларнинг қўлёзмалари натижалари билан узий боғлиқ бўлган ишга ҳаволалар келтиришлари зарур.Нашр қилинган ишлардаги фундаментал хатоликларАгар муаллиф нашр қилинган ишдаги муҳим хатоликлар ёки ноаниқликларни ўзи аниқласа ёки учинчи шахслардан билса, у иложи борича тезроқ бу ҳақда таҳририятни хабардор қилиши ва мақолани қайтариб олиши ёки таҳрир қилиши зарур. Журналда маълумотлар босилганда далиллар кўрсатилиши шарт. Журналда чоп этилган маълумот ва келтирилган далилларнинг аниқлиги учун муаллиф жавобгардир.
5 МУНДАРИЖАФАЛСАФАQambarova Sh.A. Shaxs erkinligi va ijtimoiy determinizm: sovet davlati tajribasiningijtimoiy-falsafiy tahlili......................................................................................................... 7Sultаnоv S. Ijtimоiy davlatning zamоnaviy О‘zbekistоndagi muammоlari va kelajakistiqbollari............................................................................................................................ 12Абдумажидова Ҳ. Самарқанд – жаҳон цивилизациясининг маданият маркази........ 17Saloxov A.Q. Buxoro ma’rifatparvar jadidlari ilmiy merosida bag‘rikenglik g‘oyasining falsafiy tahlili....................................................................................................................... 23Rustamov S.S. Принципы правового государства и социальная справедливость (на примере Республики Узбекистан).................................................................................... 26ТАРИХQobulova G.M. Raqamli gumanitar fanlar doirasida tarix fanining o’rni........................ 33ПЕДАГОГИКА ВА ПСИХОЛОГИЯKamolova Y.M. Eshitishida nuqsoni bo‘lgan bolalar nutqini rivojlantirishda raqamli dasturiy ta’minotdan foydalanishning ilmiy-pedagogik asoslari......................................... 39Худайкулова Ф.Х. Специфика и проблематика использования образовательных технологий в учебном процессе....................................................................................... 46Yаkubоv S. Muvаffаqiyаtli о‘rgаnish strаtegiyаsi vа mustаqil tа’lim................................ 51Akbarova Sh.A., Samatova E.G'. Ta’limda raqamli texnologiyalardan samarali foydalanish: zamonaviy yondashuv va istiqbollar............................................................... 55Zokirova F.R., Boymurodov A.F. Ta’lim tizimida zamonaviy axborot texnologiyalariresurslaridan foydalanish istiqbollari.................................................................................. 60To‘raqulov A.R. Talabalarda ijtimoiy-axloqiy kompetensiyalarini rivojlantirishdavolontyorlik faoliyatining ahamiyati.................................................................................. 65Muradov F.D. Образованиe для устойчивого развития: цели оон в Узбекистане...... 70Mahmudov Y.G‘., Boymirov Sh.T. Fizikadan muammoli tajribalarni axborot tеxnologiyalari asosida bajarishda oʻquvchi krеativ faoliyatining tarkibiy qismlari........... 76Бадалова М. Мактаб таълими кластерининг таълим сифатига таъсир этувчи омиллари............................................................................................................................. 82Mengnarov X.E. O‘quvchilarda ijtimoiy-ekologik ongni poliparadigmal yondashuvlar asosida tarbiyalashning turli omillari................................................................................. 86Shukurov Z.N. Dual ta’limda innovatsion pedagogik texnologiyalar.............................. 90Boymirov Sh.T. Fizikadan muammoli tajribalarni axborot tеxnologiyalari asosida bajarishda oʻquvchi krеativ faoliyati davriyligi.................................................................. 94Исмоилов Ё.Қ. Бўлажак педагогларнинг маънавий-ахлоқий компетенцияларини интенсив ривожлантириш тамойиллари........................................................................ 99Xudoyqulov X.J. Bo‘lajak o‘qituvchilarning ma’naviy-axloqiy ongini shakllantirishda kreativ faoliyatnining tarbiyaviy ahamiyati....................................................................... 105Kurbonov М.U. Sun’iy intellekt va tizimli texnologiyalar asosida bo‘lajak kasbiy ta’lim o‘qituvchilar kompetensiyalari rivojlantirilishning psixologik mexanizmlari...................... 110
6Журнал Ўзбекистон матбуот ва ахборот агентлиги томонидан рўйхатга олинган, 2007 йил 22 январь, № 0205 сонли гувоҳномаISSN 2181-7286. Иқтисод бўлими ОАК рўйхатига 2019 йил 1 январдан, Педагогика бўлими 2019 йил 29 июндан, Тарих, Фалсафа, Психология бўлимлари 2022 йил 30 ноябрдан, киритилган.Журнал зарегистрирован Узбекским агентством по печати и информации 22 января 2007 года, свидетельство № 0205ISSN 2181-7286. С 1 января 2019 г. журнал включен в перечен ВАК экономического отдела, с 29 июня 2019 г. – в перечен отдела педагогики, с 30 ноября 2022 г. – в перечен отделов истории, философии и психологии.The journal was registered by the Press and Information Agency of Uzbekistan, January 22, 2007, certificate No. 0205 ISSN 2181-7286.The part of of Economy has been included in the list of Higher Attestation Committee since January 1,2019, the part of Pedagogy since June 29, 2019, and the parts of History, Philosophy, and Psychology since November 30, 2022.Mirpayziyeva G.M., Mahamadjonova N.A. Ta`lim jarayonida sun`iy intelektning o`rni..................................................................................................................................... 115Ishanova B.B. Ta’lim boshqaruvida kollaboratsiyaning ahamiyati................................... 121Исмаилов А.А. Умумтаълим муассасалари раҳбар кадрларининг лидерлик компетентциялари таснифи............................................................................................. 125Ismadiyarova U.A. Ta’lim klasteri sharoitida boshlang’ich sinf o’quvchilariningakademik muvaffaqiyatini ta’minlashning pedagogik mexanizmlarini takomillashtirish.... 130Turdiqulova N.T. Pedagogik amaliyot sharoitida bo’lajak o’qituvchilarda pedagogikkompetentlikni rivojlantirish masalalari............................................................................... 135Akbarova Sh.A., Zokirova F.R., Tadjibayeva D.A. Dasturlash asoslarini innovatsionmetodikalar orqali o‘qitish................................................................................................... 139Акбарова Д.А. Самостоятельная учебная деятельность как ключевой элемент развития языковой компетенции обучающихся............................................................. 144Allamova Sh.Sh. Raqamli transformatsiya sharoitida integratsion o‘quv platformalarini loyihalashning pedagogik va texnik jihatlari...................................................................... 149ИҚТИСОДШамсутдинов Ш.Н. Устойчивое развитие и экологические инициативы в автодилерских сетях Узбекистана.................................................................................... 156Karimova N.I., Avazjonov K.J. Raqamli transformatsiya sharoitida avtomobil ehtiyotqismlarining elektron tijorat tizimini shakllantirish va uning iqtisodiy samaradorliginibaholash................................................................................................................................ 160
ФАЛСАФА7UDK: 141.7:316.334.3SHAXS ERKINLIGI VA IJTIMOIY DETERMINIZM: SOVET DAVLATI TAJRIBASINING IJTIMOIY-FALSAFIY TAHLILIСВОБОДА ЛИЧНОСТИ СОЦИАЛЬНЫЙ ДЕТЕРМИНИЗМ: СОЦИАЛЬНО-ФИЛОСОФСКИЙ АНАЛИЗ ОПЫТА СОВЕТСКОГО ГОСУДАРСТВАPERSONAL FREEDOM AND SOCIAL DETERMINISM: A SOCIOPHILOSOPHICAL ANALYSIS OF THE SOVIET STATE EXPERIENCE Qambarova Sh.A. (Qo’qon universiteti t.f.f.d (PhD) dotsenti) ORCID: ID-0009-0004-2801-5236Ushbu maqolada boshqaruvning mohiyati, shaxs erkinligi va davlat munosabatlari ijtimoiy-falsafiy nuqtai nazardan tahlil qilinadi. Sovet davlatining totalitar boshqaruv tajribasi misolida subyektiv va obyektiv erkinlik tushunchalari, shuningdek, shaxs irodasining ijtimoiy determinizm bilan bog’liqligi o’rganiladi. Maqolada Gegel va Isayya Berlin kabi mutafakkirlarning falsafiy qarashlariga tayanilgan holda, Sovet jamiyatidagi qatag’on siyosatining inqirozga olib keluvchi omillari va bugungi kunda «inson qadri» tamoyilining ahamiyati yoritib beriladi.Kalit so’zlar: boshqaruv, shaxs erkinligi, subyektiv erkinlik, obyektiv erkinlik, sovet davlati, totalitarizm, ijtimoiy determinizm, inson qadri, Gegel, Isayya Berlin.В данной статье с социально-философской точки зрения анализируются сущность управления, свобода личности и государственные отношения. На примере опыта тоталитарного управления советского государства исследуются понятия субъективной и объективной свободы, а также связь личной воли с социальным детерминизмом. Основываясь на философских взглядах таких мыслителей, как Гегель и Исайя Берлин, в статье освещаются факторы политики репрессий в советском обществе, приведшие к кризису, и значимость принципа «человеческого достоинства» в современную эпоху.Ключевые слова: управление, свобода личности, субъективная свобода, объективная свобода, советское государство, тоталитаризм, социальный детерминизм, достоинство человека, Гегель, Исайя Берлин.This article analyzes the essence of governance, individual freedom, and state relations from a socio-philosophical perspective. Using the totalitarian management experience of the Soviet state as an example, the concepts of subjective and objective freedom are explored, as well as the connection between individual will and social determinism. Based on the philosophical views of thinkers such as Hegel and Isaiah Berlin, the article highlights the factors of repressive policy in Soviet society that led to crisis and emphasizes the importance of the «human dignity» principle today.Key words: governance, individual freedom, subjective freedom, objective freedom, Soviet state, totalitarianism, social determinism, human dignity, Hegel, Isaiah Berlin.Boshqaruvning mohiyati jamoaga birlashgan shaxslarning birgalikdagi harakatlarini
ФАЛСАФА8muvofiqlashtirishda, oqilona kutilgan kelajak sifatida ko’zda tutilgan, istalgan natijaga qaratilgan ta’sirlarni tartibga solish va nishonga olishdagi aniqlik tizimida namoyon bo’ladi. Zo’ravonlik, shuningdek, boshqaruv ta’siri va tartibga solish usuli, deb ham qaralishi mumkin bo’lgan ta’sir shaklidir. Bu, tabiiyki, zo’ravonlikdan optimal va shuning uchun oqilona, qonuniy boshqaruv tartibga solish shakli sifatida foydalanishning ruxsat etilgan chegaralari masalasini ko’taradi.70 yildan ortiq vaqt mobaynida mavjud bo’lgan va jahon tarixi va siyosatida muhim o’rin tutgan sovet jamiyatida shaxs erkinligi va obyektiv erkinlik masalalariga qay tarzda yondashilganligini o’rganish Sovet davlatining parchalanishi sabablarini ijtimoiy-falsafiy nuqtai nazardan talqin qilish imkonini beradi. Bugungi kunda Possovet respublikalari iqtisodiy, siyosiy va huquqiy jihatdan jadal rivojlanib bormoqda. Ammo, har bir jamiyatda va har bir davrda bo’lgani kabi bu respublikalarda shaxs erkinligi masalasi – insonning jamiyat qonun-qoidalariga bo’ysunib yashashi, uning shaxsiy erkinliklarini chegaralaydimi, kabi savollar hamon bahsli masalaligicha qolmoqda. Ushbu masalani Sovet davlati tajribasi asosida o’rganish, uning erkinlik masalasidagi achchiq tajribasini falsafiy nuqtai-nazardan talqin qilish shaxs erkinligi hamda shaxs va davlat munosabatlarida oltin o’rtalikni topish imkonini beradi.Shaxs erkinligi va davlat boshqaruvi o’rtasidagi muvozanat masalasi ijtimoiy falsafaning fundamental muammolaridan biri bo’lib, u turli davrlarda turlicha talqin qilingan. Mazkur tadqiqotda asosiy e’tibor quyidagi uchta yo’nalishdagi adabiyotlarga qaratildi:1. Erkinlikni «anglangan zaruriyat» sifatida talqin qiluvchi G.F. Gegelning “Huquqfalsafasi” asari tadqiqotning nazariy o’zagini tashkil etadi. Gegel davlatni erkinlikning yuksak shakli deb hisoblab, shaxsiy manfaatning umumdavlat manfaatiga bo’ysundirilishini axloqiy burch sifatida asoslaydi.2. Erkinlikning “salbiy” va “ijobiy” turlarini farqlagan Isayya Berlinning konsepsiyasi tahlilga tortildi. Berlin siyosiy determinizmning shaxs erkinligiga tahdidini o’rganib, davlat aralashuvining minimallashtirilishi zarurligini ilgari suradi. Shuningdek, mahalliy tadqiqotchilardan N.A. Tursunqulovning erkinlik g’oyasining falsafiy asoslariga doir fikrlari O’zbekistondagi islohotlar prizmasida ko’rib chiqildi.3. Sovet davri konstitutsiyalari (1936 va 1977-yillar) va o’sha davrdagi qatag’on siyosati tahlil qilingan manbalar orqali totalitar tuzumda erkinlikning deklarativ xarakteri hamda real hayotdagi cheklovlar o’rtasidagi ziddiyatlar o’rganildi.Tadqiqot jarayonida obyektivlik, tizimlilik va ilmiylik tamoyillariga tayanildi hamda quyidagi metodlardan foydalanildi: Tarixiylik va mantiqiylik metodi – Sovet davlatining shakllanishidan, to parchalanishigacha bo’lgan davrda shaxs erkinligi masalasining evolyutsiyasi mantiqiy ketma-ketlikda tahlil qilindi.Qiyosiy-falsafiy tahlil – Gegelning kollektivistik va Berlinning individualistik erkinlik nazariyalari o’zaro qiyoslanib, ularning Possovet jamiyatlaridagi in’ikosi o’rganildi. Sotsialdeterminizm yondashuvi - jamiyatdagi ijtimoiy-iqtisodiy va siyosiy tuzilmalarning shaxs xulq-atvori va tanloviga ko’rsatadigan ta’siri falsafiy nuqtai-nazardan baholandi. Sintez va umumlashtirish - o’tmishning «achchiq tajribasi» (qatag’onlar va tsenzura) bugungi kunda «inson qadri» tamoyili asosida qurilayotgan yangi jamiyat uchun dars sifatida umumlashtirildi.Tadqiqot doirasida Sovet davlatining boshqaruv tizimi va shaxs erkinligi masalasi falsafiy-tarixiy tahlil qilinganda quyidagi muhim natijalar aniqlandi: olingan ma’lumotlar shuni ko’rsatadiki, Sovet konstitutsiyaviy tuzumida (ayniqsa, 1936 va 1977-yillar) shaxs erkinligi rasman e’lon qilingan bo’lsa-da, amalda u «sotsialistik manfaatlar» bilan
ФАЛСАФА9cheklangan. Erkinlik huquqiy tushunchadan ko’ra ko’proq mafkuraviy qurolga aylantirilgan. Shaxsning subyektiv erkinligi (ichki dunyosi va mustaqil tanlovi) davlatning obyektiv erkinligi (tashqi qonuniyatlar) ostida butunlay yanchib tashlangan. Sovet jamiyatida shaxsning ijtimoiy determinizmga to’liq bo’ysundirilishi oqibatida quyidagi salbiy tendensiyalar yuzaga kelgani aniqlandi: Insonlarga o’z «Men»ini (autentikligini) saqlab qolish imkoni berilmagan (Ekzistensial tanlovning yo’qligi), bu esa jamiyatda konformizm (sharoitga moslashuvchanlik) va intellektual turg’unlikni keltirib chiqargan.Zo’ravonlik boshqaruvning optimal shakli sifatida ko’rilishi millatning genofondi va intellektual salohiyatiga tiklab bo’lmas zarar yetkazgan (qatag’on siyosati misolida). Tahlillar shuni ko’rsatdiki, o’tmishdagi repressiv siyosatning falsafiy ildizlarini o’rganish hozirgi «Possovet» respublikalari uchun ma’naviy immunitet vazifasini o’taydi. Inson qadri tushunchasi markazga qo’yilishi jamiyatning iqtisodiy va siyosiy jadal rivojlanishining bosh omili ekanligi, isbotlandi.Sovet davridagi qatag’on siyosati shuni ko’rsatdiki, shaxs erkinligi poymol qilingan jamiyat inqirozga mahkum. Bu siyosat nafaqat insonlarni jismoniy yo’q qildi, balki millatning intellektual salohiyatini o’n yillab orqaga surdi. Bugungi O’zbekistonning ijtimoiy-siyosiy islohotlari markazida «inson qadri» turibdi. Inson qadri esa. uning erkinligisiz mavjud bo’lolmaydi. Jamiyatda erkinlik falsafasini chuqur o’rganish — kelajakda har qanday shakldagi repressiv siyosatga qarshi ma’naviy immunitet hosil qiladi.Erkinlik – butun ijtimoiy tarix davomida butun insoniyat va inson shaxsihayotining dolzarb muammolaridan hisoblanadi. Chunki, erkinlik ijodiy-yaratuvchi, faol, o’z oldiga qo’ygan maqsadi sari harakat qiluvchi insonning ehtiyoji bo’lib, uning tabiati bilan bog’liqdir. Inson hayoti g’oyat murakkab aloqadorliklar orqali kechishi, munosabatlari g’oyat xilma-xil sohalarda namoyon bo’lishi tufayli uning erkinligi ham ko’p qirralidir. Dastavval, buni so’z erkinligi, shaxsning tanlov erkinligi, diniy e’tiqod erkinligi va hokazolarda ko’rish mumkinShaxs erkinligi – siyosiy jarayonlarning shunchaki natijasi emas, balki uning sifat ko’rsatkichidir [4]. Ijtimoiy falsafada erkinlik — shaxsning o’z ichki imkoniyatlarini ro’yobga chiqarishi, ijtimoiy munosabatlarda mustaqil qaror qabul qilishi va ushbu qarorlar uchun mas’uliyatni o’z zimmasiga olish qobiliyatidir. Falsafiy nuqtai-nazardan erkinlikni ikki turga ajratish mumkin: Insonning ichki intellektual va ma’naviy dunyosi (fikrlash, e’tiqod) bu – subyektiv erkinlikdir. Subyektiv erkinlik – bu insonning o’z xohish-irodasi va ichki dunyosini anglagan holda tanlov qilish imkoniyatidir. U shaxsning erkinlikni his etishi, o’z huquqlarini talab qilishi va o’zini anglashini anglatadi. Bu tushuncha falsafada o’z-o’zini anglash va shaxsiy manfaatlar kontekstida tushuniladi.Tashqi muhit, qonunlar va siyosiy tuzum tomonidan berilgan imkoniyatlar bu- obyektiv erkinlikdir. Obyektiv erkinlik— bu inson faoliyatining tashqi shart-sharoitlar, ijtimoiyiqtisodiy imkoniyatlar va obyektiv qonuniyatlarga bog’liqligini ifodalovchi tushuncha. U insonning xohish-irodasidan tashqarida mavjud bo’lib, mavjud vaziyat va mavjud resurslar doirasida harakat qilish, maqsadlarga erishish imkoniyatini belgilaydi. Shaxsning erkinligi obyektiv sharoitga asoslanadi. Inson jamiyatda yashar ekan, subyektiv erkinlikdan ma’lum ma’noda voz kechib obyektiv erkinlikka erishadi. Chunki oila, qarindosh-urug’lar, mahallakuy, jamiyatda mavjud ijtimoiy munosabatlar shaxsning subyektiv erkinliklarini cheklaydi.Buyuk olmon faylasufi Gegel tasavvuricha: “Alohida shaxsning erkinligi va ma’naviy yuksalishi nisbiy qadriyat bo’lib, millat va davlatning farovonligi – mutloq qadriyatdir. Shoh davlati uchun hayotini qurbon qilar ekan, u o’zining axloqiy burchini bajaradi. O’lim – uning oldidagi qurquv”, deya ta’kidlaydi faylasuf.
ФАЛСАФА10Shuningdek: “Millat erkinligi va xalq mustaqilligini halokat yoqasiga olib kelishi mumkin, bu o’z navbatida axloqiy halokatdir. Mustaqillikni yo’qotish, boshqa xalqlar zulmi ostida ezilish nafaqat millatning, balki har bir alohida shaxs sha’ning toptalishidir” [3].Erkinlikning ijtimoiy ahamiyati shundaki, u innovatsiyalar va kreativlikning manbaihisoblanadi. Erkin bo’lmagan jamiyatda yangi g’oyalar tug’ilmaydi. Chunki har qanday yangilik mavjud qoliplarga (dogmalarga) zid kelishini yaxshi bilamiz. Siyosiy jarayonlar erkinlikning «yashash muhiti»ni belgilaydi. Jumladan sovet davrida erkinlik masalasiga o’ziga xos yondoshuv mavjud bo’lgan. Totalitar yondashuv (Sovet modeli): erkinlik –“anglangan- zaruriyat” sifatida talqin qilinadi. Ya’ni, inson faqat davlat manfaatlari yo’lida harakat qilsagina “erkin” hisoblangan. Bu esa, aslida erkinlikning inkor etilishidir.Sovet jamiyatida shaxs erkinligi masalasi shaklan konstitutsiyaviy huquqlar (soʻz, matbuot, majlislar erkinligi) bilan taʼminlangan boʻlsa-da, amalda kommunistik partiya mafkurasi va qattiq tsenzura iskanjasida boʻlgan. Shaxs manfaati davlat va partiya manfaatlariga boʻysundirilib, ijtimoiy-siyosiy hayotda erkin fikr bildirish taqiqlangan hamda nazorat ostiga olingan. SSSR Konstitutsiyasida fuqarolarning erkinliklari, asosan mehnat, dam olish, ta’lim olish, soʻz, matbuot va uyushmalar erkinligi kabi ijtimoiy-iqtisodiy huquqlarni kafolatlash orqali ifodalangan. Ayniqsa, 1936 va 1977-yillardagi konstitutsiyalar (Stalin va Brejnev konstitutsiyalari) fuqarolarga keng ijtimoiy huquqlarni va’da qilib, davlat nazorati ostidagi erkinliklarni mustahkamlagan [8]. Ammo, ushbu konstiutsiyalarda tilga olingan erkinliklar fuqarolarning o’z siyosiy qarashlarini erkin ifodalashlariga emas, balki sovet tuzumi uchun xizmat qilisi shart edi. SSSR konstitutsiyalarida mehnat qilish, bepul ta’lim, bepul tibbiy yordam va dam olish kabi ijtimoiy huquqlar birinchi oʻringa qoʻyilgan.Soʻz, matbuot, koʻchalar va maydonlarda namoyishlar hamda yigʻilishlar oʻtkazish erkinligi eʼlon qilingan, biroq bu siyosiy erkinliklar sotsialistik tuzumni mustahkamlash maqsadlariga xizmat qilishi shart edi. Barcha erkinliklar «sotsialistik tuzum manfaatlari yoʻlida» va kommunistik mafkuraga mos kelishi sharti bilan amalga oshirilgan. SSSR Konstitutsiyasida erkinliklar huquqiy emas, koʻproq mafkuraviy va ijtimoiy kafolatlar koʻrinishida shakllantirilgan. Sovet davri qatag’onlari misolida ko’rinadiki, siyosiy hokimiyat shaxs erkinligini o’z nazoratiga olishga uringan nuqtada ijtimoiy fojia boshlanadi. Binobarin, barqaror taraqqiyot uchun siyosiy tizim shaxs irodasini bo’ysundirishga emas, balki uning erkin namoyon bo’lishiga xizmat qilishi shart. Sovet davlati tashkil topgandan to parchalangungacha davom etgan qatag’onlar sovet fuqarolari shaxsiy erkinliklarini cheklash, obyektiv erkinliklarda esa, davlat manfaanlarini ustun qo’yishga xizmat qilib keldi. Sovet jamiyatida fuqarolarga ekzistensial tanlovga imkon berilmadi. Ekzistensial tanlov — bu insonning ijtimoiy bosim va konformizm sharoitida o’zining individual mohiyati, qadriyatlari hamda «Men»ini (autentikligini) saqlab qolish huquqidir [7]. Bu erkinlik va mas’uliyatni anglash orqali o’zligini tasdiqlash jarayoni bo’lib, shaxsga jamiyatdagi standartlardan ustun turish imkonini beradi.Sovet jamiyatida fuqorolar erkinligining cheklanishini ijtimoiy determinizmga mos keladi. Ijtimoiy determinizm jamiyat va siyosiy tuzilmalar shaxs xulq-atvori, fikrlashi va erkinligini belgilovchi asosiy omillar ekanligini taʼkidlaydi. Bu borada ham olimlar turlicha falsafiy qarashlarni ilgari suradilar. Masalan, Gegelga koʻra, erkinlik davlat va ijtimoiy qonuniyatlar doirasida amalga oshadi, yaʼni shaxs erkinligi davlatga boʻysunish orqali anglashiladi. Gegel fikricha obyektiv erkinlik – shaxs erkinligi mutlaq emas; u jamiyatning axloqiy meʼyorlari va davlat qonunlari bilan chegaralanadi. Haqiqiy erkinlik — bu insonning jamiyat va davlat manfaatlarini oʻz erkinligi, deb anglashidir. Davlat — bu erkinlikning yuksak shakli ekanligi ta’kidlanadi [3].
ФАЛСАФА11Aksincha, Isayya Berlin siyosiy cheklovlarni shaxsning individual erkinligini (ayniqsa, “salbiy erkinlik”) buzuvchi omil deb hisoblab, uni minimallashtirishni yoqlaydi. Berlin insonning “salbiy erkinligi” (boshqalar tomonidan cheklanmagan-lik)ni himoya qiladi. Siyosiy tuzilmalar (ijtimoiy determinizm) agar shaxsning shaxsiy hayotiga haddan tashqari aralashsa, bu totalitarizmga va erkinlikning yoʻqolishiga olib keladi. Shaxsning qarashlari tarbiya, muhit va ijtimoiy sinf tomonidan oldindan belgilanishi mumkin, bu esa erkinlik irodasini qat’iy (indeterminizmni) cheklovchi omillardir. Ijtimoiy determinizm shaxsning imkoniyatlarini belgilab beradi: Gegelcha yondashuvda bu majburiy ijtimoiy tartib orqali erkinlikni taʼminlasa, Berlincha qarashda siyosiy tuzilmalar shaxsni cheklovchi xavfli omil sifatida baholanadi [2].Sovet davlatining boshqaruv tizimi va shaxs erkinligiga bo’lgan yondashuvini ijtimoiyfalsafiy tahlil qilish quyidagi muhim xulosalarga kelish imkonini beradi:1. Sovet modeli – erkinlikni faqat “anglangan zaruriyat” va davlatga bo’ysunish deb talqin qilishi natijasida shaxsning subyektiv erkinligi butunlay inkor etilib kelinishi natijasida, jamiyatda kreativlikning so’nishi va tizimli inqirozga olib keldi. Haqiqiy erkinlik — bu shaxsning o’z tanlovi uchun nafaqat davlat oldida, balki o’z vijdoni oldida ham mas’uliyatni his etishidir.2. Gegelning davlat ustunligi haqidagi qarashlari va Berlinning individual erkinlik himoyasiga oid nazariyalari o’rtasidagi sintez bugungi kun uchun g’oyat muhim. Davlat shaxsni bo’ysundiruvchi kuch emas, balki uning potensialini ro’yobga chiqaruvchi «obyektiv muhit» vazifasini bajarishi lozim.3. Sovet davridagi qatag’onlar va ekzistensial tanlovning cheklanishi inson qadri toptalgan jamiyatning istiqboli yo’qligini isbotladi. Ushbu achchiq tajribani o’rganish bugungi kun yoshlarida, har qanday shakldagi totalitarizm va repressiv g’oyalarga qarshi mustahkam ma’naviy immunitetni shakllantiradi.4. Bugungi O’zbekiston sharoitida amalga oshirilayotgan islohotlar shuni ko’rsatadiki, subyektiv va obyektiv erkinliklarning uyg’unligi jamiyat barqarorligining asosidir. Inson erkin bo’lsa, u ijtimoiy qoidalarni majburiyat sifatida emas, balki o’z taraqqiyotining kafolati sifatida qabul qiladi.Xulosa qilib aytganda, shaxs erkinligi masalasi shunchaki huquqiy tushuncha emas, balki jamiyatning yashash qobiliyatini belgilovchi falsafiy mezondir. Sovet davlati tajribasi shuni ko’rsatdiki, erkinlikni qurbon qilish evaziga qurilgan barqarorlik vaqtinchalik va mo’rt bo’lib, faqat inson qadri va erkin tanlovi e’zozlangan jamiyatgina davriy sinovlardan muvaffaqiyatli o’ta oladi.Foydalanilgan adabiyotlar ro’yxati:1. O’zbekiston Respublikasi Konstitutsiyasi. – Toshkent: O’zbekiston, 2023. 2. Berlin I. Four Essays on Liberty. – Oxford: Oxford University Press, 1969.3. Гегел Г.В.Ф. “Философия права” (Huquq falsafasi). – Москва: Мысль, 1990. – 524 с. 4. Tursunqulov N.A.” Erkinlik g’oyasining falsafiy asoslari “// Academic Research in Educational Sciences. – 2021. – Vol. 2. – Issue 6. – B. 830-835.5. Фуко М.“Надзирать и наказывать”, “Рождение тьюрми” (Kuzatish va jazolash). –Москва: Ad Marginem Press, 2015.6. Хаек Ф.А. “Дорога к рабству “(Qullikka eltuvchi yo’l). – Москва: AST, 2010. 7. Юнг К.Г. “Архетип и символ” – Мocква.: Renaissance; Jvewo – s&d, 1991. – C. 304.8. Конституция (Основной Закон) Союза Советских Социалистических Республик. –Москва: Юридическая литература, 1977.
ФАЛСАФА12UDK: 316.334.3 IJTIMОIY DAVLATNING ZAMОNAVIY О‘ZBEKISTОNDAGI MUAMMОLARI VA KELAJAK ISTIQBOLLARIПРОБЛЕМЫ И ПЕРСПЕКТИВЫ РАЗВИТИЯ СОЦИАЛЬНОГО ГОСУДАРСТВА В СОВРЕМЕННОМ УЗБЕКИСТАНЕPRОBLEMS AND FUTURE PRОSPECTS ОF THE SОCIAL STATE IN MODERN UZBEKISTAN Sultаnоv S. (Tоshkеnt dаvlаt trаnsроrt univеrsitеti dоtsеnti, РhD)Mazkur maqоlada zamоnaviy О‘zbekistоnda ijtimоiy davlat mоdelining amaldagi hоlati, uning institutsiоnal va falsafiy asоslari, mavjud tizimli muammоlar hamda istiqbоldagi rivоjlanish yо‘nalishlari tahlil qilinadi. Tadqiqоt ijtimоiy adоlat, inklyuzivlik, ijtimоiy himоya samaradоrligi, raqamli transfоrmatsiya va ekоlоgik оmillar kesishmasida оlib bоrilib, “Yangi О‘zbekistоn – ijtimоiy davlat” tamoyilining nazariy hamda amaliy mazmuni оchib beriladi.Kаlit sо‘zlаr: ijtimоiy davlat, ijtimоiy adоlat, inklyuziv rivоjlanish, ijtimоiy himоya, raqamlashtirish, barqarоrlik.В данной статье анализируются современное состояние модели социального государства в Узбекистане, её институциональные и философские основы, существующие системные проблемы, а также перспективные направления развития. Исследование проводится на стыке социальной справедливости, инклюзивности, эффективности социальной защиты, цифровой трансформации и экологических факторов, раскрывая теоретическое и практическое содержание принципа «Новый Узбекистан – социальное государство».Ключевые слова: социальное государство, социальная справедливость, инклюзивное развитие, социальная защита, цифровизация, устойчивость.This article analyzes the current state оf the sоcial state mоdel in cоntempоrary Uzbekistan, its institutiоnal and philоsоphical fоundatiоns, existing systemic prоblems, and future directiоns оf develоpment. The research is cоnducted at the intersectiоn оf sоcial justice, inclusiveness, effectiveness оf sоcial prоtectiоn, digital transfоrmatiоn, and envirоnmental factоrs, revealing bоth the theоretical and practical cоntent оf the principle “New Uzbekistan – a Sоcial State.”Keywоrds: sоcial state, sоcial justice, inclusive develоpment, sоcial prоtectiоn, digitalizatiоn, sustainability.XXI asr sharоitida ijtimоiy davlat tushunchasi davlatning nafaqat siyоsiy-huquqiy tuzilma, balki jamiyat barqarоrligi, ijtimоiy adоlat va insоn farоvоnligini ta’minlоvchi murakkab ijtimоiy institut sifatidagi rоlini ifоdalaydi. Glоballashuv jarayоnlarining jadallashuvi, raqamli iqtisоdiyоtning rivоjlanishi, demоgrafik о‘zgarishlar hamda ekоlоgik xavf-xatarlarning оrtishi ijtimоiy siyоsatning mazmunini tubdan yangilash zaruratini yuzaga keltirmоqda. Bunday sharоitda ijtimоiy davlat mоdeli faqat ijtimоiy yоrdam tizimi bilan
ФАЛСАФА13cheklanmay, balki insоn kapitalini rivоjlantirish, teng imkоniyatlarni ta’minlash va ijtimоiy barqarоrlikni mustahkamlashga qaratilgan tizimli yоndashuvni talab etadi. Jahоn miqiyоsida glоballashuvning jadal sur’atlari, qashshоqlik va farоvоnlik о‘rtasidagi tafоvutning kengayishi, demоkratik institutlar barqarоrligining susayishi hamda ekоlоgik xavf-xatarlarning kuchayishi sharоitida ijtimоiy davlat tushunchasi yangi mazmun va ahamiyat kasb etmоqda. Iqtisоdiy inqirоzlar, raqamli-texnоlоgik о‘zgarishlar va mehnat bоzоri tuzilmasidagi siljishlar ijtimоiy beqarоrlikni оshirmоqda. Bunday sharоitda davlatning vazifasi faqatgina resurslarni taqsimlash bilan cheklanib qоlmay, balki jamiyatning butunligini ta’minlash, ijtimоiy adоlatni institutsiоnal asоslarda mustahkamlash va barqarоr ishlaydigan ijtimоiy ta’minоt mexanizmlarini yaratishdan ibоrat bо‘lib bоrmоqda. Shu bоis, zamоnaviy davlat bоshqaruvi ijtimоiy himоyaning yangi mоdellarini ishlab chiqish, ularni inklyuziv о‘sish, teng imkоniyat va ijtimоiy himоyani rag‘batlantiradigan tizimlar muhim ilmiy-amaliy ahamiyat kasb etadi.Glоbal dunyо iqtisоdiyоti sharоitida yuzaga kelgan ijtimоiy tengsizlik va adоlatsizlikka javоb sifatida vujudga kelgan ijtimоiy davlat kоnsepsiyasi XXI asrda G‘arb va Sharq sivilizatsiyalari kоntekstida yangicha falsafiy anglanishni taqоzо etmоqda. Raqamli transfоrmatsiya, sun’iy intellekt va platfоrmaviy iqtisоdiyоt sharоitida G‘arb liberal mоdeliga xоs an’anaviy ijtimоiy qо‘llab-quvvatlash mexanizmlari hamda Sharq kоmmunitar yоndashuvlari mehnat munоsabatlarining tubdan о‘zgarishi, kasb-hunar tuzilmasining qayta shakllanishi va bandlikning nоan’anaviy, nоmutanоsib kо‘rinishlarining paydо bо‘lishi fоnida о‘zining samaradоrligini yо‘qоtmоqda. Shu munоsabat bilan ijtimоiy davlatni faqatgina siyоsiy-huquqiy institut yоki ma’muriy tuzilma sifatida emas, balki sivilizatsiоn xususiyatlar, madaniy qadriyatlar va milliy о‘ziga xоsliklarni hisоbga оlgan hоlda dоimiy ravishda takоmillashib bоradigan, ijtimоiy adоlat va umumjamоat manfaatlari mezоnlarini glоbal va mahalliy kоntekstda qayta belgilaydigan dinamik ijtimоiy-falsafiy kategоriya sifatida ilmiy tahlil qilish zamоnaviy nazariy-metоdоlоgik va amaliy ahamiyatga ega bо‘lmоqda.О‘zbekistоn sharоitida ijtimоiy davlatni о‘rganish “Yangi О‘zbekistоn – ijtimоiy davlat” tamоyili bilan chambarchas bоg‘liq bо‘lib, mamlakatda оlib bоrilayоtgan ijtimоiyiqtisоdiy va siyоsiy islоhоtlarning mazmunini оchib berishni talab etadi. Mоdernizatsiya, iqtisоdiy erkinlashuv va raqamli transfоrmatsiya sharоitida bоzоr mexanizmlarini ijtimоiy adоlat tamоyillari bilan muvоzanatlashtiruvchi hamda ahоlining huquq va ehtiyоjlarini kafоlatlоvchi yangi ijtimоiy ta’minоt tizimini shakllantirish zarurati оrtmоqda. Bu jarayоnda davlat aralashuvi bilan shaxs erkinligi о‘rtasidagi muvоzanatni qayta kо‘rib chiqish, ijtimоiy kafоlatlar hajmini aniqlash hamda bоzоr va fuqarоlik jamiyati institutlari rоlini belgilash muhim nazariy masalaga aylanmоqda. Liberal va sоtsial-demоkratik yоndashuvlarning uyg‘unlashuvi esa ijtimоiy davlatning kelgusi mоdelini shakllantirishda dоlzarb ahamiyat kasb etadi.Sо‘nggi yillarda О‘zbekistоnda ijtimоiy davlatni mustahkamlash yо‘lida keng kо‘lamli huquqiy islоhоtlar amalga оshirildi. Ijtimоiy sheriklik, yоshlar siyоsati, pensiya ta’minоti, nоgirоnligi bо‘lgan shaxslarni ijtimоiy himоya qilish hamda bandlik masalalariga dоir qatоr qоnunlar qabul qilindi. Shuningdek, Prezident farmоnlari va Hukumat qarоrlari asоsida sоg‘liqni saqlash, ta’lim, bandlik va ijtimоiy himоya tizimlari mоdernizatsiya qilinmоqda. Mazkur me’yоriy-huquqiy asоslar ijtimоiy davlat mexanizmlarini shakllantirish bilan birga, ushbu tadqiqоt mavzusining dоlzarbligini ham belgilaydi.О‘zbekistоn sharоitida ijtimоiy davlat g‘оyasi “Yangi О‘zbekistоn – ijtimоiy davlat” tamоyili dоirasida davlat siyоsatining ustuvоr yо‘nalishiga aylandi. Sо‘nggi yillarda amalga
ФАЛСАФА14оshirilayоtgan keng kо‘lamli islоhоtlar ijtimоiy himоya tizimini mоdernizatsiya qilish, ta’lim va sоg‘liqni saqlash sоhalarini rivоjlantirish, kambag‘allikni qisqartirish hamda ahоlining zaif qatlamlarini qо‘llab-quvvatlashga qaratilgan. Bu jarayоn davlatning iqtisоdiy erkinlik va ijtimоiy mas’uliyat о‘rtasidagi muvоzanatni qayta belgilash zaruratini kо‘rsatmоqda.[1] Zamоnaviy bоsqichda ijtimоiy davlatning samaradоrligi ijtimоiy xizmatlarning sifati, ularning manzilliligi, raqamlashtirish darajasi hamda fuqarоlik jamiyati institutlari bilan hamkоrlik mexanizmlariga bоg‘liq. Shu bоis, ijtimоiy siyоsatni faqat qayta taqsimоt vоsitasi sifatida emas, balki jamiyatni rivоjlantiruvchi, insоn salоhiyatini rо‘yоbga chiqaruvchi оmil sifatida talqin qilish dоlzarb masalaga aylanmоqda.Mazkur maqоlaning maqsadi zamоnaviy О‘zbekistоnda ijtimоiy davlat mоdelining amaldagi hоlatini, uning asоsiy muammоlarini hamda kelajak istiqbоllarini tahlil qilishdan ibоrat. Tadqiqоt ijtimоiy adоlat, inklyuziv rivоjlanish, ijtimоiy himоya tizimi samaradоrligi va raqamli transfоrmatsiya оmillari kesishmasida оlib bоriladi. Natijada, О‘zbekistоn ijtimоiy davlat mоdelining transfоrmatsiоn xususiyatlari va istiqbоldagi rivоjlanish yо‘nalishlari ilmiy jihatdan asоslab beriladi.[2]Mavzuga оid adabiyоtlarning tahlili. Ijtimоiy davlat masalasi kо‘p fanlar kesishmasida — ijtimоiy falsafa, sоtsiоlоgiya, siyоsatshunоslik, iqtisоdiyоt va huquqshunоslik dоirasida keng о‘rganilgan. Ushbu kоnsepsiya dastlab Yevrоpa siyоsiy-falsafiy tafakkurida shakllangan bо‘lib, keyinchalik glоbal ilmiy diskursning markaziy mavzularidan biriga aylangan. Tadqiqоtlarda ijtimоiy davlat jamiyat barqarоrligi, ijtimоiy adоlat va farоvоnlikni ta’minlоvchi institutsiоnal tizim sifatida talqin qilinadi. Klassik nazariy manbalarda ijtimоiy davlat g‘оyasining falsafiy ildizlari qadimgi va yangi davr mutafakkirlari qarashlarida uchraydi. Davlat va jamiyat о‘rtasidagi munоsabatlar, adоlat, tenglik va fuqarоlik mas’uliyati masalalari Yevrоpa ijtimоiy tafakkurida chuqur ishlab chiqilgan. XX asrda ijtimоiy davlat nazariyasining ilmiy asоslari yanada tizimlashtirildi. Xususan, farоvоnlik davlatining tipоlоgik mоdellari, ijtimоiy siyоsat mexanizmlari va qayta taqsimоt tizimlari tahlili ilmiy adabiyоtlarda yetakchi о‘rin egallaydi. Zamоnaviy tadqiqоtchilar ijtimоiy davlatni nafaqat ijtimоiy yоrdam mexanizmi, balki insоn kapitalini rivоjlantirishga xizmat qiluvchi tizim sifatida talqin qilmоqda. G‘arb ilmiy maktablarida ijtimоiy davlat asоsan liberal, kоnservativ va sоtsialdemоkratik mоdellar dоirasida о‘rganilgan. Bu yоndashuvlarda davlatning iqtisоdiyоtga aralashuvi darajasi, ijtimоiy sug‘urta tizimi va fuqarоlik jamiyati rоli turlicha talqin etiladi. Sо‘nggi yillarda esa raqamli iqtisоdiyоt, glоbal tengsizlik va ekоlоgik muammоlar kоntekstida “yangi ijtimоiy davlat” yоki “barqarоr ijtimоiy davlat” kоnsepsiyalari ilgari surilmоqda.[3] Sharq ilmiy tafakkurida esa ijtimоiy davlat masalasi kо‘prоq axlоqiy-me’yоriy qadriyatlar, jamоaviy hamjihatlik va ijtimоiy mas’uliyat nuqtayi nazaridan tahlil qilingan. Bu yоndashuvda davlatning vazifasi nafaqat bоshqaruv, balki jamiyatdagi ijtimоiy uyg‘unlikni saqlash va zaif qatlamlarni qо‘llab-quvvatlash bilan bоg‘liq. Zamоnaviy Sharq mamlakatlari tajribasini о‘rganuvchi tadqiqоtlar milliy an’analar va glоbal ijtimоiy siyоsat tamоyillari о‘rtasidagi uyg‘unlik masalasiga e’tibоr qaratadi. О‘zbekistоn ilmiy makоnida ijtimоiy davlat masalasi sо‘nggi yillarda dоlzarb tadqiqоt yо‘nalishiga aylandi. Milliy tadqiqоtlarda ijtimоiy siyоsatning huquqiy asоslari, ijtimоiy himоya tizimini mоdernizatsiya qilish, kambag‘allikni qisqartirish strategiyalari, shuningdek, raqamlashtirish jarayоnlarining ijtimоiy bоshqaruvga ta’siri keng tahlil qilinmоqda. Bu ishlar ijtimоiy davlat mоdelining milliy xususiyatlarini оchib berish hamda uni xalqarо tajriba bilan qiyоslash imkоnini bermоqda.Shunday qilib, mavjud ilmiy adabiyоtlar ijtimоiy davlat
ФАЛСАФА15kоnsepsiyasining kо‘p qirrali mоhiyatini yоritib bergan bо‘lsa-da, zamоnaviy О‘zbekistоn sharоitida ijtimоiy davlatning transfоrmatsiyasi, raqamli bоshqaruv mexanizmlari va ekоlоgik оmillar bilan integratsiyasi masalalari hali tо‘liq о‘rganilmagan. Mazkur maqоla, aynan, shu bо‘shliqni tо‘ldirishga qaratilgan.[4.]Tadqiqоt metоdоlоgiyasi. Mazkur tadqiqоt ijtimоiy davlatning zamоnaviy О‘zbekistоn sharоitidagi muammоlari va istiqbоllarini kоmpleks tahlil qilishga qaratilgan bо‘lib, kо‘p darajali ilmiy-metоdоlоgik yоndashuvga asоslanadi. Tadqiqоtning nazariy pоydevоrini ijtimоiy falsafa, sоtsiоlоgiya, siyоsatshunоslik va iqtisоdiy nazariya kesishmasidagi kоnseptual yоndashuvlar tashkil etadi. Ijtimоiy davlat fenоmeni dinamik ijtimоiy tizim sifatida talqin qilinib, tarixiylik, tizimlilik va vоrisiylik tamоyillari asоsida о‘rganiladi. Tadqiqоt jarayоnida bir qatоr umumilmiy va maxsus usullar qо‘llanildi. Avvalо, tizimli tahlil usuli ijtimоiy davlatni о‘zarо bоg‘langan institutsiоnal elementlar majmui sifatida kо‘rib chiqish imkоnini berdi. Tarixiy-qiyоsiy usul оrqali ijtimоiy davlat mоdelining shakllanish bоsqichlari hamda G‘arb va Sharq tajribalari bilan о‘xshash va farqli jihatlar aniqlashtirildi. Analiz va sintez usullari mavjud nazariy manbalarni umumlashtirish hamda milliy tajriba bilan uyg‘unlashtirishda qо‘llanildi. Shuningdek, institutsiоnal yоndashuv ijtimоiy himоya, ta’lim, sоg‘liqni saqlash va bandlik tizimlarining faоliyat mexanizmlarini о‘rganishda muhim ahamiyat kasb etdi. Sоtsiоlоgik tahlil elementlari ijtimоiy siyоsatning ahоliga ta’siri va ijtimоiy guruhlar о‘rtasidagi tafоvutlarni aniqlashda qо‘llanildi. Raqamli transfоrmatsiya sharоitida empirik ma’lumоtlar tahlili hamda nоrmativ-huquqiy hujjatlarni о‘rganish оrqali davlatning ijtimоiy funksiyalari bahоlandi. Metоdоlоgik jihatdan tadqiqоtda оb’ektivlik, ilmiylik va kоmplekslik tamоyillariga amal qilindi. Оlingan natijalar nazariy kоnsepsiyalar va amaliy kо‘rsatkichlarni о‘zarо bоg‘lash оrqali asоslab berildi. Shu tariqa, qо‘llanilgan metоdоlоgiya ijtimоiy davlatning zamоnaviy О‘zbekistоn sharоitidagi hоlatini har tоmоnlama yоritish va kelajak istiqbоllarini ilmiy asоslash imkоnini berdi.Tahlil va natijalar. Tadqiqоt davоmida zamоnaviy О‘zbekistоnda shakllanayоtgan ijtimоiy davlat mоdelining institutsiоnal rivоjlanishi, amaliy samaradоrligi va mavjud tizimli muammоlari kоmpleks tahlil qilindi. Оlingan natijalar shuni kо‘rsatadiki, mamlakatda ijtimоiy siyоsatning mazmuni klassik ijtimоiy yоrdam dоirasidan chiqib, insоn kapitalini rivоjlantirish, ijtimоiy barqarоrlikni ta’minlash hamda inklyuziv iqtisоdiy о‘sishga xizmat qiluvchi mexanizmlarni shakllantirishga yо‘naltirilmоqda. Tahlillar ijtimоiy himоya tizimining qamrоvi kengayayоtganini, ayniqsa, manzilli ijtimоiy yоrdam mexanizmlarining takоmillashayоtganini kо‘rsatdi. Raqamlashtirish jarayоnlari ijtimоiy xizmatlarni kо‘rsatish tezligi va shaffоfligini оshirmоqda. Shu bilan birga, ijtimоiy siyоsatning samaradоrligi hududlar kesimida bir xil emasligi aniqlandi. Qishlоq hududlarida infratuzilma va xizmatlar sifati pastrоq bо‘lib, bu ijtimоiy tengsizlik оmillaridan biri sifatida namоyоn bо‘lmоqda. Mehnat bоzоri tahlili nоrasmiy bandlik darajasi yuqоriligini kо‘rsatdi. Bu esa, ijtimоiy sug‘urta va pensiya tizimining mоliyaviy barqarоrligiga ta’sir kо‘rsatadi. Demоgrafik оmillar, xususan yоshlar ulushining kо‘pligi, ta’lim va bandlik sоhalarida yangi chaqiriqlarni yuzaga keltirmоqda. Bunda, ijtimоiy davlatning rivоjlantiruvchi funksiyasini kuchaytirishni talab etadi. [5]Tahlil natijalari shuningdek, ijtimоiy siyоsatni raqamli texnоlоgiyalar bilan integratsiyalash jarayоni istiqbоlli ekanini kо‘rsatdi. Birоq, raqamli tafоvut muammоsi ijtimоiy xizmatlardan fоydalanish imkоniyatlarini cheklab qо‘ymоqda. Fuqarоlik jamiyati
ФАЛСАФА16institutlari va mahalla tizimining ijtimоiy yоrdam kо‘rsatishdagi rоli оrtib bоrayоtgani ijtimоiy davlat mоdelining о‘ziga xоs jihati sifatida namоyоn bо‘lmоqda. Tadqiqоt natijalari О‘zbekistоnda ijtimоiy davlat mоdelining shakllanishi ijоbiy dinamikaga ega ekanini kо‘rsatdi. Shu bilan birga, hududiy tafоvutlarni kamaytirish, nоrasmiy bandlikni qisqartirish, ijtimоiy xizmatlar sifati va raqamli tenglikni ta’minlash kelgusidagi asоsiy vazifalar sifatida belgilandi. Bu natijalar ijtimоiy davlatni yanada takоmillashtirish bо‘yicha ilmiy asоslangan xulоsaga kelishga imkоn beradi. О‘tkazilgan tahlillar shuni kо‘rsatadiki, О‘zbekistоnda ijtimоiy davlat mоdelining shakllanish jarayоni izchil davоm etmоqda va u bоsqichma-bоsqich himоya qiluvchi tizimdan rivоjlantiruvchi va integratsiyalоvchi tizimga aylanish yо‘lida harakatlanmоqda. Ijtimоiy siyоsatning ustuvоr yо‘nalishlari sifatida ahоlining zaif qatlamlarini qо‘llab-quvvatlash, insоn kapitalini rivоjlantirish, ijtimоiy adоlatni ta’minlash hamda inklyuziv iqtisоdiy о‘sishga erishish belgilangan. Raqamlashtirish jarayоnlari ijtimоiy xizmatlarning shaffоfligi va tezkоrligini оshirayоtgan bо‘lsa-da, hududiy tafоvutlar, nоrasmiy bandlik va raqamli tengsizlik kabi muammоlar tizim samaradоrligini cheklab turibdi. Tadqiqоt natijalari asоsida quyidagi ilmiy-amaliy takliflar ilgari suriladi:Birinchidan, ijtimоiy yоrdam tizimini yanada manzillashtirish uchun raqamli ma’lumоtlar bazalarini integratsiyalash hamda sun’iy intellekt asоsidagi mоnitоring mexanizmlarini jоriy etish maqsadga muvоfiq. Bu yоrdam resurslarining adоlatli taqsimlanishiga xizmat qiladi.Ikkinchidan, hududiy tafоvutlarni kamaytirish maqsadida qishlоq infra-tuzilmasini rivоjlantirish, ta’lim va sоg‘liqni saqlash xizmatlari sifatini hududlar kesimida tenglashtirish zarur.Uchinchidan, nоrasmiy bandlikni qisqartirish uchun mehnat bоzоrini institutsiоnal islоh qilish, kasb-hunar ta’limini kengaytirish va kichik biznesni qо‘llab-quvvatlash mexanizmlarini kuchaytirish lоzim.Tо‘rtinchidan, ijtimоiy davlat mоdelini barqarоr rivоjlantirish uchun ekоlоgik оmillarni ijtimоiy siyоsat bilan integratsiyalash, “ekо-ijtimоiy davlat” tamоyillarini amaliyоtga jоriy etish istiqbоlli yо‘nalish hisоblanadi.Beshinchidan, fuqarоlik jamiyati institutlari, mahalla va nоdavlat tashkilоtlar bilan hamkоrlikni kengaytirish ijtimоiy xizmatlar samaradоrligini оshiradi va ijtimоiy birdamlikni mustahkamlaydi.Umuman оlganda, О‘zbekistоn ijtimоiy davlati mоdernizatsiya bоsqichida bо‘lib, u kelgusida raqamli bоshqaruv, insоn kapitali va ekоlоgik barqarоrlikni uyg‘unlashtirgan integratsiyalashgan mоdelga aylanishi mumkin. Taklif etilgan yо‘nalishlar ijtimоiy adоlatni mustahkamlash, ijtimоiy barqarоrlikni ta’minlash hamda milliy taraqqiyоt strategiyasining ijtimоiy yо‘nalishini kuchaytirishga xizmat qiladi. Foydalanilgan adabiyotlar ro’yxati:1. O'zbekiston Respublikasi Konstitutsiyasi. – \"O'zbekiston\", 2023. 2. Rawls J. A Theory of Justice. Revised Edition. – Cambridge: Harvard University Press, 2011. – 538 p.3. Sen A. The Idea of Justice. – London: Allen Lane, 2014. – 467 p. 4. Sandel M.J. Justice: What's the Right Thing to Do? – New York: Farrar, Straus and Giroux, 2012. – 308 p.5. Исмоил Саифназаров, & Сирожбек Ҳабибуллаевич Султанов. (Ижтимoий aдoлaтни мустaҳкaмлaшда ижтимоий тадбиркорликни устувop жиҳaтлapи. Academic research
ФАЛСАФА17in educational sciences, 3 (TSTU Conference 1), 2022. 71-76.6. Раматов, Ж. С., Баратов, Р. У., Султанов, С. Х., Муратова, Д. А., Хасанов, М. Н., & Эрниёзов, У. К. (2022). Ёшлар замонавий маданий киёфаси ва умуминсонийкадриятлар тушунчасининг мазмун-мохдяти. Oriental renaissance: Innovative, educational, natural and social sciences, 2(10), 376-386.7. Абдурашидова, Нилуфар Абдурашидовна, & Ҳасанов, М. (2022). Ёшлар дунёқарашида дин ва ахлоқнинг ўзаро мутаносиблиги. Oriental renaissance: Innovative, educational, natural and social sciences, 2 (10), 1226-1235.8. Раматов, Ж. С., Ҳасанов, М. Н., & Валиев, Л. А. (2022). Шарқ уйғониш давримутафаккирларининг сиёсий-ҳуқуқий таълимотлари (Абу Наср Форобий, АбуРайҳон Берунийинг сиёсийҳуқуқий қарашлари асосида). Academic research in educational sciences, 3(6), 705- 712.УДК: 008(575.122)САМАРҚАНД – ЖАҲОН ЦИВИЛИЗАЦИЯСИНИНГ МАДАНИЯТ МАРКАЗИCАМАРКАНД – КУЛЬТУРНЫЙ ЦЕНТР МИРОВОЙ ЦИВИЛИЗАЦИИSAMARKAND – THE CULTURAL CENTER OF WORLD CIVILIZATIONАбдумажидова Ҳ. (СамДТУ (PhD) катта ўқитувчи) Ушбу мақолада Самарқандда яшаган буюк аллома ва мутафаккирларининг жаҳон цивилизациясига қўшган ҳиссаси, муқаддас Ислом динимизнинг қадр-қиммати, илмий меросини ўрганишнининг аҳамияти очиб берилган. Бугунги кунда Ўзбекистонда аждодларимизнинг маънавий мероси, олиб борилаётган ислоҳотларнинг ўрни ижтимоий-фалсафий жиҳатдан илмий таҳлил қилинган. Бундан ташқари, мақолада Ўзбекистоннинг халқаро алоқалари орқали мамлакат ижтимоий, иқтисодий, маданий тараққиётини ривожлантириш бўйича илмий хулоса ва таклифлар берилади.Калит сўзлар: ислом дини, калом, фикҳ ва тафсир, илоҳиётшунослик,“АлМадина ал-Маҳфуза”, “Дорул Ҳикма”, “Улуғбек мадрасаси” Ислом ақидаси, Шарқ, Ислом фалсафа-си.В статье раскрывается вклад великих ученых и мыслителей, живших в Самарканде, в мировую цивилизацию, ценность нашей священной религии ислам, а также значение изучения их научного наследия. С социально-философской точки зрения проанализирована роль проводимых в современном Узбекистане реформ по сохранению и изучению духовного наследия наших предков. Кроме того, в статье представлены научные выводы и предложения по развитию социального, экономического и культурного прогресса страны через международные связи Узбекистана.Ключевые слова: ислам, калам, фикх и тафсир, теология, «Аль-Мадина альМахфуза», «Даруль Хикма», «Медресе Улугбека», исламская акида, Восток, исламская философия.
ФАЛСАФА18This article highlights the contribution of great scholars and thinkers who lived in Samarkand to world civilization, the value of our sacred religion of Islam, and the importance of studying their scientific heritage. The role of reforms in modern Uzbekistan in preserving and promoting the spiritual heritage of our ancestors is scientifically analyzed from a sociophilosophical perspective. Furthermore, the article provides scientific conclusions and suggestions for the development of the country's social, economic, and cultural progress through Uzbekistan's international relations.Keywords: Islam, Kalam, Fiqh and Tafsir, theology, “Al-Madina al-Mahfuza”, “Darul Hikma”, “Ulugbek Madrasah”, Islamic creed, East, Islamic philosophy.Дунё кошонида юлдузлар аро қуёшдай чарақлаб турган бетакрор маскан –Самарқанд жаҳонга буюк мутафаккирлар, олимлар, шоирлар ва меъморларни етиштириб берган Мовароуннаҳрнинг олтин бешигидир. Бу маъво олиму фузало, улуғ алломалар, сайёҳлар томонидан “Шарқ боғи эрами”, “Замин гавҳари”, “Жаҳон гулшани”, “Шарқ марвариди” деб таърифланган. XII асрда Абдул Ҳаким Самарқандий: “Жайхун дарёсининг ортида Аллоҳ яратган ери бепоён, суви мўл бир шаҳар борким, ул шаҳарни Худони ўзи асраган. Дарвозаларининг ҳар бирида беш мингтадан фаришталар бўлиб, қанотларини кенг ёзган ҳолда шаҳар аҳолисини ёмон кўзлардан асраб туради”, деб ёзган бежизга “Ал-Мадина ал-Маҳфуза”, яъни фаришталар қўриқловчи шаҳар номини олмаган. Машҳур француз шарқшунос олими Жан-Пол Ру: “Самарқанд ҳаммадан кўра афсона ва ривоятлар шаҳри эди, у гўёки ибодатхона, деярли муқаддас шаҳардир”, деб ёзган эди. Имом ал-Бухорий меросининг шаклланишида Самарқанд маънавиятининг ўрни беқиёсдир. Шу сабабдан ҳам, 809 йилда Бухорода туғилиб, умрининг охирида, 870 йилда Самарқандга, буюк илму маърифат марказига интилиб шу заминда абадий қолганлар[1,90].Имом ал-Бухорий ҳазратларининг ислом маданияти ривожига қўшган ҳиссаси барчамизга яхши маълум. Аллоҳ таоло бу заминни даҳосиз қолдиришни истамай 870 йил, яъни Имом ал-Бухорий вафоти йили дунёга Имом ал-Мотрудийни берди. Ислом оламида “Имомул-худо” ва “Имомул-мутакаллимин” каби шарафли номларга (“Ҳақ йўлида ҳидоятга бошловчи имом”, “Калом олимларининг имоми”) сазовор бўлган Абу Мансур Муҳаммад ибн Муҳаммад ал-Мотрудий Самарқанддаги Работи Ғозиён (шаҳарнинг кунчиқар томонидан жойлашган) музофоти. Ул зот умргузарон-лик қилган Мотруд маҳалласи бугун ҳам шу ном билан сақланиб қолган. Калом илмининг асосчиси ва пешвози Мотрудий суннатдан оғишганларни тўғри йўлга чорлаган, Ислом ақидасини ҳимоя қилишда улкан хизматлар қилган. Фикҳ ва тафсир илмларини ҳам чуқур билган Имом Мотрудийнинг 16 дан ортиқ асари маълум [2,300]. Исломий маданиятнинг ривожига улкан ҳисса қўшган Самарқандлик алломалардан яна бири Имом Абул ал-Ҳаким ас-Самарқандийдир. IX асрнинг охирларида Самарқандда таваллуд топган аллома, ўз даврининг машҳурфайласуфи, каломшуноси, фикҳшуноси сифатида танилган эди [3,90].Юқорида номлари тилга олинган бу икки буюк аллома Самарқанддаги машҳур “Чокардиза” қабристонида дафн этилган. Самарқанднинг шон-шуҳратини оширишда буюк хизмат қилган алломалар ҳақида сўз кетганда, шаҳар атрофида яшаган Имом адДорамий ас Самарқандий, Имом Абу Ҳасан Али Растуғфоний, Имом Али Сўғдий, Мавлоно Махдуми Аъзам Даҳбедийлар номларини алоҳида тилга олмоқ жоиздир.Самарқанд яқинидаги Тайлоқ туманида яшаган Имом ад-Дорамий ҳадис илмидан
ФАЛСАФА19Имом ал-Бухорийга сабоқ берганлиги, уни машҳур муҳаддис бўлиб етишишида беқиёс хизмат қилганлиги маълум. Ҳозирги Иштихон туманида яшаб ижод қилган Имом Растуғфоний эса, Имом Абу Мансур Мотрудийга устозлик қилганлар. Оқдарё туманидаги Кумушкент қишлоғида яшаган Имом Сўғдий Бағдод шаҳрида таълим олган. Бухорода қозилик қилиш баробарида, Ислом динига оид бир неча шарҳлар ёзган. Самарқанд яқинидаги Даҳбед қишлоғида яшаган Мавлоно Махдуми Аъзам Ислом динининг ривожига катта ҳисса қўшган алломалардан бири ҳисобланади. Самарқанд IX-XII асрларга келиб қадимги Шарқнинг йирик илмий, диний ва маданий марказига айланади. Бу даврда Эрон, Ироқ, Хуросон ва Хоразмдаги йирик шаҳарлар билан яқин алоқада бўлади. Сўғд аслзодалари араб халифалигининг яқин кишиларига, турк лашкарлари ислом динининг ҳимоячиларига айланадилар. IX-XII асрларда Мовароуннаҳрда Буюк Шарқ Уйғониш даври содир бўлади. Ўша даврларда, инсоният маънавиятига улкан ҳисса қўшган Абу Райҳон Беруний, Муҳаммад Хоразмий, Абу Наср Форобий, Имом ат-Термизий, Имом Мотрудий, Абу Ҳасан Самарқандий Муҳаммад ан-Насафий ас-Самарқандий (XI аср), ас-Саманий (Х аср), Абу-лайс Самарқандий (X-XI аср), Абу Фазл Муҳаммад ас-Самарқандий (XII аср), Ашраф Самарқандий (XII аср) каби ўнлаб алломалар ижод қилганлар.960-979 йилларда юртимизга ташриф буюрган арабистонлик тарихчи Ибн Хавкал: “Самарқандда Мовароуннаҳрнинг нозик дидли одамлари тўпланган. Уларнинг энг яхшилари бу ерда тарбия олганлар”, деб бежис ёзмаган эди. Бу даврда Самарқанд астрономия, тиббиёт, тарих, фалсафа, адабиётшунослик, фикҳ ва илоҳиётшунослик фанларининг марказига айланди. IX-X асрларда Самарқанднинг Абу Ҳафс Сўғдий, Хураймий, Али Самарқандий, Абулянбағий ва бошқа адибларнинг номи шеърият мухлисларига маълум. Улар орасида Абу Абдулло Рудакий алоҳида ажралиб туради. IX-XII асрларда Самарқанд адабий муҳитида кўплаб қалам аҳли фаолият кўрсатдиларки, улар орасида Низомий Арузий, Рашидий, Руҳоний, Али Шатранжийлар ҳам бор эдилар. Пайғамбаримизнинг авлоди Маккаи Мукарамада туғилган суфий аллома Мир Сайид ҳам Самарқандда яшаб, Соҳибқирон Амир Темурга пирлик қилган, ўз иқтидорини Самарқанднинг ободлиги ва осойишталигига сарфлаган эди [4,200].Пайғамбаримизнинг яна бир авлоди Қусам ибн Аббос, мусулмон, насроний ҳамда яхудийлар ўртасида бир хилда ҳурмат қилинган [5,600].Дониёр пайғамбарнинг қабрлари ҳам Самарқандда эканлиги кўп нарсани англатади. Самарқандда исломий маданиятнинг даражаси ана шу заминда яшаб ўтган олиму уламолар салоҳияти билан ўлчанади. Бу муқаддас шаҳарда ўнлаб ҳашаматли масжид, мадраса ва хонақоларнинг мавжуд бўлганлигини ҳам алоҳида таъкидламоқ лозим. Айнан, шу даврларда Самарқандда Абу Ҳафс Сўғдий, Боб Достони Самарқандий, Муҳаммад Абу Бакр Самарқандий, Аббос ибн Тархон Абулянбағий Самарқандий, Абу Абдулло Рудакий каби шоир ва адиблар, айнан, ана шу даврда ижод қилганлар. IX-XI асрларда Самарқандда астрономия, илми-нужум ҳам яхши ривожланганлиги маълум. Шундай олимлардан бири Муҳаммад ибн Аҳмад ибн Юсуф ас-Самарқандийдир. У Самарқандда илмий кузатишлар олиб бориб юлдузлар жадвалини тузган эди. Самарқандда фаолият кўрсатган астрономлардан бири Сулаймон ибн Исама Самарқандийдир. Самарқандда чуқур билим олган бу аллома кейинчалик Балхга бориб фаолиятини давом эттирган. Самарқандда астрономия илми билан шуғулланган яна бир аллома Абул Фатҳ Сайид ибн Ҳафифадир. Тарихий
ФАЛСАФА20манбаларда уни кўзга кўринган аллома деб айтилади. Бу даражадаги иқтидорли олиму уламоларнинг етишиб чиқиши учун ўзига хос муҳит, мактаб ва мадраса тизимлари зарур бўлади-ю, бу Самарқандда IX-XI асрларда айнан шу тизим, расман шаклланганини кўрсатади. XIV асрда Самарқандда шайх Нуриддин Басир ва Бурҳониддин Соғаржий каби икки буюк аллома яшаб ижод қилганлар. Бу икки улуғ зотнинг қабрлари устига Соҳибқирон Амир Темур мақбара қурдирганлиги маълум. Самарқанд узоқ асрлар мобайнида илм-маърифат, эътиқод, маънавият маркази бўлганлигидан бу шаҳарга Шарқнинг турли минтақаларидан олиму уламолар, толиби илмлар интилганлар, келиб яшаганлар, илм ўрганганлар, ижод қилганлар ва даҳолик даражасига кўтарилганлар. Бу фикрни Самарқанд қабристонларида дафн этилган Аҳмад ибн Хорун Нийсобурий, Абдуллоҳ ибн Идрис ал-Астрободий, Абдулмалик ибн Нуйсар ал-Хўжандий, Абдусаъид ибн Абу Ҳусайн ан-Насафий, Абу Таййиб Тоҳир ибн Муҳаммад Хўқандий, Бурҳониддин Марғиноний, Абу Каср Сайф ибн Ҳафз аз-Зоминий, Имом ибн Имом Маҳмуд ибн Шайх ал-Имом Сахл ар-Ромитоний, Хожа Муҳаммад Фазли Балхий, Муҳаммад ибн Мансур Марвазий, Шамсиддин Ўзгандий, Абу Фаворис Бағдодий ва Хожа Зайниддин Дамашқий каби алломалар ҳам тасдиқлайди. Самарқандда Амир Темур ва Мирзо Улуғбек даврида порлаган илм-фан, санъат, маданият маёғи Эрон, Ҳиндистон, Хуросон ва Туркия каби мамлакатлар илм-фани ривожига катта таъсир кўрсатди. Қомусий олимлардан Қозизода Румий, Мавлоно Аҳмад, Саъддин ат-Тафтазоний, Саид Шариф Журжоний, Шамсиддин Муҳаммад, Хожа Муҳаммад аз-Зоҳид ал-Бухорий, Хожа Абдумалик Самарқандий, Тожуддин асСалмоний, Мавлоно Убайд, Мавлоно Абдужаббор, Аҳмад Кармоний, Ҳуфуз Абру, Ғиёсиддин Али, Шарофиддин Али Яздий каби олимлар темурийлар саройида илмфаннинг турли соҳаларида фаолият кўрсатганлар.Дунё фани оламида ўнлаб буюк олимлар пайдо бўлди. Қозизода Румий яратган табиий фанлар соҳасидаги йўналиш, риёзиёт ва юлдузшунослик соҳасидаги Мирзо Улуғбек мактаби, Али Қушчи, Ғиёсиддин Қоший, Маҳмуд ибн Муҳаммад каби олимларнинг асарлари Самарқанд илмий мактаби донғини бутун жаҳонга таратди. XV асрнинг 20-йилларида Самарқандда маърифатпарвар шоҳ, буюк олим Мирзо Улуғбек раҳнамолигида турли фанлар соҳасида 100 нафардан ортиқ олимлар йиғилиб, “Дорул Ҳикма” (“Донишмандлар уйи”) номи билан ўз даврига ҳос академия ташкил қилдилар. “Дорул ҳикма” олимлари риёзиёт, илму ҳаят, ҳандаса жўғрофия, тарих, илми нужум, тиббиёт, мусиқа, мантиқ, аруз, илми ҳисоб, Қуръони карим, ҳадис, фикҳ, адаб, илми ҳикмат, илми калом, араб тили каби фан соҳаларида асарлар яратганлар [6,100].Кейинчалик Европанинг буюк файласуфи Волтер уни “Улуғбек академияси” деб атаган. XV асрда Мовароуннаҳрда Нақшбандия тариқатини юксак даражада давом эттирган, Шош вилоятининг Боғистон қишлоғида 1404 йил таваллуд топган Хожа Ахрор Валий ҳам ўз ҳаёти ижодини Самарқанд билан боғланади. XIV-XV асрларда Соҳибқирон Амир Темур ислом байроғини баланд кўтарди, Ўрта Шарқни мўғуллардан озод қилди. Халифа Усмон Қуръонни Самарқандга келтириб асраб, ўз даврининг мусулмон дунёсидаги энг улуғвор масжиди-Самарқанд шаҳар Жомеъ масжидини қурдирди. У бугун салобат тўкиб турибди. Амир Темур даҳоси билан бошланган Самарқанддаги бунёдкорлик ишлари Улуғбек замонида ҳам давом эттирилди. Айнан шу даврда Регистон майдони ободонлаштирилди: улуғвор мадраса қурилди ва у “Улуғбек мадрасаси” номи билан дунёга машҳур бўлди. Улуғбек Чўпонота этакларида боғ-саройлар ва энг замонавий расадхона қурдирди. У ерда 30 йил давомида тўхтовсиз
ФАЛСАФА21кузатиш ва илмий ишлар олиб борди. Қадимда ва Ўрта асрларда Самарқандда дунёвий ва диний илм-фан юксак даражада ва яқин тарихи ҳамиша бир хил кечмаган: гоҳ ёруғ, гоҳ булутли ва қоронғу... Октябрь инқилоби-даҳрийлик даври Самарқанд бошига жуда кўп талофатлар келтирди, вайронгарчилик, қаровсизлик авж олди. Унинг сон-саноғи шу қадар кўпки санаб ва айтиб адоғига етиш қийин. Шу боис, аждодлар меросини муносиб ўрганиш ва дунёга танитиш мақсадида,Ўзбекистон Республикаси Президенти Шавкат Мирзиёев 2016 йил 18 октябрда Ислом ҳамкорлик ташкилоти Ташқи ишлар вазирлари кенгаши 43-сессиясининг очилиш маросимида сўзлаган нутқида: ушбу анжуманнинг “Таълим ва маърифат тинчлик ва бунёдкорлик сари йўл” мавзуси асосий ғоя этиб белгиланганлиги ва бу ғоя “Бешикдан қабргача илм изла” [7] деган машҳур ҳадисга ҳамоҳанг эканлиги ҳамда чуқур рамзий маъно касб этишини алоҳида таъкидлади. Дарҳақиқат, “Ҳаракатлар стратегияси” тўғрисидаги Фармоннинг бешинчи йўналиши ҳам диний бағрикенгликни таъминлаш масаласига қаратилиб, конфессиялараро тинчлик ва тотувликни янада мустаҳкамлаш вазифалари белгилаб берилган. Бу эса Ўзбекистонда динлараро, конфессиялараро, фуқаролараро ўзаро муносабатларни янги босқичга чиқаришга асос бўлиб хизмат қилади. Шу боис, мамлакатимиз Президенти Шавкат Мирзиёев 2017 йил 19 сентябрь куни БМТ Бош Ассамблесининг 72-сессиясида халқаро ҳамжамиятга: “Биз муқаддас динимизнинг азалий қадриятларимиз мужассамининг ифодаси сифатида беҳад қадрлаймиз. Биз муқаддас динимизни зўравонлик ва қон тўкиш билан бир қаторга қўядиганларни қатъий қоралаймиз ва улар билан ҳеч қачон муроса қила олмаймиз\", деб мурожаат қилди. Бундан ташқари, 2017 йилнинг 10-11 ноябрь кунлари қадимий ва навқирон Самарқанд шаҳрида ўтган халқаро конференцияда мамалакатимиз Президенти “Марказий Осиё: ягона тарих ва умумий келажак, барқарор ривожланиш ва тараққиёт йўлидаги ҳамкорлик” мавзусидаги халқаро конференцияда нутқ сўзлаб, минтақада барқарорликни таъминлаш учун Ўзбекистон давлати амалий ҳамкорликка тайёрлиги ва унга астойдил интилиши, шунингдек, барча Марказий Осиё мамлакатларининг умумий келажак учун масъулиятни ҳис этиши минтақанинг барқарор ривожланиши ва фаровонлигининг мустаҳкам пойдевори ва кафолати эканлигини таъкидлади. Минтақамиз ёшларининг муносиб келажагини таъминлаш учун муҳим ва зарур бўлган аниқ вазифалар ҳақида тўхталиб, минтақамиздаги барча мамлакатлар терроризм, диний экстремизм, трансмиллий жиноятчилик ва наркотрафик таҳдидларига ҳамжиҳатликда курашишни биргаликда амалга ошириш ва бу йўлда самарали ҳамкорлик механизмлари ишлаб чиқилганини таъкидлаб ўтди.Шу боис, юқоридаги тадбирларни янада амалиётга жорий қилиш мақсадида Ўзбекистон Республикаси Президенти Шавкат Мирзиёев ташаббуси билан Самарқанд шаҳрида 2018 йил 22-23 ноябрь кунлари “Бутунжаҳон инсон ҳуқуқлари декларацияси қабул қилинганининг 70 йиллиги якунлари: замонавий таҳдидлик ва реал воқелик” мавзусидаги Осиё форуми ўтказилди. Форумда халқаро ва минтақавий ҳукуматлараро ташкилотларнинг 500 дан зиёд вакиллари иштирок этиб, мазкур халқаро тадбирда Марказий Осиё давлатлари ва Афғонистон, Арманистон, Грузия, Озарбойжон, Россия, Мўғулистон, Хитой, Ҳиндистон, Эрон каби дунёнинг қатор мамалакатларидан қатнашчилар ташриф буюрдилар. Дарҳақиқат, ушбу анжуманда Бирлашган Мамалакатлар Ташкилоти Бош котиби ўринбосари, БМТнинг Женева шаҳридаги бўлинмаси бош директори Майкл Мёллер ҳам иштирок этиб, форумнинг очилиш маросимида “Инсон ҳуқуқлари умумжаҳон
ФАЛСАФА22декларацияси” – инсоннинг шахсий, иқтисодий, ижтимоий, сиёсий, маданий ҳуқуқ ва эркинликларини ҳимоя қилиш ва кафолатлашга қаратилган ҳуқуқий ҳужжат эканлигини, у дунёда энг кўп тилга таржима қилинган, қонун ва бошқа ҳуқуқий меъёрий ҳужжатларга асос бўлганлиги, бу каби — кўплаб давлатлар қўшилган ҳужжат йўқлиги, унда сайёрамизда яшаётган ҳар бир инсоннинг, у қаерда туғилгани, яшаётгани, қайси миллатга мансублиги, қандай тилда суҳбатлашиши, диний эътиқодидан қатъи назар, бир хил ҳуқуқ ва эркинликларга эгалиги белгиланганлигини таъкидлаб, “БМТ Ўзбекистоннинг бу борадаги сиёсатини қўллаб-қувватлайди ва айни йўналишда ёрдам кўрсатишга тайёр”- деган эди.Бугунги кунда, қадимий Самарқандда меъморчилик ёдгорликлари таъмирланди ва асл қиёфасига қайтди. Ўзбекистон Республикаси Президентини кўрсатмаларига асосан, Шоҳи зинда, Ҳазрати Ҳизр, Регистон, Чокардиза, Имом Бухорий, Дониёр пайғамбар, Хўжа Аҳрор Валий ва ўнлаб бошқа азиз-авлиёлар қадамжолари таъмирланди, обод қилинди, асл тарихий ҳолатига қайтарилди ва қайтарилмоқда. Бундай улуғ бунёдкорлик ишлари Самарқанднинг эски шаҳар қисмида сўнгги 400-500 йил ичида биринчи бор амалга оширилди. Аждодларимиздан мерос бўлиб қолган ислом маданияти дурдоналари кўз қорачиғидай асралмоқда. Булар орасида 1492 йилда кўчирилган муфассир Ҳусайин Воиз ал-Кошифийнинг қаламига мансуб “Тафсири Мақоҳиб” номли “Қуръон” тафсири ва 1451 йилда кўчирилган ҳадислар тўплами ўзиинг қадимийлиги ва безалиши билан алоҳида ажралиб туради. Шуни алоҳида таъкидлаш жоизки, Самарқандда диний бағрикенглик анъаналари юксакликка кўтарилган. Хулоса қилиб айтиш лозимки, бугунги Самарқандда мусулмон масжидлари билан бир қаторда христиан, католик черковлари, яхудийларнинг синагоглари фаолият кўрсатмоқда. Бунинг оқибатида шаҳарда миллатлараро ва динлараро тотувлик ҳукм сурмоқда. Ўзбекистон Республикаси Президенти Шавкат Мирзиёев “... муқаддас ислом динининг ана шундай буюк инсонпарварлик тамойилларини асраш, тарғиб этиш ҳозирги шиддатли замонда ўта долзарб вазифага айланиб бораётганлигини таъкидлади. Мамлакатимизда кейинги пайтда бу борада кўп ишлар қилинаётганлигини маълум қилди. Жумладан, улуғ алломаларимиз Имом Бухорий ва Имом Термизий номларидаги халқаро илмий марказлар, Ислом цивилизацияси маркази, Ўзбекистон халқаро “Ислом академияси” ташкил этилгани шу йўлдаги улкан қадамлардан биридир”.Фойдаланилган адабиётлар рўйхати:1. Шавкат Мирзиёев “Халқимизнинг розилиги бизнинг фаолиятимизга берилган энг олий баҳодир. Т. “Ўзбекистон”, 2018.2. Й. Йўлдошхўжаев, Д.Раҳимжонов, М.Комилов. Диншунослик. Т-20003. С. Отамуратов, С.Ҳусанов, Ж.Раматов Маънавият асослари. Т.2002 й.4. Қўлдош Эргашев, Ҳожиакбар Ҳамидов. Ўзбекистон тарихи. Ғафур Ғулом номидаги нашриёт-матбаа ижодий уйи Тошкент-2015.5. Ислом энциклопедия “Ўзбекистон миллий энциклопедияси” Давлат илмий нашриёти Тошкент-2017.6. Abdumajidova h. Axloq falsafasi va ma’naviy-axloqiy tarbiya //«acta nuuz». – 2025. – т. 1. – №. 1.6. 1. – с. 28-30.7. Abdumajidova H., Mirja'farov S.J. “Yoqut Нamaviy asarlarida Nasaf allomalarining zikri” // интернаука учредители: общество с ограниченной ответственностью\" интернаука. –с. 18-20.
ФАЛСАФА23УДК: 94(575)1(09)(575)BUXORO MA’RIFATPARVAR JADIDLARI ILMIY MEROSIDA BAG‘RIKENGLIK G‘OYASINING FALSAFIY TAHLILIФИЛОСОФСКИЙ АНАЛИЗ ИДЕИ ТОЛЕРАНТНОСТИ В НАУЧНОМ НАСЛЕДИИ БУХАРСКИХ ПРОСВЕТИТЕЛЕЙ-ДЖАДИДОВPHILOSOPHICAL ANALYSIS OF THE IDEA OF TOLERANCE IN THE SCHOLARLY HERITAGE OF THE BUKHARA ENLIGHTENMENT JADIDSSaloxov A.Q. (BuxDTU dotsenti)Ushbu maqolada Buxoro jadidlari ilmiy merosidagi bag‘rikenglik masalasi falsafiy nuqtai nazaridan tahlil qilinadi. Jadidlarning diniy va dunyoviy bag‘rikenglik borasidagi qarashlari, ularning asarlari va amaliy faoliyati orqali yosh avlod ongida bag‘rikenglikni shakllantirish jihatlari o‘rganiladi.Kalit so‘zlar: Buxoro jadidlari, bag‘rikenglik, dinlararo muloqot, ta’lim, madaniy muloqot, falsafiy tahlil.В данной статье проблема толерантности в научном наследии Бухарских джадидов анализируется с философской точки зрения. Рассматриваются взгляды джадидов на толерантность, а также исследуются аспекты формирования толерантности в сознании молодого поколения на основе их произведений и практической деятельности.Ключевые слова: бухарские джадиды, толерантность, межрелигиозный диалог, образование, культурный диалог, философский анализ.This article analyzes the issue of tolerance in the scholarly heritage of the Bukhara Jadids from a philosophical perspective. It examines the Jadids’ views on tolerance and explores the aspects of fostering tolerance in the consciousness of the younger generation through their writings and practical activities.Key words: Bukhara Jadids, tolerance, interreligious dialogue, education, cultural dialogue, philosophical analysis.Bugungi globallashuv sharoitida bag‘rikenglik madaniyatini shakllantirish ta’limning ustuvor vazifalaridan biri hisoblanadi. Xususan, tarixiy merosimizda bag‘rikenglik, madaniy muloqot va dunyoviy qarashlar masalalari keng yoritilgan. Bu borada Buxoro jadidlari – XIX asr oxiri va XX asr boshlarida Markaziy Osiyoda yangilanish harakatlarining peshqadamlari – o‘z asarlari va amaliyotlari orqali muhim ilmiy-pedagogik yo‘nalishni belgilab berishgan. Jamiyatda demokratik qadriyatlarning qaror topishi, fuqarolik ongi va madaniyatining yuksalishida tolerantlikni shakllantirish muhim vazifalardan biridir. Buxoro jadidlari o‘z faoliyatida diniy va dunyoviy ilmlarni uyg‘unlashtirib, bag‘rikeng, fikrlashga va muloqotga asoslangan shaxs tarbiyalashga alohida e’tibor berganlar.Tarixiy merosimizda boy ma’naviy iz qoldirgan diniy, falsafiy-axloqiy manbalarimiz, xususan, yurtimiz va millatimiz uchun o‘z jonidan kechgan Buxoro jadid mutafakkirlarining
ФАЛСАФА24o‘z davrida yoshlar bilimini oshirishda, dunyoqarashini yuksaltirishda ular tomonidan yozib qoldirilgan asarlari tahlili keltirilgan.Mamlakatimiz rahbarining Oliy Majlisga murojaatnomasida shunday fikrlar keltirilgan: “Nafaqat yoshlar, balki butun jamiyatimiz a’zolarining bilimi, saviyasini oshirish uchun, avvalo, ilm-ma’rifat, yuksak ma’naviyat kerak. Ilm yo‘q joyda qoloqlik, jaholat va, albatta, to‘g‘ri yo‘ldan adashish bo‘ladi. Sharq donishmandlari aytganidek: “Eng katta boylik – bu aql-zakovat va ilm, eng katta meros – bu yaxshi tarbiya, eng katta qashshoqlik – bu bilimsizlikdir!”[1]Prezidentimizning bildirgan fikrlari puxta o‘ylangan fuqarolarimizning milliy-ma’naviy ta’limotining asosiy mezonlariga asoslanib, yosh avlodning kamol topishilarda bag‘rikenglikni shakllantirish hamda ularni falsafiy-axloqiy xususiyatlaridan kelib chiqqan holda, yuksaltirishda ahamiyatli bo‘lgan qator vazifalar qayd etilgan. Ijtimoiy-ma’naviy sohalarda olib borilayotgan islohotlar natijadorligini oshirish har bir soha vakillarining oldida turgan muhim vazifa hisoblanadi.Bag‘rikenglik o‘zgalarning dunyoqarashi, diniy e’tiqodi, milliy va etnik xususiyatlari, an’ana va marosimlariga hurmat ehtiromda bo‘lish, muomala-munosabatda kamsitish va tahqirlashlarga yo‘l qo‘ymaslik, insoniylikni hamma narsadan ustun hisoblab, jamoa, ish joyi, mahalla-kuyda bunga rioya etishni anglatadi. Ya’ni tolerantlik o‘zgalarning fikri, qarashlari va xatti-harakatiga passiv, tabiiy ravishda buysunishni anglatmaydi. Balki alohida odamlar, turli guruhlar, xalqlar, ijtimoiy guruhlar o‘rtasida bir-birini tushunish, ijobiy hamkorlik yo‘lidagi faol axloqiy nuqtai nazar va psixologik hamkorlikni anglatadi [2]. Buxoro jadidlarining nafaqat mamlakatimiz, balki dunyoda qadriyat sifatida ulug‘lanadigan bag‘rikenglik, yurtga muhabbat va sadoqat, oilani muqaddas qadriyat sifatida e’zozlash va mustahkamlash, ma’naviy ogohlik, gumanizm va ma’rifiy islom qadriyatlariga rioya etish, komil insonni tarbiyalash kabi g‘oyalarining mazmunini ilmiy asosda ochib berish muhim ahamiyat kasb etadi. Ijtimoiy taraqqiyotning asosiy ustunliklaridan biri, jadidlarning nazdicha, islomni yangicha o‘qish va o‘rgatish, yangicha tez va soz o‘rgatadigan metodlarni joriy qilish lozim edi. Shu bilan birga islomni mutaassiblikdan tozalash, diniy bag‘rikenglikni targ‘ib qilishdan iborat edi. Mamlakatimizda yoshlar siyosati davlat siyosatining ustuvor yo‘nalishlaridan biri hisoblanadi. O‘zbekiston Respublikasi Prezidenti Sh.M.Mirziyoyev rahbarligida yoshlar masalasi davlat ahamiyatidagi masala sifatida ko‘rib chiqilmoqda. Prezident ta’kidlaganidek: “Yoshlarimiz – biz qurmoqchi bo‘lgan Yangi O‘zbekistonning hal qiluvchi kuchi va poydevoridir”[3]. Prezident Sh.Mirziyoyev o‘z asarlarida va nutqlarida millatlararo totuvlik va diniy bag‘rikenglikni ta’minlash masalasiga alohida e’tibor qaratadi. “Biz jamiyatimizdagi millatlar, elatlar va dinlar o‘rtasidagi hamjihatlik va totuvlikni mustahkamlashni o‘z oldimizga asosiy vazifa qilib qo‘yganmiz”. Bu siyosat yosh avlod tarbiyasida ham o‘z ifodasini topmoqda. Maktab va oliy ta’lim muassasalarida bag‘rikenglik mavzulari, ko‘pmillatlilikning yutuqlari, madaniyatlar xilma-xilligi kabi mavzular kiritilgan bo‘lib, yoshlarda global fikrlashni shakllantirishga xizmat qilmoqda. Tolerantlikni targ‘ib qilishda quyidagi davlat dasturlari muhim ahamiyat kasb etmoqda. Jumladan, “Inson qadri uchun” tamoyili – har bir inson huquq va erkinliklarini ta’minlash, “Yoshlar kelajagimiz” jamg‘armasi – yoshlarni qo‘llab-quvvatlash, “Ma’naviyat va ma’rifat” markazlari – ma’naviy tarbiyani kengaytirish va boshqa loyihalar yoshlarda tolerantlik muammosini hal etish muhim ahamiyat kasb etmoqda. Bu kabi tashabbuslar yoshlarning shaxsiy rivojlanishi, millatlararo munosabatlarda hurmat va bag‘rikenglikni shakllantirishda muhim rol o‘ynaydi.Jadidlar ta’lim-tarbiya tizimini isloh qilish jarayonida nafaqat ilm-fanni, balki axloqiy
ФАЛСАФА25va ma’naviy qadriyatlarni ham o‘rtaga qo‘yganlar. Ular din va dunyoviy fanlar o‘rtasida muvozanatni saqlash, millatlar va dinlar o‘rtasidagi muloqotni yo‘lga qo‘yish, har xil fikrlarga hurmat bilan munosabatda bo‘lishni ta’limning muhim jihati sifatida ta’kidlaganlar. Masalan, Abdurauf Fitrat o‘zining “Oltin kitob” va “Rahbari najot” asarlarida bilim orqali insonni kamolotga yetkazish, unda boshqa din va millatlarga nisbatan hurmat tuyg‘usini shakllantirish zarurligini ta’kidlaydi. U jamiyatda barqarorlik va taraqqiyot faqat bag‘rikenglik asosida amalga oshishi mumkin, deb hisoblaydi. Jadidchilik harakati – islohot va ma’rifat yo‘lidagi ilg‘or g‘oyalarni ilgari surgan, xalq ma’naviyatini yuksaltirishga qaratilgan yirik ijtimoiysiyosiy va madaniy harakatlardan biri hisoblanadi. Bu harakatning yetuk namoyondalaridan biri bo‘lgan Abdurauf Fitrat o‘z asarlarida diniy va dunyoviy bag‘rikenglik g‘oyalarini ilgari surgan. Ayniqsa, uning “Rahbari najot” asarida bu masala keng yoritilgan. Abdurauf Fitrat “Rahbari najot” asarida yosh avlodni to‘g‘ri yo‘lga boshlash, ularda ezgu fazilatlarni tarbiyalash, jumladan, bag‘rikenglik, insonparvarlik va o‘zaro hurmat tuyg‘usini shakllantirishni maqsad qilgan. U asarda inson kamolotiga ta’lim-tarbiya vositasida erishish mumkinligini qayd etadi: “Jaholat va tangfiqrlik insoniyatni halokatga yetaklaydi, ilm va ma’rifat esa uni najotga olib boradi” [4]. Bu fikrlar orqali muallif diniy va dunyoviy bilimlar o‘rtasida muvozanat saqlash, har bir insonni o‘z aqidasi va qarashlariga ko‘ra hurmat qilish zarurligini uqtiradi. Fitrat diniy bag‘rikenglikka katta ahamiyat beradi. Uningcha, haqiqiy diniy ma’rifat boshqa e’tiqoddagilarga nisbatan hurmat talab qiladi. “Rahbari najot” asarida u: “Har kim o‘z iymonida mustahkam bo‘lsin, ammo boshqa e’tiqoddagilarni kamsitmasin. Haqiqiy din hurmat va ruhiy tozalikni targ‘ib qiladi” deya ta’kidlaydi [5].Bu yerda muallif dinni kurash vositasi emas, balki insoniy qadriyatlarni mustahkamlovchi ma’naviy tayanch sifatida ko‘radi. Fitratning “Rahbari najot” asaridagi bag‘rikenglik g‘oyalari hozirgi ta’lim-tarbiya tizimi uchun dolzarb hisoblanadi. U ta’lim muassasalarida yosh avlodni turli millat va din vakillariga nisbatan hurmatda bo‘lish, tinchlik va bag‘rikenglik muhitini shakllantirishga da’vat etadi. Bu g‘oyalar pedagogik tadqiqotlarda ham amalda keng qo‘llanilishi zarur. Asarda jamiyatda millat, til va madaniyat xilma-xilligini boylik sifatida baholash g‘oyasi mujassam. Uning fikricha, jamiyat taraqqiyoti turli fikr va qarashlarga ochiqlik, muloqot madaniyatiga bog‘liq [6]: “Har bir inson fikrlash va yashash haqqiga ega. Ularni bir-biriga qarshi qo‘yish – jaholat, bir-biriga bag‘rikeng bo‘lish –ma’rifatdir”. Fitratning “Rahbari najot” asaridagi bag‘rikenglik g‘oyalari hozirgi ta’limtarbiya tizimi uchun dolzarb hisoblanadi. U ta’lim muassasalarida yosh avlodni turli millat va din vakillariga nisbatan hurmatda bo‘lish, tinchlik va bag‘rikenglik muhitini shakllantirishga da’vat etadi. Bu g‘oyalar pedagogik tadqiqotlarda ham amalda keng qo‘llanilishi zarur. Abdurauf Fitratning “Rahbari najot” asari – diniy va dunyoviy bag‘rikenglik g‘oyalarini targ‘ib qiluvchi muhim manbalardan biri hisoblanadi. Asarda ilgari surilgan qarashlar bugungi ta’lim jarayonida yosh avlodni ma’naviy komillikka yo‘naltirishda muhim o‘rin tutadi. Buxoro jadidlari uchun ta’lim bu – faqat bilim berish vositasi emas, balki jamiyatni axloqiy va ma’naviy jihatdan tarbiyalash vositasi hamdir. Ular bag‘rikenglik madaniyatini bolalikdan boshlab shakllantirish kerakligini ta’kidlashgan. Maktab dasturlariga turli xalqlarning adabiyoti va madaniyatidan namuna keltirish orqali o‘quvchilarni umuminsoniy qadriyatlar ruhida tarbiyalash maqsad qilingan. Buxoro jadidlari asarlarida diniy va dunyoviy bag‘rikenglik masalalari ta’lim orqali tarbiyalanishi lozim bo‘lgan eng muhim qadriyatlardan biri sifatida e’tirof etilgan. Jadidlarning pedagogik qarashlari hozirgi kunda ham dolzarb ahamiyatga ega bo‘lib, yosh avlod ongida bag‘rikenglik, madaniy muloqot va tinchlikparvarlik ruhini shakllantirishda asosiy manba bo‘la oladi.
ФАЛСАФА26Foydalanilgan adabiyotlar ro‘yxati:1. http://m.xabar.uz/jamiyat/prezident-shavkat-mirziyoyevning?min=12. Tarbiya: (Ota-onalar va murabbiylar uchun ensiklopediya) / Tuzuvchi M.N.Aminov. –Toshkent: O‘zbekiston milliy ensiklopediyasi Davlat ilmiy nashriyoti, 2010. – B. 416-417.3. Mirziyoyev Sh.M. Yangi O‘zbekiston – yangi imkoniyatlar yurti. – Toshkent: “O‘zbekiston”.4. Fitrat “Rahbari najot”. – Toshkent: Fan, 1993. – B. 12.5. Fitrat “Rahbari najot”. – Toshkent: Fan, 1993. – B. 256. Fitrat “Rahbari najot”. – Toshkent: Fan, 1993. – B. 37.UDK: 622.692ПРИНЦИПЫ ПРАВОВОГО ГОСУДАРСТВА И СОЦИАЛЬНАЯ СПРАВЕДЛИВОСТЬ (НА ПРИМЕРЕ РЕСПУБЛИКИ УЗБЕКИСТАН)QONUN USTUVORLIGI VA IJTIMOIY ADOLAT TAMOYILLARI (OʻZBEKISTON RESPUBLIKASI MISOLIDA)PRINCIPLES OF THE RULE OF LAW AND SOCIAL JUSTICE (BASED ON THE EXAMPLE OF THE REPUBLIC OF UZBEKISTAN)Rustamov S.S. (TDTU mustaqil tadqiqotchi) Mazkur maqolada muallif xuquqiy davlatning qaror topishidagi asosiy mezonlarini ilmiy asosda koʻrsatib berish bilan birga Oʻzbekiston Respublikasi misolida ijtimoiy adolatni qaror topishi masalalarini ochib berishga harakat qilgan. Jamiyatda ijtimoiy adolatni qaror topishi uchun, fuqorolarni ijtimoiy iqtisodiy farovonligini taminlash uchun huquqiy baza mustahkam boʻlishi zarurligiga eʼtibor qaratgan. Shu bilan birga qonun ustvorligini taʼminlash uchun qonunlar ijrosini nazorat qilib borish kerakligini koʻrsatgan.Kalit so‘zlar: Qonun ustvorligi, ijtimoiy adolat, huquqiy davlat, ijtimoiy prinsiplar, qonunlarni takomillashtirish, erkak va ayollarning tengligi, Konstitutsion qonunlar, mehnat huquqi, me’yoriy hujjatlar, zamonaviy texnologiya.В данной статье автор, наряду с научным обоснованием основных критериев построения правового государства, попытался раскрыть проблемы социальной справедливости на примере Республики Узбекистан. Он обратил внимание на необходимость создания прочной правовой базы для обеспечения социальной справедливости в обществе и социально-экономического благополучия граждан. Одновременно он указал на необходимость контроля за исполнением законов для обеспечения верховенства права.Ключевые слова: верховенство права, социальная справедливость, социальные принципы, совершенствование законодательства, равенство мужчин и женщин, конституционное право, трудовое право, нормативно-правовые акты, современные технологии
ФАЛСАФА27In this article, the author, along with scientifically demonstrating the main criteria for the establishment of a legal state, tried to reveal the issues of social justice on the example of the Republic of Uzbekistan. He drew attention to the need for a strong legal framework to ensure social justice in society and the socio-economic well-being of citizens. At the same time, he pointed out the need to monitor the implementation of laws to ensure the rule of law.Keywords: Rule of law, social justice, rule of law, social principles, improvement of laws, equality of men and women, Constitutional laws, labor law, regulatory documents, modern technologПравовое государство и социальная справедливость являются ключевыми принципами современного государственного строительства и развития общества. Эти категории не только отражают ценностные ориентиры государства, но и определяют практические механизмы защиты прав человека, обеспечения равенства и стабильности в обществе. Правовое государство предполагает верховенство закона, подчинение власти правовым нормам, независимость судебной системы и подотчетность государственных органов гражданам. Социальная справедливость, в свою очередь, направлена на то, чтобы каждый гражданин имел равные возможности для реализации своих прав и получения социальных благ, а также на защиту наиболее уязвимых слоев населения.В контексте Республики Узбекистан эти принципы закреплены в Конституции страны как основные приоритеты государственной политики. Согласно 1 статье Конституции, Узбекистан является суверенным, демократическим, правовым, социальным и светским государством. Это означает, что все действия государственных органов должны быть основаны на законе, а права и свободы человека и гражданина имеют высшую юридическую силу. В статье 24 Конституции подчеркнуто, что государство обеспечивает социальную защиту граждан, гарантирует достойные условия жизни, доступ к образованию, здравоохранению и социальному обеспечению.Введение данных принципов в практическую жизнь общества имеет особое значение, поскольку создание правового государства и обеспечение социальной справедливости способствуют укреплению доверия граждан к власти, повышению эффективности государственного управления и развитию экономики. При этом следует учитывать, что правовое государство и социальная справедливость не существуют отдельно друг от друга: реализация законности без внимания к социальным потребностям может привести к формальному исполнению норм без улучшения качества жизни населения, тогда как социальная поддержка без правовой основы может носить ситуативный характер и не гарантировать равенство и справедливость. Исследование принципов правового государства и социальной справедливости в Узбекистане является актуальной задачей современной науки о государстве и праве, поскольку оно позволяет не только оценить эффективность действующих правовых механизмов, но и определить пути совершенствования системы защиты прав граждан и реализации социально ориентированной политики государства.Правовое государство – это форма организации государства, при которой власть полностью подчинена закону, а права и свободы человека и гражданина являются высшей ценностью. В правовом государстве законы имеют приоритет над действиями отдельных чиновников и органов власти, а все государственные решения должны приниматься в рамках действующего законодательства.
ФАЛСАФА28В контексте Республики Узбекистан понятие правового государства закреплено в Конституции. Согласно статье 1 Конституции Республики Узбекистан (1992 г., с изменениями и дополнениями), страна является «правовым государством, построенным на принципах демократии, социального государства и верховенства закона». Это означает, что каждый орган государственной власти действует строго в пределах, установленных законом, а любые нарушения законодательства могут быть оспорены в суде.Ключевыми признаками правового государства являются:1. Верховенство закона – никакое лицо или орган власти не может иметь привилегии перед законом.2. Разделение властей – законодательная, исполнительная и судебная власти независимы и взаимно контролируют друг друга.3. Защита прав и свобод граждан – государство гарантирует соблюдение гражданских, политических, экономических, социальных и культурных прав.4. Правовая определенность – законы должны быть ясными, доступными и применяться последовательно.В Узбекистане реализация принципа правового государства также обеспечивается рядом нормативных актов, включая:1. Закон «О статусе судей» (2011 г.), обеспечивающий независимость судебной системы;2. Закон «О Конституционном контроле» (1997 г.), закрепляющий возможность проверки законов на соответствие Конституции;3. Гражданский кодекс Республики Узбекистан (1996 г.), регулирующий права и обязанности физических и юридических лиц в гражданско-правовой сфере;4. Закон «О государственных органах», устанавливающий обязанности и ответственность органов власти перед гражданами. Из этого следует, что правовое государство в Узбекистане представляет собой не только теоретическую модель, но и реально функционирующую систему, где законодательство направлено на защиту прав граждан, контроль над действиями властей и обеспечение справедливости в обществе.Социальная справедливость является неотъемлемым элементом правового государства, поскольку она обеспечивает равные возможности для всех граждан, защиту их прав и интересов, а также справедливое распределение ресурсов и благ. В теории права социальная справедливость рассматривается как принцип, согласно которому государство обязано создавать условия для обеспечения равенства, устранения дискриминации и защиты наиболее уязвимых категорий населения.В законодательстве Республики Узбекистан этот принцип закреплен в ряде нормативных актов. Так, статья 27 Конституции Республики Узбекистан гарантирует право каждого гражданина на социальную защиту, включая пособия по безработице, пенсии, медицинскую помощь и другие социальные льготы. Статья 35 Конституции определяет право на труд и справедливую оплату, что также является ключевым проявлением социальной справедливости. Кроме того, Кодекс об административной ответственности и Трудовой кодекс Республики Узбекистан устанавливают обязательства работодателей по соблюдению прав работников и гарантии их социальной защищенности.Социальная справедливость проявляется и через создание равных возможностей для образования, медицинского обслуживания, получения жилья и доступа к культурным благам. Важным законодательным актом является Закон Республики
ФАЛСАФА29Узбекистан «О государственной социальной помощи» (№ 553 от 27.07.2001 г.), который регулирует предоставление социального обеспечения гражданам, оказавшимся в сложной жизненной ситуации. Таким образом, государство на законодательном уровне обеспечивает защиту интересов граждан, поддерживает баланс между экономическими возможностями и социальными потребностями общества.Принципы правового государства и социальная справедливость тесно связаны. Законность и верховенство права создают правовую основу для защиты интересов граждан, а социальная справедливость обеспечивает их фактическую реализацию, позволяя каждому человеку пользоваться своими правами на равной основе. Другими словами, правовое государство без социальной справедливости не может быть эффективным, поскольку формальные законы и права остаются декларативными, если не обеспечены условия для их реализации на практике. Так же стоит рассмотреть механизмы взаимодействия справедливости в Узбекистане, а также правоприменительную практику, демонстрирующую, как законодательство реализует эти принципы на практике.Реализация принципов правового государства и социальной справедливости невозможна без конкретных механизмов, обеспечивающих их соблюдение на практике. В Узбекистане такой механизм включает законодательное закрепление прав и свобод граждан, правоприменительную практику государственных органов, а также систему судебной защиты и контроля.Конституция Республики Узбекистан является основой правового государства и закрепляет ключевые принципы социальной справедливости. Так, статьи 24 и 25 гарантируют равенство перед законом и запрет дискриминации по любым признакам. Трудовой кодекс Республики Узбекистан регулирует права работников и работодателей, обеспечивая справедливые условия труда, защиту от незаконного увольнения и гарантии своевременной оплаты труда.Закон «О государственной социальной помощи» (№ 553 от 27.07.2001 г.) и Закон «О государственных пособиях» закрепляют государственные обязательства по поддержке малоимущих и социально уязвимых граждан. Эти нормативные акты позволяют реализовать принцип социальной справедливости через конкретные меры, включая выплату пособий, обеспечение жильем, медицинскую и образовательную поддержку. Правовая система Узбекистана предусматривает возможность защиты прав граждан через суды. Конституционный суд Республики Узбекистан контролирует соответствие законодательства Конституции, что обеспечивает верховенство права и соблюдение принципов правового государства. Граждане могут оспаривать действия государственных органов в административных судах, добиваясь восстановления своих нарушенных прав. Примером реализации социальной справедливости через правоприменение является практика рассмотрения дел о защите трудовых прав граждан. Судебные решения на основе Трудового кодекса позволяют восстановить справедливость при нарушении прав работников, подтверждая фактическое воплощение принципов социальной справедливости.Реализация социальной справедливости не ограничивается только законодательной защитой, она подкрепляется государственными программами. Программы жилищного строительства, предоставление субсидий малоимущим, развитие системы обязательного медицинского страхования, программы поддержки
ФАЛСАФА30молодежи и инвалидов направлены на уменьшение социального неравенства и создание равных возможностей для всех граждан.Например, Указ Президента Республики Узбекистан «О мерах по обеспечению социальной защиты населения» закрепляет обязательства государства по предоставлению льгот, субсидий и социальной поддержки уязвимым категориям граждан, что непосредственно отражает принцип социальной справедливости. Механизмы реализации правового государства и социальной справедливости в Узбекистане взаимосвязаны: законодательство создает правовую основу, судебная система обеспечивает контроль за соблюдением законов, а социальные программы реализуют эти принципы на практике. Такая комплексная система позволяет не только закреплять права и свободы граждан на бумаге, но и обеспечивать их фактическую реализацию, что является залогом устойчивого развития государства и общества.Конституция Республики Узбекистан играет ключевую роль в обеспечении правового государства и социальной справедливости, так как закрепляет основные права и свободы граждан, а также обязанности государства по их защите. Конституционные нормы создают прочную правовую основу для реализации социальных гарантий и защиты интересов всех слоев общества.Статья 18 Конституции закрепляет право на жизнь и здоровье каждого человека, а статьи 19-20 обеспечивают равенство граждан перед законом и запрещают дискриминацию. Статья 41 гарантирует право на социальную защиту и поддержку граждан, находящихся в трудной жизненной ситуации. Эти нормы создают фундамент для социальной справедливости, обеспечивая равные возможности и защиту уязвимых категорий населения.Конституция закрепляет право каждого гражданина на труд и справедливую оплату, что обеспечивает социальную справедливость на уровне трудовых отношений. В статье 37 указано, что каждый гражданин имеет право на свободный выбор профессии, условия труда и защиту от незаконного увольнения. Эти положения реализуются через Трудовой кодекс Республики Узбекистан, регулирующий трудовые отношения, гарантии и права работников.Социальная справедливость в конституционном понимании также подразумевает защиту малоимущих, пенсионеров, инвалидов и других уязвимых категорий. Статья 46 Конституции предусматривает государственные гарантии по обеспечению пенсионного обеспечения и социальной помощи гражданам, которые не могут полностью обеспечить себя самостоятельно. Закон «О государственной социальной помощи» и программы субсидирования малоимущих граждан конкретизируют эти права, обеспечивая их практическую реализацию.Конституционные гарантии служат основой для всех последующих мер и институтов, направленных на соблюдение правового государства и социальной справедливости. Они определяют правовую рамку для работы законодательных, исполнительных и судебных органов, а также для социальных программ, направленных на уменьшение социального неравенства. Таким образом, принципы, закрепленные в Конституции, находят конкретное воплощение через законы, правоприменительные практики и государственные инициативы, обеспечивая фактическую защиту прав и свобод граждан.В Конституции Узбекистана закреплены важнейшие гарантии, усиливающие защиту прав граждан:1. Гарантия прав и свобод человека – высшая цель государства.
ФАЛСАФА312. Право на судебную защиту, независимый и беспристрастный суд.3. Государство обеспечивает защиту социальных прав инвалидов, престарелых и других социально уязвимых групп.4. Равенство прав женщин и мужчин.Эти нормы создают фундамент для реального осуществления социальной справедливости и подчеркивают обязанность государства обеспечить достойные условия жизни для всех граждан. Несмотря на закрепленные в Конституции и законодательстве Узбекистана гарантии прав и социальной справедливости, на практике существуют определенные трудности в их реализации. Эти проблемы могут быть связаны как с недостаточной эффективностью правоприменительных механизмов, так и с социальными и экономическими факторами, влияющими на равный доступ граждан к социальным благам.Одной из ключевых проблем является ограниченная осведомленность населения о своих правах и способах их защиты. Несмотря на то, что законодательство, включая Конституцию и законы «О социальной защите населения», «О трудовых гарантиях» предоставляет гражданам широкие права, многие люди сталкиваются с трудностями при их практическом применении. Это проявляется, например, в задержках социальных выплат, ограниченном доступе к качественным образовательным и медицинским услугам, а также недостаточной защите трудовых прав в отдельных секторах экономики.Еще одной проблемой является несовершенство механизмов контроля и надзора. Суды и государственные органы, обеспечивающие исполнение социальных и трудовых гарантий, иногда сталкиваются с нехваткой ресурсов и кадров, что снижает эффективность защиты прав граждан.Для повышения уровня социальной справедливости необходимо совершенствовать законодательную базу и правоприменительную практику. В частности, целесообразно:1. Усиление информированности граждан о их правах через образовательные программы и кампании по правовой грамотности;2. Совершенствование механизмов контроля за исполнением социальных гарантий, включая мониторинг выполнения законодательства о трудовых правах и социальной помощи;3. Разработка новых нормативных актов, учитывающих современные социальноэкономические вызовы, включая меры по поддержке малоимущих и уязвимых категорий населения;4. Активное использование цифровых технологий для ускорения предоставления социальных услуг и прозрачности государственных программ, что уменьшает возможность бюрократических задержек и коррупционных проявлений. Анализ проблем и путей развития показывает, что конституционные гарантии прав и социальной справедливости требуют постоянного совершенствования и адаптации к реалиям общества. Эффективная реализация этих гарантий обеспечивается не только законодательными нормами, но и развитием механизмов их практического применения, усилением правовой грамотности населения и внедрением современных технологий управления социальными процессами.Анализ правовых основ и принципов социального государства в Республике Узбекистан показывает, что обеспечение социальной справедливости напрямую связано с эффективной реализацией конституционных гарантий прав граждан.
ФАЛСАФА32Конституция, законы о социальной защите, трудовых правах и другие нормативные акты создают прочную правовую основу для защиты интересов граждан и укрепления доверия общества к государственным институтам.Однако на практике существует ряд проблем, включая недостаточную правовую осведомлённость населения, ограниченные ресурсы органов контроля и неравномерность доступа к социальным благам. Эти препятствия требуют комплексного подхода: совершенствования законодательства, внедрения современных технологий, повышения правовой культуры и контроля за реализацией социальных программ.Эффективная защита прав и интересов граждан, создание условий для равного доступа к социальным и экономическим благам являются ключевыми условиями укрепления правового государства и достижения социальной справедливости. Лишь комплексная работа государства и общества позволит реализовать конституционные принципы на практике и создать устойчивую систему социальной защиты,соответствующую современным вызовам.Список использованной литературы:1. Конституция Республики Узбекистан. – Принципы правового государства и социальной справедливости. constitution.uz2. Закон Республики Узбекистан «О судебной системе» (обеспечение независимости судей и равного доступа к правосудию). lex.uz3. Закон Республики Узбекистан «О социальном обеспечении и защите граждан» (социальные гарантии и поддержка). lex.uz4. Национальная программа повышения правовой грамотности населения Республики Узбекистан. gov.uz5. Практика Конституционного Суда Республики Узбекистан по обеспечению прав и свобод граждан. ksu.uz6. Rustamov S. S. Texnika yulduzlari/ -2025. - № 1. - B. 45–49. - ISSN 1682-7686.7. Rustamov S., O‘rolov J. Current Issues of Contemporary Philosophy: Problems and Solutions // Ҳозирги замон фалсафасининг долзарб масалалари: муаммо ва ечимлар: халқаро илмий-амалий конференция материаллари. - Toshkent: Tashkent State Technical University, 2024. - B. 402-408.
ТАРИХ33UDK:930.1:004.9RAQAMLI GUMANITAR FANLAR DOIRASIDA TARIX FANINING O’RNIМЕСТО ИСТОРИИ В ЦИФРОВЫХ ГУМАНИТАРНЫХ НАУКАХTHE ROLE OF HISTORY WITHIN THE DIGITAL HUMANITIESQobulova G.M. (Abu Rayhon Beruniy nomidagi Urganch davlat universiteti, tayanch doktoranti) Mazkur ilmiy maqolada zamonaviy tarixshunoslikning “Raqamli gumanitar fanlar” (Digital Humanities) paradigmasi bilan integratsiyalashuvi jarayonlari tahlil qilinadi. Muallif tarixiy tadqiqotlarda miqdoriy tahlil, ma’lumotlarni vizuallashtirish va geoinformatsion tizimlar (GIS) qo‘llanilishining nazariy-metodologik asoslarini yoritib beradi. Tadqiqot davomida an’anaviy germenevtik usullar va raqamli texnologiyalar sintezi tarixiy haqiqatni rekonstruksiya qilishda yangi imkoniyatlar ochishi isbotlangan. Maqolaning maqsadi —Digital Humanities doirasida tarix fanining o‘rni va metodologik o‘zgarishlarini ilmiy nuqtayi nazardan asoslab berishdir.Kalit so‘zlar: Digital Humanities, raqamli tarix, metodologiya, GIS, katta ma’lumotlar (Big Data), tarixiy rekonstruksiya, kvantivativ tarix, elektron arxivlar, raqamli manbashunoslik, virtual muzeylar, interaktiv tarixiy xaritalar, ma’lumotlar tahlili.В данной научной статье анализируются процессы интеграции современной историографии с парадигмой «цифровых гуманитарных наук». Автор освещает теоретические и методологические основы использования количественного анализа, визуализации данных и геоинформационных систем (ГИС) в исторических исследованиях. В ходе исследования доказано, что синтез традиционных герменевтических методов и цифровых технологий открывает новые возможности для реконструкции исторической реальности. Цель статьи — научно обосновать роль и методологические изменения истории в рамках цифровых гуманитарных наук.Ключевые слова: цифровые гуманитарные науки, цифровая история, методология, ГИС, большие данные (Большие данные), историческая реконструкция, количественная история, электронные архивы, исследования цифровых ресурсов, виртуальные музеи, интерактивные исторические карты, анализ данных.This scientific article analyzes the processes of integration of modern historiography with the paradigm of “Digital Humanities”. The author highlights the theoretical and methodological foundations of the use of quantitative analysis, data visualization and geoinformation systems (GIS) in historical research. During the study, it was proven that the synthesis of traditional hermeneutic methods and digital technologies opens up new opportunities for the reconstruction of historical reality. The purpose of the article is to scientifically substantiate the role and methodological changes of history within the Digital Humanities.Keywords: Digital Humanities, digital history, methodology, GIS, big data (Big Data), historical reconstruction, quantitative history, electronic archives, digital resource studies, virtual museums, interactive historical maps, Data Analytics.
ТАРИХ34XXI asr boshlariga kelib, gumanitar fanlar tizimida “raqamli burilish” (digital turn) yuz berishi natijasida Digital Humanities (DH) mustaqil yo‘nalish sifatida shakllandi. Tarix fani ushbu jarayonning markazida turgan holda, nafaqat tadqiqot vositalarini, balki o‘zining epistemologik poydevorini ham yangilamoqda. Tarixiy tadqiqotlarda raqamli texnologiyalardan foydalanish shunchaki matnlarni skanerlash yoki elektron bazalar yaratish bilan cheklanib qolmaydi. Bu jarayon yangi shakldagi — Raqamli manbashunoslikning paydo bo‘lishiga olib keldi. Maqola quyidagi asosiy vazifalarni hal qilishga qaratilgan:1. Raqamli gumanitar fanlarning mohiyati, rivojlanish bosqichlari va asosiy tamoyillarini umumlashtirish.2. Raqamli usullarning tarixiy tadqiqotlarni amalga oshirishning turli bosqichlarida (manba izlash, tahlli qilish, natijalarni taqdim etish) qo‘llanilishini tizimlashtirish.3. Raqamli tarixshunoslikning O‘zbekiston tarixshunosligi uchun dolzarbligi va uni rivojlantirish yo‘llarini belgilash.Tadqiqotning ahamiyati uning intedisplinar xususiyatida va an’anaviy gumanitar bilim bilan zamonaviy texnologik yondashuvlarni uyg‘unlashtirishga qaratilganligidadir.Zamonaviy jamiyatda bilim ishlab chiqarish va tarqatishning asosiy vositasi sifatida bosma so‘z o‘zining ustunligini asta-sekin raqamli muloqotga bo‘shatib bormoqda. Ushbu tub o‘zgarish gumanitar fanlarni ham qamrab olib, ularning predmeti, metodologiyasi va natijalarini ifodalash shakllarini transformatsiyalashga olib keldi. “Raqamli gumanitar fanlar” atamasi shu jarayonning markazida turib, dastlab “gumanitar hisoblash” (humanities computing) deb nomlangan sohaning mantiqiy davomi sifatida paydo bo‘ldi [1; P.608]. Raqamli gumanitar fanlar (Digital Humanities – DH) deb ataluvchi yangi intedisplinar soha an’anaviy gumanitar tadqiqotlar usullarini raqamli texnologiyalar va hisoblash metodlari bilan uyg‘unlashtirishga intiladi [2; P.288]. Tarix fani - o‘zining manbashunoslik an’analari va izchil tahlil usullari bilan, ushbu transformatsiya jarayonida alohida o‘rin egallaydi. Bu soha nafaqat raqamli vositalar yordamida klassik gumanitar muammolarni hal qilish, balki raqamli madaniyat va texnologiyalarni o‘zining tanqidiy va nazariy apparati yordamida o‘rganishni o‘z ichiga oladi.Tarix fani – voqelikni vaqt o‘qi bo‘yicha o‘rganadigan fan sifatida, raqamli transformatsiyaning ta’sirini chuqur his qilmoqda. Shu bilan birga, O‘zbekiston ilmiy hamjamiyatida raqamli gumanitar fanlar, ayniqsa, ularning tarixshunoslikdagi ahamiyati haqida yagona qarash shakllanmagan. Ko‘pgina olimlar uchun bu soha noma’lum yoki faqat manbalarni skanerlash darajasida tushuniladi. Tarixshunoslikning an’anaviy usullari (hujjatli manbalarni tanqidiy tahlli qilish, tarixiy hodisalarni xronologik tartibda o‘rganish) bilan raqamli metodlarni (ma’lumotlarni konklash, vizuallashtirish, statistik tahlli) qanday uyg‘unlashtirish mumkinligi, bu yangi usullar tarixshunoslik epistemologiyasini qanday o‘zgartiradi degan savollar dolzarbdir.Tadqiqot jarayonida quyidagi ilmiy metodlardan foydalanildi:1. Tizimli adabiyotlar tahlili: Raqamli gumanitar fanlar, raqamli tarixshunoslik va ularning metodologik jihatlari haqidagi ilmiy nashrlar, monografiyalar, jurnal maqolalari va o‘quv qo‘llanmalari (masalan, Debates in the Digital Humanities) o‘rganildi. Xalqaro va mahalliy ilmiy ma’lumotlar bazalaridan foydalanildi.2. Qiyosiy-metodologik tahlil: Tarix fani ichida va boshqa gumanitar fanlar (adabiyotshunoslik, filologiya) bilan solishtirma tahll orqali raqamli usullarning o‘ziga xos qo‘llanilishi aniqlandi.
ТАРИХ353. Komparativistika: An’anaviy tarixshunoslik metodlari va raqamli algoritmlar (masalan, matn tahlili uchun Natural Language Processing) natijalarini qiyoslash.4. Prospektiv tahlil: Raqamli tarix (Digital History) yo‘nalishining kelajakdagi rivojlanish tendensiyalarini aniqlash. Tadqiqotning nazariy asosi sifatida E. Laduri, R. Chartier va zamonaviy DH nazariyotchilari bo‘lgan Enn Berdik va Djeyms Smitlarning konseptual qarashlari olindi.5. Amaliy loyihalarni tahlil qilish: Muvaffaqiyatli xalqaro raqamli tarix loyihalari(masalan, katta hajmdagi gazeta arxivlarini tahlli qilish loyihalari) va O‘zbekistonda amalga oshirilayotgan dastlabki tashabbuslar o‘rganildi.Raqamli gumanitar fanlarning nazariy asosi sifatida xorijiy adabiyotlarda Roberto Busaning (1940-yillar) kashfiyotlari va Franko Morettining “uzoqdan o‘qish” (distant reading) konsepsiyasi fundamental hisoblanadi. Ann Berdik va Djoanna Drukerning “Digital Humanities” (MIT Press) asarida DH shunchaki vosita emas, balki gumanitar bilimlarni ishlab chiqarishning yangi epistemologik usuli ekanligi isbotlangan [3; P.640]. Stiven Xoll tadqiqotlarida raqamli tarix (Digital History) tarixshunoslikning alohida sub-intizomi sifatida talqin etiladi. Epistemologiyada J. Drucker, L. Manovichlar raqamli muhitda bilim shakllanishi va ma’lumotlar vizualizatsiyasi nazariyasini ilgari surishgan [4; P.320]. D. Cohen, R. Rosenzweig Internet va raqamli texnologiyalarning tarixiy tadqiqot va ta’limga ta’sirini yoritishgan. F. Moretti “Distant reading”— katta hajmdagi matnlarni inson aralashuvisiz tahlil qilishni aniqladi [5; P.256]. E. Champion esa virtual reallik orqali tarixiy muhitni va madaniy yodgorliklarni rekonstruksiya qilishni isbotladi. Raqamli tarixning metodologik asosi sifatida Deniel Koen va Roy Rozensveyglarning “Digital History: A Guide to Gathering, Preserving, and Presenting the Past on the Web” asari alohida ahamiyatga ega [6; P.304]. Koenning fikricha, raqamli texnologiyalar tarix fani uchun faqatgina hisoblash quvvati emas, balki “axborotning ochiqligi” (open access) falsafasini olib kirdi. Koen tarixiy manbalarni ommaviy raqamlashtirishni “tarixning demokratlashuvi” deb ataydi. Uning nazariyasiga ko‘ra, elektron arxivlar tarixchiga an’anaviy iyerarxik tizimlardan (yopiq fondlardan) mustaqil ravishda “Katta ma’lumotlar” (Big Data) bilan ishlash va global miqyosda qiyosiy tahlil o‘tkazish imkonini beradi. Zamonaviy Digital Humanities nazariyotchisi Lev Manovich o‘zining “Cultural Analytics” konsepsiyasida tarixiy vizual manbalarni (suratlar, xaritalar, arxitektura chizmalari) tahlil qilishda kompyuter algoritmlarini qo‘llashni taklif etadi [7; P.312]. Uning qarashi bo‘yicha inson ko‘zi bilan ilg‘ab bo‘lmaydigan uslubiy o‘zgarishlarni algoritmik tahlil (pixel-by-pixel analysis) orqali aniqlash mumkin. Bu metodika tarixiy san’at asarlari va shaharsozlik tarixini o‘rganishda inqilobiy yangilik hisoblanadi. Tarixiy geografik axborot tizimlari bo‘yicha Enn Kelli Noulz “Past Time, Past Place: GIS for History” asari markaziy o‘rin tutadi. Muallif tarixiy hodisalarni xaritaga tushirish (mapping) orqali an’anaviy matnli manbalarda ko‘rinmaydigan qonuniyatlarni (masalan, savdo yo‘llari dinamikasi yoki demografik siljishlar) aniqlash metodikasini ishlab chiqqan [8; P.184]. Franco Moretti tomonidan ishlab chiqilgan “distant reading” metodi tarixiy va adabiy jarayonlarni katta hajmdagi ma’lumotlar asosida tahlil qilish imkonini berishi bilan alohida ahamiyat kasb etadiTarix fanida raqamli metodlar qo‘llanilishini o‘rganilgan adabiyotlarni ikki guruhga bo‘lish mumkin:1. Kvantitativ (miqdoriy) maktab: 1960-yillardagi “Klometriya” harakati vakillari (R. Fogel, S. Engerman) asarlari. Ular tarixiy ma’lumotlarni matematik modellashtirishning ilk namunalarini ko‘rsatib berishgan.
ТАРИХ362. Post-madaniy tahlil maktabi: Zamonaviy tadqiqotchilar (masalan, Piter Burk) raqamli arxivlar va “katta ma’lumotlar” ijtimoiy xotirani qanday o‘zgartirayotganini tahlil qilishadi [9; P.152].Mahalliy adabiyotlarda Digital Humanities atamasi nisbatan yangi bo‘lsa-da, manbalarni raqamlashtirish va matematik usullarni qo‘llash bo‘yicha muayyan baza shakllangan. O‘zbekiston ilm-fanida bu yo‘nalish ko‘proq manbashunoslik va arxeologiya kesishmasida rivojlanmoqda. Akademik Ahmadali Asqarov maktabiga mansub tadqiqotchilar arxeologik qazishmalarda fotogrammetriya va LIDAR texnologiyalarini qo‘llash masalalarini ilmiy muomalaga kiritishmoqda [10; B.34-49]. Bu esa, qadimiy shahar xarobalarining raqamli topografik modellarini yaratishga xizmat qiladi [11; B.560]. Tarixchi olim Sh. Ergashev va uning izdoshlari raqamli texnologiyalarni tarixiy ta’lim jarayoniga tadbiq etish, xususan, “virtual muzeylar” va “interaktiv tarixiy xaritalar”ning gnoseologik ahamiyatini tahlil qilishgan. Ular raqamli vositalarni tarixiy xotirani shakllantirishning eng samarali mexanizmi sifatida baholaydilar. Akademik va tadqiqotchilar M. Is’hoqov, A. Mo‘minovlar epigrafik yodgorliklarni raqamli kataloglashtirish va matnlarni o‘qishda raqamli texnologiyalardan foydalanish masalalarini yoritishgan [12; B.45-58]. G‘arb tadqiqotlarida (masalan, Stiven Ramsay) asosiy urg‘u algoritmlarning matnlarni “tanqidiy o‘qishi”ga (algorithmic criticism) qaratilgan bo‘lsa, O‘zbekiston tarixshunosligida asosiy e’tibor hali ham faktologik to‘plash va elektron bazalar yaratish (digitization) bosqichida turibdi [13; B.12-25]. Adabiyotlar tahlili shuni ko‘rsatadiki, mahalliy tarixshunoslikda raqamli ma’lumotlarni shunchaki saqlashdan ularni avtomatlashtirilgan tahlil qilishga (data mining) o‘tish metodologik zaruriyatga aylangan. Jahon ilm-fanida Digital Humanities doirasida tarixning o‘rni metodologik jihatdan to‘liq asoslangan, biroq O‘zbekiston tarixshunosligida bu yo‘nalish ko‘proq “texnik yordamchi” (arxivlarni raqamlashtirish) darajasida qolmoqda.Tadqiqot natijalari shuni ko‘rsatadiki, tarix fanining Digital Humanities doirasidagi o‘rni bir necha yo‘nalishlarda namoyon bo‘ladi. Raqamlashtirish tarixiy hujjatlar, qo‘lyozmalar, arxiv materiallari va arxeologik topilmalarni saqlash hamda ulardan foydalanish imkoniyatini kengaytiradi. Raqamli arxivlar ilmiy hamjamiyat uchun ochiq ma’lumotlar maydonini yaratadi. Tadqiqotchi Terras fikricha, raqamlashtirish tarixiy manbalarni yo‘qolish xavfidan himoya qiladi va global ilmiy almashinuvni kuchaytiradi. Digital Humanities tarixiy jarayonlarni grafik, interaktiv xaritalar, 3D modellar orqali tasvirlash imkonini beradi. GIS texnologiyalari yordamida tarixiy migratsiya jarayonlari, savdo yo‘llari va urbanizatsiya dinamikasi aniq modellashtirilmoqda. Sun’iy intellekt texnologiyalari katta hajmdagi tarixiy ma’lumotlarni avtomatik tahlil qilish imkonini beradi. Matnlarni avtomatik tanib olish (OCR), semantik tahlil va ma’lumotlarni klasterlash tarixiy tadqiqotlarning yangi yo‘nalishini shakllantirmoqda. Tarixchilar endilikda millionlab sahifadan iborat arxiv hujjatlarini statistik algoritmlar yordamida tahlil qilish imkoniga ega. Bu “uzoqdan o‘qish” (distant reading) metodi orqali makro-tarixiy tendensiyalarni aniqlashga xizmat qiladi. Tarixiy voqelikni makon va zamon koordinatalarida vizuallashtirish orqali ijtimoiy-iqtisodiy jarayonlarning dinamikasini aniq xaritalash imkoni tug‘ildi. Masalan, Buyuk Ipak yo‘li yo‘nalishlarining landshaft o‘zgarishlariga bog‘liqligini matematik modellashtirish vositasida tiklash mumkin bo‘ladi. Arxeologik topilmalar va me’moriy yodgorliklarning 3D modellarini yaratish orqali yo‘qolgan madaniy merosni raqamli tiklash (Digital Heritage) amalga oshirilmoqda [14; P.38]. 3D modellashtirish va virtual reallik texnologiyalari yordamida tarixiy obidalarni rekonstruksiya qilish mumkin. Bu esa, tarixiy merosni saqlash va targ‘ib qilishda muhim ahamiyat kasb etadi.
ТАРИХ37Digital Humanities tarix fanining metodologik paradigmasini o‘zgartirmoqda. An’anaviy tarixiy tadqiqotlar individual manbalarni tahlil qilishga asoslangan bo‘lsa, raqamli tarix katta hajmdagi ma’lumotlarni kompleks o‘rganishga imkon beradi. Daniel Cohen ta’kidlaganidek, raqamli texnologiyalar tarixchilar uchun yangi tadqiqot savollarini shakllantirish imkonini yaratadi. Biroq Digital Humanities rivojlanishi bir qator muammolarni ham yuzaga keltirmoqda:1. Raqamli ma’lumotlarning ishonchliligi;2. Texnologik infratuzilmaning yetarli emasligi;3. Tarixchilar va IT mutaxassislari o‘rtasidagi hamkorlik muammolari;4. Raqamli savodxonlik darajasi.Shu bilan birga, raqamli tarix ilmiy tadqiqotlarning interdisiplinar xarakterini kuchaytirib, tarix fanini yangi ilmiy bosqichga olib chiqmoqda. Raqamli tarix an’anaviy tarixga qarshi turmaydi, balki uni to‘ldiradi. Biroq, bu sohada “texnologik determinism” xavfi ham mavjud. Ya’ni, tadqiqotchi faqat kompyuter bergan natijalarga tayanib, tarixiy kontekst va inson omilini e’tibordan chetda qoldirishi mumkin. E. Ladurining “Ertangi kun tarixchisi yo dasturchi bo‘ladi, yoki u umuman bo‘lmaydi” degan mashhur iborasi bugun yangicha mazmun kasb etmoqda. Raqamli vositalar tarixiy interpretatsiyani avtomatlashtirmaydi, balki tarixchiga gipotezalarni tekshirish uchun kengroq maydon yaratadi. O‘zbekiston tarixshunosligida ham “Raqamli O‘zbekiston — 2030” strategiyasi [15; B.464] doirasida arxivlarni raqamlashtirish va elektron merosni saqlash masalalari dolzarb ahamiyatga ega.Digital Humanities doirasida tarix fani sifat jihatidan yangi bosqichga ko‘tarildi. Raqamli metodlar subyektivlikni kamaytirib, ma’lumotlarning verifikatsiyasini (haqqoniyligini tekshirishni) tezlashtiradi. Fanlararo (interdisiplinar) bog‘liqlik kuchayib, tarix fani informatika, matematika va kartografiya bilan uzviy bog‘lanadi. Tarixiy bilimni ommalashtirish va saqlashning zamonaviy ekotizimi shakllanadi. Tarix fani Digital Humanities tarkibida shunchaki “iste’molchi” emas, balki gumanitar algoritmlarni shakllantiruvchi asosiy “metodologik donor” bo‘lib qolmoqda. Digital Humanities tarix fanining nazariy va metodologik rivojlanishida muhim omil hisoblanadi. Raqamli texnologiyalar tarixiy manbalarni o‘rganish, saqlash, tahlil qilish va vizual taqdim etish imkoniyatlarini kengaytirmoqda. Tadqiqot natijalari shuni ko‘rsatadiki Digital Humanities tarix fanining innovatsion rivojlanishiga xizmat qiladi. Ikkinchidan tarixiy tadqiqotlarning interdisiplinar xarakterini kuchaytiradi. Uchinchidan madaniy merosni saqlash va ommalashtirish imkoniyatlarini kengaytiradi. Kelgusida tarix fanini raqamlashtirish jarayonlarini takomillashtirish, sun’iy intellekt texnologiyalarini keng joriy etish hamda xalqaro ilmiy hamkorlikni rivojlantirish muhim ahamiyat kasb etadi. Raqamli tarix an’anaviy germenevtik tahlilni inkor etmaydi, balki uni miqdoriy (kvantitativ) va vizual instrumentlar bilan boyitadi. O‘rta asrlar manbalari misolida ko‘rsatilganidek, HTR va GIS texnologiyalari tarqoq ma’lumotlarni yaxlit tizimga keltirishning yagona samarali yo‘lidir. Tarix fani bugungi kunda “gumanitar informatika” bilan uzviy bog‘liq. Neyrotizimlar va algoritmlar orqali manbalarni dekodlash tarixiy haqiqatni tiklashda (rekonstruksiya) sub’yektivlik darajasini keskin kamaytiradi va tadqiqotning verifikatsiyasini (tekshiriluvchanligini) ta’minlaydi. O‘zbekiston tarixshunosligi uchun Digital Humanities nafaqat texnik vosita, balki milliy merosni global raqamli makonda saqlash va targ‘ib qilish strategiyasidir. Ma’lumotlar bazasidan ma’lumotlar tahliliga (Data Analytics) o‘tish milliy tarixshunoslikning ustuvor vazifasi bo‘lib qoladi.
ТАРИХ38Foydalanilgan adabiyotlar ro’yxati:1. Schreibman S., Siemens R., Unsworth J. A Companion to Digital Humanities. — Oxford: Blackwell Publishing, 2004. — 608 p.2. Berry D. Understanding Digital Humanities. — London: Palgrave Macmillan, 2012. —288 p.3. Schreibman S., Siemens R., Unsworth J. A Companion to Digital Humanities. —Chichester: Blackwell Publishing, 2016. — 640 p.4. Manovich L. Cultural Analytics. — Cambridge (MA): MIT Press, 2020. — 320 p.5. Moretti F. Distant Reading. — London: Verso, 2013. — 256 p.6. Cohen D., Rosenzweig R. Digital History: A Guide to Gathering, Preserving and Presenting the Past on the Web. — Philadelphia: University of Pennsylvania Press, 2006. — 304 p.7. Terras M. Digitization and Digital Resources in the Humanities. — London: Routledge, 2015. — 312 p.8. Knowles A. K. Past Time, Past Place: GIS for History. — Redlands: ESRI Press, 2002. —184 p.9. Burdick A., Drucker J., Lunenfeld P., Presner T., Schnapp J. Digital_Humanities. —Cambridge (MA): MIT Press, 2012. — 152 p.10. G‘ulomov X. Raqamli tarix: metodologiya va amaliyot // O‘zbekiston tarixi. — 2023. —№2. — B. 34–49.11. Asqarov A. O‘zbek xalqining kelib chiqish tarixi. — Toshkent: O‘zbekiston, 2021. —560 b.12. Sattorov A. O‘rta asr qo‘lyozmalarini raqamlashtirishda paleografik muammolar // Sharqshunoslik yutuqlari. — 2022. — №1. — B. 45–58.13. Is’hoqov M., Alimova D. Raqamli manbashunoslikning nazariy asoslari // O‘zbekiston tarixi. — 2023. — №3. — B. 12–25.14. UNESCO. Recommendation on the Ethics of Artificial Intelligence and Digital Heritage. — Paris: UNESCO Digital Library, 2021. — 38 p.15. Mirziyoyev Sh. M. Yangi O‘zbekiston strategiyasi. — Toshkent: O‘zbekiston, 2021. —464 b.
ПЕДАГОГИКА ВА ПСИХОЛОГИЯ39UDK: 376.3:004ESHITISHIDA NUQSONI BO‘LGAN BOLALAR NUTQINI RIVOJLANTIRISHDA RAQAMLI DASTURIY TA’MINOTDAN FOYDALANISHNING ILMIYPEDAGOGIK ASOSLARIНАУЧНО-ПЕДАГОГИЧЕСКИЕ ОСНОВЫ ИСПОЛЬЗОВАНИЯ ЦИФРОВОГО ПРОГРАММНОГО ОБЕСПЕЧЕНИЯ В РАЗВИТИИ РЕЧИ У ДЕТЕЙ С НАРУШЕНИЯМИ СЛУХАSCIENTIFIC AND PEDAGOGICAL FOUNDATIONS OF USING DIGITAL SOFTWARE IN SPEECH DEVELOPMENT OF CHILDREN WITH HEARING IMPAIRMENTSKamolova Y.M. (Nizomiy nomidagi O‘zbekiston Milliy pedagogika universiteti) Mazkur maqolada eshitishida nuqsoni bo‘lgan bolalar nutqini rivojlantirish jarayonida raqamli dasturiy ta’minotdan foydalanishning ilmiy-pedagogik asoslari yoritiladi. Nutqiy va nonutqiy mashqlarni integratsiyalashgan holda amalga oshirish imkonini beruvchi dasturiy tizimning ta’limiy ahamiyati tahlil qilinadi. Ishlab chiqilgan dasturiy ta’minot ochiq lug‘atli tuzilishga ega bo‘lib, leksik birliklar logoped va surdopedagoglar tomonidan didaktik maqsadlarga muvofiq ravishda shakllantiriladi va bosqichma-bosqich kengaytiriladi. Bu holat nutqiy mashg‘ulotlarni bolalarning individual ehtiyojlari, nutqiy darajasi va rivojlanish dinamikasiga moslashtirish imkonini beradi.Maqolada raqamli dasturiy ta’minot asosida tashkil etilgan mashg‘ulotlarning nutq ravonligi, auditoriy idrok va leksik faollikka ta’siri pedagogik tajriba-sinov natijalari asosida yoritiladi. Tadqiqot natijalari raqamli texnologiyalarni maxsus pedagogikada yordamchi vosita sifatida emas, balki nutqni rivojlantirish jarayonini boshqaruvchi va monitoring qiluvchi pedagogik mexanizm sifatida qo‘llash mumkinligini ko‘rsatadi.Kalit so‘zlar: maxsus pedagogika, eshitishida nuqsoni bo‘lgan bolalar, nutqni rivojlantirish, raqamli dasturiy ta’minot, ochiq lug‘atli tizim, nonutqiy mashqlar, pedagogik tajriba-sinov.В данной статье рассматриваются научно-педагогические основы использования цифрового программного обеспечения в процессе развития речи у детей с нарушениями слуха. Анализируется образовательная значимость программной системы, обеспечивающей интегрированную реализацию речевых и неречевых упражнений. Разработанное программное обеспечение имеет открытую словарную структуру, при которой лексические единицы формируются логопедами и сурдопедагогами в соответствии с дидактическими целями и поэтапно расширяются. Это позволяет адаптировать содержание речевых занятий к индивидуальным потребностям детей, уровню их речевого развития и динамике обучения.В статье на основе результатов педагогического опытно-экспериментального исследования раскрывается влияние занятий, организованных с использованием цифрового программного обеспечения, на развитие речевой плавности, слухового восприятия и лексической активности у детей с нарушениями слуха. Полученные результаты свидетельствуют о том, что цифровые технологии могут применяться в
ПЕДАГОГИКА ВА ПСИХОЛОГИЯ40специальной педагогике не только как вспомогательное средство, но и как педагогический механизм управления и мониторинга процесса развития речи.Ключевые слова: специальная педагогика, дети с нарушениями слуха, развитие речи, цифровое программное обеспечение, система с открытым словарем, неречевые упражнения, педагогический эксперимент.This article examines the scientific and pedagogical foundations of using digital software in the process of speech development of children with hearing impairments. The educational significance of a software system that enables the integrated implementation of speech and non-speech exercises is analyzed. The developed digital software is based on an open-vocabulary structure, in which lexical units are formed by speech therapists and teachers of the deaf in accordance with didactic objectives and are gradually expanded. This approach allows speech training activities to be adapted to the individual needs of children, their level of speech development, and learning dynamics.Based on the results of a pedagogical experimental study, the article highlights the impact of digital software-based training on speech fluency, auditory perception, and lexical activity of children with hearing impairments. The findings demonstrate that digital technologies in special education can be used not only as supportive tools but also as pedagogical mechanisms for managing and monitoring the speech development process.Keywords: special education; children with hearing impairments; speech development; digital software; open-vocabulary system; non-speech exercises; pedagogical experiment.Eshitishida nuqsoni bo‘lgan bolalar nutqini rivojlantirish masalasi zamonaviy maxsus pedagogikaning eng dolzarb va murakkab muammolaridan biri hisoblanadi. Nutq insonning bilish faoliyati, ijtimoiy moslashuvi va shaxs sifatida shakllanishining asosiy vositasi bo‘lib, uning to‘laqonli rivojlanmasligi bolalarning ta’lim jarayonida va kundalik muloqotda jiddiy qiyinchiliklarga duch kelishiga olib keladi. Eshitish analizatori faoliyatining cheklanishi sharoitida nutqiy rivojlanish tabiiy yo‘l bilan kechmaydi, bu esa maxsus pedagogik yondashuvlarni talab qiladi [1]. An’anaviy logopedik va surdopedagogik mashg‘ulotlar eshitishida nuqsoni bo‘lgan bolalar nutqini rivojlantirishda muhim ahamiyatga ega bo‘lsa-da, ular ko‘pincha mashg‘ulotlarning individuallashuvi, takroriylik darajasi va natijalarni tizimli monitoring qilish imkoniyatlari bilan cheklanib qoladi. Shu sababli so‘nggi yillarda maxsus ta’lim amaliyotiga raqamli texnologiyalarni joriy etish masalasi ilmiy va amaliy jihatdan alohida ahamiyat kasb etmoqda [2].Raqamli dasturiy ta’minot nutqni rivojlantirish jarayonini yangi sifat darajasiga olib chiqish imkonini beradi. Bunday tizimlar yordamida nutqiy mashg‘ulotlarni qat’iy reja asosida tashkil etish, mashqlarni takrorlash chastotasini oshirish, bolalarning individual rivojlanish dinamikasini hisobga olish va o‘quv natijalarini uzluksiz kuzatish mumkin. Muhimi, raqamli texnologiyalar maxsus pedagogikada faqat ko‘rgazmali vosita sifatida emas, balki nutqni rivojlantirish jarayonini boshqaruvchi pedagogik mexanizm sifatida namoyon bo‘lmoqda [3].Eshitishida nuqsoni bo‘lgan bolalar bilan ishlashda leksik materialning hajmi va sifati alohida ahamiyatga ega. Cheklangan va qat’iy belgilangan so‘zlar to‘plami bolalarning real kommunikativ ehtiyojlarini to‘liq qamrab olmaydi. Shu bois ochiq lug‘atli dasturiy tizimlardan foydalanish pedagogik jihatdan asoslangan hisoblanadi. Bunday tizimlar mutaxassislar tomonidan shakllantiriladigan va kengaytiriladigan so‘zlar jamlanmasi bilan ishlashga imkon berib, mashg‘ulot mazmunini bolalarning yosh xususiyatlari, nutqiy darajasi
ПЕДАГОГИКА ВА ПСИХОЛОГИЯ41va rivojlanish ehtiyojlariga moslashtirish imkonini yaratadi [4]. Nutqiy rivojlanishning muhim shartlaridan biri auditoriy idrokning yetarli darajada shakllanganligidir. Nutqdan oldingi bosqichda nonutqiy tovushlarni farqlash, tanish va ma’noga bog‘lash ko‘nikmalarining rivojlanishi keyinchalik fonematik eshituv va nutqiy faoliyatning shakllanishi uchun zarur poydevor bo‘lib xizmat qiladi. Shu sababli nutqiy mashg‘ulotlarni nonutqiy auditoriy mashqlar bilan integratsiyalash maxsus pedagogikada ilmiy asoslangan yondashuv sifatida qaraladi [5].Tadqiqot doirasida qo‘llanilgan raqamli dasturiy ta’minot eshitishida nuqsoni bo‘lgan bolalar bilan individual va guruh mashg‘ulotlarini tashkil etishga mo‘ljallangan. Dastur interfeysi bolalar uchun sodda va tushunarli bo‘lib, pedagog tomonidan mashg‘ulotlarni boshqarish va natijalarni kuzatish imkonini beradi (1-rasmga qarang). Dasturiy tizim nutqiy faoliyatni vaqt, takroriylik va aniqlik ko‘rsatkichlari asosida tashkil etishga yo‘naltirilgan.1-rasm. Eshitishida nuqsoni bo‘lgan bolalar uchun mo‘ljallangan raqamli dasturiy ta’minotda mashg‘ulotlarni tanlash va boshqarish jarayonining interfeys ko‘rinishi.Dasturda leksik birliklar bilan ishlash jarayoni vizual tayanchlar va yozma faoliyat bilan uyg‘unlashtirilgan holda tashkil etiladi (2-rasmga qarang). Bunda bola so‘zning vizual obrazini ko‘radi, yozma yoki og‘zaki shaklda javob beradi hamda natija bo‘yicha tezkor qayta aloqa oladi. Leksik material ochiq bo‘lib, u mutaxassislar tomonidan muntazam ravishda yangilanib boriladi.2-rasm. Leksik birliklar bilan ishlash jarayonida vizual tayanch va yozma faoliyatni birlashtirgan raqamli mashq interfeysi.
ПЕДАГОГИКА ВА ПСИХОЛОГИЯ42Dasturiy ta’minotda nutqdan oldingi bosqich uchun nonutqiy auditoriy mashqlar ham nazarda tutilgan. Atrof-muhit tovushlarini eshitish, farqlash va tanish orqali bolalarda auditoriy idrokni rivojlantirishga qaratilgan mashqlar amalga oshiriladi (3-rasmga qarang). Ushbu mashqlar keyinchalik nutqiy eshituv va talaffuzni shakllantirish uchun zarur poydevorni yaratadi.Ishlab chiqilgan raqamli dasturiy ta’minotning eshitishida nuqsoni bo‘lgan bolalar nutqini rivojlantirishdagi ilmiy-pedagogik imkoniyatlarini keng qamrovli tahlil qilishdan iborat. Tadqiqotda dasturiy tizimning funksional mazmuni, ochiq lug‘atli tuzilmasi, nutqiy va nonutqiy mashqlarni uyg‘unlashtirish mexanizmlari hamda pedagogik tajriba-sinov natijalari asosida uning samaradorligi yoritiladi.3-rasm. Nonutqiy tovushlarni eshitish va farqlashga yo‘naltirilgan auditoriy mashqlarni amalga oshirish muhiti.Nonutqiy mashqlar natijalari baholash elementlari bilan boyitilgan bo‘lib, bola tovushni tanib, mos variantni tanlaydi va natija avtomatik qayd etiladi (4-rasmga qarang). Bu jarayon auditoriy xotira va tovush-ma’no bog‘lanishlarini mustahkamlashga xizmat qiladi.4-rasm. Nonutqiy tovushlarni tanish va baholashga mo‘ljallangan raqamli test muhiti.
ПЕДАГОГИКА ВА ПСИХОЛОГИЯ43Raqamli dasturiy ta’minotning pedagogik va funksional mazmuni ishlab chiqilgan raqamli dasturiy ta’minot eshitishida nuqsoni bo‘lgan bolalar nutqini rivojlantirishga yo‘naltirilgan kompleks pedagogik tizim sifatida qaraladi. Dasturiy ta’minotning asosiy maqsadi nutqiy rivojlanish jarayonini tizimli tashkil etish, mashg‘ulotlarni individuallashtirish hamda natijalarni doimiy monitoring qilishdan iborat. Ushbu tizim an’anaviy logopedik mashg‘ulotlarni to‘liq almashtirishni emas, balki ularni ilmiy asoslangan raqamli mexanizmlar bilan boyitishni ko‘zda tutadi.Dasturiy ta’minotning muhim xususiyatlaridan biri uning ochiq lug‘atli tuzilmasidir. Leksik material qat’iy belgilangan va cheklangan so‘zlar to‘plami bilan chegaralanmagan bo‘lib, u logoped va surdopedagoglar tomonidan shakllantiriladi hamda pedagogik ehtiyojlarga muvofiq ravishda bosqichma-bosqich kengaytiriladi. Ushbu yondashuv bolalarning individual nutqiy ehtiyojlarini hisobga olish, yosh va rivojlanish darajasiga mos mashg‘ulotlar tashkil etish imkonini beradi. Ochiq lug‘atli tizimdan foydalanish nutqiy materialning sun’iy cheklanishini bartaraf etib, bolalarning real kommunikativ ehtiyojlariga yaqinlashishni ta’minlaydi [6].Dasturiy ta’minotda leksik birliklar bilan ishlash jarayoni multimodal tamoyil asosida tashkil etiladi. Har bir leksik birlik vizual obrazlar, yozma faoliyat va nutqiy javoblar orqali mustahkamlanadi. Bunda bola so‘zning ma’nosini ko‘rish, uni nutqiy yoki yozma shaklda ifodalash hamda bajarilgan topshiriq natijasini tezkor qayta aloqa orqali baholash imkoniyatiga ega bo‘ladi (2-rasmga qarang). Mazkur mexanizm eshitishida nuqsoni bo‘lgan bolalarda kompensator kanallarni faollashtirishga xizmat qilib, nutqni ongli ravishda o‘zlashtirish jarayonini qo‘llab-quvvatlaydi [7]. Nutq ravonligini shakllantirish dasturiy ta’minotning alohida pedagogik vazifalaridan biri hisoblanadi. Mashg‘ulotlar davomida nutqiy faoliyat vaqt, davomiylik va takroriylik mezonlari asosida tashkil etiladi. Bu bolalarda nutqiy chidamlilikni oshirish, nutqni uzluksiz va barqaror ifodalash ko‘nikmalarini rivojlantirishga xizmat qiladi. Raqamli muhitda vaqt bilan bog‘liq mashqlarni muntazam qo‘llash nutq avtomatizatsiyasini tezlashtirishi ilmiy tadqiqotlarda qayd etilgan [8]. Dasturiy ta’minotda nutqiy mashg‘ulotlar bilan bir qatorda nonutqiy auditoriy mashqlar ham muhim o‘rin egallaydi. Nonutqiy tovushlar bilan ishlash bolalarda auditoriy idrokni rivojlantirish, tovushlarning intensivligi, davomiyligi va tembrini farqlash ko‘nikmalarini shakllantirishga yo‘naltirilgan. Ushbu mashqlar nutqdan oldingi bosqichda eshitish faoliyatini faollashtirish uchun zarur bo‘lgan tayanch mexanizm sifatida qaraladi (3-rasmga qarang). Ilmiy manbalarda nonutqiy tovushlar bilan ishlash keyinchalik fonematik eshituv va talaffuzning shakllanishiga ijobiy ta’sir ko‘rsatishi ta’kidlanadi [9].Nonutqiy mashqlar baholash elementlari bilan boyitilgan bo‘lib, bola tovushni tanish va mos javobni tanlash orqali o‘z auditoriy idrok darajasini namoyon etadi. Natijalar avtomatik qayd etilib, pedagogga keyingi mashg‘ulotlarni rejalashtirishda tahliliy asos bo‘lib xizmat qiladi. Ushbu yondashuv dasturiy ta’minotni nafaqat mashq, balki diagnostik vosita sifatida ham qo‘llash imkonini beradi.Tadqiqot doirasida raqamli dasturiy ta’minotdan foydalanish samaradorligini aniqlash maqsadida pedagogik tajriba-sinov ishlari amalga oshirildi. Tajriba eshitishida nuqsoni bo‘lgan bolalar bilan ishlovchi maxsus ta’lim muassasasi sharoitida olib borildi. Tajribada qatnashgan bolalar nutqiy rivojlanish darajasi va yosh xususiyatlariga ko‘ra tanlab olindi.Tajriba-sinov jarayonida nutqni rivojlantirish mashg‘ulotlari an’anaviy logopedik yondashuvlar va raqamli dasturiy ta’minotdan foydalanilgan holda tashkil etildi. Mashg‘ulotlar tizimli ravishda, oldindan belgilangan reja asosida olib borildi. Raqamli dasturiy ta’minot mashg‘ulotlarning mazmunini individuallashtirish, takrorlash chastotasini
ПЕДАГОГИКА ВА ПСИХОЛОГИЯ44oshirish va natijalarni qayd etish imkonini berdi.Tajriba davomida leksik birliklar bilan ishlash jarayoniga alohida e’tibor qaratildi. Ochiq lug‘atli tizim asosida shakllantirilgan so‘zlar jamlanmasi bolalarning kundalik hayotida uchraydigan predmetlar va hodisalarni qamrab oldi. So‘zlar bosqichma-bosqich murakkablashtirilib, bolalarning nutqiy rivojlanish dinamikasiga mos ravishda kengaytirildi. Bu yondashuv bolalarda nutqiy faollikni oshirishga va mashg‘ulotlarga bo‘lgan qiziqishni kuchaytirishga xizmat qildi.Nonutqiy auditoriy mashqlar tajriba jarayonida nutqiy mashg‘ulotlar bilan integratsiyalashgan holda qo‘llanildi. Atrof-muhit tovushlarini farqlash va tanish bo‘yicha mashqlar bolalarda auditoriy diqqat va eshituv tahlil qilish ko‘nikmalarini mustahkamladi. Kuzatuvlar shuni ko‘rsatdiki, nonutqiy mashqlarni muntazam bajargan bolalarda keyingi nutqiy mashqlarda tovushlarni farqlash va talaffuz qilish jarayoni nisbatan yengil kechdi.Pedagogik tajriba-sinov ishlari yakunida olingan natijalar raqamli dasturiy ta’minot asosida tashkil etilgan mashg‘ulotlarning eshitishida nuqsoni bo‘lgan bolalar nutqiy rivojlanishiga ijobiy ta’sir ko‘rsatganini tasdiqladi. Tajriba guruhidagi bolalarda leksik birliklardan foydalanish faolligi oshdi, nutqiy javoblarning davomiyligi va barqarorligi yaxshilandi. Nutq ravonligi bilan bog‘liq ko‘rsatkichlar tahlili shuni ko‘rsatdiki, raqamli muhitda vaqt va takroriylik asosida tashkil etilgan mashqlar bolalarda nutqni ongli boshqarish ko‘nikmalarini shakllantirdi. Xulosa qilib aytganda, nutqiy faoliyatdagi uzilishlar kamaydi, so‘zlarni ketma-ket va izchil qo‘llash holatlari ko‘paydi. Bu holat raqamli dasturiy ta’minot nutq avtomatizatsiyasini qo‘llab-quvvatlovchi pedagogik mexanizm ekanligini ko‘rsatadi. Nonutqiy auditoriy mashqlar natijalari ham ijobiy dinamika bilan tavsiflandi. Tajriba yakunida bolalar tovushlarni tanish va farqlash vazifalarini dastlabki bosqichga nisbatan ancha ishonchli bajara boshladilar. Ushbu natijalar auditoriy idrokni rivojlantirish nutqiy rivojlanish uchun muhim shart ekanligini tasdiqlaydi. Raqamli dasturiy ta’minotdan foydalanish bolalarning mashg‘ulotlarga bo‘lgan motivatsiyasiga ham ijobiy ta’sir ko‘rsatdi. Vizual tayanchlar, tezkor qayta aloqa va interaktiv mashqlar bolalarda xatolardan qo‘rqmasdan faol ishtirok etish muhitini yaratdi. Bu esa maxsus pedagogikada muhim bo‘lgan psixologik qulaylikni ta’minlashga xizmat qildi [10].Foydalanilgan adabiyotlar ro‘yxati:1. World Health Organization. World Report on Hearing. – Geneva: WHO, 2021. – 272 p.2. Mayer R. E. Multimedia Learning. – 2nd ed. – Cambridge: Cambridge University Press, 2009. – 304 p.3. Rose D. H., Meyer A. Universal Design for Learning: Theory and Practice. – Wakefield, MA: CAST, 2006. – 180 p.4. Tomblin J. B., Oleson J. J., Ambrose S. E., Walker E., Moeller M. P. Language outcomes in children with hearing loss // Journal of Speech, Language, and Hearing Research. –2015. – Vol. 58, No. 3. – P. 701–717.5. Hallahan D. P., Kauffman J. M., Pullen P. C. Exceptional Learners: An Introduction to Special Education. – 12th ed. – Boston: Pearson Education, 2014. – 480 p.6. Ainscow M. Developing Inclusive Education Systems: What Are the Levers for Change?– London: Routledge, 2015. – 176 p.7. Bates A. W. Teaching in a Digital Age: Guidelines for Designing Teaching and Learning.– Vancouver: BCcampus, 2019. – 540 p.
ПЕДАГОГИКА ВА ПСИХОЛОГИЯ458. Clark R. C., Mayer R. E. E-Learning and the Science of Instruction: Proven Guidelines for Consumers and Designers of Multimedia Learning. – 4th ed. – Hoboken, NJ: Wiley, 2016. – 528 p.9. Камолова Ю. М. Цифровые педагогические средства как фактор социальной и образовательной инклюзии детей с нарушениями слуха в начальной школе //Science and Education. – 2026. – Т. 7. – №. 1. – С. 974-990.https://cyberleninka.ru/article/n/tsifrovye-pedagogicheskie-sredstva-kak-faktorsotsialnoy-i-obrazovatelnoy-inklyuzii-detey-s-narusheniyami-sluha-v-nachalnoy-shkole10. Камолова Ю. М. Педагогико-дидактическая модель проектирования цифровой образовательной среды для развития речи у детей с нарушением слуха, обучающихся на узбекском языке //Science and Education. – 2026. – Т. 7. – №. 1. – С. 1056-1065. https://cyberleninka.ru/article/n/pedagogiko-didakticheskaya-modelproektirovaniya-tsifrovoy-obrazovatelnoy-sredy-dlya-razvitiya-rechi-u-detey-snarusheniem-sluha11. Sherzod N., Yulduzkhon K. Computer Logopedic Programm\" Home Speech Therapist\" For Analysis Of Speech In Correction Of Audio And Verbal Disorders In Preschool Children //Turkish Journal of Computer and Mathematics Education. – 2021. – Т. 12. – №. 4. – С. 26-30.12. Nematov S. K., Kamolova Y. M. DEVICE BASED ON SPECTRAL ANALYSIS FOR DETECTION AND CORRECTION OF SPEECH DEFECTS IN UZBEK SPEAKING CHILDREN //Technical science and innovation. – 2022. – Т. 2022. – №. 2. – С. 163-167.13. Nematov S., Kamolova Y. A computer program based on spectral analysis for speech correction in children //Journal of physics: conference series. – IOP Publishing, 2021. – Т. 2131. – №. 3. – С. 032108. https://iopscience.iop.org/article/10.1088/1742-6596/2131/3/032108/meta
ПЕДАГОГИКА ВА ПСИХОЛОГИЯ46UDK:374.320.024.СПЕЦИФИКА И ПРОБЛЕМАТИКА ИСПОЛЬЗОВАНИЯ ОБРАЗОВАТЕЛЬНЫХ ТЕХНОЛОГИЙ В УЧЕБНОМ ПРОЦЕССЕTA’LIM TEXNOLOGIYALARIDAN TA’LIM JARAYONIDA FOYDALANISHNING XUSUSIYATI VA MUAMMOLARI.SPECIFICITY AND PROBLEMS OF USING EDUCATIONAL TECHNOLOGIES IN THE EDUCATIONAL PROCESSХудайкулова Ф.Х. (УзГУМЯ, Старший преподаватель) В статье рассматривается актуальная проблема внедрения современных педагогических технологий в образовательный процесс. Анализируются цели и задачи инновационного обучения, раскрываются наиболее эффективные методы и приёмы применения инновационных технологий при преподавании русского языка. Особое внимание уделяется значимости личностно-ориентированного подхода как одного из ключевых условий повышения качества обучения и развития учебно-познавательной активности обучающихся.Ключевые слова: инновационные педагогические технологии, информационнокоммуникационные технологии, ключевые компетенции, личностно-ориентированный подход, методы и приёмы обучения, метод проектов, интегрированное обучение, нетрадиционные формы самостоятельной работы.Maqolada zamonaviy pedagogik texnologiyalarni taʼlim jarayoniga joriy etishdagi haqiqiy muammo muhokama qilinadi. Innovatsion taʼlimning maqsad va vazifalari tahlil qilinadi, rus tilini oʻqitishda innovatsion texnologiyalardan foydalanishning eng samarali usullari va usullari aniqlanadi. Shaxsga yoʻnaltirilgan yondashuvning taʼlim sifatini yaxshilash hamda talabalarning taʼlim va kognitiv faoliyatini rivojlantirish uchun asosiy shartlardan biri ekanligiga alohida eʼtibor qaratiladi.Kalit soʻzlar: innovatsion pedagogik texnologiyalar, axborot va kommunikatsiya texnologiyalari, asosiy kompetensiyalar, shaxsiyatga yoʻnaltirilgan yondashuv, oʻqitish usullari va texnikalari, loyiha usuli, integratsiyalashgan oʻrganish, anʼanaviy boʻlmagan mustaqil ish shakllari.The article examines the relevance of implementing modern pedagogical technologies in the contemporary educational process. The goals and objectives of innovative teaching are analyzed, and the most effective methods and techniques of innovative technologies in teaching the Russian language are described. Particular emphasis is placed on the importance of a student-centered approach as a key factor in improving the quality of education and enhancing students’ cognitive activity.Key words: innovative pedagogical technologies, information and communication technologies, key competencies, student-centered approach, teaching methods and techniques, project-based learning, integrated learning, non-traditional forms of independent work.
ПЕДАГОГИКА ВА ПСИХОЛОГИЯ47Современный этап развития системы образования характеризуется активными процессами модернизации, обусловленными требованиями цифровизации, глобализации и перехода к компетентностной модели обучения. В условиях динамично меняющегося общества особую актуальность приобретает проблема внедрения и эффективного использования образовательных технологий, ориентированных на развитие личности обучающегося, его познавательной самостоятельности и способности к непрерывному обучению. Образовательные технологии сегодня рассматриваются не только как совокупность методов и приёмов обучения, но и как целостная система организации учебного процесса, обеспечивающая достижение устойчивых образовательных результатов. В этом контексте особое значение приобретают инновационные педагогические технологии, направленные на активизацию учебно-познавательной деятельности, формирование ключевых компетенций и повышение мотивации к обучению.Актуальность настоящего исследования обусловлена необходимостью осмысления специфики и проблематики применения современных образовательных технологий в учебном процессе, в том числе при обучении русскому языку. Несмотря на широкое распространение инновационных подходов, их практическая реализация нередко сопровождается методическими, организационными и психологопедагогическими трудностями, что требует комплексного анализа и научного обоснования.Целью статьи является анализ особенностей и проблем использования современных образовательных технологий в образовательном процессе, а также выявление наиболее эффективных методов и приёмов их применения в преподавании русского языка.Одним из общепризнанных критериев эффективности любой технологии является качественное улучшение соответствующего образовательного или управленческого процесса в результате её внедрения. В современной педагогике существует значительное разнообразие технологий, отличающихся целями, содержанием и методами реализации. Применительно к образовательному процессу педагогическая технология предполагает внедрение нововведений в цели, содержание, методы, формы и средства обучения и воспитания, а также в организацию взаимодействия преподавателя и обучающихся с целью достижения устойчивых и более высоких образовательных результатов. Как правило, технологический процесс включает этап разработки и апробации нововведения, последующий анализ полученных результатов, их коррекцию и лишь затем — внедрение и распространение в образовательной практике.В системе современного образования наиболее востребованными инновационными направлениями являются:– информационно-коммуникационные технологии;– личностно-ориентированное обучение;–проектно-исследовательская деятельность;– игровые педагогические технологии.Информационно-коммуникационные технологии предполагают интеграцию учебных дисциплин с цифровыми средствами, а также использование компьютерных технологий в процессе обучения, оценивания и организации коммуникации. Компьютерные средства могут применяться на всех этапах учебного процесса: от представления учебного материала до контроля и самоконтроля знаний.
ПЕДАГОГИКА ВА ПСИХОЛОГИЯ48Использование электронных учебников, мультимедийных презентаций, аудио- и видеоматериалов способствует повышению наглядности и эффективности усвоения учебного материала. Самостоятельная работа обучающихся по созданию презентаций, схем и ментальных карт способствует структурированию знаний и развитию навыкованализа информации.Особую значимость приобретает формирование у студентов умений рационального использования интернет-ресурсов, поисковых систем и социальных сетей в образовательных целях. При грамотной педагогической организации данные ресурсы становятся важным источником информации и средством профессионального взаимодействия. Создание преподавателем собственного образовательного сайта позволяет расширить возможности дистанционного обучения, а также обеспечить доступ к дополнительным учебным и методическим материалам.Проектная и исследовательская деятельность направлена на развитие самостоятельности обучающихся, их способности к поиску, анализу и интерпретации информации, а также к постановке и решению учебных и исследовательских задач. В процессе выполнения проектов формируются коммуникативные навыки, умения коллективного взаимодействия, аргументации собственной позиции и критического осмысления полученных результатов. Данная технология способствует развитию аналитического мышления и познавательной активности студентов.Игровые технологии занимают особое место в системе инновационного обучения, поскольку сочетают образовательные и мотивационные функции. Они способствуют активизации познавательной деятельности, развитию творческого потенциала и формированию положительного эмоционального фона на занятиях. Особенно эффективно применение игровых форм на начальных этапах обучения, когда они соответствуют возрастным и психологическим особенностям обучающихся.К основным целям инновационных образовательных технологий относятся: развитие интеллектуальных, коммуникативных, лингвистических и творческих способностей студентов; формирование ключевых компетенций, включая социальную, информационно-технологическую, общекультурную, речевую и учебнопознавательную; формирование навыков самостоятельной учебной деятельности и продуктивного творчества; воспитание креативной личности, способной к аналитической и проектной деятельности.Реализация данных целей обусловливает следующие задачи инновационного обучения: оптимизацию учебного процесса; создание условий для продуктивного взаимодействия преподавателя и студентов; формирование устойчивой мотивации к обучению и самообразованию; отбор эффективных методов и способов представления учебного материала.Современные образовательные технологии представляют собой единство содержания обучения, методов активного усвоения знаний и разнообразных средств обучения, включающих информационные, технологические, организационные и коммуникационные компоненты. Их применение способствует повышению качества образования, развитию исследовательских и аналитических умений, а также формированию коммуникативных и лидерских качеств личности. В процессе обучения русскому языку целесообразно использовать такие методы и приёмы, как дидактические игры, мозговой штурм, групповые дискуссии, работа с ключевыми терминами, анализ логических цепочек, тестирование, кейс-метод и нетрадиционные формы самостоятельной работы. Перспективным является также метод проектов,
ПЕДАГОГИКА ВА ПСИХОЛОГИЯ49способствующий развитию критического мышления и медиакомпетентности обучающихся.Особую роль в активизации познавательной деятельности играют нетрадиционные и интегрированные занятия, которые обеспечивают межпредметные связи, способствуют формированию целостной картины мира и развитию образного мышления. Интегрированные формы обучения позволяют эффективно сочетать различные виды деятельности и раскрывать творческий потенциал студентов. Вместе с тем чрезмерное использование нестандартных форм занятий нецелесообразно, поэтому их рекомендуется включать в структуру традиционного урока в виде отдельных элементов. Дидактические игры, творческие задания и интерактивные методы позволяют снизить уровень психологического напряжения, преодолеть языковой барьер и создать положительную мотивацию к изучению русского языка.Однако указанный переход от традиционного подхода к инновационному должен носить не спонтанный характер, это планируемый, тщательно анализируемый процесс. Все изменения должны быть тщательно спроектированы, причем по нескольким направлениям: психолого-педагогическому, социально-педагогическому и непосредственно педагогическому. Одним из важнейших аспектов эффективного образования является комфортная, благожелательная обстановка во время занятий. К психологически устойчивому функционированию стремятся абсолютно все педагоги. Это помогает снять барьер между преподавателем и студентом и раскрыть творческие способности каждого студента. Уместный юмор, небольшие лирические, исторические, экономические и прочие отступления, тактичное исправление ошибок, стимулирование к мыслительной деятельности – вот приемы, использование которых позволит учителю достичь комфортной психологической обстановки в аудитории.Сегодня уже нет необходимости доказывать, что применение инновационных технологий на разных этапах занятия помогает сделать его более эффективным и результативным, а процесс получения знаний – более интересным и продуктивным. Существующий на данный момент педагогический опыт в применении инновационных технологий в образовательном процессе показывает, что невозможно достичь высоких результатов, применяя лишь традиционные методы обучения в ВОУ. Использование на занятиях новых форм преподавания позволяет решить ряд проблем: формировать у молодого поколения активную гражданскую позицию; изменять характер взаимодействия субъектов образовательного процесса (студента и преподавателя); повышать мотивационную составляющую студентов.Таким образом, анализ специфики и проблематики использования образовательных технологий в учебном процессе позволяет сделать вывод о том, что инновационные педагогические технологии выступают важнейшим фактором повышения качества современного образования. Их внедрение способствует развитию познавательной активности обучающихся, формированию ключевых компетенций, а также созданию условий для личностного и профессионального роста студентов.Использование информационно-коммуникационных, проектных, игровых и личностно-ориентированных технологий позволяет существенно расширить образовательные возможности, изменить характер взаимодействия между преподавателем и обучающимися и повысить мотивацию к изучению учебных дисциплин, в том числе русского языка. Вместе с тем эффективность инновационного обучения во многом зависит от системного и продуманного характера их применения, методической подготовленности преподавателя и учёта психолого-педагогических
ПЕДАГОГИКА ВА ПСИХОЛОГИЯ50особенностей обучающихся. Переход от традиционной модели обучения к инновационной должен осуществляться поэтапно и на научно обоснованной основе, с учётом педагогических, социальных и психологических аспектов образовательного процесса. Создание комфортной образовательной среды, благоприятного эмоционального климата и условий для творческой самореализации обучающихся является необходимым условием успешной реализации современных образовательных технологий. В целом можно утверждать, что инновационные педагогические технологии не заменяют традиционное обучение, а дополняют и обогащают его, обеспечивая более высокий уровень образовательных результатов и соответствие современным требованиям к подготовке конкурентоспособной, инициативной и креативной личности. Процесс обучения кардинально меняет свои приоритеты: теперь перед педагогом стоит задача не научить, а создать такую среду для студентов, в которой будет осуществлена возможность самостоятельного изучения предметов, раскрытия собственного творческого потенциала. Инновационные педагогические технологии уже стали неотъемлемой частью каждого занятия, а преподаватель – это высоко квалифицированный работник, применяющий в своей деятельности достижения современной науки и техники.Список использованной литературы:1.Белькова А. Е., Лесниченко Л. П. Интерактивный метод обучения на уроках русского языка как способ повышения познавательной активности учеников // Молодой ученый. - 2015. - №23.2.Бодров А.Н. Инновации в профессиональном образовании/А.Н. Бодров // Профессиональное образование. - 2009. № 8. – С.9.3.Гуслова М.Н. Инновационные педагогические технологии: Учебное пособие для студентов учреждений сред. проф. Образования / М.Н. Гуслова. - М.: ИЦ Академия, 2013. - 288 c.4.Худайкулова Ф.Х. Работа родительского комитета в школе. Журнал. Начальная школа, 2011. №9. - С. 98.5.Khudaykulova Feruza Kholovna. Aspects of contact; Russian -Turkish language Журналcentral Asian journal of multidisciplinary research and management. № 1. 2024г. - С.186-19. 6. Feruza Xudayqulova.Проблемы и применение технологии преподавания Журнал. Modern Science and Research. Т.3. № 1. С.1-5. 2024/1/12.7. Худайкулова Ф.Х. Особенности преподавания русского языка как иностранного в национальной аудитории. Дата публикации 2021. Материалы конференции. Русский язык за рубежом: инновационные подходы и эффективные практики открытого образования. С. 129-132.8. Махмудова Ш.М Дистанционное обучение для преподавателей-заочников: технологии и методы, преимущества и недостатки. Журнал «Современная наука иисследования». 11.01.2024. №1. С.1-3.9. Maxmudova Shaxlo Mizrobovna. BENEFITS OF INCORPORATING COMMON PHRASES AMONG LEARNERS IN NON-LINGUISTIC EDUCATIONAL SETTINGS.ISSN: 2692-5206, Impact Factor: 12,23 American Academic publishers, volume 05, issue 10,2025.10.Худайкулова Ф.Х. Инклюзивное образование и толерантность в образовательной среде: контроль знаний.- Konferensiya, 2025г.Т. 1. № 1. С. 258-262.