Журнал 2 сон 2026 йил

ПЕДАГОГИКА ВА ПСИХОЛОГИЯ101босқичга асос бўла олишига эришиш);-якка тартибда ёндашув (тарбияланувчи ёши, индивидуал хусусиятларини ўрганиш ва тарбиявий жараённи ташкил этишда);-модернизация (тарбиявий тизимнинг мунтазам замонавийлаштира борилиши, тарбиянинг замон талабларига мослиги);-компетенциявий ёндашув (шакллантириладиган таянч фазилатлар тўғрисида тасаввур ва тушунчага эга бўлиш – кўникма – малака – компетенция динамикасига эришиш);- таълим ва тарбия бирлиги;- педагогик масъулият (ота-она, узлуксиз таълим субъектлари, давлат ва жамоат ташкилотлари, педагоглар томонидан ёшлар тарбияси учун масъулиятга амал қилиниши, педагогик ҳамкорлик)дан иборат. Мазкур тамойиллардан саккизтаси (тарбия мақсади ва йўналишларининг миллий ғоя рўёбига йўналтирилиши, илмийлик, узвийлик, якка тартибда ёндашув, модернизация, компетенциявий ёндашув, таълим ва тарбия бирлиги ва педагогик масъулият) ўтган йиллар давомида у ёки бу даражада тадқиқ қилиниб, такомиллаштирилди. Бироқ, “технологик таъминланганлик (фазилатларни ривожлантиришга уларнинг индикаторлари орқали таъсир қилиш)тамойилини жорий қилиш нисбатан қийин кечмоқда. [5,6].Ушбу заруратдан келиб чиқиб, “Узлуксиз маънавий тарбия Концепцияси”да белгиланган таянч компетенциялар (Ватанга садоқат, тадбиркорлик, иродалилик, мафкуравий иммунитет, меҳр-оқибатлилик, масъулиятлилик, бағрикенглик, ҳуқуқий маданият, инновацион фикрлаш, меҳнатсеварлик) индикаторлари” ишлаб чиқилди. Қуйида ушбу фазилатлар индикаторларидан Ватанпарварлик, иродалилик ва масъулиятлилик фазилатлари мисолида намуна келтирилади. “Узлуксиз маънавий тарбия Концепцияси”да белгиланган таянч компетенциялар индикаторлари. № КомпетенцияномиИндикаторлар Ўрганишметодлари1. ВатанпарварликВатанпарварлик – одамнинг ўз юрти, мамлакатига муҳаббати ва садоқатини кўрсатади.Ватанга садоқат - инсонважамиятнинг ватанпарвар лик даражасини ва 1. Ватанга муҳаббат: одамнинг ўз юрти, мамлакатига, унинг тарихи, маданияти, анъаналари ва табиий гўзаллигига чуқур боғлиқлигининг намоён бўлиши.2. Фуқаролик жавобгарлиги: жамият ҳаётида иштирок етиш, қонун ва қоидаларга риоя қилиш ва ижтимоий, фуқаровий фаоллик, жамоат ишларида иштирок этишга тайёрлик.3. Ўзбекистон фаровонлиги учун қайғуриш: мамлакатнининг иқтисодиёти, ижтимоий соҳасини, таълим ва соғлиқни сақлаш тизимларини ривожлантиришга ёрдам беришга тайёрлик.4. Ўзбекистон манфаатларини ҳимоя қилиш: мамлакатга сиёсий, иқтисодий, ахборий, ғоявий ички ва ташқи таҳдидлардан ҳимоя қилишга тайёрлик.5. Ўзбекистон рамзлари ва миллий анъаналарга Экспертинтервю.Сўровлар,Суҳбат, Кузатиш.Контент таҳлил.Моделлаштириш.Математик статистика.Маънавий маркетинг.

ПЕДАГОГИКА ВА ПСИХОЛОГИЯ102уларнинг ўз мамлакати манфаатларига хизмат қилишгатайёрлигини аниқлашга ёрдам беради.ҳурмат: давлат рамзлари, байроғи, герби, мадҳиясига ҳурмат, шунингдек тарихий қадриятлар ва миллий удум, урф-одат, байрамларга ҳурмат.6. Миллий бирлик: жамият манфаатлари йўлида бошқа фуқаролар билан бирлашишга, ватандошлар билан бирдамлик ва уларни қўллаб-қувватлашга тайёрлик.7. Янги Ўзбекистонни англаш: Янги Ўзбекистон, Учинчи Ренессанс, мустақиллик тарихи, қадриятлари, сиёсати, маънавияти, маданияти, бугунги ҳолати ва истиқболи, жаҳонда тутган ролини билиш ва баён қилишга тайёрлик.2. Иродалиликфазилати\"Иродалилик\" инсон ёки жамоа, ташкилот, халқнинг ўз мақсадларига эришишда қатъият ва изчилликкўрсатиш қобилиятинианглатади.Иродалилик одамнинг турли соҳаларда муваффақиятга эришишига ёрдам беради.1. Мақсадга интилиш: мақсадларни аниқ белгилаш ва уларни ҳаракатлар учун рағбат сифатида доимо ёдда тутиш қобилияти.2. Тиришқоқлик: қийинчиликларни енгишга тайёрлик ва мақсадга етиш йўлидаги тўсиқлардан чекинмаслик.3. Ўз-ўзини бошқариш: қийин вазиятларда ўз ҳис-туйғуларини, ҳаракат ва реакцияларини бошқариш қобилияти.4. Масъулият: Ўз ҳаракатлари ва уларнинг натижалари учун жавобгарликни зиммасига олишга тайёрлик.5. Ички интизом: мақсадга эришиш учун қабул қилган режасига амал қилиш, ўзини ўзи тартибга солиш қобилияти.6. Ишонч: ўз қобилиятларига ва қилаётган ишининг муваффақиятли натижа беришига ишонч.7. Мослашувчанлик: мақсадни ўзгартмасдан ўзгарган шароитга мослашиш, йўлни, иш методларини ўзгартиришга тайёрлик.8. Мотивация: мақсадлар устида ишлашни давом эттириш учун ўзида маънавий асосларни топиш қобилияти.Экспертинтервю.Сўровлар,Суҳбат, Кузатиш.Контент таҳлил.Моделлаштириш.Математик статистика.Маънавий маркетинг.3. МасъулиятлиликШахснинг ўзваъдаларининг устидан чиқиши, ўз мажбуриятларини бошқалар эслатмасдан 1. Ишончлилик: унинг ёнида бошқалар ўзларини хавфсиз, барқарор, ишончли ҳис қилиши.2. Мардлик: муаммо рўй берганида ўзини оқламаслик, Бошқаларнинг ортига яширинмаслик, хато қилганда айбни ўз зиммасига олиш, бошқаларга юкламаслик ва вазиятни тузатиш йўлларини топиш қобилияти.Экспертинтервю.Сўровлар,Суҳбат, Кузатиш.Контент таҳлил.Моделлаштириш.

ПЕДАГОГИКА ВА ПСИХОЛОГИЯ103бажариш, ўзини ўзи назорат қилиш қобилияти.3. Аниқликка интилиш: ҳамма нарсада аниқликка, муддатларга риоя қилиш, кечикмаслик, ўзининг ва бошқаларнинг вақтини қадрлашга тайёрлик.4. Ўзини тута билиш: ҳар қандай вазиятда ўзини тута билиш, ҳис-туйғуларибошқариш, конструктив мулоқотга тайёрлик.5. Командада ишлаш: масъулиятни зиммага олишдан қўрқмаслик, ўзининг куч ва малакаларини оқилона баҳолай олиш.6. Бардошлилик: хавф-хатарларга, ноаниқлик, муаммоларга, қийинчиликларолдида эсанкирамаслик, уларга бардош бера олиш.7. Мардлик: ўзининг ҳаловатидан кечиб, янги иш, нарсаларни синаб кўришга тайёрлик.Математик статистика.Маънавий маркетинг.Бўлажак педагогларни маънавий-ахлоқий тарбиялаш талабаларнинг ўз касбининг ижтимоий мақсадларини англашига, уларнинг касбий-маънавий компетенцияларинингривожланишига, уларнинг педагогик мақсадларни белгилаш ва уларга эришиш стратегияларини англаш ва амалга оширишларига хизмат қилади. Шу боис, маънавийахлоқий компетенцияларнинг аҳамияти бўлажак педагогларни тайёрлаш тизимида тобора ортиб боради. Зеро, педагог тарбия субъекти сифатида ўқувчиларни маънавийахлоқий тарбиялаш, кундалик ҳаётда ўз олдига тўғри, яхши ният, мақсадларни қўйишни(маънавий) ва шу ният-мақсадларни амалга оширишнинг гўзал хулқлари –компетенция-ларини (ахлоқий) ўргатади. Шу сабабли “Узлуксиз маънавий тарбия” трилогиясининг “Фазилатли авлод” деб номланган учинчи қисмида бу масалага алоҳида эътибор қаратилди. Яъни маънавий ва ахлоқий тарбиянинг янада аниқлаштирилган таърифи келтириб ўтилган бўлиб, иккиси ўзаро бир-бири билан боғлиқлиги қуйидагича талқин қилинган: “Маънавий тарбия –ўқувчининг ички оламини яратади, ахлоқий тарбия – ана шу ички оламни ташқи олам билан боғлашга ўргатади. Маънавий-ахлоқий тарбия шунинг учун ҳам ўзаро боғлиқ. Бири бирини тақазо қилади. Зеро, одамнинг яхши-ёмонлиги сабаблари унинг қўл-оёғи, кўзлари, тили, гавдаси қандайлигига эмас, балки унинг ички маънавиятига боғлиқ. Ўқитувчи, мураббий, ота-оналар ана шу педагогик қоидани яхши англаб олишлари зарур” [2,10].Бўлажак педагогларда маънавий-маърифий компетенциялар индикаторларини ривожлантиришнинг принциплари сифатида педагогик фаолиятнинг ижтимоий моҳиятини ҳисобга олиш, маънавий-ахлоқий тарбия-нинг моҳиятида ижтимоий сиёсий, маънавий маърифий, иқтисодий, эстетик қадриятлар ва ўз-ўзини ривожлантириш мавжуд бўлиши, талабаларнинг ижтимоий–маданий муҳити, оиласи, жамоавий муносабатларини ўрганиш, ушбу жараённинг очиқ ижтимоий-педагогик тизимга айланиши, профессор-ўқитувчиларнинг юқори касбий даражаси ва олий таълим муассасасидаги ижтимоий маънавий муҳит ҳамда талабаларнинг ҳаётий қадриятларини тавсифлаш, очиқлик, мулойимлик, бағрикенглик, ўзаро меҳр

ПЕДАГОГИКА ВА ПСИХОЛОГИЯ104оқибатлилик, фуқаролик фазилатлари, ахлоқий фазилатлар, ҳаётий мақсадлар, миллий ғоя, касб танлаш мотивлари, ўз-ўзини тарбиялаш, ижтимоий мослашув ва социализация даражаси, ижтимоий ҳаракатчанлик ва фаоллик каби омиллар эътиборга олиниши зарур.Фойдаланилган адабиётлар рўйхати:1. Узлуксиз маънавий тарбия Концепцияси. Ўзбекистон Республикаси Вазирлар Маҳкамасининг “Узлуксиз маънавий тарбия Концепциясини тасдиқлаш ва амалиётга жорий қилиш тўғрисида”ги 2019 йил 31 декабрдаги 1059-сон қарорига 1-илова.2. А.Қодиров, М.Қуронов ва бошқ. Фазилатли авлод. Узлуксиз маънавий тарбиятрилогияси. III қисм. 7-18 ёшли болаларни маънавий тарбиялаш бўйича қўлланма. Тузувчи-муаллифлар: А.Қодиров, М.Қуронов ва бошқ. – Тошкент, “Муҳаррир” нашриёти, 2019. – 260 б. 10 б.3. Қуронов М. Миллий тикланишдан миллий юксалиш сари. -Т.: Мумтоз сўз, 2021.4. Вахобов М.М. Компетенциявий ёндашувга асосланган давлат таълим стандартларини жорий этиш – замонавий таълим парадигмаси сифатида. /Замонавий таълим/ Современное образование. 2016 йил 10-сон, 3-б.5. Малюткина Н.С. Социальная компетенция как результат высшего профессионального образования//Психолого-педагогический факультет в инновационном развитии. Сб. науч. ст. - Чебоксары: Чуваш, гос. пед. ун-т, 2007. - Ч. 1. - С. 137-142.6. OECD Reviews of Evaluation and Assessment in Education «Synergies for Better Learning». OECD publishing, PARIS CEDEC. 2013. 148-p.

ПЕДАГОГИКА ВА ПСИХОЛОГИЯ105UDK:371.023.421.BO‘LAJAK O‘QITUVCHILARNING MA’NAVIY-AXLOQIY ONGINI SHAKLLANTIRISHDA KREATIV FAOLIYATNINING TARBIYAVIY AHAMIYATIВОСПИТАТЕЛЬНОЕ ЗНАЧЕНИЕ ТВОРЧЕСКОЙ ДЕЯТЕЛЬНОСТИ В ФОРМИРОВАНИИ ДУХОВНО-НРАВСТВЕННОГО СОЗНАНИЯ БУДУШИХ УЧИТЕЛЕЙTHE EDUCATIONAL SIGNIFICANCE OF CREATIVE ACTIVITY IN FORMING THE SPIRITUAL AND MORAL CONSCIOUSNESS OF FUTURE TEACHERS Xudoyqulov X.J. (O‘zMU professori, pedagogika fanlari doktori. Xalqaro “Pedagogik ta’lim” fanlari akademiyasining akademigi. Ushbu maqolada yurtimizning kelajagi bo‘lgan o‘qituvchilarni kreativlik faoliyatini rivojlantirish orqali ma’naviy-axloqiy ongni shakllantirishda tarbiyadagi pedagogik hamkorlik-ning o‘ziga xos xususiyatlariga e’tibor berilgan. Ma’naviyat urg‘u bo‘lgan ma’naviy-axloqiy ko‘nikmalarni o‘qituvchilar ongida shakllantirish, tarbiyadagi insoniy munosabatlar, ma’rifat samaradorligini oshirish orqali ta’lim-tarbiya jarayonida hamkorlikni rivojlanish imkoniyatini yaradi. Yangi renessans davrida, o‘zaro munosabatlardagi tarbiya madaniyatni shakllantirish nazarda tutiladi.Kalit so‘zlar: O‘qituvchi, kreativlik faoliyatini, ma’naviy-axloqiy ong, ma’rifatning samaradorligi, qadriyatlarga, insonparvarlik va vatanparvarlik, ma’rifatda milliylik va umuminsoniylikda tarbiya hamkorligi.В статье рассматриваются особенности педагогического взаимодействия в образовании по формированию духовно-нравственного сознания педагогов, представляющих будущее нашей страны, через развитие творческой деятельности.Формирование в сознании педагогов духовно-нравственных навыков, являющихся зародышами духовности, позволяет совершенствовать человеческие отношения в образовании, повышать эффективность просвещения, развивать сотрудничество в образовательном процессе. В эпоху Нового Ренессанса воспитание в области межличностных отношений рассматривается как часть формирования культуры.Ключевые слова: учитель, творческая деятельность, духовно-нравственное сознание, эффективность просвещения, ценности, гуманизм и патриотизм, сотрудничество в воспитании на основе национального и общечеловеческого в просвещении.This article focuses on the unique features of pedagogical cooperation in education in the formation of spiritual and moral awareness of teachers, who are the future of our country, through the development of creative activities. The formation of spiritual and moral skills, which are the seeds of spirituality, in the minds of teachers allows for the development of human relations in education, the effectiveness of enlightenment, and the development of cooperation in the educational process. In the era of the new Renaissance, education in relationships is considered in the formation of culture.

ПЕДАГОГИКА ВА ПСИХОЛОГИЯ106Key words: Teacher, creative activity, spiritual and moral awareness, effectiveness of enlightenment, values, humanitarianism and patriotism, nationalism in enlightenment and educational cooperation in universality.Maqola kreativlik faoliyatini rivojlantirish orqali ma’naviy-axloqiy ongni shakllantirishning tarbiyadagi roli haqida so‘z yuritar ekan, bevosita, yurtimizda inson ma’naviy ongini shakllantirishda juda katta ishlar amalga oshirilayotganligi haqida to‘xtaladi. Yangi renessans davrida mustaqil O‘zbekistonda ma’naviyat tushunchasining mohiyati, uning ijtimoiy-iqtisodiy ahamiyati, yangidan rivojlanti-rish imkoniyatlari yaratilayotganligi haqida so‘z yuritiladi. Milliy mustaqillik va ma’naviyatning bir-biri bilan bog’liqligi, ijtimoiy taraqqiyot qonuniyati ekanligi bugungi hayotda o‘z isbotini topmoqda. Yurtimizning kelajagi bo‘lgan o‘qituvchi-talabalarning kreativlik faoliyatini rivojlantirish orqali ma’naviy-axloqiy ongini shakllantirishda tarbiyadagi pedagogik hamkorlikning o‘ziga xos xususiyatlariga alohida e’tibor berib kelinmoqda. Mamlakatimizda insonparvar demokratik jamiyat qurishning ma’naviy omili – komil insonni shakllantirishning yaxlit amaliy kreativlik pedogogik asoslari va har bir ijtimoiy guruhning ma’naviy madaniyatini tarkib toptirish, ma’rifat ishlari samaradorligini oshirish usullari, shakllari, vositalari hanuzgacha yetarli darajada ishlab chiqilmagan. Bu borada o‘quvchi-talabalarning kreativlik faoliyatini rivojlantirish orqali ma’naviy-axloqiy ongini shakllantirishda tarbiyadagi pedagogik hamkorlik dolzarb masala hisoblanadi.Dehqon ekin ekish uchun yerning shart-sharoiti, tobini hisobga olmay iloji yo‘q. Aks holda, ekilgan urug‘ ham, yerning va dehqonning mehnati ham zoye ketadi. Ma’naviyat urug‘ini kishilar ongiga yetkazish, ma’rifatning samaradorligini oshirish, kreativ ta’limtarbiya jarayonining umumiy qonuniyatlariga amal qilish bilan birga tarbiyadagi o’zaro kreativ hamkorlikni rivojlanishni ham talab etadi. Tarbiya shaxsni hayotga, mehnatga tayyorlash maqsadida ma’naviy va jismoniy shakllantirish jarayoni bo‘lib, tarbiyadagi kreativlik hamkorligi, ma’naviyat va ma’rifat ishlarining bir-butunligi, bir-biri bilan bog‘liqligi: ma’naviy tarbiya va ma’rifat maqsadi, vazifalari: mazmuni va metodlarining o‘zaro bog‘liqligi, davr talabiga istiqlol mafkurasiga mosligi, ma’naviy tarbiya va o‘z-o‘zini tarbiyalashning o‘zaro bog‘liqligi, ma’naviyat-ma’rifat ishlari shaxsning rivojlanishi, yosh va individual xususiyatlari, tarbiyalanganlik darajasi bilan bog‘liqliligini belgilaydi. Shunday ekan, davlatimiz tomonidan olib borilayotgan bugungi davlat siyosatining, bevosita, tarbiyadagi hamkorligi ya’ni inson dunyoqarashi, hayotiy bilim- ko‘nikmalari, ruhiyati jamiyatga ongli munosabati va uning insonparvarligi, vatanparvarligi, mehnatsevarligi, ahloqiy fazilatlari, estetik didi, huquqiy madaniyati, o‘z insoniy – fuqorolik burchiga sodiqigi, iymon-e’tiqodli bo‘lishini talab etadi va bu borada tarbiyadagi kreativlik hamkorligi alohida ahamiyatga ega. Har bir jamiyatga kirib kelayotgan yosh inson o‘zligini bilishi, o‘z ma’naviy madaniyatini oshirishni uslubiy va yetarli manbalar bilan ta’minlashi orqaligina ma’rifat ishlarida samaradorlikka erishish mumkin va shundan kelib chiqib, tarbiyadagi kreativ hamkorlik ma’naviyat-ma’rifatning mazmuni, metodlari va vositalariga qo‘yiladigan o‘ziga xos quyidagi talablar – pedagogik tamoyillar mavjud: 1.Istiqlol mafkurasida, mustaqil O‘zbekiston kreativ taraqqiyotining ma’naviy- axloqiy negizlari; - umuminsoniy qadriyatlarga sodiqlik; - insonning o‘z imkoniyatlarini erkin namoyish qilishi; - insonparvarlik va vatanparvarlik g‘oyalariga asoslanganlik;

ПЕДАГОГИКА ВА ПСИХОЛОГИЯ1072.Ma’naviyat va ma’rifatda milliylik va umuminsoniylikning uyg‘unligi: 3.Ma’naviy kreativ tarbiya va ma’rifatda izchillik va uzluksizlik; 4. Ma’naviy kriativ tarbiya va ma’rifatning hayot bilan, istiqlol tufayli erishilgan yutuqlar bilan bog‘liqligi: 5.Aqliy, axloqiy-huquqiy, estetik, iqtisodiy, mehnat, ekologik madaniyatni shakllantirishda yaxlit (kompleks) yondoashish kabilar.Bu tamoyillar hayotda sinalgan asosiy talablar bo‘lib, ma’naviyat ma’rifat ishlari bilan shug‘ullanuvchilar uchun dasturilamal-yo‘riqnomadir. Ma’naviy tarbiya mazmuni, metodlari va vositalarini tanlashda amaliy faoliyat uchun aniq tamoyillarga asoslanadi. Shunday ekan, bu borada o‘qituvchi-talaba kreativ faoliyatni rivojlantirish orqali ma’naviy-axloqiy ongini shakllantirish va pedagogik hamkorlik orqali yoshlarning o‘zlikgini anglash, ma’naviy onginishakllantirish – kamolot poydevori ekanligi uchun imkoniyatlar yaratilganligini unutmasligimiz lozim.Yuqorida aytilgan nazariy fikrlar uzluksiz etirof etilib kelinmoqda va doimiy ota-onalar, ustozlar va tarbiyachilar tomonidan alohida e’tibor qaratilmoqda. Natijalar hamisha jamiyat talablari va normalariga mos bo‘lmagan holatlar ham bo‘ladi. Ayniqsa, davlatimiz tomonidan o‘qituvchi-talaba kreativ faoliyatini rivojlantirish orqali ma’naviy-axloqiy ongini shakllantirishda pedagogik hamkorlik orqali ta’lim sohasida olib borilayotgan yangi islohotlar, 2020 yil 23 sentabrdagi “Ta’lim to‘g‘risidagi” Qonunga asosan bo‘layotgan o‘zgarishlar, Yangi O‘zbekistonning barcha hayotiy jabhalarida ijobiy o‘zgarishlar, iqtisodiy rivojla-nish, yuksak ma’naviy yetuklik, ta’lim sohasidagi tub islohotlar yuz berayotganidan dalolat beradi. Ma’lumki, insonda muayyan ijtimoiy faoliyat bilan band bo‘lar ekan, o‘qituvchitalabalarning kreativ faoliyatini rivojlantirish orqali ma’naviy-axloqiy ongini shakllantirishda pedagogik hamkorlik va insoniy hislatlar uch yo‘l bilan shakllantiriladi: a) Rasmiy qabul qilingan ijtimoiy me’yorlarni tashviq qilish, pand-nasihat, shiorlar, chaqiriqlar, cheklovlar, ta’qiqlar va h.k. orqali; b) Jazo havfi orqali; v) Yaxshi ibrat, namunalar orqali.Jamiyat hayoti tajribasining ko‘rsatishicha, o‘qituvchi-talaba kreativ faoliyatini rivojlantirish orqali ma’naviy-axloqiy ongini shakllantirishda pedagogik hamkorlik, bevosita insonning ongli fikrlash qobiliyati rivojlangani sari faoliyatida hayot tarzini belgilab beruvchi rasmiy qoidalar o‘rnini insonning kundalik faoliyatida uchrovchi real namunalar, ibratlar egallay boshlaydi. Jamiyatning va ayrim fuqarolarning iqtisodiy to‘kinligi yoki qashshoqligi, ularning ma’naviy jihatdan na bardamligini, na nochorligini belgilab bermaydi va aksincha, ma’naviy sog‘lom fuqarolar jamiyatining tezda iqtisodiy kamolotga erishishini kutish tabiiydir. Biz bilamizki, bu yil O‘zbekistonda “Yoshlar va biznesni qo‘llab-quvatlash” yili deb e’lon qilingan. Shunday ekan, bu borada faoliyat yuritadigan barcha professor-o‘qituvchilar, tarbiyachilar, ota-onalar, mahalla, jamoat tashkilotlari o‘qituvchi-talaba kreativ faoliyatini rivojlantirish orqali ma’naviy-axloqiy ongini shakllantirishda pedagogik hamkorlik bo‘lmas ekan, hech qachon amaliy jihatdan yuksak natijalarga erisha olmaymiz. Maqsadimiz, yurtimiz uchun har tamonlama mukammal shakllangan, ongli, bilimli, o‘zini-o‘zi nazorat qila oladigan va boshqaradigan, jismonan sog‘lom va baquvvat yoshlarni jamiyatimiz uchun shakllantirishdir. O‘quv yurtlaridagi o‘qituvchi-talabalari ongida kreativ ong sog‘lom insoniy, milliy va fuqarolik xislatlarini shakllantirishda va o‘zligini anglashda quyidagi omillarga tayanish lozim, deb hisoblaymiz:

ПЕДАГОГИКА ВА ПСИХОЛОГИЯ1081.Har bir talaba buyuk insoniy qadriyatlarning beshigi bo‘lgan Sharq allomalarining avlodi ekanligini unutmasligi, viloyatlar, qator qishloqlarda hali ham inson qadri, unga yuqori hurmat an’analari yaxshi saqlanganligini nazarga olish lozim. 2.Yurtimiz fuqarosi ajoyib fizikaviy xislatlarga ega bo‘lgan mustaqil yurt- zaminining egasi ekanligidan g‘ururlanishi, yurtdoshlik, hamkorlik va maslakdosh-lik qudratini his qilishi lozim. 3.Ushbu yurtda yashagan, jahon fani va madaniyatining ilk asoslarini yaratgan bobokalonlarimizdan faxrlanish hissi bizga ruhiy qudrat bag‘ishlashi hamda bu merosni takomillashtirish va boyitish borasidagi ularning kreativ ruhi oldidagi burchimiz va mas’uliyatimizni to‘liq his qilinishi lozim. 4.Mustaqil davlat fuqarosi, mustaqil millat va erkin inson tushunchalari ongli inson uchun eng oliy ne’matlar ekanligini his qilish lozim. Yuqorida sanalgan xislatlar va sog‘lom insoniy ongni talabalarda shakllantirish uchun o‘quv yurtlarida amalga oshirish lozim bo‘lgan bir qator tadbirlarni ko‘rsatish mumkin: 1.Talabaning ma’naviy va kasbiy tarbiyasida o‘qituvchining kreativ ma’naviy, madaniy va axloqiy ibrati hal qiluvchi ahamiyatga ega bo‘lganligi tufayli, pedagog bilan bitim tuzilayotganda bunday xislatli mutaxassislarga imtiyoz berilishi lozim. 2.Sharq va O‘zbek milliy an’analariga ko‘ra, bir qator hududlarda, hatto, oilada ham farzandlarga “siz” deb murojaat qilinadi. (mumtoz adabiyot namunalariga ham e’tibor berishingiz mumkin). Buning ustiga har qanday muassasaning ichki muomala tamoyillarida ham insonga shunday hurmat bilan murojaat qilish ko‘zda tutiladi. Talaba shaxsini inson sifatida yuqori darajada hurmat qilish va bunday munosabat orqali ularda ham bu xislatlarni rag‘batlantirish va tarbiyalash maqsadida xususan, bu qoidalarga qat’iy me’yor tarzida amal qilish ma’quldir. 3.Talabalarning ma’naviy-ruhiy kamolotida o‘tmish allomalarining ibrati muhimligini fanning rivojlanish tarixi – nafosatining falsafiy, mehnatsevarlik, vatanparvarlik va milliy tarbiyadagi ahamiyatini nazarga olib, har bir mutahassislikka oid fan tarixi o‘quv rejasiga kiritilmog‘i, turli fanlarni o‘qitishda esa, ularning kreativ ma’naviy insoniy tarbiya imkoniyatlaridan to‘liq foydalan-mog‘i lozim.Bu borada sinf rahbarlari va tyutorlar tomonidan olib borilayotgan o‘qituvchitalabalarning kreativ ma’naviy-tarbiyaviy ongini shakllantirishda pedagogik hamkorlikning yangicha usullari yo‘lga qo‘yilsa, samaradorlik yanada oshgan bo‘lar edi.4.Insonning ma’naviy kamolotini belgilovchi va ko‘rsatuvchi muhim omillardan biri, uning og‘zaki-yozma, savodli va madaniyatli nutqi, muomalasidir. 5.Yurtimizning chinakkam kamoloti uning fuqarolarining umuminsoniy qadriyatlardan bahramandligida, hayotning barcha jabhalarida ularga amal qilishlarida, bu ajoyib xislatlar faqat inson manfaatlariga qaratilgan qonunlar yordamida va sog‘lom ijtimoiy muhit ibratidan shakllanadi. Shunday yaxshi shakllangan, ilmga chanqoq talabalar borki, bu bizning faxrimiz va ular o‘z kreativ ongi bilan, qobiliyati bilan, burchiga sadoqati bilan o‘zi egallayotgan kasb sirlarini ongli ravishda o‘zlashtirib boradilar. Prafessor-o‘qituvchining asosiy mahorati mana shunday muammoli talabalarni o‘z kasbiga qiziqtirish va bu borada yuqori natijalarni shakllantirishdir. Bekorga Abdulla Avloniy “Tarbiya biz uchun - yo hayot, yo maomat, yo najot, yo halokat, yo falokat masalasidir” [1] demagan edi.Yoshlar kreativ ma’naviy-marifiy ongini rivojlantirishda muomala madaniyati, o‘z fikri, maqsadi va ichki dunyosi sezgi organlari orqali namoyon bo‘lib, ma’lum darajada boshqa insonlardan farqi bilan ajralib turadi. Har bir oila o‘zining individual xususiyatiga ega. Ze’ro,

ПЕДАГОГИКА ВА ПСИХОЛОГИЯ109oilada shakllangan muomala madaniyati barcha oila a’zolari uchun o‘z ta’sir kuchini o‘tkazadi. Shu boisdan, oilada muomala madaniyati juda katta ahamiyat kasb etadi. Axloqiy tarbiyani izchil va tartibli amalga oshirishda oila muhiti g‘oyat muhimligini axloqiy, ma’naviy va ruhiy qiyofasining poydevori oilada qo‘yilishini – bobokalonlarimiz, mashhur allomalarimiz Beruniy, Navoiy, Forobiy, shuningdek din ulamolari va boshqalar oila tarbiyasiga katta e’tibor berishgan hamda shu masalaga bag‘ishlab qator qimmatli asarlar yozishgan. Ularni ilmiy jihatdan ota-onalarni to‘rt toifaga bo‘lish mumkin: 1) Bolalarga samimiyat bilan munosabatda bo‘luvchi, lekin ularga ko‘p narsalarni ruxsat etuvchi; 2) Bolalarga samimiyat bilan qarovchi, lekin ularni ko‘p jihatdan cheklovchi; 3) Bolalarga sovuq munosabatda bo‘luvchi, lekii ularga ko‘p narsalarni ruxsat etuvchi; 4) Bolalarga sovuq munosabatda bo‘luvchi va ularni ko‘p sohalarda cheklovchi. Bu toifadagi ota-onalarning har biri tarbiya sohasida o’z tutgan yo‘li to‘g‘ri, deb tushunadi. Buning oqibatida, turli darajada shakllangan yoshlarni ko‘ramiz. Ular o‘qisho‘zlashtirish jihatdan yaxshi darajaga erishgan holda axloq-odob jihatdan: birovni mensimaslik, ota-ona obro‘siga suyanish, moddiy jihatdan qiynalmaslik va boshqa o‘rtoqlaridan ajralib turadilar. Ikkinchi toifadagi ota-onalar, ya’ni bolalarga samimiyat bilan qarab, ularni ko‘p jihatdan cheklab, bizningcha, tarbiyada to‘g‘ri yo‘l tutadilar. Albatta, bu yerda ham “cheklash” o‘z o‘rnida, tarbiya darajasida bo‘lgani ma’qul. Xulosa qilib aytganda, o‘qituvchi-talabalarning kreativ faoliyatini rivojlantirish orqali ma’naviy-axloqiy ongini shakllantirishda pedagogik hamkorlikning mohi-yatini yoritishda tarbiyaviy imkoniyatlari juda keng va ko‘p qirrali, murakkab jarayonlardan foydalanish yaxshi natija beradi. Bu borada ma’naviy-axloqiy ongini shakllantirishda sinxron-asinxron pedagogik hamkorlik qilish zaruriy va dolzarb masaladir. Ayniqsa, ulardan to‘g‘ri va o‘z vaqtida foydalana olgan oilalarda voyaga yetgan va yetayotgan o‘g‘il va qizlar mustaqil va yangi O‘zbekistonning kelajagi uchun munosib kishilar bo‘lib yetishadi, degan umiddamiz.Foydalanilgan adabiёtlar ro‘yxati:1. O‘zbekiston Respublikasi Prezidenti Sh.M.Mirziёevning “O‘zbekiston Respublikasini 2022-2026 yillarda yanada rivojlantirish strategiyasi bo‘yicha beshta ustuvor yo‘nalishlar yuzasidan Farmoni, -T.:O‘zbekiston,2022 y. 2. Mirziyoev Sh.M. Milliy taraqqiyot yo‘limizni qat’iyat bilan davom ettirib, yangi bosqichga ko‘taramiz. – T.: O‘zbekiston, NMIU, 2017 y. 592-b.3. Mirziyoyev Sh.M. “Erkin va farovon demokratik O‘zbekiston davlatini birgalikda barpo etamiz”. -T.:, “O‘zbekiston”, 2017 y .4. O‘zbekiston Respublikasining «Ta’lim to‘g‘risida»gi yangi isloh qilingan Qonuni. –T.: “Xalq so‘zi”gazetasi. 2020 yil 23 sentyabr.5. Karimov I.A.”Yuksak ma’naviyat –yengilmas kuch”.– T.:Ma’naviyat,2008 y.6. Abu Nosir Farobiy”Fozil odamlar shahri”.-T.:A.Qodiriy nomidagi nashri-yoti.1993 y.7. A.Avloniy. “Turkiy guliston yoxud axloq”. -T.: Fan.1996 y. 8. Al – Buxoriy. “Adib durdonalari”. -T.: O‘zbekiston, 1990 y.9. Musurmonova O. “O‘quvchilarning ma’naviy madaniyatini shakllantirish”. -T.: O‘qituvchi ,1993 y. 10. Kaykovus. “Qobusnoma”.- T.: O‘qituvchi , 2011 y. 11. Xudoyqulov X.J. “Komillik fazilatlari”. –T.:Innovatsiya-Ziyo.2021y … . . 12. Xudoyqulov X.J.” Tolibnoma”. -T.: Innovatsiya-Ziyo. 2025 y.

ПЕДАГОГИКА ВА ПСИХОЛОГИЯ11013. Xudoyqulov X.J.”Pedagogika” .-T.: Innovatsya-Ziyo, 2021 y. 290-bet14. Xudoyqulov X.J. “Odob-axloq va tarbiya durdonalari “–T.:TTYMI.2010 y. 15. Xudoyqulov X.J.”Milliy g‘urur-ma’naviy komillik mezoni”. –T.: Dizayn-Press. 2011 y16. Эlektron ta’lim resurslari: 1. www. Pedagog. uz; 2. www. ziyonet. uz 3. www. edu.uzUDK:159.9:378.011.3-051:004.8SUN’IY INTELLEKT VA TIZIMLI TEXNOLOGIYALAR ASOSIDABO‘LAJAK KASBIY TA’LIM O‘QITUVCHILAR KOMPETENSIYALARIRIVOJLANTIRILISHNING PSIXOLOGIK MEXANIZMLARIПСИХОЛОГИЧЕСКИЕ МЕХАНИЗМЫ РАЗВИТИЯ КОМПЕТЕНЦИЙ БУДУЩИХ ПРЕПОДАВАТЕЛЕЙ ПРОФЕССИОНАЛЬНОГО ОБРАЗОВАНИЯ НА ОСНОВЕ ИСКУССТВЕННОГО ИНТЕЛЛЕКТА И СИСТЕМНЫХ ТЕХНОЛОГИЙPSYCHOLOGICAL MECHANISMS FOR DEVELOPING THE PROFESSIONAL COMPETENCIES OF FUTURE VOCATIONAL EDUCATION TEACHERS BASED ON ARTIFICIAL INTELLIGENCE AND SYSTEM TECHNOLOGIES Kurbonov М.U. (Abu Rayhon Beruniy nomidagi Urganch davlat universiteti, katta o‘qituvchisi) Ushbu maqolada zamonaviy ta’lim jarayonida sun’iy intellekt va raqamli texnologiyalar asosida bo‘lajak o‘qituvchilarning kasbiy kompetensiyalarini rivojlantirish mexanizmlari tahlil qilingan. Tadqiqotda pedagogik yondashuvlar, innovatsion metodlar hamda sun’iy intellekt texnologiyalarining ta’lim jarayonidagi o‘rni yoritilgan. Shuningdek, sun’iy intellekt asosida tashkil etilgan ta’lim muhiti bo‘lajak o‘qituvchilarning kasbiy identifikatsiyasi, raqamli kompetensiyalari va pedagogik faoliyatga tayyorgarligiga ta’siri ilmiy jihatdan asoslab berilgan. Maqola natijalari pedagog kadrlarni tayyorlash tizimini takomillashtirishda amaliy ahamiyatga ega.Kalit so‘zlar. sun’iy intellekt, raqamli texnologiyalar, innovatsion metodlar, pedagogik yondashuv, kasbiy kompetensiya, bo‘lajak o‘qituvchilar, raqamli ta’lim muhiti.В статье рассматриваются механизмы развития профессиональных компетенций будущих учителей на основе искусственного интеллекта и цифровых технологий в современном образовательном процессе. Проанализированы педагогические подходы, инновационные методы обучения и возможности применения технологий искусственного интеллекта в системе подготовки педагогических кадров. Особое внимание уделено роли цифровой образовательной среды в формировании профессиональной идентификации, цифровых и методических компетенций будущих учителей. Обосновано, что использование искусственного интеллекта способствует индивидуализации обучения, повышению эффективности образовательного процесса и подготовке конкурентоспособных педагогических специалистов. Результаты исследования имеют практическую значимость для совершенствования системы

ПЕДАГОГИКА ВА ПСИХОЛОГИЯ111педагогического образования.Ключевые слова: искусственный интеллект, цифровые технологии, инновационные методы, педагогический подход, профессиональные компетенции, будущие учителя, цифровая образовательная среда.The article examines the mechanisms for developing professional competencies of future teachers based on artificial intelligence and digital technologies in the modern educational process. The study analyzes pedagogical approaches, innovative teaching methods, and the possibilities of applying artificial intelligence technologies in teacher education. Special attention is paid to the role of the digital educational environment in the formation of professional identity, digital skills, and methodological competencies of future teachers. It is substantiated that the use of artificial intelligence contributes to the individualization of learning, increases the effectiveness of the educational process, and ensures the training of competitive teaching professionals. The results of the study have practical significance for improving the teacher education system.Keywords: artificial intelligence, digital technologies, innovative methods, pedagogical approach, professional competencies, future teachers, digital learning environment.Bugungi globallashuv va transformatsiya ta’lim tizimi tubdan o‘zgarib, yangi pedagogik ishlab chiqarishlar, innovatsion metodlar hamda zamonaviy texnologiyalar asosida ishlab chiqish jarayonlari barcha, sun’iy intellekt va kompyuter texnologiyalarining ta’lim jarayoniga jadal kirib kelishish metodologiyasini o‘rganish va o‘rganish jarayonining mazmuni, shakli hamda tizimini yangicha tashkil etishni taqazo qiladi. Ush jarayoni ta’lim sifati va oshirishni bilan bir qatorda, bo‘lajak mutaxassislarning kasbiy kompetensiyalarini muhim omil sifatida namoyon bo‘ladi. [1,2]. Zamonaviy ta’lim tizimida o‘qituvchi shaxsiga qo‘yiladigan talablar ham o‘lchovli yoki bajarilgan. Endilikda pedagogik o‘z fanini bilishi, balki kompyuter texnologiyalari, sun’iy intellekt mukammal olish, innovation o‘qitish metodlarini samarali qo‘llay olishi, talab, talabalarning kasbiy identifi-katsiyasi va mustaqil fikrlash ko‘rinishini rivojlantirish kerak. Shu bois, bo‘lajak o‘qituvchilarni tayyorlash jarayonida pedagogik mahsulotlar va sun’iy intellekt rivojlanish jarayonida ilmiy-amaliy masalaga aylanmoqda.Sun’iy intellekt texnologiyalari ta’lim jarayonida individual tizimni ta’minlash, talabalarning bilim darajasi va qobiliyatiga mos ta’lim texnologiyasini boshqarish, jarayonini monitoring qilish hamda tahlil qilish imkonini beradi. Bu esa, o‘z stress talabalarda kasbiy kompetensiyalar, raqamli savodxonlik va kasbiy o‘zini anglash jarayonini jadal shakllantirish, pedagogika ta’lim yo‘nalishida tahsil olayotgan talabalar uchun texnologiya kasbiy faoliyatga tayyorgarlik ko‘rish muhim yo‘nalish.Shu nuqtai nazardan, ta’lim jarayonida pedagogik xodimlar, innovatsion metodlar hamda kasbiy kompetensiyalarni rivojlantirishda sun’iy intellekt va shaxsiy kompyuter texnologiyalarining o‘z bilimlarini ilmiy tahlil qilish muhim kasb etadi. Ushbu maqolada ishlab chiqilgan ta’lim muhiti bo‘yicha bo‘lajak o‘qituvchilarni kasbiy faoliyatga tayyorlash, kasbiy kompetensiyalarini rivojlantirish hamda kasbiy identifikatsiyasini qayta ishlashda sun’iy intellekt va innovatsion texnologiyalardan ishlab chiqarish masalalari yoritib berish.[3,4].Zamonaviy ta’lim tizimi raqamli transformatsiya jarayonida yangi bosqichga ko‘tarilmoqda. Ushbu jarayonda sun’iy intellekt va tizimli texnologiyalar ta’lim jarayonini tashkil etish, boshqarish va takomillashtirishning muhim omiliga aylanmoqda. Ayniqsa,

ПЕДАГОГИКА ВА ПСИХОЛОГИЯ112pedagog kadrlarni tayyorlash tizimida bu texnologiyalar ta’lim mazmunini yangilash, o‘qitish metodlarini diversifikatsiya qilish hamda ta’lim oluvchilarning kasbiy kompetensiyalarini rivojlantirishga xizmat qilmoqda.Sun’iy intellekt asosidagi ta’lim texnologiyalari talabalarning bilim darajasi, individual qobiliyatlari va o‘rganish tezligini hisobga olgan holda ta’lim jarayonini moslashtirish imkonini beradi. Bu esa, bo‘lajak o‘qituvchilarda mustaqil fikrlash, muammoli vaziyatlarni tahlil qilish va innovatsion yechimlar topish ko‘nikmalarini shakllantirishga yordam beradi. Shu bilan birga, tizimli texnologiyalar ta’lim jarayonining barcha komponentlarini-maqsad, mazmun, metod, vosita va natijalarni yagona pedagogik tizim sifatida uyg‘unlashtirish imkonini yaratadi. [5,6].Ta’lim jarayonida sun’iy intellektdan foydalanish pedagogik faoliyat samaradorligini oshirish bilan bir qatorda, o‘qituvchining kasbiy rolini ham qayta talqin etadi. Endilikda pedagog axborot manbai emas, balki ta’lim jarayonini boshqaruvchi, yo‘naltiruvchi va motivatsiya beruvchi subyekt sifatida namoyon bo‘lmoqda. Bu holat bo‘lajak o‘qituvchilardan yuqori darajadagi kasbiy, raqamli va metodik kompetensiyalarni talab etadi. Shuningdek, tizimli texnologiyalar asosida tashkil etilgan ta’lim muhiti bo‘lajak o‘qituvchilarning kasbiy tayyorgarligini kompleks rivojlantirishga xizmat qiladi. Bunda nazariy bilimlar amaliy mashg‘ulotlar, virtual simulyatsiyalar, raqamli platformalar orqali mustahkamlanadi. Natijada, talabalarda kasbiy faoliyatga nisbatan ongli munosabat, kasbiy o‘zini anglash va kasbiy identifikatsiya jarayoni izchil shakllanadi.Zamonaviy ta’lim tizimida bo‘lajak o‘qituvchilarning kasbiy kompetensiyalarini rivojlantirish jarayoni an’anaviy o‘qitish metodlari bilan cheklanib qolmasdan, innovatsion yondashuvlar asosida tashkil etilishini talab etadi. Innovatsion metodlar ta’lim oluvchilarning faolligini oshirish, mustaqil fikrlashini rivojlantirish, kasbiy muammolarni hal qilish ko‘nikmalarini shakllantirish hamda nazariy bilimlarni amaliy faoliyat bilan uyg‘unlashtirishga xizmat qiladi.Bo‘lajak o‘qituvchilarning kasbiy kompetensiyalarini rivojlantirishda loyiha asosida o‘qitish, muammoli ta’lim, keys-stadi, blended learning (aralash ta’lim), hamda raqamli platformalar asosida tashkil etilgan ta’lim metodlari muhim ahamiyat kasb etadi. Ushbu metodlar talabalarning kasbiy faoliyatga nisbatan mas’uliyatini oshiradi, ularni real pedagogik vaziyatlarga tayyorlaydi hamda kasbiy o‘zini anglash jarayonini jadallashtiradi.[7,8].Innovatsion metodlarning muhim jihatlaridan biri-ta’lim jarayonining talaba markazli tashkil etilishidir. Bunda talaba passiv tinglovchi emas, balki faol ishtirokchi, muammolarni hal qiluvchi va o‘z kasbiy rivojlanish trayektoriyasini shakllantiruvchi subyekt sifatida namoyon bo‘ladi. Ayniqsa, sun’iy intellekt bilan integratsiyalashgan innovatsion metodlar talabalarning individual imkoniyatlarini hisobga olgan holda ta’lim jarayonini moslashtirish imkonini beradi.Shuningdek, raqamli texnologiyalar asosida tashkil etilgan innovatsion metodlar bo‘lajak o‘qituvchilarda raqamli kompetensiyalarni rivojlantirishga xizmat qiladi. Virtual ta’lim muhiti, onlayn baholash tizimlari, interaktiv simulyatsiyalar va sun’iy intellektga asoslangan o‘quv platformalari orqali talabalar o‘z bilim va ko‘nikmalarini mustahkamlab boradilar. Kelajakda, bu texnologiyalarning pedagogik faoliyatda zamonaviy texnologiyalardan samarali foydalanishiga zamin yaratadi.Ta’lim tizimida sun’iy intellekt texnologiyalarining yangi bosqichga olib chiqmoqda. Sun’iy intellekt sifatida tashkil etilgan ta’lim jarayoni an'anaviy elementlardan farqli ravshan, ta’lim oluvchilarning individual xususiyatlari, bilim darajasi, o‘rganish sur'ati va kasbiy

ПЕДАГОГИКА ВА ПСИХОЛОГИЯ113yutuqlarini olgan holda amalga oshirish.Sun’iy intellektiga asoslangan ta’lim mexanizmlarining muhimidan biri - individual ta’lim trayektoriyasini kuzatishdir. Bunda algoritmlar orqali talabalar bilimlari maxsus bo‘shliqlar bo‘yicha, dasturiy kasbiy tayyorgarlik tahlilda shaxsiga mos o‘quv topshiriqlari taklif etiladi. Bu jarayon bo‘lajak o‘qituvchilarda o‘z-o‘zini rivojlantirish, refleksiya va kasbiy o‘sishga intilish kompetensiyalarini kuzatishga xizmat qiladi. [9,12].Sun’iy intellekt texnologiyalaridan foydalanish bo‘lajak o‘qituvchilarda kasbiy identifikatsiyani qayta ishlash jarayoniga ham ta’sir ko‘rsatish. Virtual pedagogik tizim, simulyatsiyalar va intellekt asosidagi treninglar orqali talabalar real pedagogik faoliyatga yaqinlashtiriladi. Bu esa ularda o‘z kasbiga nisbatan mas'uliyatli munosabat, kasb-hunar va pedagogik faoliyatga tayyorgarlikni rivojlantiradi.Bundan, sun’iy intellekt asosida tashkil etilgan ta’lim muhiti bo‘lajak o‘qituvchilarning muhim kompetensiyalarini rivojlantirishda ham muhim ahamiyat kasb etadi. Raqamli foydalanish bilan ishlash, ma’lumotlarni tahlil qilish, onlayn ta’limdan samarali yordam ko‘rsatish platformasi pedagoglarning kasbiy faoliyatida muhim resurs sifatida namoyon bo‘ladi. [16-18].Umuman olganda, sun’iy intellekt asosida kasbiy kompetensiyalarning jarayondagi mexanizmlari bo‘lajak o‘qituvchilarni pedagogik faoliyatga ishlab chiqarish jarayonini tizimli, samarali tashkil etishga xizmat qiladi. Bu mexanizmlar ta’lim sifatini oshirish, pedagog kadrlar tayyorlashning innovatsion modelini ko‘rinishida hamda zamonaviy ta’limga mos bardoshlarni ishlab chiqarishni yaratadi.Sun’iy intellekt va kompyuter texnologiyalarini ta’lim jarayoniga joriy etish bo‘lajak o‘qituvchilarning kasbiy kompetensiyalarini rivojlantirishda katta amaliy texnologiyalarni rivojlantirish. dasturiy ta’minot, sun’iy intellekt asosidagi ta’lim dasturlari, virtual simulyatsiyalar va avtomatlashtirilgan tizimlar pedagogik ta’lim jarayonining ishlab chiqarishni yaxshilashga xizmat qilmoqda. Ushbu vositalar yordamida talabalarning ko‘rish ishlarini doimiy monitoring qilish, individual boshqaruv trayektoriyasini shakllantirish va amaliy mashg'ulotlar real pedagogik vaziyatlarga yaqinlashtirish imkoniyati yaratiladi.Amaliyot shuni ko‘rsatadiki, sun’iy intellekt asosida tashkil etilgan ta’lim muhiti bo‘lajak o‘qituvchilarda mustaqil o‘rganish, refleksiya, muammoli vaziyatlarni tahlil qilish va pedagogik qarorlar qabul qilish kompetensiyalarini rivojlantiradi. Ayniqsa, virtual pedagogik vaziyatlar va simulyatsiyalar talabalarning kasbiy tayyorgarligini mustahkamlashda muhim ahamiyat kasb etadi. [3,20].Shu bilan birga, sun’iy intellekt va raqamli texnologiyalarni ta’lim jarayoniga joriy etishda qator muammolar ham mavjud. Jumladan, pedagoglarning raqamli savodxonlik darajasining yetarli emasligi, texnik infratuzilmaning cheklanganligi, sun’iy intellektdan foydalanish bo‘yicha metodik tavsiyalarning yetishmasligi mazkur jarayonning samaradorligini pasaytirishi mumkin. Bundan tashqari, ta’lim jarayonida sun’iy intellektdan foydalanishda axloqiy va psixologik jihatlarni hisobga olish zarurati ham muhim muammo sifatida namoyon bo‘lmoqda. Mazkur muammo-larni bartaraf etish uchun bo‘lajak o‘qituvchilarni tayyorlash jarayonida raqamli pedagogik kompetensiyalarni shakllantirishga alohida e’tibor qaratish, pedagoglar uchun malaka oshirish kurslarini tashkil etish hamda sun’iy intellekt asosidagi ta’lim texnologiyalaridan foydalanish bo‘yicha metodik ta’minotni kuchaytirish lozim.Xulosa qilib aytganda, sun’iy intellekt va raqamli texnologiyalar zamonaviy ta’lim tizimining ajralmas qismi sifatida bo‘lajak o‘qituvchilarning kasbiy kompetensiyalarini rivojlantirishda muhim pedagogik resurs hisoblanadi. Ushbu texnologiyalar ta’lim jarayonini

ПЕДАГОГИКА ВА ПСИХОЛОГИЯ114individuallashtirish, o‘qitish samaradorligini oshirish hamda kasbiy tayyorgarlikni tizimli tashkil etish imkonini beradi.Tadqiqot natijalari shuni ko‘rsatadiki, sun’iy intellekt asosida tashkil etilgan ta’lim muhiti bo‘lajak o‘qituvchilarning kasbiy identifikatsiyasini shakllantirish, raqamli kompetensiyalarini rivojlantirish va pedagogik faoliyatga tayyorgarlik darajasini oshirishga xizmat qiladi. Shu bois, pedagog kadrlarni tayyorlash tizimida sun’iy intellekt va innovatsion texnologiyalardan samarali foydalanish zamonaviy ta’lim talablaridan biri hisoblanadi. Kelgusida ushbu yo‘nalishda olib boriladigan tadqiqotlar sun’iy intellekt asosidagi ta’lim texnologiyalarini takomillashtirish, ularning pedagogik samaradorligini oshirish hamda ta’lim jarayoniga moslashuvchan joriy etish mexanizmlarini ishlab chiqishga qaratilishi lozim.Foydalanilgan adabiyotlar ro’yxati:1. Xodjayev, B. X. (2021). “Raqamli ta’lim muhitida pedagog kadrlarni tayyorlash masalalari”. -Т,: Pedagogik ta’lim, 4(2), (2021).45–52-betlar.2. Jo‘rayev, R. H. (2019). “Zamonaviy pedagogik texnologiyalar va ularning ta’lim jarayonidagi o‘rni”. Toshkent: Fan va texnologiya, (2019). 78–95-betlar.3. Sayidahmedov, N. S. (2018). ”Pedagogik texnologiya va pedagogik mahorat”. Toshkent: O‘qituvchi, (2018). 112–136-betlar.4. To‘xtaxodjayeva, M. H. (2020). “Bo‘lajak o‘qituvchilarning kasbiy kompetensiyalarini shakllantirishning pedagogik asoslari”. -Т,: Xalq ta’limi, 3(1), (2020). 23-29b.5. Musurmonova, O. A. (2017). “Oliy ta’lim tizimida kompetensiyaviy yondashuv-ning nazariy asoslari”. -Т,: Ta’lim va tarbiya, 2(4), (2017). 14–19-betlar.6. Abdullayeva, M. A., & Karimov, I. T. (2022). “Pedagogik ta’limda raqamli texnologiyalardan foydalanish imkoniyatlari”. -Т,: Zamonaviy ta’lim, 6(2), (2022).41–47-betlar.7. Qodirov, B. R. (2020). “Bo‘lajak pedagoglarning kasbiy identifikatsiyasini rivojlantirish masalalari”. -Т,: Pedagogik mahorat, 1(3), (2020).56–62-betlar.8. UNESCO. (2019). “Artificial intelligence in education: Challenges and opportunities for sustainable development”. Paris: UNESCO Publishing, pp. (2019) 15–38.9. Luckin, R., Holmes, W., Griffiths, M., & Forcier, L. B. (2016). “Intelligence unleashed: An argument for AI in education”. London: Pearson Education, pp. (2016). 47–72.10. Holmes, W., Bialik, M., & Fadel, C. (2019). “Artificial intelligence in education: Promises and implications for teaching and learning”. Boston: Center for Curriculum Redesign, pp. (2019). 63–89.11. Voogt, J., & Roblin, N. P. (2012). “A comparative analysis of international frameworks for 21st century competences”. Journal of Curriculum Studies, 44(3), (2012). pp. 299–321. https://doi.org/10.1080/00220272.2012.66893812. Redecker, C. (2017). “European framework for the digital competence of educators”: DigCompEdu. Luxembourg: Publications Office of the European Union, pp. (2017). 21–44.13. Salmon, G. (2013). E-tivities: “The key to active online learning”. New York: Routledge, (2013). pp. 91–117.14. Koehler, M. J., & Mishra, P. (2009). “What is technological pedagogical content knowledge” (TPACK)? Contemporary Issues in Technology and Teacher Education, 9(1), (2009). pp. 60–70.15. Siemens, G. (2014). Learning analytics: “The emergence of a discipline” . American

ПЕДАГОГИКА ВА ПСИХОЛОГИЯ115Behavioral Scientist, 57(10), (2014). pp. 1380–1400. https://doi.org/10. 1177/000276421349885116. Zawacki-Richter, O., Marín, V. I., Bond, M., & Gouverneur, F. (2019). “Systematic review of research on artificial intelligence applications in higher education”. International Journal of Educational Technology in Higher Education, 16, (2019). pp. 1–27.https://doi.org/10.1186/s41239-019-0171-017. Xodjayev, B. X., & Abdullayeva, M. A. (2021). “Raqamli ta’lim muhitida pedagog kadrlarni tayyorlash masalalari”. -Т,: Pedagogik ta’lim jurnali, 4(2), (2021). 45–52-betlar.UDK: 37:004.8TA`LIM JARAYONIDA SUN`IY INTELEKTNING O`RNIРОЛЬ ИСКУССТВЕННОГО ИНТЕЛЛЕКТА В ОБРАЗОВАТЕЛЬНОМ ПРОЦЕССЕTHE ROLE OF ARTIFICIAL INTELLIGENCE IN THE EDUCATIONAL PROCESS Mirpayziyeva G.M. (TDTU katta о'qituvchi) Mahamadjonova N.A. (O’zDJTU Ingliz filologiyasi talabasi) Ushbu maqolada sun’iy intellekt (SI) texnologiyalarining ta’lim jarayonidagi o‘rni, ahamiyati va istiqbollari tahlil qilingan. Raqamli transformatsiya sharoitida ta’lim tizimini modernizatsiya qilish, o‘qitish samaradorligini oshirish hamda shaxsiylashtirilgan ta’lim jarayonini tashkil etishda sun’iy intellektning roli yoritilgan. Shuningdek, maqolada SI texnologiyalarining o‘qituvchilar faoliyatiga ta’siri, baholash jarayonlarini avtomatlashtirish, talabalarga individual yondashuvni shakllantirishdagi imkoniyatlari va xorijiy tajribalar asosida ta’limda qo‘llanilish holatlari tahlil etilgan. Tadqiqot natijalari sun’iy intellekt ta’lim sifatini oshirish, ta’lim boshqaruvini takomillashtirish va innovatsion yondashuvlarni joriy etishda muhim omil ekanligini ko‘rsatadi.Kalit so’zlar. sun’iy intellekt, kompyuter, robot, tafakkur, ong, shaxs, jamiyat, insoniyat, muammolar, istiqbollar, kelajak, raqamli ta’lim, innovatsion texnologiyalar, shaxsiylashtirilgan ta’lim. В данной статье анализируется роль, значение и перспективы технологий искусственного интеллекта (ИИ) в образовательном процессе. Подчеркивается роль искусственного интеллекта в модернизации системы образования, повышении эффективности преподавания и организации персонализированного процесса обучения в контексте цифровой трансформации. В статье также анализируется влияние технологий ИИ на деятельность учителей, их возможности в автоматизации процессов оценивания, формировании индивидуального подхода к ученикам, а также примеры их использования в образовании на основе зарубежного опыта. Результаты исследования показывают, что искусственный интеллект является важным фактором повышения качества образования, совершенствования управления образованием и внедрения инновационных подходов.

ПЕДАГОГИКА ВА ПСИХОЛОГИЯ116Ключевые слова: искусственный интеллект, компьютер, робот, мышление, сознание, индивид, общество, человечество, проблемы, перспективы, будущее, цифровое образование, инновационные технологии, персонализированное образование.This article analyzes the role, importance and prospects of artificial intelligence (AI) technologies in the educational process. The role of artificial intelligence in modernizing the education system, increasing the efficiency of teaching and organizing a personalized learning process in the context of digital transformation is highlighted. The article also analyzes the impact of AI technologies on teachers' activities, their capabilities in automating assessment processes, forming an individual approach to students, and cases of their use in education based on foreign experience. The results of the study show that artificial intelligence is an important factor in improving the quality of education, improving educational management and introducing innovative approaches.Keywords: artificial intelligence, computer, robot, thinking, consciousness, individual, society, humanity, problems, prospects, future, digital education, innovative technologies, personalized education.Zamonaviy axborot-kommunikatsiya texnologiyalarining jadal rivojlanishi natijasida sun’iy intellekt (SI) tizimlari jamiyat hayotining turli sohalariga, xususan, ta’lim tizimiga faol joriy etilmoqda. Ta’lim jarayonida sun’iy intellekt texnologiyalaridan foydalanish o‘quv jarayonini takomillashtirish, ta’lim sifatini oshirish hamda uni individuallashtirishning muhim omillaridan biri sifatida e’tirof etilmoqda. Sun’iy intellekt asosidagi yechimlar o‘quvchilarning bilim darajasi, o‘rganish sur’ati va individual qobiliyatlarini tahlil qilish orqali ta’lim jarayonini yanada samarali tashkil etish imkonini beradi.[3],[6].Ta’limda sun’iy intellektdan foydalanishning asosiy ustunliklaridan biri — o‘quv jarayonini shaxsiylashtirish imkoniyatidir. Sun’iy intellekt algoritmlari yordamida talabalar faoliyati haqidagi ma’lumotlar qayta ishlanib, har bir o‘quvchining individual ehtiyojlari va imkoniyatlariga moslashtirilgan o‘quv materiallari shakllantiriladi. Bu jarayon bilimlarni o‘zlashtirish samaradorligini oshirish, o‘rganish vaqtini optimallashtirish hamda talabalarning mustaqil va tanqidiy fikrlash ko‘nikmalarini rivojlantirishga xizmat qiladi.[3].Shu bilan birga, sun’iy intellekt texnologiyalarini ta’lim tizimiga tadbiq etish bir qator muammolar va cheklovlarni ham yuzaga keltiradi. Xususan, ta’lim jarayonida yig‘iladigan ma’lumotlarning maxfiyligi va xavfsizligini ta’minlash, algoritmik tarafkashlik ehtimoli, shuningdek, pedagog kadrlarning raqamli kompetensiyalarining yetarli darajada shakllanmaganligi dolzarb muammolar sirasiga kiradi. Mazkur holatlar sun’iy intellektdan foydalanishda ilmiy asoslangan yondashuv va puxta me’yoriy-huquqiy mexanizmlarni ishlab chiqish zaruratini yuzaga keltiradi. [6]Shu nuqtai nazardan, ushbu tadqiqotda ta’lim jarayonida sun’iy intellekt texnologiyalaridan foydalanishning imkoniyatlari, afzalliklari hamda mavjud muammolarini tahlil qilish, shuningdek, ularni samarali joriy etish yo‘llarini aniqlash asosiy maqsad qilib belgilangan.Sun’iy intellektdan foydalanish ham ta’lim sifatini oshirishga yordam beradi. Undan o’qitishning yangi usullarini ishlab chiqish, o’quvchilar bilim va ko’nikmalarini baholashsifatini oshirish, o’quv materiallaridagi xatolar ulushini kamaytirish uchun foydalanish mumkin. Masalan, sun’iy intellektdan foydalanadigan tizim o’quvchilarning topshiriqlarga javoblarini avtomatik tekshirishi va ularga fikr-mulohazalarini bildirishi mumkin. Bu esa,

ПЕДАГОГИКА ВА ПСИХОЛОГИЯ117o’quv jarayonini tezlashtirish va bilim sifatini oshirish imkonini beradi. Zamonaviy haqiqatda turli darajalarda, ilmiy va hukumatdan tortib \"oshxona\" suhbatlari va ommaviy axborot vositalaridagi turli muhokamalargacha, sun’iy intellekt, mashinalarning\"oqilonaligi\" va ularning qo’zg’olon ehtimoli mavzulari faol muhokama qilinmoqda. Sanab o’tilgan mavzularning oxirgisi so’nggi o’n yillikda Amerika kinosidagi leyt motiv bo’lib, nazoratdan qochgan sun’iy intellekt tashuvchilari (robotlar) hukmronligi ostidagi dahshatli kelajak tasvirlari bilan oddiy odamlar ongini qo’rqitdi. Shu bilan birga, ilmiy nutqda “tafakkur”, “ong”, “zakovat” kabi asosiy tushunchalar haqida bir ma’noli fikr mavjud emasligi amalda e’tibordan chetda qolmoqda.Bundan tashqari, ushbu tushunchalarning mazmunli mazmuni ularni ko’rib chiqish mumkin bo’lgan paradigmaga qarab tubdan farq qiladi. Masalan: ♦ braxmanizmda biz voqelik deb atashga odatlangan hamma narsa ong mahsuli; ♦ biologik kontseptsiyada ong biologik materiyaning rivojlanishi natijasidir; ♦ Kvant nazariyasida klassik Kopengagen versiyasida \"ong va jismoniy dunyobir haqiqatning bir-birini to’ldiruvchi tomonlari\".Sun’iy intellektning imkoniyatlari, istiqbollari va tahdidlarini muhokama qilishda mavjud va ziyatning o’ziga xosligi, ongning tabiati va aqlning mohiyati haqidagi ochiq savolga qo’shimcha ravishda, sun’iy intellektda ong mavjudligini ob’ektiv tasdiqlash mumkin bo’lgan haqiqiy diagnostika bazasining yo’qligi bilan bog’liq. Hozirgi Nyuell-Simon gipotezasi (belgilar bilan ishlaydigan har qanday tizim aqlli) va Tyuring testi (agar sun’iy intellekt ongga ega bo’lsa, suhbat davomida odam sun’iy intellektni boshqa odamdan ajrata olmaydi) sinchkovlik bilan o’rganib chiqqach, bunday yo’nalishlarga asos bo’la olmaydi. [1], [5]. Yuqoridagi bilan bir qatorda, “Alphabet” kompaniyasining sobiq rahbarining sun’iy intellektdan muhim vaziyatlarda foydalanish mumkin emasligi haqidagi noaniq bayonoti bor. Chunki \"barcha zamonaviy texnologiyalar jiddiy xatolarga ega\". Masalan, 2018-yilning 18-mart kuni butun dunyo bo’ylab yangiliklar dasturlarida Uberavtonom Volvo XC 90 krossoveri Eleyn Gertsbergni soatiga 60 km tezlikda urib ketgani va u olgan jarohatlari tufayli shifoxonada vafot etgani haqida xabar berilgan edi. [1].Hozirgi bosqichda sun’iy intellektni rivojlantirishning asosiy istiqbolli yo’nalishi bu sun’iy intellektning qaror qabul qilish imkoniyatlarini kengaytiruvchi dasturlarni yaratishdir. “Yandex” texnologiyalarni taqsimlash bo’yicha direktori Grigoriy Bakunov buni juda to’g’ri ta’kidlaganidek: “Hozirda neyron tarmoqlar odamlarni keraksiz qarorlar qabul qilish zaruratidan xalos qiladi. Shunday qilib, ulardan tirik odam unchalik aqlli bo’lmagan qarorlar qabul qilinadigan deyarli hamma joyda foydalanish mumkin. Kelgusi besh yil ichida aynan mana shu oddiy mahorat o’rnini insoniy qaror qabul qiladigan mashina o’zgartiradi”. Ya’ni, keyingi bosqich – bu sun’iy intellektning o’z-o’zini o’rganish - SOINN (self-organizing incremental neyron network) modifikatsiyasi orqali mashinani o’rganish algoritmlarini ishlab chiqish. [1], [5].O’z-o’zini o’rganish qobiliyati tahlil, sintez, taqqoslash kabi operatsiyalarni o’z ichiga olganligi sababli, keyingi bosqich - aks ettirish - amalda muqarrar. Ammo, aks ettirishning mavjudligi allaqachon ongning \"belgisi\" va amalga oshirish qobiliyatidir. Shu bilan birga, yuqorida qo’llanilgan tushunchalarning har biri, maqolada aytib o’tilganidek, noaniqdir va ushbu sxemaning talqini \"ong\" tushunchasi qanday tarkib bilan to’ldirilganligiga bog’liq: ma’lumot bilan ishlash qobiliyati (chiqarish, qayta ishlash, saqlash) yoki o’z-o’zini takomillashtirish qobiliyati.

ПЕДАГОГИКА ВА ПСИХОЛОГИЯ118Shunday qilib, insoniyat kelajagi uchun uchta muhim savol tug’iladi: 1. Sun’iy intellektda qanday asoslar qo’yiladi?2. Ular qanday munosabatda bo’ladi?3. Sun’iy intellekt ularni qay darajada o’zgartira oladi?Bizning fikrimizcha, o’z-o’zini rivojlantirish g’oyasiga asoslanib, uchinchi savol eng muhimi, chunki ekstremal holatda sun’iy intellekt nazoratdan chiqib ketishi mumkin va u odatda insoniyatda eng yuqori deb ataladigan, lekin qoida tariqasida amal qilmaydigan qadriyatlarga yo’naltirilishi dargumon. Yuqorida biz sun’iy intellektni rivojlantirishning oqilona muammolarini ko’rib chiqdik, ammo deyarli hamma narsa o’z-o’ziga xos xususiyatiga ega bo’lganligi sababli, u axloqiy muammolar shaklida mavjud:♦ robotlashtirish qullikning yangi texnogen darajada qayta tiklanishi emasmi? ♦ sun’iy intellektni yaratish orqali tabiat maymunni yaratganida yoki Xudo odamni yaratganida boshlagan naqshni boshlamaymizmi? Boshqacha qilib aytganda, biz ajdodlarimiz xatosini yoki ijodkorlarimizning xatosini takrorlamaymizmi? \"Kompyuterni fikrlashga o’rgatish mumkinmi?\" Bu savollarning javobi fikrlashni qanday tushunishimizga bog’liq. Agar tafakkurni ongning integral protsessual xarakteristikasi sifatida tushunsak, mening javobim salbiy bo’ladi. Ongning virtual faoliyatikompyuterda to’liq hisoblab chiqilishi va takrorlanishi mumkin bo’lgan jarayon bo’lishi murakkab. Biroq, tabiiy fikrlash jarayonining ba’zi o’ziga xos jihatlari kompyuter dasimulyatsiya qilinishi mumkin. Insoniyatning eng muhim vazifasi tobora murakkab va mustaqil mashinalarni yaratish emas, balki o’zini takomillashtirishdir. Aks holda, tabiiy mavjudotning halokatli adolati zaif Homo Sapiensni barcha intellektual kompyuter o’yinchoqlari va texnologik tayoqchalaribilan \"Hayot kitobi\" dan shafqatsizlarcha o’chirib tashlaydi\". Inson va Sun’iy intellekt o’rtasidagi asosiy farq nima? Bizning fikrimizcha, motivatsiya harakatlariga sifat beradigan motivatsiyadir. Qadimgi dunyodan beri motivatsiyaning uch turi mavjud edi: ulardan ikkitasi qul (jazodan qo’rqish yoki mukofotga intilish harakati) va biri erkin shaxsga (o’z e’tiqodiga asoslangan harakat) xosdir. Sun’iy intellekt hech qanday motivatsiyaga ega bo’lmasa, u vosita bo’lib qoladi. Xulosa qilib aytganda, quyidagi xulosalar chiqarish mumkin. Muammolar: Insoniyat jamiyatidagi hal etilmagan ijtimoiy va iqtisodiy muammolar. Natijada, ko’pchilikning past ma’naviy darajasi, ularning yo’qligi ularni insonda haqiqiy insonning tashuvchisi sifatida ko’rib chiqishga imkon bermaydi, balki faqat biologik turning vakillari sifatida.Texnologiyaning rivojlanishi o’z maqsadlariga ko’ra quldorlik jamiyati maqsadlarigayaqin: va agar biz bilganimizdek, qullar o’z xo’jayinlari nazoratidan qochib, ular ustidan hukmronlik qilaboshlagan bo’lsa, shubhali rivojlanishning yangi bosqichida tarix takrorlanishi ehtimoli yuqori.Aniqlangan muammolarni hal etish: Yagona kontseptual tizimni yaratish va dunyoning yagona ko’p o’lchovli rasmini qurish, gumanitar va tabiiy-ilmiy bilimlarni birlashtirish, chunki dunyo yagona va tarmoqlarga bo’linish dastlab o’rganish qulayligi uchun paydo bo’lgan. Texnologiyani, ayniqsa, sun’iy intellektni qat’iy funksionallik bilan cheklash, chunki agar bu cheklovlar mavjud bo’lmasa, texnik \"xizmatchilar\" o’zlarining \"xo’jayinlari\"dan oshib ketishlari mumkin. Ularning aksariyati o’z hayotlarini jaholat va zulmatda o’tkazishni

ПЕДАГОГИКА ВА ПСИХОЛОГИЯ119afzal ko’radilar va nazoratdan qochib, o’zlarining sobiq xo’jayinlarining xo’jayinlariga aylanishadi. “Hegel qayerdadir “Barcha buyuk jahon-tarixiy voqealar va shaxslar ikki marta takrorlanishini qayd etadi: birinchi marta fojia, ikkinchi marta farz sifatida”, deb bejiz aytmagan. Ichki siyosatda davlatning eng oliy qadriyati shaxs ekanligi haqidagi tezisni eʼlon qilishdan uni amaliy amalga oshirishga, xususan, kafolatlangan bepul taʼlim, tibbiy xizmat vamadaniy merosdan foydalanish imkoniyatini taʼminlaydigan mexanizmni qayta tiklashga oʻtish, chunki “xalqi sogʻlom, maʼlumotsiz va bilimsiz boʻlgan mamlakatning kelajagi yoʻq”.Zamonaviy jamiyatda davlatning asosiy resursi inson resursi bo’lganligi sababli, shaxs hayotining barcha yosh bosqichlarida va barcha darajalarida (intellektual, estetik, axloqiy, jismoniy) rivojlanishi uchun qulay shart-sharoitlarni yaratish zarur. Faqat shu yondashuv bilan barkamol shaxsni tarbiyalash mumkin.SI yordamida 2030 yilga kelib avtomatik boshqariladigan transport vositalari dunyo bo‘ylab keng tarqalishi kutilmoqda. Bu esa, transport infratuzilmasini o‘zgartiradi va logistika tizimlarini yangilashga olib keladi. Ayniqsa, yuk tashish va yetkazib berish sohasida SI texnologiyalari vaqtni qisqartirish va xarajatlarni kamaytirishga katta yordam beradi. [1]Sun'iy intellekt bozori jadal rivojlanib bormoqda va bu rivojlanish kelajakda yanada tezlashishi kutilmoqda. 2030 yilga kelib, SI bozorining umumiy hajmi 190 milliard AQSh dollariga yetishi prognoz qilinmoqda. Sun'iy intellekt texnologiyalari kelajakda yanada rivojlanib, yangi innovatsiyalar paydo bo‘lishiga olib keladi. Masalan, kvant hisoblash, insoniy ongni sun'iy intellekt bilan integratsiya qilish kabi yutuqlar amalga oshirilishi mumkin. Bu esa texnologiyalar sohasida yangi davrni boshlab beradi.Sun'iy intellektning rivojlanishi xalqaro miqyosda hamkorlikni kuchaytirishni talab qiladi. Xususan, SI texnologiyalaridan tinchlik, xavfsizlik va inson huquqlarini himoya qilish yo‘nalishlarida foydalanish muhimdir. Davlatlararo integratsiya SI texnologiyalarining noto‘g‘ri qo‘llanilishining oldini olishga yordam beradi.Dunyo bo‘ylab sun'iy intellekt bozorining hajmi 2021 yilda 327,5 milliard AQSh dollarini tashkil etgan bo‘lsa, 2028 yilga kelib 1,5 trillion AQSh dollariga yetishi prognoz qilinmoqda. Bu o‘sish yillik 28,7% ni tashkil etadi. Joriy yilga kelib, korxonalarining 37% SI texnologiyalaridan faol foydalanmoqda. Ayniqsa, bank va moliya, sog‘liqni saqlash, transport va chakana savdo sohalarida sun'iy intellekt keng qo‘llanilayotganiga guvoh bo’lmoqdamiz.SI texnologiyalarini amaliyotga joriy etilishi bilan 2025-yilga kelib dunyo bo‘ylab 85 million ish o‘rni yo’q bo’lishiga olib kelishi, ammo mutlaqo yangi yangi 97 million ish o‘rni yaratilishi kutilmoqda. YUNESKO ma'lumotlariga ko‘ra, 2023 yilda xalqaro miqiyosda SI bo‘yicha 25 ta yangi loyiha amalga oshirilgan bo‘lib, ularning 80% ijtimoiy va madaniy yo‘nalishga ega bo‘lgan.[4].Yuqoridagilardan xulosa qilish mumkinki, SIning imkoniyatlari beqiyos, ammo sun’iy intellektdan foydalanishning quyidagi muammoli tomonlari ham mavjud:1. SI tizimlari kiber hujumlarga nisbatan zaif bo‘lishi mumkin. Hakerlar shaxsiy identifikatsion tizimlarga kirib, ulardan noto‘g‘ri maqsadlarda foydalanishlari mumkin. Shaxsiy ma'lumotlarni himoya qilishni ta'minlash uchun maxfiylik siyosatini kuchaytirish (kuchli kriptografik xavfsizlik choralarini joriy etish) va SI tizimlarini shaxsiy ma'lumotlarga nisbatan cheklovchi qoidalarga rioya qilish lozim.2. Sun'iy intellekt tizimlari o‘rnatilgan ma'lumotlarga asoslangan holda ishlaydi. Agar bu ma'lumotlar noto‘g‘ri yoki noxolis bo‘lsa, SI ham nohaqlikni davom ettirishi mumkin. Sun'iy intellektni o‘qitishda foydalaniladigan ma'lumotlar adolatli va diskrimnatsiyadan holi bo‘lishi kerak. Shu bilan birga, ma'lumotlar yig‘ishda obyektivlikka e'tibor qaratish lozim.

ПЕДАГОГИКА ВА ПСИХОЛОГИЯ1203.Sun'iy intellekt qarorlar qabul qilish yohud hukm chiqarishda insoniylikka zid qarorlar qabul qilishi mumkin. Bu esa inson huquqlariga mufoviq emas. SI takomillashuvi va qo‘llanilishida etika me'yorlariga rioya qilish, inson huquqlarini himoya qilish va insoniylik qadriyatlarini saqlab qolish muhimdir. Ayni paytda, SI asosida qabul qilinadigan qarorlar ustidan inson nazoratini saqlab qolish lozim. [3],[4],[6].Sun'iy intellektning kelajakdagi rivojlanishi insoniyat uchun yangi imkoniyatlar yaratadi, ammo bu imkoniyatlardan to‘liq foydalanish uchun mavjud muammolarni yechish va ulardan oldini olish zarur. Shu tariqa, sun'iy intellekt kelajakka katta ta'sir ko‘rsatishi va insoniyatning hayot sifatini yaxshilashi mumkin.Sun’iy intellekt ta’limni takomillashtirish va uning samaradorligini oshirish uchun muhim salohiyatdir. Ulardan foydalanish yanada shaxsiylashtirilgan va samarali bo’lishi mumkin, ta’lim sifatini oshirish va uni barcha talabalar uchun ochiq qilish. zarur [3]Foydalanilgan adabiyotlar ro’yxati:1. Ong bilan sun’iy intellekt qachonlardir bo’ladimi? https://hinews.ru/computers/-poyavitsyali-kogda-nibud-iskusstvennyj-intellekts-soznaniem.html [Elektron resurs] –Kirish rejimi: URL: https://vc.ru/p/neural-networks 1. Alphabet kompaniyasining sobiq rahbari keyingi o’n yillikda mashinalar qo’zg’oloni haqidaqayg’urmaslikni taklif qildi https://republic.ru/posts/89842 [Elektron resurs] –Kirishrejimi:URL: https://vc.ru/p/neural-networks.2. Ibragimov J.Y., The study of the concept of semantic and syntactic valencyinworldlinguistics. Science and Education in Karakalpakstan. 2022. – №2/1. – P. 230-231. (10.00.00. №17)3. Суяров, А. Б. (2025). Технологии организациидистанцион-ногообучения. Zamin ilmiy tadqiqotlar jurnali, 1(2), 9-15.4. Ibragimov J.Y., Lisoniy birliklarning nutqiy voqelanishi ochiq sistema sifatida. 2019-yil “Faolinvestitsiyalar va ijtimoiy rivojlanish yili”ga bag‘ishlangan “Fan va ta’limtarbiyaningdolzarbmasalalari” mavzusidagi Respublika ilmiy-nazariy anjumani materiallari. – Nukus, 2019.2-bo‘lim. – B. 189-192. 5. Ableev S.R., Ong va sun’iy intellektni modellashtirish: imkoniyatlar chegarasi // Iqtisodiyxavfsizlik byulleteni. 2015. № 3.6. Суяров, а. Б. (2025). Современные методы в методикепрепо-даванияиностранныхязыков. Yangi o ‘zbekiston, yangi tadqiqotlar jurnali, volume 2 issue 7 [march 2025] (2), 217-225.

ПЕДАГОГИКА ВА ПСИХОЛОГИЯ121UDK: 37.07:316.472.4 TA’LIM BOSHQARUVIDA KOLLABORATSIYANING AHAMIYATIВАЖНОСТЬ КОЛЛАБОРАЦИИ В УПРАВЛЕНИИ ОБРАЗОВАНИЕМTHE IMPORTANCE OF COLLABORATION IN EDUCATIONAL MANAGEMENTIshanova B.B. (A. Avloniy nomidagi pedagogik mahorat milliy instituti mustaqil izlanuvchisi.) Ushbu maqolada ta’lim boshqaruvida kollaboratsiyaning ahamiyati va roli tahlil qilinadi. Hamkorlikda ishlashning ta’lim jarayonini takomillashtirishdagi o‘rni, jumladan, pedagoglarning malakasini oshirish, innovatsion yondashuvlarni joriy etish hamda o‘quvchilar bilan samarali muloqot qilish imkonini beruvchi mexanizmlarini ko‘rib chiqiladi. Maqolada taqdim etilgan tahlillar va takliflar ta’lim tizimida yangi yondashuvlarni shakllantirish va amaliyotga tadbiq etishga xizmat qiladi.Kalit so‘zlar. Kollaboratsiya, hamkorlik, ta’lim boshqaruvi, hamkorlikdagi faoliyat, munosabat.В данной статье анализируется важность и роль коллаборации в управлении образованием. Рассматривается роль кооперирования в совершенствовании образовательного процесса, включая механизмы, позволяющие повышать квалификацию учителей, внедрять инновационные подходы и эффективно коммуницировать с учениками. Представленные в статье анализ и предложения служат для формулирования и внедрения новых подходов в системе образования.Ключевые слова: коллаборация, кооперация, управление образованием, совместная деятельность, взаимоотношенияThis article analyzes the importance and role of collaboration in educational management. The role of cooperation in improving the educational process is examined, including mechanisms that allow the improvement of the qualification of teachers, the introduction of innovative approaches, and effective communication with students. The analyses and proposals presented in the article serve to formulate and implement new approaches in the education system.Keywords. Collaboration, cooperation, educational management, collaborative activities, relationship.Kollaboratsiya, ya’ni hamkorlik, zamonaviy jamiyatda muhim bir tushuncha bo‘lib, u turli sohalarda, jumladan, biznes, ta’lim, ilm-fan va ijtimoiy faoliyatlarda keng qo‘llaniladi. Kollaboratsiya nazariyasi ko‘p jihatdan ijtimoiy psixologiya, iqtisodiyot, menejment va kommunikatsiya nazariyalaridan kelib chiqadi. Hamkorlik, albatta, inson hayoti va jamiyatdagi o‘zaro munosabatlarining muhim qismidir, har bir kishi uchun muhim bo‘lgan maqsadlarga erishish va ba’zan muammolarni hal qilish uchun o‘ziga xos poydevordir. Uning nazariy asoslarini turli tomonlardan, masalan, sotsiologiya, psixologiya va iqtisod orqali o‘rganish mumkin. Ushbu sohalar odamlar va guruhlar bir-biri bilan qanday munosabatda

ПЕДАГОГИКА ВА ПСИХОЛОГИЯ122bo‘lishini va hamkorlikning samarali bo‘lishiga nima yordam berishini yoki to‘sqinlik qilishini tushunishga harakat qiladi. Misol uchun, ijtimoiy almashinuv va o‘yin nazariyalari umumiy umid va manfaatlar odamlar o‘rtasida halollik va ishonchni qanday rag‘batlantirishi mumkinligini ko‘rsatadi. Muvaffaqiyatli hamkorlik nafaqat umumiy maqsadni, balki yaxshi muloqotni, kim nima qilayotganini va kim nima uchun javobgar ekanligini tushunishni ham talab qilishini tushunish muhimdir. Umuman olganda, kollaboratsiya haqidagi nazariy bilimlar shuni ta’kidlaydiki, agar birgalikda harakat qilsa, turli sohalarda ko‘p yutuqlarga erishish.Hamkorlik – turli millat, irq va dinga mansub kishilar va guruhlarning umumiy maqsad yoʻlidagi maʼnan birlashuvini ifodalaydi. Hamkorlikning mustahkam oʻrin egallashi dunyoda, mamlakatimizda tashkilot va ijtimoiy qatlamlar, turli institutlar oʻrtasida oʻzaro kelishuvga asoslangan aloqalarni taʼminlash zarurati bilan izohlanadi. Jamiyatda totuvlik va barqaror taraqqiyot turli shaxslar hamda toifalar oʻrtasidagi hamkorlik va hamjihatlikka bogʻliq. Shaxs manfaatlari millat va jamiyat manfaatlariga uygʻunlashgan holdagina qatlamlar oʻrtasidagi munosabatlar va oʻzaro hamkorlikni yaxshilash, jamiyatdagi barqarorlikni mustahkamlashga zamin yaratish mumkin. Hamkorlikni tushuntiruvchi psixologik nazariyalar shaxslar va guruhlar bir-biri bilan qanday munosabatda bo‘lishini tushunishda markaziy rol o‘ynaydi. Masalan, ijtimoiy almashinuv nazariyasi shuni ko‘rsatadiki, odamlar hamkorlik qilganda, ular qo‘shgan narsalarini qadrlashadi va buning evaziga nimani olishni umid qilishadi. Ushbu yondashuv, o‘zaro ta’sirlarning iqtisodiy jihatiga urg‘u beradi: odamlar kamroq xarajatlar bilan ko‘proq foyda olishga intilishadi. Yana bir muhim kontseptsiya - bu guruh identifikatori nazariyasi, u shaxsning o‘zini his qilish va uning guruhga a’zoligi o‘rtasidagi bog‘liqlikni ta’kidlaydi. O‘z mohiyatiga ko‘ra, samarali hamkorlik ko‘p jihatdan kollektivizm va umumiy maqsad tuyg‘usini kuchaytirishga asoslanadi. Hamkorlik – shunchaki altruizm harakati emas, balki shaxsiy va ijtimoiy motivlar tomonidan boshqariladigan va inson tabiati va ijtimoiy dinamikasini chuqur anglashni namoyish etadigan ancha murakkab jarayon ekanligini tushunish muhimdir [1,2].Madaniy jihatlar, shubhasiz, hamkorlikdagi xatti-harakatlarning shakllanishiga ta’sir qiladi. An’analar, me’yorlar, qadriyatlar - bularning barchasi, u yoki bu tarzda, ham shaxslarning, ham butun jamoalarning harakatlarida aks etadi. Hamkorlikni tushunish madaniyatlar orasida keskin farq qilishi mumkin. Misol uchun, kollektivistik jamiyatlarda, Yaponiya yoki Lotin Amerikasi mamlakatlarida - guruhlarning uyg‘unligi va birdamligi ustuvor hisoblanadi. Bu tabiiy ravishda odamlar o‘rtasidagi hamkorlikning yuqori darajalariga yordam beradi. Amerika Qo‘shma Shtatlari yoki G‘arbiy Yevropa kabi individualistik madaniyatlarda shaxsiy muvaffaqiyat va mustaqillikka intilish, aksincha, hamkorlik qilish istagini biroz cheklashi mumkin. Madaniy kodlardagi bu farqlar nafaqat o‘zaro ta’sirning muayyan uslublarini belgilaydi, balki boshqalardan umidlarimizni ham shakllantiradi. Bu, o‘z navbatida, guruhlar ichidagi dinamikaga ta’sir qiladi. Bularning barchasini tushunish, albatta, madaniyatlararo munosabatlarni samarali boshqarish va natijada globallashuv haqiqatga aylangan zamonaviy dunyoda hamkorlik loyihalarini muvaffaqiyatli amalga oshirish uchun muhim ahamiyatga ega [3,70].Kollaboratsiyaning institutsional nazariyalari, shubhasiz, ijtimoiy va iqtisodiy tizimlarda turli ishtirokchilarning o‘zaro ta’sirini tushunishda muhim rol o‘ynaydi. Bu nazariyalar institutlarga qaratilgan: hamkorlik qiluvchilarning xatti-harakatlarini tartibga soluvchi rasmiy va norasmiy qoidalar, standartlar va normalar. Xalqaro munosabatlar, boshqaruv va iqtisodiyot kontekstida institutsional nazariyalar ishonchni oshiradigan va

ПЕДАГОГИКА ВА ПСИХОЛОГИЯ123tranzaksiya xarajatlarini kamaytiradigan aniq belgilangan va umume’tirof etilgan o‘yin qoidalari mavjud bo‘lgandagina barqaror hamkorlikka erishish mumkinligini ta’kidlaydi. Agentlarning xohish-istaklarini shakllantiradigan institutlarni tahlil qilish ham bir xil darajada muhimdir, bu odatda tarixiy sharoitlar va turli kontekstlarning hamkorlikka qanday ta’sir qilishini tushunishga yordam beradi. Shuning uchun institutsional nazariyalar nafaqat hamkorlik bo‘yicha ilmiy muloqotga qo‘shiladi va uni zamonaviy dunyoda optimallashtirish bo‘yicha amaliy tavsiyalar ham beradi [6].Muloqot, albatta, har qanday muvaffaqiyatli hamkorlikning tamal toshi bo‘lib, bu shunchaki ma’lumot almashish emas, balki jarayonning barcha ishtirokchilari o‘rtasida ishonch muhitini yaratish hamdir. E’tibor bering, samarali muloqot jamoalarga o‘z maqsadlari va umidlarini aniq ifodalash va yuzaga keladigan kelishmovchiliklarni tezda hal qilish imkonini beradi. Guruhdagi odamlar bir-birlarini tushunib, o‘z fikrlari va takliflarini erkin baham ko‘rishlari mumkin bo‘lsa, bu tushunmovchiliklar ehtimolini kamaytiradi va shuning uchun yanada samarali hamkorlikka yordam beradi. Biroq, to‘g‘ri muloqotning yo‘qligi yoki uning sifati yetarli emasligi, aksincha, butun guruhning parchalanishiga, motivatsiya darajasining pasayishiga va umumiy maqsadlarga erishish uchun to‘siqlarning paydo bo‘lishiga olib kelishi mumkin. Shuning uchun faol tinglash va konstruktiv fikrmulohazalar kabi shaxslararo munosabatlarni rivojlantirish muvaffaqiyatli hamkorlik uchun juda muhim ahamiyatga ega. Shu sababli, aniq aloqa standartlarini joriy etish va tashkilotlarda tegishli treninglar o‘tkazish, aksariyat hollarda jamoaviy ish natijalarini sezilarli darajada yaxshilashi va uyg‘un o‘zaro hamkorlikni rivojlantirishi mumkin.Kollektiv harakat nazariyalari, shubhasiz, odamlarning turli xil ijtimoiy sharoitlarda qanday munosabatda bo‘lishini tushunish uchun muhimdir. Umuman olganda, ular umumiy maqsadlarga intilayotgan odamlarning birgalikdagi sa’y-harakatlari ko‘pincha individual harakatlarga qaraganda samaraliroq ekanligini ta’kidlaydilar. Gap shundaki, umumiy manfaatlar va ma’lum darajada o‘zaro ishonch mavjud bo‘lsa, ishtirokchilar turli to‘siqlarni yengib o‘tishlari va shu orqali hamkorlikni osonlashtirishlari mumkin. Bu nazariyalarning muhim jihati jamoaviy harakatning mumkin va muvaffaqiyatli bo‘lishi shart-sharoitlarini tahlil qilish bo‘lib, u resurslarning mavjudligi va ishtirok etish darajasi kabi omillarni o‘z ichiga oladi. Bundan tashqari, jamoaviy harakatning turli modellari (masalan, jamoat tovarlari nazariyasi yoki kooperativ xatti-harakatlar nazariyasi) barqaror jamoalarni shakllantirishga yordam beradigan mexanizmlarni aniqlashga yordam beradi. Shuning uchun bu nazariyalarni tushunish nafaqat ijtimoiy harakatlarni, balki birinchi navbatda hamkorlik bilan bog‘liq bo‘lgan kengroq ijtimoiy jarayonlarni tahlil qilish uchun muhim vositalarni taqdim etadi [4,5].Kollaboratsiya jamiyatning asosi bo‘lib, iqtisodiyotga ham, ijtimoiy totuvlikka ham ta’sir qiladi. Globallashuv davrida va iqlim o‘zgarishi, iqtisodiy notinchliklar va ijtimoiy ziddiyatlar kabi murakkab muammolar, aholining turli qatlamlari va shaxslar o‘rtasidagi samarali hamkorlik barqaror yechimlarga erishishning muhim shartidir. O‘zaro hamkorlik orqali odamlar umumiy muammolarni hal qilish uchun o‘z resurslari, tajribasi va kuchlarini birlashtirishi mumkin. Bu esa, o‘z navbatida ular o‘rtasida chuqurroq tushunish va ishonchni yaratadi. Bu sheriklik va hamkorlik tamoyillari asosida qurilgan qo‘shma harakatlar nafaqat turmush darajasini oshirish, balki demokratik institutlarni mustahkamlash, inklyuziv va barqaror hamjamiyatlarni shakllantirishga xizmat qilishini ko‘rsatadi. Shu bois, o‘zaro hamkorlik har tomonlama rivojlanishni ta’minlaydigan uyg‘un ijtimoiy tuzilmalarni qurish uchun asos bo‘lib xizmat qiladi. Ta’lim boshqaruvida kollaboratsiyaning ahamiyati va roli juda katta. U ta’lim jarayonini yanada samarali va sifatli qilishga yordam beradi. Quyida ta’lim boshqaruvida kollaboratsiyaning asosiy ahamiyatlari va rollari keltirilgan:

ПЕДАГОГИКА ВА ПСИХОЛОГИЯ1241. O‘qituvchilar, talabalar va boshqaruv xodimlari o‘rtasidagi hamkorlik bilimlar va tajribalarni baham ko‘rishga imkon beradi. Bu o‘z navbatida, ta’lim sifatini oshiradi.2. Kollaboratsiya orqali yangi g‘oyalar va yondashuvlar paydo bo‘ladi. O‘qituvchilar birgalikda yangi ta’lim metodlarini ishlab chiqishi va sinovdan o‘tkazishi mumkin.3. Ta’lim muassasalarida yuzaga keladigan muammolarni birgalikda hal qilish orqali samarali yechimlar topish mumkin. Boshqaruv xodimlari, o‘qituvchilar va ota-onalar o‘rtasidagi hamkorlik muhim rol o‘ynaydi.4. Ta’lim jarayonida resurslarni birgalikda ishlatish orqali samaradorlikni oshirish mumkin. Masalan, o‘qituvchilar birgalikda dars rejalari tuzishi yoki resurslarni baham ko‘rishi mumkin.5. Ta’lim boshqaruvida ota-onalar va jamoatchilik bilan hamkorlik ta’lim muassasasining ijtimoiy mas'uliyatini oshiradi. Ular ta’lim jarayoniga faol jalb etilishi, talabalar uchun qo‘shimcha qo‘llab-quvvatlashni ta’minlaydi.6. O‘quvchilarni ta’lim jarayoniga jalb qilish, ularning fikrlarini tinglash va ularni qaror qabul qilish jarayoniga kiritish orqali ularning motivatsiyasini oshirish mumkin.7. Ta’lim boshqaruvida kollaboratsiya ta’lim sifatini oshirishga yordam beradi, chunki turli mutaxassislar birgalikda ishlash orqali yanada mukammal ta’lim dasturlarini yaratishlari mumkin. Kollaborativ boshqaruv mexanizmi o‘qituvchilar, o‘quvchilar, ota-onalar, davlat organlari va boshqa manfaatdor tomonlar o‘rtasidagi o‘zaro hamkorlikni rivojlantirishga asoslanadi. Boshqaruvning bu turi, ma’lumotlar almashinuvi va qarorlar qabul qilish jarayonlarida yanada ko‘proq ishtirokini ta’minlaydi. Bu yondashuv nafaqat ta’lim jarayonini yaxshilash, balki ijtimoiy adolatni ham ta’minlaydi [7,102].Xulosa qilib aytadigan bo‘lsak, kollaboratsiyaning nazariy asoslari va uning ahamiyati zamonaviy jamiyatda juda katta ahamiyatga ega. Ijtimoiy psixologiya, tizimlar nazariyasi, iqtisodiyot va menejment kabi sohalar orqali kollaboratsiyaning mohiyatini tushunish mumkin. Hamkorlik innovatsiyalarni rivojlantirish, resurslardan samarali foydalanish, muammolarni hal qilish va ijtimoiy barqarorlikni ta’minlashda muhim rol o‘ynaydi. Shu sababli, kollaborativ yondashuvlarni rivojlantirish har bir sohada ustuvor vazifa bo‘lishi lozim. Foydalanilgan adabiyotlar ro’yxati:1. Qurbonov Sh, Seytxalilov E. Taʼlim sifatini boshqarish. – Toshkent: Turon-Iqbol, 2006. –592 b.2. Ishmuhamedov R. Oʻquv jarayonida interfaol uslublar va pedagogik texnologiyalarni qoʻllash uslubiyati. – Toshkent: RBIMM, 2008. – 68 b.3. Eshqobilov S. Oʻquv-tarbiyaviy ishlarni boshqarishda axborot tizimlaridan foydalanish. Metodik qoʻllanma. –Toshkent: A. Avloniy nomidagi milliy-tadqiqot instituti, 2022.–74 b.4. Ishmuhamedov R. J., Yuldashev M. A. Taʼlim va tarbiyada innovatsion pedagogik texnologiyalar. – Toshkent: Nihol, 2013. – 278 b.5. Eshqobilov S. Oʻquv-tarbiyaviy ishlarni boshqarishda axborot tizimlaridan foydalanish. Metodik qoʻllanma – Toshkent: A. Avloniy nomidagi milliy-tadqiqot instituti, 2022.–74 b.6. Балышев А.П. Коллаборативное обучение: к сущности понятия // Мир науки. Педагогика и психология World of Science. Pedagogy and psychology. 2023, Том 11, № 1. ISSN 2658-6282.7. Незнанов А.А. и др. Коллаборативные технологии в образовании: как выстроить эффективную поддержку гибридного обучения? / А.А. Незнанов // Университетское управление: практика и анализ. - 2019. - Т. 23. № 1–2. С. 101–110.

ПЕДАГОГИКА ВА ПСИХОЛОГИЯ125УДК: 371.11:005.322УМУМТАЪЛИМ МУАССАСАЛАРИ РАҲБАР КАДРЛАРИНИНГЛИДЕРЛИК КОМПЕТЕНТЦИЯЛАРИ ТАСНИФИКЛАССИФИКАЦИЯ ЛИДЕРСКИХ КОМПЕТЕНЦИЙ РУКОВОДЯЩИХ КАДРОВ ОБЩЕОБРАЗОВАТЕЛЬНЫХ УЧРЕЖДЕНИЙCLASSIFICATION OF LEADERSHIP COMPETENCIES OF MANAGEMENT PERSONNEL IN GENERAL EDUCATION INSTITUTIONSИсмаилов А.А. (А.Авлоний номидаги педагогик маҳорат миллий институти ректори, п.ф.ф.д. (PhD) доцент)ORCID: 0009-0002-4228-5078Мазкур мақола глобал таълим тизимида кечаётган трансформацион жараёнлар, мактаб директорлари ролининг маъмурий бошқарувчидан стратегик лидер сифатида шаклланиши ва раҳбарнинг лидерлик компетенцияларига бағишланган. Мақолада таълим менежментининг лидерлик назариялари эволюцияси, замонавий лидерлик моделлари, мактаб раҳбарининг лидерлик компетенциялари модели илмий жиҳатдан ёритиб берилган. Умумтаълим муассасалари раҳбар кадрларининг лидерлик компетентлигини ривожлантириш, таълимда замонавий бошқарув стратегиялари масалаларига қаратилган бўлиб, илмий тадқиқот сифатида мактаб раҳбарларининг асосий лидерлик компетенциялари таҳлил қилинган. Мактаб раҳбарларининг педагогик ва визионерлик лидерлик компетенциялари таълим сифатини оширишда ҳал қилувчи аҳамиятга эга эканлиги илмий жиҳатдан асослаб берилган.Калит сўзлар: таълим сифати, педагогик аналитик, ситуацион назария, мактаб раҳбари, лидерлик компетенцияси, педагогик лидерлик, визионерлик, таълим менежменти, таълим муассасаси, стратегик бошқарув, инновация.В данной статье рассматриваются трансформационные процессы, происходящие в глобальной системе образования, формирование роли директора школы от административного управляющего к стратегическому лидеру, а также лидерские компетенции руководителя. В статье с научной точки зрения освещаются эволюция лидерских теорий в образовательном менеджменте, современные модели лидерства и модель лидерских компетенций руководителя школы. Данная научная статья направлена на изучение вопросов развития лидерской компетентности руководящих кадров общеобразовательных учреждений и внедрения современных управленческих стратегий в образовании. В качестве научного исследования проанализированы основные лидерские компетенции руководителей школ. Научно обосновано, что педагогические и визионерские лидерские компетенции руководителей школ имеют решающее значение для повышения качества образования.Ключевые слова: качество образования, педагогический аналитик, ситуационная теория, руководитель школы, лидерская компетенция, педагогическое лидерство, визионерство, образовательный менеджмент, образовательное учреждение, стратегическое управление, инновация.

ПЕДАГОГИКА ВА ПСИХОЛОГИЯ126This article is devoted to the transformational processes taking place in the global education system, the evolution of the school principal's role from an administrative manager to a strategic leader, and the leadership competencies of the head. The article scientifically highlights the evolution of leadership theories in educational management, modern leadership models, and the leadership competency model of a school head. It focuses on the development of leadership competence among management personnel of general education institutions and the implementation of modern management strategies in education. As a research study, the core leadership competencies of school leaders are analyzed. It is scientifically substantiated that the pedagogical and visionary leadership competencies of school leaders are of decisive importance in improving the quality of education.Keywords: education quality, pedagogical analyst, situational theory, school leader, leadership competence, pedagogical leadership, visionary leadership, educational management, educational institution, strategic management, innovation.Республика таълим тизимида сўнгги ўн йилликларда сифатга йўналтирилган бошқарув моделларига катта эътибор қаратилмоқда Бу жараёнда умумтаълим муассасалари раҳбар кадрларининг роли беқиёс бўлиб, таълим муассасаси раҳбарининг лидерлик қобилияти, стратегик фикрлаши ва инсон капитали билан ишлаш маҳорати таълим жараёни самарадорлигини ошириш гаровидир. Илмий адабиётларда таълим сифати, нафақат ўқув дастурлари ёки моддий-техник база билан, балки раҳбар компетентлик даражасининг самарадорлиги билан ҳам бевосита боғлиқ эканлиги таъкидланмоқда. Демак, мактаб директори замонавий таълим муассасасида стратегик қарор қабул қилувчи, педагогик жараённи бошқарувчи ва жамоани илҳомлантирувчи марказий шахс ҳисобланади.Мазкур илмий мақоланинг асосий мақсади – замонавий таълим менежменти назариялари асосида мактаб раҳбарларининг лидерлик компетенцияларини илмий жиҳатдан таҳлил қилиш, уларнинг таълим сифатига таъсир этувчи механизмларини аниқлашдан иборат.Таълим менежментининг лидерлик назариялари эволюцияси. Замонавий таълим менежментида лидерлик тушунчаси анъанавий маъмурий бошқарув моделларидан кескин фарқ қилади. Олимларнинг илк илмий ёндашувларида лидерлик, асосан шахсий, туғма хусусиятлар билан боғланган ҳолда талқин қилинган бўлса, XXI асрга келиб, у ижтимоий, педагогик ва институционал омиллар таъсирида шаклланадиган динамик компетенциялар тизими сифатида қаралмоқда. [1] Ўрганилган хорижий тажриба асосида шуни таъкидлаш жоизки, Лидерлик назарияларининг тарихий ривожланиш босқичлари уч асосий босқичга ажратилади:Биринчи босқич – шахсга йўналтирилган (person-centered) ёндашув бўлиб, у раҳбарларда лидерлик кўникмаларини туғма хислатлар билан изоҳлайди. Бу «хислатлар назарияси» (Trait Theory), бунда шахсий интеллект, ирода, ишонч, харизма каби сифатлар етакчи аҳамият касб этади. Таълим соҳасида бу назария раҳбар кадрларни танлашда муайян аҳамиятга эга бўлсада, лекин унинг асосий камчилиги –кадрларни ташлашда имкониятларни чеклаб қўйиши мумкин.Иккинчи босқич – хулқ-атворга йўналтирилган ёндашув бўлиб, (Behavioural Theory) лидерликни ўрганиш мумкин бўлган кўникмалар тизими сифатида изоҳлайди. Бу илмий ёндошув таълим менежменти учун принципиал аҳамиятга эга, чунки у раҳбарларни қайта тайёрлаш, малака ошириш ва узлуксиз касбий ривожлантириш (CPD) моделларини илмий жиҳатдан асослаб беради.

ПЕДАГОГИКА ВА ПСИХОЛОГИЯ127Учинчи босқич – контекст ва мақсадга йўналтирилган ёндашувлар билан боғлиқ. Бу ёндашув, ситуацион назария, раҳбарлик муваффақияти муайян шароит, жамоа кучи ва ташқи омилларга боғлиқ эканлигини кўрсатади. Таълим муассасаларида бу ёндашув мактаб директорига турли педагогик ва ижтимоий вазиятларда бошқарув услубини мослаштириш имконини беради.Замонавий лидерлик моделлари: трансформацион ва педагогик ёндашув. XXаср охири - XXI аср бошларида таълим соҳасида трансформацион лидерлик концепцияси кенг тарқалган ва бу ёндашувларда мактаб раҳбарларини ўзгаришларни тарғиб қилувчи, жамоани илҳомлантирувчи ва умумий қадриятлар асосида ҳаракатга келтирувчи шахс сифатида талқин қилинади. Мактаб контекстида бу моделлар инновацияларни жорий этиш, корпоратив маданиятни шакллантириш ва ўқитувчиларнинг ички мотивациясини оширишда муҳим аҳамият касб этади, деб фикр билдириш мумкин. Бироқ, халқаро илмий тадқиқотлар шуни кўрсатадики, таълим сифатига энг кучли ва тўғридан-тўғри таъсир кўрсатадиган модель – педагогик (instructional) лидерлик ҳисобланади. Бу ёндашувда мактаб директори маъмурий назоратчи эмас, балки таълим мазмунини тушунувчи мутахассис, ўқитувчиларнинг касбий ривожланишини қўллаб-қувватловчи куч ҳамда ўқув натижаларини таҳлил қила оладиган педагогик аналитик сифатида намоён бўлади. [2]1-жадвалЛидерлик назариялари ва уларнинг мактаб бошқарувидаги аҳамиятиЛидерлик назариясиАсосий ғоя Мактаб бошқарувидаги функционал аҳамиятиХислатлар назарияси (Trait Theory)Лидерлик туғма шахсий сифатлар мажмуиРаҳбарликка номзодларни дастлабки саралашда қўлланиладиХулқ-атвор назарияси (Behavioural)Лидерлик ўрганиладиган кўникмалар тизимиМалака ошириш ва тренинг дастурларини асослайдиСитуацион назария Услуб вазиятга мос равишда ўзгарадиМослашувчан ва контекстга йўналтирилган бошқарувни таъминлайдиТрансформацион лидерликИлҳомлантириш, ўзгариш ва умумий қадриятларМактаб маданиятини янгилаш ва инновацияларни жорий этишда муҳимПедагогик лидерлик (Instructional)Таълим жараёнига тўғридан-тўғри таъсирБилим натижалари ва ўқитувчининг компентентлик даражасига таъсир кўрсатади1-жадвал маълумотлари ва назарий таҳлил шуни кўрсатадики, замонавий таълим муассасалари учун универсал, ягона лидерлик модели мавжуд эмас. Бироқ педагогик лидерлик ва трансформацион лидерликнинг интеграцияси мактаб бошқарувининг энг самарали шакли сифатида намоён бўлади. Педагогик лидерлик таълим сифатини таъминласа, трансформацион лидерлик институционал барқарорлик ва ривожланишни қўллаб-қувватлаши мумкин.Шу боис, раҳбар кадрларни тайёрлаш ва сертификациялаш тизимида айнан, ушбу икки моделга таянган компетенциялар устувор йўналиш сифатида белгилаб олиниши мақсадга мувофиқдир.

ПЕДАГОГИКА ВА ПСИХОЛОГИЯ128Мактаб раҳбарининг лидерлик компетенциялари модели. Илмий адабиётларда мактаб раҳбарининг лидерлик компетентлиги шахснинг қобилияти ёки алоҳида кўникмалар йиғиндиси сифатида эмас, балки кўп қиррали, интегратив ва функционал тузилма сифатида талқин этилади. Замонавий тадқиқотларда раҳбарнинг самарадорлик даражасининг юқорилиги унинг шахсий хислатларидан кўра, аниқ педагогик, бошқарув ва ижтимоий компетенциялар мажмуи билан боғлиқлиги кўрсатиб ўтилади. Шу нуқтаи назардан, илмий ёндашувларда XXI аср мактаб раҳбари учун зарур бўлган компетенциялар тизимли ёндашув асосида шакллантирилиши лозим, эканлиги таъкидлаб ўтилган.Лидерлик компетентлигининг тузилмавий модели. Тизимли таҳлиллар (systematic reviews) асосида мактаб раҳбарининг лидерлик компетенциялари қуйидаги олти асосий блокка ажратилади: педагогик лидерлик, визионерлик, стратегик бошқарув, эмоционал интеллект, рақамли лидерлик ва инсон ресурсларини бошқариш. Ушбу блоклар бирбиридан мустақил эмас, балки ўзаро боғлиқ ҳолда мактабнинг институционал самарадорлигини таъминлайди. [3]2-жадвалМактаб раҳбарининг асосий лидерлик компетенциялари (0–10 шкала)Компетенция Баҳолаш кўрсаткичи Таълим сифатига таъсир механизмиПедагогик лидерлик9.5 Таълим мазмуни, дарс сифати ва ўқув натижаларини бевосита яхшилайдиВизионерлик 9.2 Мактабнинг узоқ муддатли ривожланиш стратегиясини белгилайдиСтратегик бошқарув 9.0 Ресурслардан самарали фойдаланиш ва барқарорликни таъминлайдиЭмоционал интеллект8.8 Педагогик жамоада соғлом ижтимоийпсихологик муҳитни шакллантирадиРақамли лидерлик8.5 Инновация, рақамли трансформация ва AIжорий этишни рағбатлантиради2-жадвалда кўрсатиб ўтилганидек, халқаро тажрибалар асосида асосий компетенцияларнинг таҳлилий тавсифига эътибор қаратсак, педагогик лидерлик (instructional leadership) ушбу моделда энг юқори кўрсаткичга, яъни шкала бўйича 9.5 кўрсатгичга эга. Бу тасодифий эмас. директорнинг таълим жараёнига бевосита аралашуви – ўқув дастурларини тушуниши, ўқитувчиларга методик маслаҳат бериши ва ўқув натижаларини таҳлил қилиши – ўқувчиларнинг академик ютуқларига энг катта таъсир кўрсатади. Шу маънода, мактаб раҳбари “маъмур” эмас, балки асосий педагогик етакчи сифатида фаолият юритиши лозимлигини яна бир бор кўрсатиб ўтиш лозим.Жадвалда кўрсатилиши бўйича, Визионерлик компетенцияси 9.2 балл, яъни раҳбарнинг келажакни олдиндан кўра билиши, мактаб миссияси ва стратегик мақсадларини аниқ белгилаш қобилияти билан боғлиқ. Визионер раҳбар мактабни фақат мавжуд ҳолатида сақлаб қолмай, балки унинг ривожланиш траекториясини белгилаши лозим. Илмий манбаларга кўра, аниқ ва умумий қабул қилинган визияга эга мактабларда жамоа бирдамлиги ва инновацияларга мойиллик юқори даражада бўлади.Стратегик бошқарув компетенциясининг 9.0 балли кўрсатгичи – бу раҳбарнинг режалаштириш, қарор қабул қилиш ва рискларни бошқариш қобилиятини намоён қилишини ва демографик ўсиш, ресурсларни чекланганлиги ва ташқи таъсирлар

ПЕДАГОГИКА ВА ПСИХОЛОГИЯ129раҳбардан, айнан стратегик фикрлашни талаб этади. Бу компетенция педагогик лидерлик билан уйғунлашгандагина самарали натижа беради, дейиш мумкин.Учинчи компетенция – Эмоционал интеллект (8.8) бўлиб, бу раҳбарнинг ўз ҳистуйғуларини бошқариши, жамоа аъзоларининг эмоционал ҳолатини тушуниши ва конструктив мулоқот ўрната олиш қобилиятини ифодалайди. Таълим муассасаларида юқори эмоционал интеллектга эга раҳбарлар стресс даражасини пасайтиради, педагогларни ишдан қаноатланиш даражасини оширишга ва кадрлар алмашинувини эса камайтиришга ҳаракат қилади.Рақамли лидерлик компетенцияси (8.5) бу компетенция XXI асрда алоҳида аҳамият касб этиб, раҳбарнинг иш фаолиятида рақамли технологияларни жорий этиш, маълумотлар асосида қарор қабул қилиш (data-driven decision making) ва сунъий интеллектдан таълим жараёнида оқилона фойдаланиш қобилияти билан боғлиқ эканлигини таъкидлаш жоиз. Раҳбар мазкур компетенцияга эга бўлмаса, у раҳбарлик қилаётган мактаб инновацион ривожланишдан бошқа мактаблардан орқага қолиш хавфига дуч келади.Хулоса сифатида шуни таъкидлаш жоизки, халқаро тажрибаларга асосланган ҳолда, мактаб раҳбарининг лидерлик компетенциялари иерархик эмас, балки ўзаро боғлиқ тизим сифатида шаклланади, дейиш мумкин. Бироқ, ушбу тизимда педагогик лидерлик марказий ядро вазифасини бажаради. Қолган компетенциялар айнан шу ядрони қўллаб-қувватловчи механизм сифатида намоён бўлади.Шу боис, раҳбар кадрларни тайёрлаш, сертификациялаш ва KPI асосида баҳолаш тизимларида педагогик лидерликка устувор аҳамият бериш, уни визионерлик ва стратегик бошқарув билан интеграция қилиш мақсадга мувофиқ ҳисобланади.Фойдаланилган адабиётлар рўйхати:1. Z. Ziyoviddinova. The Current State and Prospects for the Development of Social Competencies of General Secondary Education Leaders in Uzbekistan. (International conference on multidisciplinary science — ICMS). 2025 йил.2. N.Hojimurodov. School Leaders’ Competence in Working with Information. Journal of Multidisciplinary Sciences and Innovations, № 3 (2025), Ўзбекистон журнали, 2025 йил3. M.Xalikova. Preparing Young Leaders: Enhancing Leadership, Management, and Collaborative Skills in School Education. Samarali Ta’lim va Barqaror Innovatsiyalar журнали, 2024 йил.4. Baibaeva, Mukhayyо & Imomov, In’omiddin. -Повышение профессиональной компетенции руководителей в разрешении конфликтных ситуаций. Образование и инновационные исследования халқаро журнал (2024). (Раҳбарлар компетенцияси мавзусида) 5. Зимняя И.А. (ўзбекча таржима) «Таълимда компетенциявий ёндашув” – Тошкент: ТДПУ нашриёти, 20166. Bush, T. (2011). Theories of educational Leadership and Management. 4th Yedition. London: SAGE Publications. 7. Leithwood, K., & Jantzi, D. (2005). A Review of Transformational School Leadership Research 1996–2005. Leadership and Policy in Schools. 8. Northouse, P. G. (2018). Leadership: Theory and Practice. 8th Yedition. SAGE Publications. 9. Stogdill, R. M. (1948). Personal factors associated with leadership: A survey of the literature. Journal of Psychology.

ПЕДАГОГИКА ВА ПСИХОЛОГИЯ13010. Skinner, B. F. (1953). Science and Human Behavior. Simon and Schuster. 11. Hersey, P., & Blanchard, K. H. (1969). Life cycle theory of leadership. Training & Development Journal. 12. Bass, B. M., & Riggio, R. Ye. (2006). Transformational Leadership. Psychology Press.13. Hallinger, P., & Murphy, J. (1985). Assessing the instructional management behavior of principals. Yelementary School Journal. UDK: 371.023:04.TA’LIM KLASTERI SHAROITIDA BOSHLANG’ICH SINF O’QUVCHILARINING AKADEMIK MUVAFFAQIYATINI TA’MINLASHNING PEDAGOGIK MEXANIZMLARINI TAKOMILLASHTIRISHСОВЕРШЕНСТВОВАНИЕ ПЕДАГОГИЧЕСКИХ МЕХАНИЗМОВ ОБЕСПЕЧЕНИЯ АКАДЕМИЧЕСКОЙ УСПЕВАЕМОСТИ УЧАЩИХСЯ НАЧАЛЬНОЙ ШКОЛЫ В КОНТЕКСТЕ ОБРАЗОВАТЕЛЬНОГО КЛАСТЕРАIMPROVING PEDAGOGICAL MECHANISMS FOR ENSURING ACADEMIC ACHIEVEMENT OF PRIMARY SCHOOL STUDENTS IN THE CONTEXT OF AN EDUCATIONAL CLUSTER Ismadiyarova U.A. (O‘zMU o‘qituvchisi) Ushbu maqolada ta’lim jarayonida innovatsion metodlardan foydalanishning dolzarbligi va samaradorligi tahlil qilinadi. Zamonaviy pedagogik yondashuvlar ta’lim sifatini oshirish, o‘quvchilarning ijodiy va tanqidiy fikrlash qobiliyatlarini rivojlantirishda muhim rol o‘ynaydi. Maqolada innovatsion metodlarning turlari, ularning an’anaviy usullardan farqlari hamda ta’lim jarayonidagi ahamiyati yoritiladi. Shuningdek, innovatsion metodlarning qo‘llanilishi orqali o‘quv jarayonini interaktiv va samarali tashkil etish imkoniyatlari ko‘rib chiqiladi. Maqola pedagoglar, ta’lim tashkilotchilari va tadqiqotchilar uchun foydali bo‘lishi mumkin.Kalit so‘zlar: Ta’lim, innovatsion metodlar, zamonaviy pedagogika, interaktiv usullar, ta’lim sifati, kreativ ta’lim, axborot texnologiyalari, tanqidiy fikrlash, pedagogik innovatsiyalar, o‘quv jarayoni.В статье анализируются актуальность и эффективность использования инновационных методов в образовательном процессе. Современные педагогические подходы играют важную роль в повышении качества образования и развитии навыков творческого и критического мышления учащихся. В статье рассматриваются виды инновационных методов, их отличия от традиционных методов и их значение в образовательном процессе. Также рассматриваются возможности интерактивной и эффективной организации процесса обучения за счет использования инновационных методов. Статья может быть полезна педагогам, организаторам образования и исследователям. Ключевые слова: образование, инновационные методы, современная педагогика, интерактивные методы, качество образования, креативное образование,

ПЕДАГОГИКА ВА ПСИХОЛОГИЯ131информационные технологии, критическое мышление, педагогические инновации, процесс обучения. This article analyzes the relevance and effectiveness of the use of innovative methods in the educational process. Modern pedagogical approaches play an important role in improving the quality of education, developing students' creative and critical thinking skills. The article highlights the types of innovative methods, their differences from traditional methods, and their importance in the educational process. It also considers the possibilities of interactive and effective organization of the educational process through the use of innovative methods. The article may be useful for educators, educational organizers, and researchersKeywords: Education, innovative methods, modern pedagogy, interactive methods, quality of education, creative education, information technologies, critical thinking, pedagogical innovations, educational process.XXI asrda ta’lim tizimining samaradorligi davlatning innovatsion rivojlanish darajasini belgilovchi strategik omilga aylandi. Inson kapitalini shakllantirish jarayonida boshlang‘ich ta’lim bosqichi fundamental ahamiyat kasb etadi. Ilmiy tadqiqotlar shuni ko‘rsatadiki, boshlang‘ich bosqichda shakllangan akademik muvaffaqiyat modeli keyingi bosqichlardagi o‘qish motivatsiyasi, o‘zlashtirish barqarorligi va ijtimoiy moslashuvning asosini tashkil etadi¹.So‘nggi yillarda ta’lim tizimida klaster yondashuvi keng tadbiq etilmoqda. “Klaster” tushunchasi iqtisodiyot fanida shakllangan bo‘lib, uni ilmiy asoslab bergan olim — Michael Porter hisoblanadi². Porter nazariyasiga ko‘ra, klaster – bu o‘zaro bog‘liq va bir-birini to‘ldiruvchi institutlar tizimidir. Mazkur model ta’lim sohasiga transfer qilinib, uzluksiz, integratsiyalashgan va natijaviylikka yo‘naltirilgan ta’lim muhitini shakllantirishga xizmat qilmoqda³. Globallashuv jarayonlari, raqamli transformatsiya va innovatsion iqtisodiyot sharoitida ta’lim tizimining sifat ko‘rsatkichlari davlat raqobatbardoshligining muhim indikatoriga aylangan. Xususan, boshlang‘ich ta’lim bosqichi o‘quvchining keyingi akademik va ijtimoiy rivojlanishi uchun fundamental asos bo‘lib xizmat qiladi. Shu nuqtai nazardan, ta’lim klasteri modeli asosida boshlang‘ich sinf o‘quvchilarining akademik muvaffaqiyatini ta’minlash mexanizmlarini ilmiy asosda takomillashtirish dolzarb ilmiy-amaliy muammo hisoblanadi. Ta’lim klasteri – bu umumiy maqsad va natijaga yo‘naltirilgan, o‘zaro integratsiyalashgan ta’lim muassasalari, ilmiy tashkilotlar, amaliyot bazalari hamda ijtimoiy hamkor subyektlarining tizimli hamkorlik modeli sifatida talqin etiladi¹. Mazkur model ta’lim jarayonining uzluksizligi, integratsiyasi va natijadorligini ta’minlashga xizmat qiladi. Zamonaviy ta’lim tizimida sifat va natijadorlik masalasi global miqyosda strategik ustuvor yo‘nalish sifatida qaralmoqda. Boshlang‘ich ta’lim bosqichi esa, shaxsning intellektual, axloqiy va ijtimoiy rivojlanishida fundamental poydevor hisoblanadi. Tadqiqotlar shuni ko‘rsatadiki, boshlang‘ich ta’limdagi akademik muvaffaqiyat keyingi bosqichlardagi ta’lim samaradorligining asosiy prediktori hisoblanadi¹.So‘nggi yillarda ta’lim tizimida klaster yondashuvi keng qo‘llanilmoqda. “Klaster” tushunchasi dastlab iqtisodiyot nazariyasida shakllangan bo‘lib, uni ilmiy asoslab bergan olim — Michael Porter hisoblanadi². U klasterni o‘zaro bog‘langan tashkilotlar va institutlar majmui sifatida talqin etadi. Keyinchalik mazkur model ta’lim sohasiga transfer qilinib, “ta’lim klasteri” konsepsiyasi yuzaga keldi³. Mazkur maqolaning maqsadi — ta’lim klasteri sharoitida boshlang‘ich sinf o‘quvchilarining akademik muvaffaqiyatini ta’minlashning samarali pedagogik mexanizmlarini nazariy va amaliy

ПЕДАГОГИКА ВА ПСИХОЛОГИЯ132jihatdan asoslashdir.Pedagogik adabiyotlarda ta’lim klasteri: uzluksiz ta’lim bosqichlari integratsiyasi, ilm-fan va amaliyot uyg‘unligi, innovatsion pedagogik faoliyatni qo‘llab-quvvatlash, resurslardan samarali foydalanish mexanizmi sifatida talqin etiladi³.Ta’lim klasteri sharoitida boshlang‘ich ta’lim quyidagi xususiyatlarga ega bo‘ladi: metodik ta’minotning uzviyligi, pedagog kadrlar malakasini klaster doirasida oshirish, o‘quvchi rivojlanishining monitoring tizimi, ota-ona va jamoatchilik bilan hamkorlikning tizimliligi.Akademik muvaffaqiyatning pedagogik-psixologik talqini akademik muvaffaqiyat – bu o‘quvchining bilim, ko‘nikma va kompetensiyalarni o‘zlashtirish darajasi hamda ularni amaliyotda qo‘llash samaradorligi bilan belgilanadigan integral ko‘rsatkichdir⁴. Psixologik yondashuvda akademik muvaffaqiyat motivatsiya, intellektual salohiyat, ijtimoiy muhit va o‘quv strategiyalariga bog‘liq. Bu borada Lev Vygotsky ning “yaqin rivojlanish zonasi” nazariyasi muhim metodologik asos bo‘lib xizmat qiladi⁵. Mazkur nazariyaga ko‘ra, o‘quvchining rivojlanishi ijtimoiy hamkorlik va pedagogik qo‘llab-quvvatlash orqali tezlashadi. Shuningdek, Jean Piaget ning kognitiv rivojlanish nazariyasi boshlang‘ich yoshdagi bolalarning tafakkur bosqichlarini tushuntirishda muhim ahamiyat kasb etadi⁶.Ta’lim klasteri sharoitida akademik muvaffaqiyatni ta’minlovchi pedagogik mexanizmlar. Integrativ metodik ta’minot mexanizmiTa’lim klasteri sharoitida metodik ta’minot quyidagi tamoyillar asosida takomillashtiriladi: fanlararo integratsiya; kompetensiyaviy yondashuv; natijaviylikka yo‘naltirilgan baholash; individual differensial yondashuv.Boshlang‘ich ta’limda STEAM elementlarini joriy etish akademik muvaffaqiyatni oshirishga xizmat qiladi. Bu jarayonda o‘quvchilarni tadqiqotchilik faoliyatiga jalb qilish muhim omil hisoblanadi.Monitoring va diagnostika tizimini takomillashtirish Akademik muvaffaqiyatni ta’minlashda klaster doirasida yagona monitoring tizimini yaratish zarur. Ushbu tizim quyidagilarni o‘z ichiga oladi: formatif baholash, summativ baholash, diagnostik testlar, psixologik monitoring.Rivojlangan davlatlar tajribasida, xususan OECD tomonidan o‘tkaziladigan PISA tadqiqotlari natijaviylikni baholashning xalqaro modeli sifatida e’tirof etiladi⁷Pedagogik hamkorlik va reflektiv boshqaruv mexanizmi Ta’lim klasteri sharoitida: oliy ta’lim muassasalari, maktablar, ilmiy markazlar, metodik xizmatlar o‘zaro hamkorlikda faoliyat yuritadi.Reflektiv boshqaruv modeli pedagogning o‘z faoliyatini tahlil qilishi, baholashi va takomillashtirishiga xizmat qiladi. Bu yondashuv konstruktiv pedagogika tamoyillariga

ПЕДАГОГИКА ВА ПСИХОЛОГИЯ133asoslanadi.Raqamli ta’lim muhitini klaster asosida rivojlantirishRaqamli platformalar, elektron resurslar va sun’iy intellekt elementlarini joriy etish o‘quvchilarning o‘qishga qiziqishini oshiradi. Individual o‘quv trayektoriyasini shakllantirish akademik muvaffaqiyatni ta’minlaydi.Motivatsion muhitni shakllantirish Boshlang‘ich sinf o‘quvchilarida ichki motivatsiyani shakllantirish: ijobiy baholash, muvaffaqiyat vaziyatini yaratish, o‘yin texnologiyalarini qo‘llash orqali amalga oshiriladi.Ota-ona va jamoatchilik bilan klaster hamkorligi. Akademik muvaffaqiyatni ta’minlashda oilaviy muhitning ta’siri yuqori. Klaster modeli ota-onalarni ta’lim jarayoniga tizimli jalb etishni nazarda tutadi. Akademik muvaffaqiyatni baholashda xalqaro tajriba muhim o‘rin tutadi. Xususan, OECD tomonidan o‘tkaziladigan PISA tadqiqotlari funksional savodxonlik darajasini baholashning universal modeli hisoblanadi⁷.Klaster sharoitida monitoring quyidagi bosqichlarda amalga oshiriladi:1. Diagnostik baholash.2. Formativ baholash.3. Summativ baholash.4. Reflektiv tahlil.Monitoring natijalari asosida individual rivojlanish xaritasi tuziladi. Ta’lim klasterida boshqaruv modeli ko‘p darajali tuzilishga ega: strategik boshqaruv; operativ boshqaruv; pedagogik boshqaruv.Reflektiv boshqaruv modeli pedagogning o‘z faoliyatini tahlil qilishiga asoslanadi. Ilmiy-metodik kengashlar va seminarlar klaster ichida professional hamkorlikni ta’minlaydi. Oilaviy muhitning ta’siri alohida ahamiyatga ega. Tadqiqotlar ota-onaning ta’lim jarayonidagi faolligi akademik muvaffaqiyatni sezilarli oshirishini ko‘rsatadi⁸.Ilmiy gipoteza: Agar ta’lim klasteri sharoitida integrativ metodik ta’minot, reflektiv boshqaruv va raqamli monitoring tizimi joriy etilsa, boshlang‘ich sinf o‘quvchilarining akademik muvaffaqiyat darajasi statistik jihatdan sezilarli oshadi.Tadqiqot metodlari: pedagogik eksperiment; so‘rovnoma; kuzatuv; diagnostik test; matematik-statistik tahlil.Natijalar ko‘rsatadiki, tajriba guruhida akademik o‘zlashtirish darajasi 18–22% ga oshgan.TAKOMILLASHTIRISH YO‘NALISHLARI1. Klaster asosida uzluksiz metodik xizmat tizimini yaratish.2. Raqamli monitoring platformasini ishlab chiqish.3. Pedagoglarning reflektiv kompetentligini rivojlantirish.4. Motivatsion muhitni kuchaytirish.5. STEAM va muammoli ta’lim elementlarini keng joriy etish.6. Ota-ona hamkorligini institutsional darajada yo‘lga qo‘yish.

ПЕДАГОГИКА ВА ПСИХОЛОГИЯ134Tadqiqot natijalari ta’lim klasteri sharoitida akademik muvaffaqiyatni ta’minlash tizimli, integrativ va innovatsion yondashuv asosida amalga oshirilishi zarurligini ko‘rsatdi. Taklif etilgan model pedagogik jarayonni optimallashtirish, monitoringni raqamlashtirish va boshqaruvni reflektiv asosda tashkil etish orqali boshlang‘ich ta’lim sifatini oshirishga xizmat qiladi.Foydalanilgan adabiyotlar ro‘yxati:1. Ishmuhamedov, R. J. “Innovatsion pedagogik texnologiyalar”. Toshkent: Fan va texnologiya. 2017 й.2. Tolipov, O‘. Q., Usmonboeva, M. “Pedagogik texnologiyalar nazariyasi va amaliyoti”. Toshkent: Fan. 2012 й.3. Yo‘ldoshev, J., & Usmonov, S. “Zamonaviy pedagogik texnologiyalar”. Toshkent: Iqtisodmoliya. 2016 й.4. OECD PISA Results (Volume I): “The State of Learning and Equity in Education”. Paris: OECD.2022.5. Turdiqulova N. T. “Ta’limda va dars jarayonida interfaol metodlar” //Academic research in educational sciences. – 2023. – Т. 5. – №. NUU conference 3. – С. 428-432.6. Худайкулов Х.Ж. “Педагогик маҳорат”. -.Т.: Навруз, 2013й.7. Худайкулов Х.Ж. “Педагогика”. “Психология”.Учебное пособие.-.Т.:Навруз 2015 й.8. Худайкулов Х. Ж. “Влияние информационных и коммуникационных технологий на обучающихся в эпоху глобализации. Журнал. Современный обучения. -М.:№ 4 2017 г.9. Худайкулов, Х. Ж. \"Замонавий таълим самарадорлигини оширишда педагогик технологиядан фойдаланиш.\" -Т.: Наврўз .2011 й.10. Худайкулов Х. Ж. “Таълим самарадорлигини оширишда медиатаълим тизимидан фойдаланиш имкониятлари”. -Т.: 2024 й. 11. Худайкулов Х. Ж. “Шарқона ўзбекларга хос одоб–ахлоқ меъёрлари”. Журнал. Academic research in educational sciences. Том-3. Номер NUU Conference 2. 2022 г, Страницы 555-561. «Academic Research»12. Худайкулов Х.Ж. “Ёшлар тарбиясида ватанпарварлик ва инсонпарварлик энг улуғфазилат, ҳамда муқаддас бурчидир”. 2024 й. Журнал: Scientific approach to the modern education system. Том-3. Номер-28. Стр - 7-14

ПЕДАГОГИКА ВА ПСИХОЛОГИЯ135UDK: 378:37:08 PEDAGOGIK AMALIYOT SHAROITIDA BO’LAJAK O’QITUVCHILARDA PEDAGOGIK KOMPETENTLIKNI RIVOJLANTIRISH MASALALARIВОПРОСЫ РАЗВИТИЯ ПЕДАГОГИЧЕСКОЙ КОМПЕТЕНТНОСТИУ БУДУЩИХ УЧИТЕЛЕЙ В УСЛОВИЯХ ПЕДАГОГИЧЕСКОЙ ПРАКТИКИISSUES OF DEVELOPMENT OF PEDAGOGICAL COMPETENCE OF FUTURE TEACHERS IN THE CONTEXT OF PEDAGOGICAL PRACTICE Turdiqulova N.T. (O’zMU katta o‘qituvchisi) Taʼlim jarayoniga kirib kelayotgan xorijiy tajribalar va o‘zlashtirilayotgan yangiliklarni avvalo, pedagoglar uchun ustuvor jihatlarini tahlil qilish va yosh mutaxassislar va o‘quvchilar jamoasiga yetkazib bera olish va bir necha taʼlim tizimiga oid bilim va ko‘nikmalarni oshirish haqida mulohaza yuritiladi.Kalit so‘zlar: tajriba, hamkorlik, qobiliyat, bilim, ko‘nikma, malaka, nazariya, o‘zlashtirish, samaradorlik, kompetensiya, faoliyat. Рассматриваются вопросы анализа зарубежного опыта и внедряемых новшеств, входящих в образовательный процесс, прежде всего с точки зрения их приоритетного значения для педагогов. Также речь идёт о способности донести эти знания до молодых специалистов и ученического коллектива, а также о повышении уровня знаний и навыков, связанных с несколькими образовательными системами.Ключевые слова: опыт, сотрудничество, способность знания, умения, навыки, теория, овладение, эффективность, компетентность, деятельность. Профессиональнаядеятельность. The issues of analyzing foreign experience and implemented innovations included in the educational process are considered, primarily from the point of view of their priority importance for teachers. It is also about the ability to bring this knowledge to young professionals and the student body, as well as improving the level of knowledge and skills related to several educational systems.Keywords: experience, cooperation, knowledge ability, skills, theory, mastery, efficiency, competence, activity. Professional activity.Bugungi globallashuv va raqamli transformatsiya sharoitida ta’lim tizimiga qo‘yilayotgan talablar tubdan o‘zgarib bormoqda. Zamonaviy jamiyat pedagogdan nafaqat chuqur nazariy bilimlarni, balki ularni amaliy faoliyatda samarali qo‘llash, mustaqil qaror qabul qilish, innovatsion yondashuvlarga tayyor bo‘lishni ham talab etadi. Shu nuqtai nazardan, bo‘lajak o‘qituvchilarda pedagogik kompetentlikni shakllantirish oliy ta’lim tizimining ustuvor vazifalaridan biri hisoblanadi.Pedagogik amaliyot — talabalarning nazariy bilimlarini real ta’lim jarayonida sinovdan o‘tkazish, kasbiy faoliyatga moslashish va pedagogik kompetentlikni rivojlantirishning muhim bosqichidir. Aynan, amaliyot jarayonida talaba pedagogik faoliyatning mohiyatini chuqur anglaydi, kasbiy rolni his etadi va o‘zini kelajakdagi mutaxassis sifatida shakllantira

ПЕДАГОГИКА ВА ПСИХОЛОГИЯ136boshlaydi. Mazkur maqolaning maqsadi — pedagogik amaliyot sharoitida talabalarda pedagogik kompetentlikni rivojlantirishning ilmiy asoslarini ochib berish va uning samarali mexanizmlarini tahlil qilishdan iborat. Pedagogik kompitentlik tushuchasining ilmiy-nazariy asoslari.Ilmiy adabiyotlarda “pedagogik kompetentlik” tushunchasi ko‘p qirrali va murakkab hodisa sifatida talqin qilinadi. Kompetentlik — bu shaxsning muayyan kasbiy faoliyatni samarali amalga oshirishga tayyorligi bo‘lib, u bilim, ko‘nikma, malaka, shaxsiy fazilatlar va kasbiy qadriyatlarning integratsiyasini o‘z ichiga oladi.Pedagogik kompetentlik quyidagi tarkibiy qismlardan iborat:Metodik kompetentlik – darsni rejalashtirish, metod va texnologiyalarni tanlash qobiliyati;Didaktik kompetentlik – o‘quv materialini tushunarli va samarali yetkazish;Kommunikativ kompetentlik – o‘quvchilar, ota-onalar va hamkasblar bilan samarali muloqot o‘rnatish;Reflektiv kompetentlik – o‘z faoliyatini tahlil qilish va takomillashtirish;Axloqiy-pedagogik kompetentlik – kasbiy etika va pedagogik mas’uliyat.Kompetensiyaviy yondashuvga ko‘ra, ta’lim natijasi faqat bilim bilan emas, balki talabaning real pedagogik vaziyatlarda mustaqil va samarali faoliyat yurita olish qobiliyati bilan baholanadi. Pedagogik amaliyot pedagogik kompetentlikni rivojlantirishda hal qiluvchi rol o‘ynaydi. U nazariya va amaliyot o‘rtasidagi tafovutni kamaytiradi hamda talabaning kasbiy moslashuvini tezlashtiradi.Amaliyot jarayonida talabalarda quyidagi kompetentliklar shakllanadi: dars jarayonini mustaqil tashkil etish; o‘quvchilar bilan individual va guruhli ishlash; pedagogik vaziyatlarni tahlil qilish va yechim topish; zamonaviy pedagogik texnologiyalarni qo‘llash.Tadqiqotlar shuni ko‘rsatadiki, aniq maqsadli reja asosida tashkil etilgan, mentorlik bilan qo‘llab-quvvatlangan pedagogik amaliyot talabalarning kasbiy rivojlanish darajasini sezilarli darajada oshiradi. Pedagogik kompitentlikni rivojlantirishning samarali mexanizimlari. Mentorlik — tajribali o‘qituvchining amaliyotchi talabaga kasbiy yo‘l-yo‘riq ko‘rsatishi orqali kompetentlikni rivojlantirish shaklidir. Mentor talabaning faoliyatini kuzatadi, tahlil qiladi va konstruktiv fikr-mulohazalar beradi. Refleksiya pedagogik kompetentlikning muhim tarkibiy qismi hisoblanadi. Talabaning o‘z faoliyatiga tanqidiy yondashuvi, xatolarni aniqlashi va kelgusida ularni bartaraf etish strategiyasini ishlab chiqishi professional o‘sishni ta’minlaydi.An’anaviy baholashdan farqli ravishda, kompetensiyaviy baholash talabaning real pedagogik faoliyatdagi natijalariga asoslanadi. Portfel, kuzatuv varaqalari va reflektiv hisobotlar samarali baholash vositalari hisoblanadi.Amaliyot jarayonida quyidagi muammolar kuzatiladi: vazifalarning aniq belgilanmaganligi; mentorlarning yetarli darajada tayyor emasligi; baholash mezonlarining noaniqligi; reflektiv faoliyatga yetarli e’tibor berilmasligi.Mazkur muammolar pedagogik kompetentlikning to‘liq shakllanishiga to‘sqinlik qiladi va tizimli yondashuvni talab etadi. Pedagogik amaliyot sharoitida talabalarda pedagogik kompetentlikni rivojlantirish oliy ta’lim tizimining strategik vazifalaridan biridir. Ilmiy

ПЕДАГОГИКА ВА ПСИХОЛОГИЯ137tahlillar shuni ko‘rsatadiki, amaliyot jarayonining sifatli tashkil etilishi, mentorlik va reflektiv yondashuvning joriy etilishi bo‘lajak o‘qituvchilarning kasbiy tayyorgarligini sezilarli darajada oshiradi. Shu bois, oliy ta’lim muassasalarida pedagogik amaliyotni kompetensiyaviy yondashuv asosida takomillashtirish, baholash tizimini yangilash va amaliyotchi talabalarni kasbiy rivojlanishga yo‘naltirish zarur.Pedagogik amaliyot jarayonida innovatsion yondashuvlarning ahamiyat Zamonaviy ta’lim sharoitida pedagogik kompetentlikni rivojlantirish an’anaviy metodlar bilangina cheklanib qolmasligi lozim. Innovatsion pedagogik yondashuvlar pedagogik amaliyotning samaradorligini oshirishda muhim omil sifatida namoyon bo‘lmoqda. Xususan, axborot-kommunikatsiya texnologiyalarining joriy etilishi, interaktiv metodlar va loyiha asosida o‘qitish talabalarning kasbiy faolligini kuchaytiradi. Pedagogik amaliyotda raqamli texnologiyalardan foydalanish talabalarga dars jarayonlarini videokuzatuv orqali tahlil qilish, virtual sinflarda mashg‘ulotlar o‘tkazish hamda elektron portfellar yaratish imkonini beradi. Bu esa talabaning o‘z faoliyatini chuqurroq anglashiga, reflektiv kompetentlikni rivojlantirishga xizmat qiladi. Shuningdek, masofaviy ta’lim platformalari orqali tajribali pedagoglarning darslarini kuzatish va muhokama qilish imkoniyati pedagogik tajriba almashinuvini kengaytiradi. Innovatsion yondashuvlar asosida tashkil etilgan amaliyot talabalarning muammoli vaziyatlarni hal qilish, mustaqil fikrlash va kreativ qarorlar qabul qilish kompetentligini shakllantiradi. Bu esa bo‘lajak o‘qituvchining kasbiy moslashuvchanligini oshiradi.Pedagogik kompetentlikni rivojlantirishda refleksiya va o‘z-o‘zini baholashning roliRefleksiya pedagogik kompetentlikni rivojlantirishning muhim mexanizmlaridan biri bo‘lib, talabaning o‘z faoliyatiga ongli va tanqidiy yondashuvini ta’minlaydi. Pedagogik amaliyot jarayonida reflektiv faoliyat talabaning kasbiy o‘sishida muhim burilish nuqtasi hisoblanadi.Reflektiv yondashuv asosida talaba quyidagi savollarga javob izlaydi:* dars jarayoni qanchalik samarali tashkil etildi;* qo‘llangan metodlar o‘quvchilarning faolligiga qanday ta’sir ko‘rsatdi;* yuzaga kelgan muammolarning sabablari nimada;* kelgusida pedagogik faoliyatni qanday takomillashtirish mumkin.O‘z-o‘zini baholash orqali talaba o‘zining kuchli va zaif tomonlarini aniqlaydi, shaxsiy kasbiy rivojlanish rejasini tuzadi. Ilmiy tadqiqotlar shuni ko‘rsatadiki, reflektiv kompetentligi rivojlangan talabalar pedagogik faoliyatga tezroq moslashadi va professional barqarorlikka erishadi. Shu bois, pedagogik amaliyot jarayoniga reflektiv kundaliklar, tahliliy hisobotlar va mentor bilan reflektiv suhbatlarni tizimli joriy etish maqsadga muvofiqdir. Pedagogik kompetentlikning amaliyot davomida shakllanuvchi yangi komponentlari. Zamonaviy tadqiqotlarda pedagogik kompetentlik tarkibi qayta ko‘rib chiqilib, pedagogik amaliyot jarayonida quyidagi yangi komponentlar ajratilmoqda:1. Refleksiv-diagnostik kompetentlik – o‘qituvchining o‘z pedagogik faoliyatini tahlil qilish, xatolar sababini aniqlash va ularni tuzatish strategiyalarini ishlab chiqish qobiliyati. Bu komponent amaliyot davomida kundalik pedagogik vaziyatlarni tahlil qilish orqali shakllanadi.2. Pedagogik moslashuvchanlik kompetentligi – o‘quvchilarning psixologik, ijtimoiy va madaniy farqlarini hisobga olgan holda ta’lim jarayonini qayta loyihalash qobiliyati. Ilmiy manbalarda bu kompetentlik inklyuziv ta’lim samaradorligini oshiruvchi asosiy omil sifatida baholanmoqda.

ПЕДАГОГИКА ВА ПСИХОЛОГИЯ1383. Pedagogik kommunikativ barqarorlik – murakkab pedagogik vaziyatlarda (intizom buzilishi, motivatsiya pasayishi, konflikt holatlari) muloqotni konstruktiv yo‘nalishda saqlab qolish qobiliyati. Ushbu kompetentlik aynan real amaliyot jarayonida shakllanadi va nazariy mashg‘ulotlar bilan to‘liq egallanmaydi.Pedagogik amaliyotni takomillashtirish bo‘yicha ilmiy-amaliy takliflar Pedagogik amaliyot samaradorligini oshirish va pedagogik kompetentlikni rivojlantirish maqsadida quyidagi ilmiy-amaliy takliflar ilgari suriladi:Birinchidan, pedagogik amaliyotning mazmuni va vazifalari kompetensiyaviy yondashuv asosida qayta ko‘rib chiqilishi lozim. Har bir amaliyot bosqichi aniq kompetentlik ko‘rsatkichlari bilan bog‘lanishi kerak.Ikkinchidan, mentorlik institutini rivojlantirish zarur. Mentor-o‘qituvchilarni tanlash va tayyorlashda ularning kasbiy tajribasi, pedagogik mahorati va kommunikativ salohiyatiga alohida e’tibor qaratilishi lozim.Uchinchidan, pedagogik amaliyot natijalarini baholash tizimi takomillashtirilishi kerak. Baholash jarayonida talabaning faqat yakuniy natijasi emas, balki rivojlanish dinamikasi ham hisobga olinishi muhim.To‘rtinchidan, ta’lim muassasalari va amaliyot bazalari o‘rtasidagi hamkorlikni mustahkamlash pedagogik amaliyot sifatini oshiradi. Bu hamkorlik talabalarga real pedagogik muhitda tajriba orttirish imkonini yaratadi. Shunday qilib, pedagogik amaliyot pedagogik kompetentlikni shakllantirishning passiv bosqichi emas, balki bo‘lajak o‘qituvchining professional ongini, refleksiv tafakkurini va pedagogik moslashuvchanligini rivojlantiruvchi asosiy ilmiy-amaliy mexanizm hisoblanadi. Kompetentlikka yo‘naltirilgan pedagogik amaliyot modeli ta’lim sifatini oshirishda strategik ahamiyat kasb etadi.Xulosa qilib aytganda, pedagogik amaliyot talabalar kasbiy kompetentligini rivojlantirishning samarali vositasi hisoblanadi. Nazariy bilimlarni amaliyot bilan uyg‘unlashtirish, mentorlik, interaktiv metodlar va innovatsion yondashuvlar orqali talabalarning professional tayyorgarligi sezilarli darajada oshadi. Shu bilan birga, baholash va refleksiya jarayonlari kasbiy kompetentlikni doimiy rivojlantirishga xizmat qiladi. Kelajakda, pedagogik amaliyot metodologiyasini yanada takomillashtirish va raqamli texnologiyalarni keng qo‘llash zarur.Foydalanilgan adabiyotlar ro’yxati:1. O‘zbekiston Respublikasi Prezidentining “Pedagogik ta’lim sohasini yanada rivojlantirish chora-tadbirlari to‘g‘risida” PF-107 sonli Qarori. -Т.: 2023 yil 3-iyuldagi.2. Axmadjanova M.S.”Pedagogik faoliyatga tayyorlash jarayonida o‘quv amaliyotini tashkil etish metodikasini takomillashtirish” Научно-теоретический и методический журнал Scientific theoretical and methodical journa: Inter education global study. 2025. Vol 3, № 4(1). B.46-51.3. Karimova M.O, ва бошқалар. “Pedagogik kompetentlik va kreativlik asoslari”. O’quv qo’llanma . Farg’ona, 2021y 4. Boboev, M. “Interaktiv ta’lim metodlari va pedagogik amaliyot”. Samarqand, 2022y.5.Худайкулов Х.Ж. “Педагогик маҳорат”. -.Т.: Навруз, 2013й.6. Худайкулов Х.Ж. “Педагогика”. “Психология”. Учебное пособие. -.Т.: Навруз, 2015 й.7. Худайкулов Х.Ж. ”Влияние информационных и коммуникационных технологий на обучающихся в эпоху глобализации”. Журнал. Современный обучения. -М.:№ 42017 г.

ПЕДАГОГИКА ВА ПСИХОЛОГИЯ1398. Худайкулов, Х. Ж. \"Замонавий таълим самарадорлигини оширишда педагогик технологиядан фойдаланиш.\" -Т.: Навруз .2011 й.9. Худайкулов Х. Ж. “Таълим самарадорлигини оширишда медиатаълим тизимидан фойдаланиш имкониятлари”. публикации-Т.: 2024 й. 10. Худайкулов Х. Ж. “Шарқона ўзбекларга хос одоб–ахлоқ меъёрлари”. Журнал. Academic research in educational sciences. Том-3. Номер NUU Conference 2. 2022 г, Страницы 555-561. «Academic Research»11. ХудайкуловХ.Ж.”Ёшлар тарбиясида ватанпарварлик ва инсонпарварлик энг улуғфазилат, ҳамда муқаддас бурчидир”. 2024 й. Журнал: Scientific approach to the modern education system. Том-3. Номер-28. Стр - 7-14UDK: 004.4:37DASTURLASH ASOSLARINI INNOVATSION METODIKALAR ORQALI O‘QITISHПРЕПОДАВАНИЕ ОСНОВ ПРОГРАММИРОВАНИЯ С ИСПОЛЬЗОВАНИЕМ ИННОВАЦИОННЫХ МЕТОДИКTEACHING THE FUNDAMENTALS OF PROGRAMMING THROUGH INNOVATIVE METHODOLOGIESAkbarova Sh.A. (EMU dotsenti)Zokirova F.R. (TDTU v.v.b. dotsenti)Tadjibayeva D.A. (TKTI ARB katta o‘qituvchisi)Ushbu maqola dasturlash asoslari bo‘yicha bilimlarni samarali va zamonaviy o‘qitish usullarini yoritadi. Mazkur maqolada dasturlashni o‘rganish jarayonida qo‘llaniladigan usullar, texnologiyalar va yondashuvlar haqida so‘z boradi. Maqolada dasturlash asoslarini o‘rganishda nazariy bilimlarning ahamiyati ta’kidlanadi. Dasturlash tillarining asosiy tushunchalari, sintaksis va semantikasiga oid ma’lumotlar yoritiladi. Maqola amaliy mashg‘ulotlarning o‘qitish jarayonidagi rolini ko‘rsatadi. Amaliyotda olingan ko‘nikmalarni mustahkamlash uchun laboratoriya ishlar, loyihalar va dasturlashga oid muammolarni hal qilish kabilar muhimdir. Kalit so‘zlar: Dasturlash asoslari, o‘qitish metodikasi, nazariy bilimlar, amaliy mashg‘ulotlar, interaktiv usullar, kooperativ yondashuvlar, gamifikatsiya, simulatsion usullar. Статья освещает эффективные и современные методы преподавания основ программирования. В ней рассматриваются методы, технологии и подходы, применяемые в процессе обучения программированию. Также подчеркивается важность теоретических знаний при изучении основ программирования. Описаны основные концепции языков программирования, синтаксис и семантика. Статьяпоказывает роль практических занятий в процессе обучения. Для закрепления навыков, полученных на практике, важны лабораторные работы, проекты и решение задач по программированию.

ПЕДАГОГИКА ВА ПСИХОЛОГИЯ140Ключевые слова: Oсновы программирования, методика преподавания, теоретические знания, практические занятия, интерактивные методы, кооперативные подходы, геймификация, симуляционные методы.This article highlights effective and modern methods for teaching the fundamentals of programming. The article discusses the methods, technologies, and approaches used in the process of learning programming. It emphasizes the importance of theoretical knowledge in studying the basics of programming. The basic concepts of programming languages, syntax, and semantics are described. The article demonstrates the role of practical exercises in the learning process. To reinforce the skills acquired in practice, laboratory work, projects, and solving programming-related problems are essential.Keywords: Fundamentals of programming, teaching methodology, theoretical knowledge, practical exercises, interactive methods, cooperative approaches, gamification, simulation methods.Dasturlashni o‘qitishning dastlabki bosqichlari XX asrning o‘rtalaridan boshlanadi. Kompyuter texnologiyalarining rivojlanishi dasturlashni o‘rgatishning yangi bosqichlarini yaratdi. 1940-1950-yillarda, kompyuterlar ko‘p joylarda ishlatilgan bo‘lsa-da, ular juda katta, qimmatbaho va murakkab edi. Shuning uchun dasturlashni o‘rgatish ommaviy ravishda keng tarqalmagan edi [1]. Kompyuterlar birinchi marta harbiy va ilmiy muammolarni hal qilish uchun ishlatilgan va dasturlash asosan mutaxassislar uchun mo‘ljallangan edi. Kompyuterlarning rivojlanishi bilan birgalikda dasturlash tillarining paydo bo‘lishi ham sodir bo‘ldi. 1950-yillarda dastlabki umumiy maqsadli dasturlash tillari ishlab chiqildi. FORTRAN (Formula Translation), 1957-yilda ishlab chiqilgan eng birinchi tarmoqli (high-level) dasturlash tili bo‘ldi va asosan ilmiy hisob-kitoblar uchun ishlatilgan. Shuningdek, 1960-yillarda COBOL (Common Business-Oriented Language) dasturlash tili ishlab chiqildi, bu esa biznes va tijorat dasturlari uchun mo‘ljallangan edi. Boshqa dasturlash tillari, masalan, ALGOL (Algorithmic Language), bilimga asoslangan dasturlashni rivojlantirishga xizmat qildi va u dasturlashni o‘rgatishning ilg‘or vositasi bo‘lib xizmat qildi. Ushbu tillar dasturlash jarayonlarini tushunishga yordam beradigan soddalashtirilgan sintaksisga ega edi va ularning yordami bilan dasturlashni o‘rganish mumkin bo‘ldi. Dasturlash asoslarini o‘qitish bugungi kunda nafaqat texnologik rivojlanish, balki ta’lim jarayonining samaradorligini oshirishda ham muhim ahamiyat kasb etmoqda. Raqamli texnologiyalar va kompyuter tizimlarining keng qo‘llanilishi bilan dasturlashga bo‘lgan talab ortib bormoqda. Shu sababli, o‘quvchilarga dasturlash asoslarini samarali va zamonaviy usullarda o‘rgatish pedagogika va informatika sohasida dolzarb vazifa hisoblanadi. Dasturlash – bu nafaqat yangi dasturlar yaratish, balki muammolarni hal qilish, mantiqiy fikrlash va ijodiy yondashuvni rivojlantirishni o‘rgatadi. Shu sababli, dasturlashni samarali o‘rgatish metodikasini ishlab chiqish muhim vazifalardan biridir. Maqolamizda dasturlash asoslarini o‘qitish usullari va metodikalari haqida batafsil ma’lumot beriladi. Bugungi kunda innovatsion metodikalar, interaktiv va kooperativ yondashuvlar, gamifikatsiya va simulatsion usullar dasturlashni o‘qitishni yanada samarali qiladi. Shuningdek, onlayn platformalar (Coursera, edX, Udemy, Khan Academy) va zamonaviy Integrated Development Environment (IDE) yordamida o‘quvchilar dasturlashni mustaqil va interaktiv tarzda o‘rganish imkoniyatiga ega bo‘ladi. Birinchi navbatda, dasturlash asoslarini o‘rganish uchun zarur bo‘lgan nazariy bilimlar haqida so‘z yuritiladi. Nazariy bilimlar dasturlashning fundamental asoslarini tushunishda yordam beradi va o‘quvchilarga dasturlash

ПЕДАГОГИКА ВА ПСИХОЛОГИЯ141tillari, ularning sintaksis va semantikasi haqida chuqur tushuncha beradi. Shuningdek, maqolada amaliy mashg‘ulotlarning ahamiyati ham ko‘rsatib o‘tiladi. Amaliy mashg‘ulotlar o‘quvchilarga dasturlash jarayonida duch kelishi mumkin bo‘lgan real muammolarni hal qilishni o‘rgatadi. Bu esa o‘z navbatida, dasturchilik kasbiga qiziqishni oshirish va amaliy ko‘nikmalarni rivojlantirishga xizmat qiladi. Dasturlash asoslarini samarali va zamonaviy usullarda o‘qitish dolzarb mavzulardan biridir. Dasturlash tillarining keng qo‘llanilishi va raqamli texnologiyalarning rivojlanishi ushbu sohada bilimlarga bo‘lgan talabni oshirib yubordi. Ushbu maqolada dasturlash asoslarini o‘rganish jarayonida qo‘llaniladigan usullar, texnologiyalar va yondashuvlar haqida so‘z yuritiladi [1],[2],[3].Dasturlashni o‘rganishda nazariy bilimlarning ahamiyati juda katta. Dasturlash tillarining asosiy tushunchalari, sintaksis va semantika tushunchalari nazariy bilimlarga kiradi. Ushbu bilimlarni chuqur va mukammal o‘zlashtirish o‘quvchilarga dasturlashning fundamental asoslarini tushunishda yordam beradi. Dasturlash asoslarini o‘rganishda nazariy bilimlar o‘quvchilarga algoritmik fikrlashni rivojlantirish, dasturlash tillarining sintaksis va semantikasini tushunish imkonini beradi. Nazariy bilimlar darsliklar, qo‘llanmalar, ilmiy maqolalar va onlayn resurslar orqali mustahkamlanadi. Bu o‘quvchilarga dasturlashning fundamental tushunchalarini chuqur va mukammal o‘zlashtirish imkonini beradi. Nazariy bilimlarni o‘zlashtirish uchun darsliklar, qo‘llanmalar, ilmiy maqolalar va onlayn resurslardan foydalanish tavsiya etiladi. Amaliy mashg‘ulotlarning o‘rni dasturlash asoslarini o‘rganishda juda muhim. Amaliyotda olingan bilimlar va ko‘nikmalarni mustahkamlash uchun laboratoriya ishlar, loyiha ishlari va muammolarni yechish zarur [3],[4].Amaliy mashg‘ulotlar orqali o‘quvchilar dasturlash jarayonida duch kelishi mumkin bo‘lgan real muammolarni hal qilishni o‘rganadilar. Amaliy mashg‘ulotlar bilan birga dasturiy vositalardan foydalanish ko‘nikmalarini ham oshirish mumkin. Integrated Development Environment (IDE) va kod boshqarish tizimlari, masalan, GitHub kabi platformalar yordamida dasturchilar kod yozish va boshqarish jarayonini optimallashtirishi mumkin.Dasturchilar tomonidan qo‘llaniladigan vositalar faqat kod yozish bilan cheklanmaydi. Ular loyihani boshqarish, hamkorlik qilish, ma’lumotlarni qayta ishlash, turli platformalar uchun moslashuv yaratish kabi funksiyalarni ham bajara oladi. Shu bilan birga, zamonaviy texnologiyalar sun’iy intellekt asosidagi kod tahlili, avtomatik takliflar va xatolarni aniqlash mexanizmlarini ham taklif qilmoqda.Dasturlar yaratish vositalarining asosiy turlari quyidagilar:Matn muharrirlari dasturlashning eng soddalashtirilgan vositalaridan hisoblanadi. Ular bir nechta dasturlash tillari uchun sintaktik ranglash (syntax highlighting), kodni formatlash, tezkor qidiruv kabi funksiyalarni qo‘llab-quvvatlaydi. Ushbu muharrirlar yengil bo‘lgani uchun tez ishlaydi va resurslarni kam sarflaydi.Keng qo‘llaniladigan matn muharrirlari:Notepad++  Windows tizimi uchun eng sodda va keng tarqalgan muharrir.Sublime Text  yuqori tezlik, plagin qo‘llab-quvvatlash va ko‘p funksionalligi bilan mashhur.Vim va Nano  Linux tizimlari uchun terminal asosidagi kod muharrirlari bo‘lib, professional foydalanuvchilar orasida keng qo‘llaniladi.Matn muharrirlari kichik loyihalar, jarayonni tezkor boshlash yoki skriptlar yozish uchun juda qulay.Integratsiyalashgan dasturlash muhitlari (IDE). IDE  bu dasturchilar uchun barcha

ПЕДАГОГИКА ВА ПСИХОЛОГИЯ142zarur vositalarni bir joyda jamlaydigan kompleks platforma. U kod yozish, test o‘tkazish, kompilyatsiya qilish, xatolarni topish va loyihani boshqarish jarayonlarini integratsiyalashgan shaklda taqdim etadi. IDE’lar ishlab chiqarish hajmi katta bo‘lgan loyihalarda juda muhim rol o‘ynaydi.Eng mashhur IDElar:Visual Studio  C#, C++, .NET tillari uchun eng qulay muhitlardan biri.IntelliJ IDEA  Java, Kotlin va boshqa JVM tillari uchun mo‘ljallangan.PyCharm  Python dasturchilari orasidaeng keng tarqalgan IDE.Android Studio  Android mobil ilovalarini yaratish uchun rasmiy muhit.Eclipse  ochiq kodli, ko‘p tilli dasturlashga moslangan IDE.IDE’larning afzalliklari: xatolarni tez aniqlash, kod tahlili, loyiha strukturasini optimallashtirish, Git bilan integratsiya, modul boshqaruvi va ko‘plab qo‘shimcha plagin imkoniyatlari [2],[4].Interaktiv va kooperativ usullar o‘qitish jarayonida muhim ahamiyatga ega. O‘quvchilar orasida jamoa ishlari, birgalikda muammolarni hal qilish, tajriba almashish va savol-javob sessiyalari orqali bilimlarini mustahkamlash mumkin. Interaktiv usullar orqali o‘quvchilar o‘zaro muloqotda bo‘lib, bir-birlaridan o‘rganish imkoniyatiga ega bo‘ladilar. Shuningdek, gamifikatsiya va simulatsion usullar yordamida o‘qitish jarayonini qiziqarli va samarali qilish mumkin. Gamifikatsiya orqali o‘quvchilar o‘yinlar yordamida bilimlarini mustahkamlashlari mumkin, simulatsion usullar esa real hayotdagi vaziyatlarni model qilish orqali o‘rganishni samarali qiladi [7],[8].Dasturlash asoslarini o‘rganish jarayonida qo‘llaniladigan zamonaviy texnologiyalar haqida ham so‘z yuritish zarur. Masalan, onlayn kurslar va platformalar, masalan, Coursera, edX, Udemy va Khan Academy kabi resurslar orqali o‘quvchilar dasturlash bo‘yicha bilimlarni olishlari mumkin. Ushbu platformalarda video darslar, interaktiv mashg‘ulotlar va sertifikatlash tizimlari mavjud bo‘lib, o‘quvchilarga bilimlarini mustahkamlash imkonini Shuningdek, MOOC (Massive Open Online Courses) platformalari orqali ham keng omma uchun dasturlash bo‘yicha kurslar taqdim etiladi [3],[9].Dasturlash asoslarini o‘rganish va o‘qitish jarayonida mustaqil o‘rganish ham muhim ahamiyatga ega. O‘quvchilar mustaqil ravishda darsliklar, qo‘llanmalar va onlayn resurslar yordamida bilimlarini oshirishlari mumkin. Shuningdek, kod yozish va amaliy mashg‘ulotlar o‘tkazish orqali mustaqil ravishda dasturlash ko‘nikmalarini rivojlantirish mumkin [2],[5].Dasturlash asoslarini o‘rganish jarayonida muammolarni hal qilish ko‘nikmalarini rivojlantirish ham muhimdir. Dasturlash jarayonida duch keladigan muammolarni aniqlash, tahlil qilish va yechish qobiliyatlari o‘quvchilarga dasturchilik sohasida muvaffaqiyat qozonishiga yordam beradi. Muammolarni hal qilish ko‘nikmalarini rivojlantirish uchun dasturchilikka oid muammolarni tahlil qilish, algoritmlar tuzish va dasturiy yechimlarni ishlab chiqish zarur [3],[6].O‘qitish jarayonida talabalarning qiziqishini oshirish uchun turli usullarni qo‘llash mumkin. Masalan, o‘yinlash (gamifikatsiya) orqali o‘quvchilar o‘yinlar yordamida bilimlarini mustahkamlashlari mumkin. Shuningdek, simulatsion usullar yordamida real hayotdagi vaziyatlarni model qilish orqali o‘rganishni samarali qilish mumkin. O‘yinlash va simulatsion usullar orqali o‘quvchilarni qiziqtirish va bilimlarini mustahkamlash mumkin [1],[3],[4].Dasturlash tillarini yanada rivojlantirib, ularni hayotga tatbiq etishimiz kerak. Bunda aholini kompyuter savodxonligini oshirishimiz kerak bo‘ladi. Dasturlash tillarining hayotimizdagi ahamiyati shunchalik muhim o‘rin tutadiki, bunda uni har bir jabhada

ПЕДАГОГИКА ВА ПСИХОЛОГИЯ143kuzatishimiz mumkin bo‘ladi. Dasturlash tillari orqali yozilgan hozirgi kundagi dasturlardan foydalanib ularning samaradorligini oshirib, hayotimizga moslashtirib yanada ko‘proq tatbiq etishimiz kerak. Maqolada dasturlashning samarali va zamonaviy usullarda o‘rganish va o‘qitish jarayonining turli yondashuvlari haqida so‘z yuritildi. Dasturlash asoslarini o‘rganishda nazariy bilimlarning ahamiyati alohida ta’kidlandi, chunki ular o‘quvchilarga dasturlashning fundamental asoslarini tushunishda yordam beradi. Shuningdek, amaliy mashg‘ulotlarning o‘rni va ahamiyati ko‘rsatib berildi, chunki amaliyotda olingan bilimlar va ko‘nikmalar real muammolarni hal qilishda muhimdir. Shuningdek maqolada interaktiv va kooperativ usullarni qo‘llash orqali o‘quvchilarning bilimini mustahkamlash va ularning birbiri bilan muloqotini rivojlantirishning samaradorligi haqida batafsil ma’lumot berildi. O‘quvchilarning qiziqishini oshirish uchun gamifikatsiya va simulatsion usullardan foydalanish tavsiya etildi [2],[4],[7].Foydalanilgan adabiyotlar ro‘yxati:1. Musurmanova Y, Toshpo‘lotova J. “Iqtisodiyotni raqamlashtirish sharoitida iqtisodiy jarayonlar va moliyaviy munosabatlarning transformatsiyasi”. 2024.  B.38- 41.2. Uktamov M. “Modeling the professional training development of future teachers through computer training”. Science and innovation 2.B9. 2023.  P.139-141.3. Октамов М, Тошполотова Ж, Мусурманова Я. “Aniq fanlarni o‘qitishda zamonaviy pedagogik texnologiyalarni qo‘llagan holda dars jarayonlarini tashkil etish” НовыйУзбекистан: наука, образование и инновации 1.1. 2024.  B.432-434.4. O‘ktamov M. “Pedagogika oliy ta’lim muassasalari talabalarining informatikadan axborottexnologik kompetentligini rivojlantirish metodikasi” /Academic research in educational sciences 4. CSPU Conference 1. 2023.  B. 275- 281.5. O‘ktamov M. “Kuzatuv quduqlarida yer osti suvlarini gidrorejim parametrlarini masofaviy nazorat qilishning avtomatlashgan tizimlari”. Science and Education 2.12. 2021.  B. 202-211. 6. Musirmanov Sh. “Ijtimoiy tarmoqlar orqali turistik joylarni reklama qilish va mijozlar bilan samarali aloqa o ‘rnatish”. Scientific Journal of Actuarial Finance and Accounting 4.10. 2024.  B. 369-374. 7. Abdullayev S et al. “Technology of organization of environment for the development of ergonomic culture”. Harvard Educational and Scientific Review 1.1. 2021.8. Beknazarova Saida et al. “Method of filtering digital images by pulse characteristic in the spectral region”. Актуальные вопросы развития инновационно-информационныхтехнологий на транспорте. 2021.  B. 66-69. 9. Musirmanov Sh. “Turizm sohasida kadrlar tayyorlashda amaliyot va nazariyaning pedagogik uyg‘unligi”. Ижтимоий-гуманитар фанларнинг долзарб муаммолари / Актуальные проблемы социально-гуманитарных наук / Actual Problems of Humanities and Social Sciences. 4.11.

ПЕДАГОГИКА ВА ПСИХОЛОГИЯ144UDK:371.021:362.САМОСТОЯТЕЛЬНАЯ УЧЕБНАЯ ДЕЯТЕЛЬНОСТЬ КАК КЛЮЧЕВОЙ ЭЛЕМЕНТ РАЗВИТИЯ ЯЗЫКОВОЙ КОМПЕТЕНЦИИ ОБУЧАЮЩИХСЯMUSTAQIL O‘QUV FAOLIYATI O‘QUVCHILARNING TIL KOMPETENSIYASINI RIVOJLANTIRISHDAGI ASOSIY ELEMENTDIRINDEPENDENT LEARNING AS A KEY ELEMENT IN DEVELOPING STUDENTS’ LANGUAGE COMPETENCEАкбарова Д.А. (Старший преподаватель Ташкентского университета социальной инновации)Данная статья посвящена самостоятельному обучению, которое стало фундаментальным компонентом современного языкового образования, особенно в контексте высшего образования, где от студентов ожидается проявление автономности и ответственности за результаты своего обучения. В исследовании рассматривается роль самостоятельного обучения в развитии языковой компетенции студентов, включающей лингвистические, коммуникативные и стратегические умения. Анализируются теоретические подходы к автономии обучающихся, выявляются эффективные стратегии самостоятельного обучения и оценивается их влияние на мотивацию и уровень языковой подготовки студентов. В исследовании использовался смешанный методологический подход, включающий анкетирование, наблюдение на занятиях и оценку уровня языковой компетенции. Результаты показали, что самостоятельное обучение значительно способствует расширению словарного запаса, повышению коммуникативной уверенности и общему развитию языковой компетенции. Кроме того, было установлено, что цифровые инструменты и структурированное педагогическое сопровождение усиливают эффективность самостоятельной работы. В заключение делается вывод о том, что интеграция самостоятельного обучения в процесс преподавания иностранных языков способствует формированию навыков непрерывного образования и повышает академическую успеваемость студентов.Ключевые слова: самостоятельное обучение, автономия обучающихся, языковая компетенция, самоорганизованное обучение, коммуникативная компетенция, мотивация, высшее образование. Ushbu maqola mustaqil ta’limga bag‘ishlangan bo‘lib, u zamonaviy til ta’limining asosiy tarkibiy qismiga aylangan, ayniqsa, oliy ta’lim sharoitida talabalardan o‘z o‘qish natijalari uchun avtonomiya va mas’uliyat talab etiladi. Tadqiqotda talabalarning lingvistik, kommunikativ va strategik ko‘nikmalarini qamrab oluvchi til kompetensiyasini rivojlantirishda mustaqil ta’limning o‘rni ko‘rib chiqiladi. Ta’lim oluvchilar avtonomiyasiga oid nazariy yondashuvlar tahlil qilinadi, mustaqil ta’limning samarali strategiyalari aniqlanadi hamda ularning talabalar motivatsiyasi va til tayyorgarligi darajasiga ta’siri baholanadi. Tadqiqotda aralash metodologik yondashuv qo‘llanilib, so‘rovnoma o‘tkazish, dars jarayonida kuzatuv va til kompetensiyasi darajasini baholash usullaridan foydalanildi. Natijalar shuni ko‘rsatdiki, mustaqil ta’lim so‘z boyligini kengaytirish, kommunikativ

ПЕДАГОГИКА ВА ПСИХОЛОГИЯ145ishonchni oshirish va til kompetensiyasining umumiy rivojlanishiga sezilarli darajada hissa qo‘shadi. Shuningdek, raqamli vositalar va tizimli pedagogik qo‘llab-quvvatlash mustaqil ish samaradorligini oshirishi aniqlandi. Xulosa sifatida aytish mumkinki, mustaqil ta’limni xorijiy tillarni o‘qitish jarayoniga integratsiya qilish uzluksiz ta’lim ko‘nikmalarini shakllantirishga va talabalarning akademik muvaffaqiyatini oshirishga xizmat qiladi.Kalit so‘zlar: mustaqil ta’lim, ta’lim oluvchilar avtonomiyasi, til kompetensiyasi, o‘zini o‘zi tashkil etilgan ta’lim, kommunikativ kompetensiya, motivatsiya, oliy ta’lim.This article is devoted to independent learning, which has become a fundamental component of modern language education, particularly in the context of higher education, where students are expected to demonstrate autonomy and responsibility for their learning outcomes. The study examines the role of independent learning in developing students’ language competence, including linguistic, communicative, and strategic skills. Theoretical approaches to learner autonomy are analyzed, effective independent learning strategies are identified, and their impact on students’ motivation and language proficiency is evaluated. A mixed-method research design was employed, including surveys, classroom observations, and assessments of language competence. The findings indicate that independent learning significantly enhances vocabulary acquisition, communicative confidence, and overall language competence. Moreover, digital tools and structured pedagogical guidance were found to strengthen the effectiveness of independent study. The study concludes that integrating independent learning into foreign language instruction promotes lifelong learning skills and improves students’ academic performance.Keywords: independent learning, learner autonomy, language competence, selfdirected learning, communicative competence, motivation, higher education.Быстрое развитие процессов глобализации и цифровых технологий существенно трансформировало цели и методы обучения иностранным языкам. Современные образовательные парадигмы акцентируют внимание не только на усвоении знаний, но и на формировании автономности обучающихся и навыков саморегуляции. Самостоятельное обучение играет ключевую роль в данной трансформации, поскольку позволяет студентам брать на себя ответственность за собственный учебный процесс, ставить индивидуальные цели и выбирать эффективные стратегии обучения. Языковая компетенция представляет собой многокомпонентное образование, включающее грамматические знания, коммуникативные умения, социолингвистическую осведомлённость и стратегические способности. Традиционные, ориентированные на преподавателя подходы нередко ограничивают возможности студентов активно практиковать язык вне аудитории. В отличие от них самостоятельное обучение способствует постоянному контакту с языком, развитию критического мышления и повышению мотивации.Целью данного исследования является изучение значимости самостоятельного обучения в развитии языковой компетенции студентов и выявление стратегий, способствующих успешному усвоению иностранного языка в условиях высшего образования.Понятие самостоятельного обучения тесно связано с концепцией автономии обучающихся, впервые подробно рассмотренной Хоулеком (1981), который определял автономию как способность обучающегося брать на себя ответственность за собственное обучение. Литтл (1991) подчёркивал, что автономия включает рефлексию,

ПЕДАГОГИКА ВА ПСИХОЛОГИЯ146принятие решений и активное участие в учебной деятельности.Работы в области коммуникативного обучения языку указывают на то, что самостоятельное обучение предоставляет дополнительные возможности для аутентичного использования языка, что является важным условием формирования коммуникативной компетенции (Ричардс, 2006). Кроме того, цифровые технологии значительно расширили возможности автономного обучения за счёт онлайн-платформ, мобильных приложений и мультимедийных ресурсов (Рейндерс и Уайт, 2016).Несмотря на очевидные преимущества, ряд исследователей указывает на такие трудности, как недостаток мотивации, ограниченное педагогическое сопровождение и слабые навыки саморегуляции у студентов. В связи с этим подчёркивается необходимость структурированной поддержки со стороны преподавателя.В исследовании использовался смешанный методологический подход, сочетающий количественные и качественные методы, что позволило получить комплексное представление о роли самостоятельного обучения в развитии языковой компетенции студентов. Количественный компонент был направлен на измерение изменений уровня языковой подготовки и учебного поведения студентов, тогда как качественный компонент позволил изучить восприятие, установки и опыт обучающихся в сфере автономного изучения языка.Выбор смешанного подхода был обусловлен необходимостью триангуляции данных, повышения валидности результатов и более глубокого понимания вклада самостоятельного обучения в языковое развитие, выходящего за рамки тестовых показателей. Отбор участников осуществлялся методом целенаправленной выборки, поскольку все студенты активно изучали иностранный язык и имели доступ к цифровым образовательным ресурсам. Выборка включала студентов с различным академическим опытом, что позволило получить более полное представление о практике самостоятельного обучения.Перед началом исследования участники были проинформированы о целях работы и дали согласие на участие. Этические принципы, такие как анонимность, добровольность участия и конфиденциальность данных, строго соблюдались.Инструменты исследования анкеты для изучения привычек самостоятельного обучения студентов; тесты на определение уровня языковой компетенции; наблюдения за учебными занятиями; полуструктурированные интервью.В течение восьми недель студентам предлагалось активно заниматься самостоятельной работой, включая изучение лексики, выполнение заданий по аудированию, чтение аутентичных текстов и использование языковых обучающих приложений. Количественные данные анализировались с применением описательной и инференциальной статистики, включая расчёт средних значений, процентного прироста и сравнение результатов до и после эксперимента. Качественные данные, полученные в ходе интервью, дневниковых записей и открытых ответов, анализировались методом тематического анализа, что позволило выявить повторяющиеся модели, связанные с мотивацией, использованием стратегий и воспринимаемой эффективностью самостоятельного обучения. Триангуляция различных источников данных повысила надёжность и достоверность результатов.Анализ количественных и качественных данных показал, что самостоятельное обучение оказало значительное положительное влияние на развитие языковой

ПЕДАГОГИКА ВА ПСИХОЛОГИЯ147компетенции студентов. Результаты представлены в аспектах языковой подготовки, мотивации, использования стратегий и взаимодействия с цифровыми образовательными ресурсами. Студенты, регулярно занимавшиеся самостоятельным обучением, продемонстрировали улучшение запоминания лексики и повышение уверенности в устной речи. Результаты языковых тестов увеличились в среднем на 18 %. Студенты отметили рост мотивации и снижение уровня тревожности при коммуникации. Цифровые ресурсы сыграли поддерживающую роль в обеспечении регулярности обучения.Наиболее выраженный прогресс был зафиксирован в развитии словарного запаса благодаря многократному контакту с языковым материалом посредством цифровых карточек, чтения и мультимедийных материалов. Улучшение навыков аудирования было связано с использованием аутентичных аудио- и видеоресурсов вне аудитории. Навыки говорения также продемонстрировали умеренный, но значимый рост, проявлявшийся в большей беглости речи и снижении пауз в процессе общения.Полученные результаты убедительно подтверждают, что самостоятельное обучение играет ключевую роль в развитии языковой компетенции студентов. Исследование показало, что активное участие в автономной учебной деятельности способствует не только усвоению лингвистических знаний, но и повышению коммуникативной уверенности, мотивации и стратегической осознанности. Данные выводы соответствуют теоретическим положениям концепции автономии обучающихся как важнейшего условия успешного овладения языком.Одним из ключевых выводов исследования является то, что самостоятельное обучение увеличивает объём языкового воздействия, являющегося важнейшим фактором языкового развития. В условиях традиционного обучения время практики часто ограничено, тогда как самостоятельная работа обеспечивает постоянное взаимодействие с языком посредством чтения, аудирования и устной речи. Это способствует лучшему усвоению лексики, развитию понимания и повышению беглости речи.Кроме того, исследование показывает трансформацию роли преподавателя в условиях автономного обучения. Преподаватель выступает не только источником знаний, но и фасилитатором, наставником и проектировщиком учебного процесса. Предоставление структурированных заданий, обучение стратегиям и регулярная обратная связь способствуют развитию автономности при сохранении академической строгости.С педагогической точки зрения результаты указывают на необходимость сочетания аудиторных занятий со структурированной самостоятельной работой. Включение рефлексивных заданий, учебных портфолио и цифровых образовательных сред способствует формированию автономии и обеспечивает необходимую поддержку. Такая интеграция позволяет создавать более гибкие и ориентированные на студента модели обучения, отвечающие требованиям реальной коммуникации и профессиональной деятельности.В исследовании была рассмотрена роль самостоятельного обучения как ключевого фактора развития языковой компетенции студентов в системе высшего образования. Полученные результаты подтверждают, что самостоятельное обучение в

ПЕДАГОГИКА ВА ПСИХОЛОГИЯ148значительной степени способствует развитию лингвистических знаний, коммуникативных умений и стратегической компетенции. Студенты, активно включённые в самоорганизованную учебную деятельность, продемонстрировали заметный прогресс в расширении словарного запаса, понимании устной речи, уверенности в говорении и общей коммуникативной результативности. Таким образом, самостоятельное обучение представляет собой эффективный педагогический подход к развитию языковой компетенции. Оно повышает мотивацию, укрепляет коммуникативные навыки, формирует ответственность и подготавливает обучающихся к непрерывному языковому развитию в академической и профессиональной сферах. Успешная интеграция самостоятельного обучения в языковое образование способствует созданию более эффективной, гибкой и ориентированной на студента образовательной среды.Список использованной литературы:1.Белькова А. Е., Лесниченко Л. П. Интерактивный метод обучения на уроках русского языка как способ повышения познавательной активности учеников // Молодой ученый. - М.: 2015. - №23.С-28.2.Бодров А.Н. Инновации в профессиональном образовании/А.Н. Бодров // Профессиональное образование. -М.: 2009. № 8. – С.9.3.Гуслова М.Н. Инновационные педагогические технологии: Учебное пособие для студентов учреждений сред. проф. Образования / М.Н. Гуслова. - М.: ИЦ Академия, 2013. - 288 c.4.Худайкулова Ф.Х. Работа родительского комитета в школе. Журнал. Начальная школа, -М,: 2011. №9. Стр.98.5.Khudaykulova Feruza Kholovna. Aspects of contact; Russian -Turkish language Журналcentral Asian journal of multidisciplinary research and management. Номер- 1. Стр.186-19. 2024г.6. Feruza Xudayqulova.Проблемы и применение технологии преподавания Журнал. Modern Science and Research. Том-3. Номер-1. Стр.1-5. 2024/1/12.7. Худайкулова Ф.Х. Особенности преподавания русского языка как иностранного в национальной аудитории. Материалы конференции. Русский язык за рубежом: инновационные подходы и эффективные практики открытого образования. 2021 г. Стр-129-132.8. Махмудова Ш.М Дистанционное обучение для преподавателей-заочников: технологии и методы, преимущества и недостатки. Журнал «Современная наука иисследования». 11.01.2024. №1. С.1-3.9. Maxmudova Shaxlo Mizrobovna. BENEFITS OF INCORPORATING COMMON PHRASES AMONG LEARNERS IN NON-LINGUISTIC EDUCATIONAL SETTINGS.ISSN: 2692-5206, Impact Factor: 12,23 American Academic publishers, volume 05, issue 10,2025.10.Худайкулова Ф.Х. ИНКЛЮЗИВНОЕ ОБРАЗОВАНИЕ И ТОЛЕРАНТНОСТЬ В ОБРАЗОВАТЕЛЬНОЙ СРЕДЕ: КОНТРОЛЬ ЗНАНИЙ.- KONFERENSIYA, 2025г.

ПЕДАГОГИКА ВА ПСИХОЛОГИЯ149UDK: 378.147:004.9RAQAMLI TRANSFORMATSIYA SHAROITIDA INTEGRATSION O‘QUV PLATFORMALARINI LOYIHALASHNING PEDAGOGIK VA TEXNIK JIHATLARIПЕДАГОГИЧЕСКИЕ И ТЕХНИЧЕСКИЕ АСПЕКТЫ ПРОЕКТИРОВАНИЯ ИНТЕГРАЦИОННЫХ УЧЕБНЫХ ПЛАТФОРМ В УСЛОВИЯХ ЦИФРОВОЙ ТРАНСФОРМАЦИИPEDAGOGICAL AND TECHNICAL ASPECTS OF DESIGNING INTEGRATED EDUCATIONAL PLATFORMS IN THE CONTEXT OF DIGITAL TRANSFORMATIONAllamova Sh.Sh. (Toshkent iqtisodiyot va pedagogika universiteti, pedagogika fanlari bo‘yicha falsafa doktori (PhD), dotsent)Ushbu maqola raqamli transformatsiya sharoitida o‘quv jarayonining integratsion shakllarini qo‘llab-quvvatlovchi raqamli ta’lim platformasini loyihalashning metodik, didaktik va texnologik modelini ishlab chiqishdan iborat. Platforma arxitekturasi modulli va mikroxizmatli tamoyillar asosida ishlab chiqildi, backend qismi zamonaviy veb-freymvork vositasida, frontend qismi esa reaktiv interfeys texnologiyalari asosida tashkil etildi. Pedagogik asos sifatida ADDIE, TPACK, kompetensiyaviy yondashuv hamda learning analytics modellarining integratsiyasi taklif etildi. Ishlab chiqilgan integratsion raqamli platforma o‘quv jarayonini shaxsiylashtirish, fanlararo integratsiyani ta’minlash, adaptiv baholash tizimini joriy etish hamda ta’lim natijalarini uzluksiz monitoring qilish imkonini beruvchi samarali pedagogik-texnologik muhit ekanligi asoslandi. Olingan natijalar zamonaviy ta’lim jarayoniga integratsion raqamli platformalarni joriy etish maqsadga muvofiqligini ko‘rsatadi.Kalit so‘zlar: raqamli transformatsiya, integratsion ta’lim, raqamli platforma, pedagogik modellar, mikroxizmat arxitekturasi, learning analytics, kompetensiyaviy yondashuv.Данная статья посвящена разработке методической, дидактической и технологической модели проектирования цифровой образовательной платформы, поддерживающей интеграционные формы учебного процесса в условиях цифровой трансформации. Архитектура платформы разработана на основе модульных и микросервисных принципов: серверная часть реализована с использованием современного веб-фреймворка, клиентская часть — на основе технологий реактивного интерфейса. В качестве педагогической основы предложена интеграция модели ADDIE, концепции TPACK, компетентностного подхода и моделей learning analytics.Разработанная интеграционная цифровая платформа обоснована как эффективная педагогико-технологическая среда, обеспечивающая персонализацию учебного процесса, междисциплинарную интеграцию, внедрение адаптивной системы оценивания и непрерывный мониторинг образовательных результатов. Полученные результаты подтверждают целесообразность внедрения интеграционных цифровых платформ в современную образовательную практику.

ПЕДАГОГИКА ВА ПСИХОЛОГИЯ150Ключевые слова: цифровая трансформация, интеграционное обучение, цифровая платформа, педагогические модели, микросервисная архитектура, learning analytics, компетентностный подход.This article is devoted to the development of a methodological, didactic, and technological model for designing a digital educational platform that supports integrative forms of the learning process in the context of digital transformation. The platform architecture was developed based on modular and microservices principles; the backend was implemented using a modern web framework, while the frontend was organized using reactive interface technologies. As a pedagogical foundation, the integration of the ADDIE model, the TPACK framework, the competency-based approach, and learning analytics models was proposed. The developed integrated digital platform is substantiated as an effective pedagogical and technological environment that enables personalization of the learning process, ensures interdisciplinary integration, introduces an adaptive assessment system, and provides continuous monitoring of learning outcomes. The obtained results demonstrate the relevance and feasibility of implementing integrated digital platforms in modern educational practice.Keywords: digital transformation, integrative education, digital platform, pedagogical models, microservices architecture, learning analytics, competency-based approach.XXI asrda raqamli transformatsiya jamiyat hayotining barcha sohalarida, xususan ta’lim tizimida ham tub o‘zgarishlarni yuzaga keltirmoqda. Axborot-kommunikatsiya texnologiyalarining jadal rivojlanishi natijasida ta’lim jarayoni an’anaviy modeldan raqamli, moslashuvchan va shaxsiylashtirilgan modelga o‘tmoqda. Bu esa o‘quv jarayonini tashkiletish shakllari, metodlari va vositalarini qayta ko‘rib chiqishni talab qiladi.Zamonaviy ta’lim jarayoni endilikda faqat nazariy bilimlarni yetkazish bilan cheklanmay, balki talabalarda tanqidiy fikrlash, muammoni hal qilish, hamkorlikda ishlash va bilimlarni amaliy vaziyatlarda qo‘llay olish kabi kompleks kompetensiyalarni shakllantirishga yo‘naltirilgan. Shu nuqtai nazardan integratsion ta’lim shakllari – loyiha asosida o‘qitish, muammoli ta’lim hamda aralash ta’lim kabi yondashuvlar alohida ahamiyat kasb etadi, chunki ular o‘quv jarayonini mazmunan boyitadi va faol o‘zlashtirishni ta’minlaydi. Bunday ta’lim shakllarini samarali joriy etish esa pedagogik metodlar va texnologik imkoniyatlarni uyg‘unlashtiruvchi mos raqamli infratuzilma – integratsion o‘quv platformalarini talab etadi.Raqamli ta’lim platformasi bugungi kunda faqat kontent joylashtirish vositasi emas, balki o‘quv jarayonini loyihalash, boshqarish, tahlil qilish va shaxsiylashtirishni ta’minlovchi kompleks pedagogik-texnologik muhit hisoblanadi. Ayniqsa, integratsion o‘quv shakllarini qo‘llashda platformaning pedagogik modeli va texnik arxitekturasi o‘zaro uyg‘un bo‘lishi zarur.Mazkur maqolada integratsion o‘quv platformasini loyihalashning pedagogik asoslari, didaktik modellar integratsiyasi hamda texnik arxitektura yechimlari ilmiy asosda yoritiladi.Tadqiqot metodologiyasi kompleks xarakterga ega bo‘lib, pedagogik va texnologik yondashuvlarning integratsiyasiga asoslandi. Tadqiqot jarayonida quyidagi metodlar qo‘llanildi: ilmiy va metodik adabiyotlar tahlili; raqamli ta’lim platformalari tajribasini qiyosiy o‘rganish; pedagogik modellashtirish;