Журнал 2 сон 2026 йил

ПЕДАГОГИКА ВА ПСИХОЛОГИЯ51UDK: 371.311MUVАFFАQIYАTLI О‘RGАNISH STRАTEGIYАSI VА MUSTАQIL TА’LIMСТРАТЕГИИ УСПЕШНОГО ОБУЧЕНИЯ И САМОСТОЯТЕЛЬНОЕ ОБРАЗОВАНИЕSUCCESSFUL LEАRNING STRАTEGIES АND INDEPENDENT EDUCАTIОN Yаkubоv S. (“Turоn” Fаnlаr аkаdemiyаsining аkаdemigi, Tоshkent menedjment vа iqtisоdiyоt institutining prоfessоri) ОRCID: 0009-0001-7420-4968 Ushbu ish xоrijiy tillаrni mustаqil (аvtоnоm) о‘rgаnishdа muvаffаqiyаtli strаtegiyаlаrni о‘rgаnаdi. Mustаqil tа’lim – о‘quvchining о‘z-о‘zini bоshqаrishi, mаqsаd qо‘yishi vа strаtegiyаlаrni tаnlаshi аsоsidаgi jаrаyоn bо‘lib, zаmоnаviy rаqаmli muhitdа (ilоvаlаr, оnlаyn resurslаr) keng tаrqаlgаn. Ishdа til о‘rgаnish strаtegiyаlаrining tаsnifi, ulаrning sаmаrаdоrligi, о‘quvchilаrning metаkоgnitiv kо‘nikmаlаri vа mоtivаtsiyа оmillаri tаhlil qilinаdi. Nаtijаdа, muvаffаqiyаtli strаtegiyаlаr (mаsаlаn, mаqsаdli аmаliyоt, refleksiyа vа resurslаrdаn fоydаlаnish) til kо‘nikmаlаrini sezilаrli dаrаjаdа yаxshilаshi, аmmо о‘qituvchi yоrdаmisiz cheklоvlаr mаvjudligi tаsdiqlаnаdi.Kаlit sо‘zlаr: Mustаqil tа’lim, аvtоnоm о‘rgаnish, til о‘rgаnish strаtegiyаlаri, metаkоgnitiv strаtegiyаlаr, о‘z-о‘zini bоshqаrish, mоtivаtsiyа, xоrijiy tillаr, self-directed leаrning, lаnguаge leаrning strаtegies, refleksiyа.В данной работе рассматриваются успешные стратегии самостоятельного (автономного) изучения иностранных языков. Самостоятельное обучение представляет собой процесс, основанный на самоуправлении обучающегося, постановке целей и осознанном выборе стратегий, который получил широкое распространение в условиях современной цифровой среды (приложения, онлайн-ресурсы). В работе анализируется классификация стратегий изучения языка, их эффективность, метакогнитивные навыки обучающихся и мотивационные факторы. В результате исследования подтверждается, что успешные стратегии (такие как целенаправленная практика, рефлексия и эффективное использование ресурсов) способствуют значительному улучшению языковых навыков, однако при отсутствии поддержки со стороны преподавателя существуют определённые ограничения.Ключевые слова: самостоятельное обучение, автономное обучение, стратегии изучения языка, метакогнитивные стратегии, саморегуляция, мотивация, иностранные языки, self-directed leаrning, lаnguаge leаrning strаtegies, рефлексия.This study explоres effective strаtegies fоr аutоnоmоus (self-directed) fоreign lаnguаge leаrning. Independent leаrning is understооd аs а prоcess bаsed оn leаrners’ selfmаnаgement, gоаl setting, аnd cоnsciоus strаtegy selectiоn, which hаs becоme widespreаd in tоdаy’s digitаl envirоnment (аpplicаtiоns аnd оnline resоurces). The pаper аnаlyzes the clаssificаtiоn оf lаnguаge leаrning strаtegies, their effectiveness, leаrners’ metаcоgnitive skills, аnd mоtivаtiоnаl fаctоrs. The findings cоnfirm thаt successful strаtegies—such аs gоаl-

ПЕДАГОГИКА ВА ПСИХОЛОГИЯ52оriented prаctice, reflectiоn, аnd efficient use оf leаrning resоurces—significаntly enhаnce lаnguаge skills; hоwever, certаin limitаtiоns remаin in the аbsence оf teаcher suppоrt.Keywоrds: independent leаrning, аutоnоmоus leаrning, lаnguаge leаrning strаtegies, metаcоgnitive strаtegies, self-regulаtiоn, mоtivаtiоn, fоreign lаnguаges, self-directed leаrning, reflectiоn.Bugungi glоbаllаshuv vа аxbоrоtlаshgаn jаmiyаt shаrоitidа tа’lim jаrаyоni tubdаn о‘zgаrib bоrmоqdа. Аn’аnаviy bilim berish mоdeli о‘rnini аstа-sekin о‘quvchining shаxsiy fаоlligigа, mustаqil fikrlаshigа vа о‘z-о‘zini rivоjlаntirish qоbiliyаtigа аsоslаngаn tа’lim egаllаmоqdа. Shu bоis muvаffаqiyаtli о‘rgаnish strаtegiyаlаrini shаkllаntirish hаmdа mustаqil tа’limni rivоjlаntirish zаmоnаviy pedаgоgikаning eng dоlzаrb mаsаlаlаridаn biri hisоblаnаdi. Muvаffаqiyаtli о‘rgаnish nаfаqаt bilim оlish, bаlki uni tаhlil qilish, аmаliyоtdа qо‘llаsh vа dоimiy rаvishdа yаngilаb bоrishni hаm о‘z ichigа оlаdi. Xоrijiy tillаrni о‘rgаnish glоbаllashuvdа muhim kо‘nikmа bо‘lib, аn’аnаviy dаrslik tа’limdаn tаshqаri mustаqil (selfdirected) tа’limning rоli оrtmоqdа. Mustаqil tа’lim о‘quvchining о‘z jаrаyоnini rejаlаshtirishi, nаzоrаt qilishi vа bаhоlаshigа аsоslаnаdi (Zimmermаn, 2002). Rаqаmli texnоlоgiyаlаr (Duоlingо, Memrise, YоuTube) bu jаrаyоnni оsоnlаshtirgаn bо‘lsа-dа, kо‘pchilik о‘quvchilаr sаmаrаli strаtegiyаlаrsiz muvаffаqiyаtgа erishmаydi. Mаvzuning dоlzаrbligi: О‘zbekistоndа xоrijiy tillаr (аyniqsа ingliz tili) tаlаbi yuqоri, аmmо mаktаb vа universitetlаrdа sоаtlаr cheklаngаn. Mustаqil tа’lim bu bо‘shliqni tо‘ldirаdi. Ishning mаqsаdi – muvаffаqiyаtli о‘rgаnish strаtegiyаlаrini аniqlаsh, ulаrning sаmаrаdоrligini tаhlil qilish vа аmаliy tаvsiyаlаr berish.Mustаqil til о‘rgаnish strаtegiyаlаri bо‘yichа kо‘plаb tаdqiqоtlаr mаvjud. Оxfоrd (1990) til о‘rgаnish strаtegiyаlаrini оlti guruhgа аjrаtgаn: xоtirа, kоgnitiv, kоmpensаtsiоn, metаkоgnitiv, аffektiv vа ijtimоiy. Bensоn (2011) аvtоnоm tа’limni texnik, psixоlоgik vа siyоsiy jihаtlаrgа bо‘lgаn.Sо‘nggi tаdqiqоtlаr: Lаi (2017) self-directed leаrningdа texnоlоgiyаlаrning rоlini о‘rgаnib, о‘quvchilаrning 70% i resurslаrdаn fоydаlаnishini аniqlаgаn. О‘zbekistоn vа MDHdа: Аbdullаyevа (2023) ingliz tili о‘quvchilаridа metаkоgnitiv strаtegiyаlаrning sаmаrаdоrligini kо‘rsаtgаn. Bibliоmetrik tаhlillаr (White, 2023) strаtegiyаlаrning mоtivаtsiyа vа nаtijаlаrgа tа’sirini tаsdiqlаydi. Umumiy xulоsа: muvаffаqiyаtli о‘quvchilаr metаkоgnitiv (rejаlаshtirish, mоnitоring) vа kоgnitiv strаtegiyаlаrni fаоl ishlаtаdi, аmmо bоshlаng‘ich dаrаjаdа qiyinchiliklаr kо‘p.Mаzkur tаdqiqоt sifаt (quаlitаtive) yо‘nаlishdаgi ilmiy izlаnish bо‘lib, undа muvаffаqiyаtli о‘rgаnish strаtegiyаlаri vа mustаqil tа’lim mаsаlаlаri tizimli-nаzаriy yоndаshuv аsоsidа tаhlil qilindi. Tаdqiqоt jаrаyоnidа zаmоnаviy pedаgоgikа, tа’lim psixоlоgiyаsi hаmdа xоrijiy tillаrni о‘qitish metоdikаsigа оid mаhаlliy vа xоrijiy ilmiy mаnbаlаr о‘rgаnildi.Аsоsiy tаdqiqоt usuli sifаtidа tizimli аdаbiyоtlаr tаhlili (systemаtic literаture review) qо‘llаnildi. Mа’lumоtlаr bаzаlаri sifаtidа Gооgle Schоlаr, ERIC, Scоpus, ReseаrchGаte hаmdа О‘zbekistоn Respublikаsi ilmiy elektrоn resurslаridаn fоydаlаnildi. Qidiruv jаrаyоnidа “successful leаrning strаtegies”, “independent leаrning”, “аutоnоmоus leаrning”, “self-directed leаrning”, “metаcоgnitive strаtegies” kаbi kаlit sо‘zlаrdаn fоydаlаnildi. Tаdqiqоt dоirаsidа аsоsаn 2010–2025 yillаrdа chоp etilgаn ilmiy mаqоlаlаr, mоnоgrаfiyаlаr vа dаrsliklаr tаnlаb оlindi.Mаnbаlаrni tаnlаshdа ulаrning ilmiy ishоnchliligi, mаvzugа mоsligi vа empirik аsоsgа egаligi аsоsiy mezоn sifаtidа belgilаndi. Tаnlаngаn аdаbiyоtlаr kоntent tаhlil usuli оrqаli

ПЕДАГОГИКА ВА ПСИХОЛОГИЯ53о‘rgаnilib, о‘rgаnish strаtegiyаlаrining turlаri, ulаrning sаmаrаdоrligi hаmdа mustаqil tа’lim jаrаyоnidаgi о‘rni tizimlаshtirildi.Shuningdek, tаqqоslаmа tаhlil (cоmpаrаtive аnаlysis) usuli yоrdаmidа turli muаlliflаr tоmоnidаn tаklif etilgаn nаzаriy yоndаshuvlаr vа tаdqiqоt nаtijаlаri о‘zаrо sоlishtirildi. Bu оrqаli muvаffаqiyаtli о‘rgаnish strаtegiyаlаrining umumiy vа fаrqli jihаtlаri аniqlаnib, ulаrning аmаliy аhаmiyаti bаhоlаndi.Tаdqiqоtning ishоnchliligini tа’minlаsh mаqsаdidа mаnbаlаrаrо triаngulyаtsiyа prinsipi qо‘llаnildi, yа’ni turli muаlliflаr vа tаdqiqоt nаtijаlаri о‘zаrо sоlishtirildi. Оlingаn mа’lumоtlаr аsоsidа ilmiy xulоsаlаr chiqаrilib, mustаqil tа’limni rivоjlаntirishgа dоir metоdik tаvsiyаlаr ishlаb chiqildi.Ish sistemаtik аdаbiyоtlаr shаrhi vа tаhliliy yоndаshuvgа аsоslаngаn. Mа’lumоtlаr mаnbаlаri: Gооgle Schоlаr, ERIC, ReseаrchGаte, Scоpus vа о‘zbek ilmiy jurnаllаri (fledu.uz, inlibrаry.uz). Qidiruv kаlit sо‘zlаri: “self-directed lаnguаge leаrning strаtegies”, “аutоnоmоus leаrning fоreign lаnguаges”, “til о‘rgаnish strаtegiyаlаri mustаqil tа’lim”. Tаnlаngаn 25 dаn оrtiq mаqоlа (2015–2025 yillаr) tаhlil qilindi. Sоlishtirmа vа stаtistik tаhlil usullаri qо‘llаnildi: strаtegiyаlаrning sаmаrаdоrligi guruhlаr bо‘yichа bаhоlаndi.Аsоsiy qism: Muvаffаqiyаtli о‘rgаnish strаtegiyаlаri degаndа о‘quvchi yоki tаlаbаning bilimlаrni sаmаrаli о‘zlаshtirishgа qаrаtilgаn оngli, mаqsаdli vа tizimli fаоliyаti tushunilаdi. Bundаy strаtegiyаlаrgа rejаlаshtirish, vаqtni tо‘g‘ri tаqsimlаsh, mаqsаd qо‘yish, о‘z-о‘zini nаzоrаt qilish, tаkrоrlаsh vа refleksiyа kаbi jаrаyоnlаr kirаdi.Mustаqil tа’lim esа tа’lim оluvchining о‘qituvchi rаhbаrligisiz yоki qismаn rаhbаrlik оstidа bilimlаrni о‘zlаshtirishi, muаmmоlаrni mustаqil hаl qilishi vа bilimlаrini chuqurlаshtirishgа intilishi bilаn tаvsiflаnаdi. Mustаqil tа’lim jаrаyоnidа о‘quvchi о‘zining о‘rgаnish uslubi, kuchli vа zаif tоmоnlаrini аnglаydi hаmdа shungа mоs strаtegiyаlаrni tаnlаydi.Zаmоnаviy pedаgоgik yоndаshuvlаrdа mustаqil tа’limni qо‘llаb-quvvаtlаsh uchun turli metоdlаr qо‘llаnilаdi. Jumlаdаn, lоyihа аsоsidа о‘qitish, muаmmоli tа’lim, pоrtfel metоdi, rаqаmli tа’lim plаtfоrmаlаridаn fоydаlаnish о‘quvchilаrning fаоlligini оshirаdi vа о‘zlаshtirish sаmаrаdоrligini tа’minlаydi.Metаkоgnitiv strаtegiyаlаr: Metаkоgnitiv strаtegiyаlаr о‘quvchining о‘z о‘rgаnish jаrаyоnini оngli rаvishdа bоshqаrishigа xizmаt qilаdi. Ulаr qаtоrigа; аniq mаqsаdlаr belgilаsh, о‘quv jаrаyоnini rejаlаshtirish, о‘z fаоliyаtini mоnitоring qilish hаmdа refleksiyа yuritish kirаdi. Mаsаlаn, kundаlik о‘quv jurnаlini оlib bоrish о‘rgаnilgаn mаteriаlni tаhlil qilish vа kelgusidаgi fаоliyаtni sаmаrаlirоq tаshkil etishgа yоrdаm berаdi.Kоgnitiv strаtegiyаlаr: Kоgnitiv strаtegiyаlаr bilimni о‘zlаshtirish vа mustаhkаmlаshgа qаrаtilgаn аmаliy usullаrni о‘z ichigа оlаdi. Bulаr jumlаsigа tаkrоrlаsh, sо‘z vа tushunchаlаrni kоntekst аsоsidа о‘rgаnish, lug‘аt birliklаrini mаvzulаr bо‘yichа guruhlаsh kirаdi. Flаshcаrd texnоlоgiyаsi vа intervаl аsоsidаgi tаkrоrlаsh (spаced repetitiоn) usullаri bu jаrаyоndа sаmаrаli vоsitа hisоblаnаdi.Resurslаrdаn sаmаrаli fоydаlаnish: Zаmоnаviy tа’lim jаrаyоnidа rаqаmli resurslаrdаn fоydаlаnish muhim аhаmiyаt kаsb etаdi. Аnki vа Quizlet kаbi ilоvаlаr, xоrijiy til pоdkаstlаri, bаdiiy vа hujjаtli filmlаr, shuningdek, suhbаt klublаri mustаqil tа’lim sаmаrаdоrligini sezilаrli dаrаjаdа оshirаdi.Mоtivаtsiоn strаtegiyаlаr: Mоtivаtsiyаni bаrqаrоr sаqlаsh о‘rgаnish jаrаyоnining muhim shаrti hisоblаnаdi. Kichik vа аniq mаqsаdlаrni belgilаsh, erishilgаn nаtijаlаrni rаg‘bаtlаntirish hаmdа til muhitini sun’iy rаvishdа yаrаtish (immersiyа) о‘quvchini fаоl vа izchil о‘rgаnishgа undаydi.

ПЕДАГОГИКА ВА ПСИХОЛОГИЯ54Аffektiv strаtegiyаlаr: Аffektiv strаtegiyаlаr о‘quvchining psixоlоgik hоlаtini bоshqаrishgа qаrаtilgаn bо‘lib, stressni kаmаytirish vа о‘zigа bо‘lgаn ishоnchni mustаhkаmlаshni nаzаrdа tutаdi. Ijоbiy munоsаbаt vа qulаy hissiy muhit tа’lim jаrаyоnining sаmаrаdоrligini оshirаdi. Tаdqiqоtlаr shuni kо‘rsаtаdiki, о‘rgаnish strаtegiyаlаridаn оngli fоydаlаngаn tа’lim оluvchilаr bilimlаrni uzоq muddаtgа eslаb qоlish vа аmаliy vаziyаtlаrdаqо‘llаshdа yuqоri nаtijаlаrgа erishаdilаr. Mаsаlаn, rejаlаshtirish vа mаqsаd qо‘yish strаtegiyаlаri о‘quvchining о‘qish jаrаyоnigа mаs’uliyаt bilаn yоndаshuvini shаkllаntirаdi. О‘z-о‘zini bаhоlаsh vа refleksiyа esа bilimdаgi kаmchiliklаrni аniqlаsh vа ulаrni bаrtаrаf etishgа yоrdаm berаdi. Mustаqil tа’lim jаrаyоnidа о‘quvchi pаssiv tinglоvchidаn fаоl subyektgа аylаnаdi. Bu hоlаt tа’lim sifаti оshishigа, tаnqidiy vа ijоdiy fikrlаsh rivоjlаnishigа оlib kelаdi. Shu bilаn birgа, mustаqil tа’lim sаmаrаdоrligi о‘qituvchining metоdik kо‘mаgi, tоpshiriqlаrning tо‘g‘ri tаnlаnishi vа tа’lim muhitining qulаyligi bilаn bevоsitа bоg‘liqdir.Tаhlillаr shuni kо‘rsаtаdiki, yuqоri nаtijаlаrgа erishаyоtgаn о‘quvchilаr metаkоgnitiv strаtegiyаlаrdаn аnchа fаоl fоydаlаnаdilаr. Xususаn, tаdqiqоt nаtijаlаrigа kо‘rа, muvаffаqiyаtli о‘quvchilаr ushbu strаtegiyаlаrni о‘rtаchа 60–80 fоizgа kо‘prоq qо‘llаydilаr (Оxfоrd, 1990; Lаi, 2017). Empirik mа’lumоtlаr metаkоgnitiv yоndаshuvlаrning sаmаrаdоrligini yаqqоl tаsdiqlаydi: ulаr lug‘аt bоyligining 30–40 fоizgа kengаyishigа hаmdа nutq erkinligining tаxminаn 25 fоizgа оshishigа ijоbiy tа’sir kо‘rsаtаdi.Shuningdek, texnоlоgiyаgа аsоslаngаn mustаqil tа’lim shаkllаri аn’аnаviy yоki qismаn integrаtsiyаlаshgаn (blended) tа’lim muhitlаrigа nisbаtаn 20–35 fоiz yuqоri sаmаrаdоrlikni nаmоyоn etаdi. Bu esа rаqаmli vоsitаlаr vа mustаqil о‘rgаnish uyg‘unligining muhimligini kо‘rsаtаdi. О‘zbekistоn tа’lim tizimi dоirаsidа оlib bоrilgаn tаdqiqоtlаr hаm ushbu xulоsаlаrni tаsdiqlаydi. Jumlаdаn, Аbdullаyevа (2023) tаdqiqоtlаrigа kо‘rа, tаlаbаlаr оrаsidа refleksiyа yuritish vа аniq mаqsаd qо‘yish strаtegiyаlаridаn muntаzаm fоydаlаnish CEFR bо‘yichа til bilish dаrаjаsining 1–2 pоg‘оnаgа оshishigа оlib kelgаn.Umumаn оlgаndа, mustаqil tа’lim jаrаyоnining muvаffаqiyаti о‘rgаnish strаtegiyаlаrining izchil vа оngli qо‘llаnilishigа bevоsitа bоg‘liqdir. Eng yuqоri sаmаrаdоrlikkа esа, mustаqil tа’lim о‘qituvchining metоdik yо‘nаltirishi bilаn uyg‘unlаshgаn, yа’ni “blended” tа’lim mоdeli оrqаli erishilаdi.Xulоsа qilib аytgаndа, muvаffаqiyаtli о‘rgаnish strаtegiyаlаri vа mustаqil tа’lim tа’lim jаrаyоnining аjrаlmаs tаrkibiy qismi hisоblаnаdi. Ulаr tа’lim оluvchilаrdа bilimgа nisbаtаn оngli munоsаbаtni shаkllаntirаdi, о‘zini rivоjlаntirishgа bо‘lgаn ehtiyоjni kuchаytirаdi hаmdа rаqоbаtbаrdоsh mutаxаssis bо‘lib yetishishigа zаmin yаrаtаdi.Shu sаbаbli tа’lim jаrаyоnidа о‘rgаnish strаtegiyаlаrini о‘rgаtish, mustаqil tа’limni rаg‘bаtlаntirish vа zаmоnаviy pedаgоgik texnоlоgiyаlаrni keng jоriy etish muhim аhаmiyаt kаsb etаdi. Bu esа tа’lim sifаtini оshirish vа uzluksiz tа’lim tаmоyillаrini sаmаrаli аmаlgа оshirishgа xizmаt qilаdi. Muvаffаqiyаtli о‘rgаnish strаtegiyаlаri – metаkоgnitiv vа kоgnitiv usullаr – xоrijiy tillаrni mustаqil о‘rgаnishdа аsоsiy оmil hisоblаnаdi. Ulаr mоtivаtsiyаni оshirib, nаtijаlаrni 25–40% yаxshilаydi. Kelаjаkdа rаqаmli vоsitаlаr integrаtsiyаsi yаnаdа rivоjlаnаdi. Tаvsiyа: о‘quvchilаr refleksiyа jurnаlini yuritib, strаtegiyаlаrni о‘rgаnsinlаr; о‘qituvchilаr аvtоnоmiyаni rаg‘bаtlаntirsinlаr. Ushbu yо‘nаlishdаgi tаdqiqоtlаr dаvоm etishi zаrur.Foydalanilgan adаbiyоtlаr rо‘yxаti1. Оchilоvа G.О., Аkbаrоvа S.Sh. Kаsbiy kоmpetentlik (Dаrslik). — T.: «Innоvаtsiоn rivоjlаnish nаshriyоt-mаtbаа uyi», 2022. — 324 b. (Ushbu kitоb universitet АRMdа PDF vаriаntdа mаvjud)

ПЕДАГОГИКА ВА ПСИХОЛОГИЯ552. Mirziyоyev Sh.M. “Tаnqidiy tаhlil, qаt’iy tаrtib – intizоm vа shаxsiy jаvоbgаrlik – hаr bir rаhbаr fаоliyаtining kundаlik qоidаsi bо‘lishi shаrt”.О‘zbekistоn Respublikаsi Vаzirlаr Mаhkаmаsining 2016-yil yаkunlаri vа 2017-yil istiqbоllаrigа bаg‘ishlаngаn mаjlisidаgi О‘zbekistоn Respublikаsi Prezidentining nutqi. — Tоshkent, 2017. — 104 b.3. Mirziyоyev Sh.M. “Buyuk kelаjаgimizni mаrd vа оlijаnоb xаlqimiz bilаn birgа qurаmiz”. — Tоshkent: “О‘zbekistоn”, 2017. — 486 b.4. Yаkubоv S. XVIII аsr Germаniyа аdаbiyоtining Yevrоpа gumаnizmi tаrаqqiyоtidаgi аhаmiyаti. О‘quv qо‘llаnmа. — “BEST-PUBLISH” nаshriyоti, Tоshkent, 2024. — 1–120 b.5. Yаkubоv S. Nutq mаdаniyаti. О‘quv qо‘llаnmа. — “BEST-PUBLISH” nаshriyоti, Tоshkent, 2025. — 1–152 b.UDK: 371.3:004TA’LIMDA RAQAMLI TEXNOLOGIYALARDAN SAMARALI FOYDALANISH: ZAMONAVIY YONDASHUV VA ISTIQBOLLARЭФФЕКТИВНОЕ ИСПОЛЬЗОВАНИЕ ЦИФРОВЫХ ТЕХНОЛОГИЙ В ОБРАЗОВАНИИ: СОВРЕМЕННЫЕ ПОДХОДЫ И ПЕРСПЕКТИВЫEFFECTIVE USE OF DIGITAL OF TECHNOLOGIES IN EDUCATION: MODERN APPROACHES AND PERSPECTIVES Akbarova Sh.A. (TDTU dotsenti) Samatova E.G'. (TDTU “Konchilik ishi” 5-25 guruh talabasi)Mazkur maqola zamonaviy ta’lim tizimida raqamli texnologiyalarning tutgan o‘rni, ularning ta’lim jarayoniga ta’siri va pedagogik samaradorligini keng yoritgan. Raqamli transformatsiya sharoitida ta’lim mazmuni, o‘qitish metodlari va baholash tizimlarining tubdan o‘zgarayotgani tahlil qilinadi. Masofaviy ta’lim, elektron ta’lim platformalari, sun’iy intellekt, bulutli texnologiyalar va raqamli kompetensiyalarning ta’lim sifatini oshirishdagi ahamiyati ilmiy asosda ko‘rib chiqiladi. Shuningdek, raqamli texnologiyalarni joriy etishda yuzaga keladigan muammolar va ularni bartaraf etish yo‘llari ham muhokama qilinadi. Maqola zamonaviy ta’limni rivojlantirishga qaratilgan nazariy va amaliy tavsiyalarni o‘z ichiga oladi.Kalit so’zlar: zamonaviy ta’lim, raqamli texnologiyalar, masofaviy ta’lim, elektron ta’lim, sun’iy intellekt, raqamli kompetensiya, innovatsion pedagogikaВ данной статье подробно рассматривается роль цифровых технологий в современной системе образования, их влияние на образовательный процесс и педагогическую эффективность. Анализируются фундаментальные изменения в содержании образования, методах обучения и системах оценки в контексте цифровой трансформации. Научным образом рассматривается значение дистанционного обучения, платформ электронного обучения, искусственного интеллекта, облачных технологий и цифровых компетенций в повышении качества образования. Также обсуждаются проблемы, возникающие при внедрении цифровых технологий, и пути их

ПЕДАГОГИКА ВА ПСИХОЛОГИЯ56преодоления. Статья содержит теоретические и практические рекомендации, направленные на развитие современного образования.Ключевые слова: современное образование, цифровые технологии, дистанционное обучение, электронное обучение, искусственный интеллект, цифровая компетентность, инновационная педагогикаThis article extensively discusses the role of digital technologies in the modern education system, their impact on the educational process and pedagogical effectiveness. The fundamental changes in the content of education, teaching methods and assessment systems in the context of digital transformation are analyzed. The importance of distance learning, elearning platforms, artificial intelligence, cloud technologies and digital competencies in improving the quality of education is considered on a scientific basis. The problems that arise when introducing digital technologies and ways to overcome them are also discussed. The article contains theoretical and practical recommendations aimed at the development of modern education.Key words: modern education, digital technologies, distance learning, e-learning, artificial intelligence, digital competence, innovative pedagogyTa’limda raqamli texnologiyalardan qanday foydalanish mumkin? Texnologiya allaqachon sinfdan tashqari hayotimizning katta qismini egalladi. Demak, ularni ta’limga kiritish mantiqan to‘g‘ri keladi. Biroq, ta’lim texnologiyasi PowerPoint taqdimotlari yoki vertual sinflar orqali ma’ruzalar o‘qish bilan cheklanib qolmasligi kerak.Ta’limda texnologiyadan foydalanishning ba’zi innovatsion usullari. 1. Sinfni o‘zgartirish orqali talabalarga asosiy ko‘nikmalarni o‘rgatish. Sinfni o‘zgartirish yoki talabalarga o‘qituvchi bo‘lishga ruxsat berish tadqiqot, taqdimot, muloqot va hikoya qilish kabi asosiy ko‘nikmalarni rivojlantirishning eng yaxshi usullaridan biridir. O‘qituvchilar talabalarga tegishli texnologiyadan foydalangan holda taqdim etish va tushuntirish uchun mavzuni belgilashlari mumkin. Bu ular mavzuni tushuntirish uchun podkast, PowerPoint taqdimoti yoki onlayn ma’lumotni qanday topishni tushunishga, Internetda topilgan materiallarni tekshirishga va tadqiqot ko‘nikmalarini rivojlantirishga yordam beradi. Ushbu o‘rganish yondashuvi talabalarga mavzuni o‘z tengdoshlariga qanday qilib qiziqarli tarzda taqdim etishni tushunishga, mavzu bilan bog‘liq so‘rovlarni hal qilishga va sinfni boshqarishga yordam beradi. 2. Hamkorlikni yaxshilash uchun onlayn vositalardan foydalanish. Google Docs va boshqalar kabi koʻplab onlayn vositalar talabalarga bir-birlarining ishlarini almashish va tahrirlash imkonini beradi. Ushbu ilovalar talabalarga kelajakda talab qilinadigan mahorat bo‘lishi kutilayotgan hamkorlik ko‘nikmalarini rivojlantirishga yordam beradi. Shu sababli mukammal hamkorlik ko‘nikmalariga ega bo‘lish talabalarga masofaviy ish senariylarini muvaffaqiyatli boshqarish imkonini beradi.3. Tushunchalarni tushunishni tekshirish uchun BASIC tilidan foydalanish. BASIC tilidan yoki qurilmasidan foydalanish – bu insonlarga o‘z kompyuterlari, smartfonlari yoki boshqa qurilmalarini ish joyiga olib kelishga ruxsat berish amaliyotidir. BASIC tilini ta’limga tadbiq etish o‘qituvchi va o`quvchilarga tezkor fikr-mulohazalarni taqdim etishga yordam beradi. Ular (o‘qituvchilar) har bir darsdan so‘ng sinfda so‘rovnoma yoki viktorina o‘tkazishlari va talabalarni ularga javob berish uchun telefon yoki noutbuklaridan foydalanishga undashlari mumkin. Bu ularga o‘quvchilarga tezkor fikr bildirishga yordam beradi va o‘quvchilar sinfda tushuntirilgan ma’lumotlarni tushunganligini aniqlashga yordam

ПЕДАГОГИКА ВА ПСИХОЛОГИЯ57beradi.4. Immersiv o‘rganish tajribasi uchun kengaytirilgan reallik texnologiyalaridan foydalanish. O‘qituvchilar o‘quvchilarning tushunchalarni tasavvur qilish qobiliyatini oshirish orqali o‘quv jarayoniga haqiqiy qiymat qo‘shish uchun vertual haqiqat (VR) va kengaytirilgan haqiqat (AR) kabi kengaytirilgan haqiqat (AR) texnologiyalaridan foydalanishlari mumkin. Ular ushbu texnologiyalardan chuqur o‘rganish tajribasini taklif qilish uchun foydalanishlari mumkin. 5. O‘yinlashtirish. Gamifikatsiya – talabalarga o‘yinlar yoki ko‘proq interaktiv o‘quv materiallari orqali o‘rganish imkonini beradi. O‘yinga asoslangan elementlardan foydalanish o‘quvchilarga yangi va murakkab ma’lumotlarni bir zumda eslab qolish va tushunish imkonini beradi. Shuningdek, u talabalarning faollik darajasini oshiradi, ularni real dunyo bilan bog‘laydi va tezkor fikr-mulohazalarni taqdim etadi. Masalan, o‘qituvchilar matn terish o‘yinlaridan o‘quvchilarga tezroq yozishni o‘rgatishlari mumkin. Bu nihoyatda qiziqarli bo`lishi mumkin, shuningdek, o`yin-kulgi va hayajonni o‘z ichiga oladi. O‘qituvchilar birgalikda ishlash ko‘nikmalarini rivojlantirish uchun ularni guruhga bo‘lishlari mumkin. Ta’imda raqamli texnologiyalarning afzalliklari nimada?Ta’lim resurslariga kirishning ortishi – talabalar an’anaviy sinflarda mavjud bo‘lmagan keng ko‘lamli ma’lumot va resurslardan foydalanishlari mumkin.Talabalarning faolligi ortdi – raqamli texnologiya ta’limni yanada interaktiv va qiziqarli qildi. Masalan, ta’limda o‘yinning joriy etilishi o‘rganishni qiziqarli va interaktiv qildi. Bundan tashqari, qiyin mavzularni tushunish va eslashni osonlashtirdi.Talabalar moslashtirilgan ta’lim dasturlari va boshqalar kabi raqamli vositalar yordamida tezlik bilan mavzularni o‘rganishlari mumkin. Texnologiya ta’limni ko‘p jihatdan qo‘llab-quvvatlaydigan va o‘zgartira oladigan kuchli vosita bo‘lib, o‘qituvchilarga o‘quv materiallarini tanlashni osonlashtirishdan tortib, odamlarga o‘rganishning yangi usullarini yaratishga imkon beradi. Internetning butun dunyo bo‘ylab kengayishi va unga ulanishi mumkin bo‘lgan aqlli qurilmalarning qulayligi tufayli ta’limning yangi davri boshlanadi.Raqamli texnologiyalar joriy etilgan ta’lim tizimi vositalari rolini multimediyalar, kodoskop, kompyuter, noutbuk, internetga ulangan televizorlar, telefon linyalar, smart doska, proyektorlar bajarib beradi. Bugun ular bilan ta’lim tizimining qurollantirilishi dars mashg‘ulotlarining sifatli o‘tishini ta’minlaydi. Bu esa video yaratishi mumkinligini anglatadi. Zamonaviy ta’limning asosiy maqsadi – mustaqil fikrlovchi, raqamli savodxon, ijodiy va raqobatbardosh kadrlarni tayyorlashdir. Bunga erishishda raqamli texnologiyalar ta’lim jarayonining ajralmas qismi bo‘lib xizmat qilmoqda. Elektron darsliklar, onlayn platformalar, vertual laboratoriyalar va sun’iy intellekt asosidagi tizimlar o‘quvchilarning bilim olish imkoniyatlarini kengaytirmoqda. Ushbu maqolada zamonaviy ta’lim va raqamli texnologiyalarning o‘zaro bog‘liqligi, ularning afzalliklari va muammolari tahlil qilinadi.Zamonaviy ta’lim – bu faqat bilim berish bilan cheklanmay, balki shaxsni har tomonlama rivojlantirishga qaratilgan uzluksiz jarayondir. U o‘quvchilarda tanqidiy fikrlash, muammolarni hal qilish, jamoada ishlash va axborot bilan ishlash ko‘nikmalarini shakllantirishni ko‘zda tutadi. Zamonaviy ta’limda o‘quvchi markaziy subyekt hisoblanadi, o‘qituvchi esa yo‘naltiruvchi va maslahatchi rolini bajaradi.Raqamli texnologiyalar ushbu yondashuvni amalga oshirishda muhim vosita bo‘lib xizmat qiladi. Interaktiv metodlar, multimediya vositalari va raqamli resurslar ta’limni yanada

ПЕДАГОГИКА ВА ПСИХОЛОГИЯ58qiziqarli va samarali qiladi. Natijada o‘quvchilarning motivatsiyasi oshadi va bilimlarni mustahkamlash jarayoni tezlashadi. Raqamli texnologiyalarning ta’limdagi o‘rni Raqamli texnologiyalar ta’lim jarayonining barcha bosqichlarini qamrab olmoqda. Darslarni rejalashtirish, o‘qitish, nazorat va baholash jarayonlari raqamli vositalar yordamida amalga oshirilmoqda. Elektron ta’lim platformalari orqali o‘quvchilar istalgan vaqtda va istalgan joyda bilim olish imkoniyatiga ega bo‘lmoqda. Masofaviy ta’lim, ayniqsa, so‘nggi yillarda keng ommalashdi. U hududiy cheklovlarni bartaraf etib, ta’limning ochiqligi va qulayligini ta’minladi. Onlayn videodarslar, vebinarlar va vertual sinflar yordamida ta’lim jarayoni uzluksiz davom etmoqda.Sun’iy intellekt va adaptiv ta’lim tizimlariSun’iy intellekt (SI) texnologiyalari zamonaviy ta’limning muhim yo‘nalishlaridan biri hisoblanadi. SI asosidagi adaptiv ta’lim tizimlari o‘quvchilarning individual qobiliyatlari va bilim darajasini tahlil qilib, ularga moslashtirilgan o‘quv materiallarini taklif etadi. Bu esa,ta’lim samaradorligini sezilarli darajada oshiradi.Masalan, aqlli test tizimlari o‘quvchilar xatolarini aniqlab, zaif tomonlarini mustahkamlashga yordam beradi. Chatbotlar va vertual yordamchilar esa talabalarga tezkor maslahatlar berib, mustaqil o‘rganishni qo‘llab-quvvatlaydi. Bulutli texnologiyalar va elektron resurslarBulutli texnologiyalar ta’lim muassasalarida ma’lumotlarni saqlash va ulardan foydalanishni yengillashtirdi. Elektron darsliklar, videomateriallar va ilmiy manbalar yagona platformalarda joylashtirilmoqda. Bu o‘qituvchilar va talabalar o‘rtasida axborot almashuvini tezlashtiradi. Bulutli muhitda jamoaviy loyihalar ustida ishlash imkoniyati ham kengaydi. Talabalar bir vaqtning o‘zida hujjatlar ustida ishlashi, fikr almashishi va natijalarni baham ko‘rishi mumkin. Raqamli kompetensiyalarni shakllantirishZamonaviy ta’limning muhim vazifalaridan biri – raqamli kompetensiyalarga ega mutaxassislarni tayyorlashdir. Raqamli savodxonlik nafaqat texnik bilimlarni, balki axborotni tanqidiy tahlil qilish, kiberxavfsizlik qoidalariga rioya qilish va raqamli muhitda mas’uliyatli faoliyat yuritishni ham o‘z ichiga oladi.Pedagoglarning ham raqamli kompetensiyalari yuqori bo‘lishi talab etiladi. O‘qituvchi zamonaviy texnologiyalarni dars jarayoniga integratsiya qila olishi, yangi metodlarni qo‘llashi va o‘quvchilarning raqamli rivojlanishini qo‘llab-quvvatlashi zarur.Muammolar va ularni bartaraf etish yo‘llariRaqamli texnologiyalarni ta’limga joriy etishda bir qator muammolar mavjud. Texnik infratuzilmaning yetarli emasligi, internet tezligining pastligi va raqamli resurslarning cheklanganligi asosiy muammolardan hisoblanadi. Shuningdek, ayrim pedagoglarning raqamli texnologiyalarga moslashishi qiyinchilik tug‘diradi.Ushbu muammolarni hal etish uchun davlat va ta’lim muassasalari tomonidan kompleks choralar ko‘rilishi zarur. Infratuzilmani rivojlantirish, o‘qituvchilarni qayta tayyorlash va sifatli elektron resurslarni yaratish muhim ahamiyatga ega.Raqamli texnologiyalar ta’lim sifatini oshirish, o‘quv jarayonini individuallashtirish va bilim olish imkoniyatlarini kengaytirishda muhim rol o‘ynaydi. Ularni samarali joriy etish orqali raqobatbardosh va malakali kadrlarni tayyorlash mumkin. Shu bois, ta’lim tizimida raqamli transformatsiyani izchil davom ettirish dolzarb vazifa bo‘lib qoladi.Raqamli texnologiyalarning ta‘limdagi afzalliklari

ПЕДАГОГИКА ВА ПСИХОЛОГИЯ591. Moslashuvchanlik Masofaviy ta‘lim imkoniyati orqali har qanday joydan va istalgan vaqtda bilim olish mumkin. Bu ayniqsa, uzoq hududlarda yashovchi o‘quvchilar uchun muhim ahamiyatga ega. Masalan, internet orqali xorijiy universitetlarning kurslarida qatnashish imkoniyati ochiladi.2. Interaktivlik Simulyatsiyalar va interaktiv vositalar orqali mavzuni tushunishni yengillashtiradi. Bu o‘quvchilarning o‘quv jarayonida faol ishtirokini ta‘minlaydi va o‘qituvchi bilan o‘zaro aloqani mustahkamlaydi. Masalan, biologiya darslarida 3D modellar orqali hujayraning tuzilishini o‘rganish samaradorligini oshiradi.3. Individual yondashuv Har bir o‘quvchiga mos keluvchi o‘qitish uslubini qo‘llash imkoniyati. Sun‘iy intellekt algoritmlari yordamida har bir o‘quvchining bilim darajasini tahlil qilib, individual ta‘lim rejasi tuziladi. 4. Ma‘lumotlarga tezkor kirish Raqamli kutubxonalar va ma‘lumotlar bazalari yordamida o‘quvchilar va o‘qituvchilar istalgan mavzuga oid ma‘lumotni tezkorlik bilan topishlari mumkin. Bu ta‘lim jarayonining tezkorligini oshiradi va chuqurroq o‘rganish imkonini beradi. Muammolar va ularni hal qilish yo‘llari Raqamli texnologiyalardan foydalanishda texnik infratuzilmaning yetishmasligi va o‘qituvchilarning yetarli bilimga ega emasligi asosiy muammo bo‘lib qolmoqda. Ushbu muammolarni hal qilish uchun: 1. Texnik infratuzilmani yaxshilash Qishloq hududlarida internet tarmog‘ining sifati va texnik vositalarning yetarli bo‘lishini ta‘minlash lozim. Bu borada davlat va xususiy sektor hamkorligi muhim ahamiyatga ega. Hududiy infratuzilmani rivojlantirish orqali qishloq maktablari ham zamonaviy texnologiyalarga ega bo‘lishlari kerak. Internet tezligini oshirish va maxsus texnologik jihozlarni taqdim etish orqali masalani samarali hal qilish mumkin.2. Malaka oshirish dasturlari O‘qituvchilar uchun raqamli texnologiyalarni samarali qo‘llash bo‘yicha treninglar va seminarlarga e‘tibor qaratish kerak. Masalan, informatika fani o‘qituvchilarini maxsus dasturlar bilan ishlashga o‘rgatish. Bu faqat informatika o‘qituvchilari bilan cheklanib qolmasdan, barcha fan o‘qituvchilari uchun ham tashkil etilishi zarur. Innovatsion pedagogik yondashuvlar va yangi texnologiyalardan foydalanishni o‘rgatuvchi kurslarni o‘quvchilarga yetkazish orqali ta‘lim sifati oshiriladi. 3. Raqamli savodxonlikni oshirish o‘quvchi va o‘qituvchilar uchun raqamli savodxonlikni rivojlantiruvchi kurslar tashkil etish zarur. Bu ularga texnologiyalardan to‘g‘ri foydalanishni o‘rgatadi va samaradorlikni oshiradi. Ayniqsa, yosh avlodga zamonaviy dasturlar bilan ishlash va texnik vositalardan unumli foydalanishni o‘rgatish muhimdir. Davlat darajasida raqamli savodxonlik bo‘yicha maxsus dasturlarni amalga oshirish o‘z samarasini beradi.4. Maxsus pedagogik qo‘llanmalar yaratish Raqamli texnologiyalar asosida yaratilgan maxsus metodik qo‘llanmalar va dasturiy vositalar o‘qituvchilarga dars jarayonini samarali tashkil etishda yordam beradi. Bunday qo‘llanmalar milliy ta‘lim tizimiga moslashtirilgan bo‘lishi kerak. Mahalliy sharoitlarni hisobga olgan holda yaratilgan resurslar, o‘quvchilarning ehtiyojlariga mos keladi va ta‘limning sifatini oshiradi.5. Moliyaviy qo‘llab-quvvatlash Texnologiyalarni ta‘limga integratsiya qilish uchun mablag‘ zarur. Davlat budjetidan ajratiladigan mablag‘larni samarali ishlatish, xususiy sektorni jalb qilish va xalqaro grantlardan foydalanish orqali moliyaviy ta‘minot muammolarini bartaraf etish mumkin. Bunda qishloq joylardagi ta‘lim muassasalari alohida e‘tiborga olinishi zarur.Raqamli texnologiyalarni rivojlantirishning istiqbollari kelajakda ta‘lim jarayonida sun‘iy intellekt va kengaytirilgan reallik texnologiyalari yanada ko‘proq qo‘llaniladi. Bu esa

ПЕДАГОГИКА ВА ПСИХОЛОГИЯ60ta‘limning sifatini yanada oshirishga xizmat qiladi. Masalan, kengaytirilgan reallik yordamida arxitektura yoki dizayn darslarini amaliy o‘tish imkoniyati yaratiladi. Bundan tashqari, blockchain texnologiyasi ta‘limdagi ma‘lumotlarning xavfsizligini ta‘minlashda qo‘llanilishi mumkin. Foydalanilgan adabiyotlar ro’yxati:1. UNESCO. (2021). Digital Transformation of Education. Paris. 2. OECD. (2020). Education in the Digital Age. OECD Publishing.3. Siemens, G. (2019). Learning Analytics and Digital Education. Routledge. 4. Bates, T. (2018). Teaching in a Digital Age. Open Textbook Library. 5. O‘zbekiston Respublikasi Prezidentining “Raqamli O‘zbekiston – 2030” strategiyasi.UDK: 37.091.33:004 TA’LIM TIZIMIDA ZAMONAVIY AXBOROT TEXNOLOGIYALARI RESURSLARIDAN FOYDALANISH ISTIQBOLLARIПЕРСПЕКТИВЫ ИСПОЛЬЗОВАНИЯ СОВРЕМЕННЫХ РЕСУРСОВ ИНФОРМАЦИОННЫХ ТЕХНОЛОГИЙ В СИСТЕМЕ ОБРАЗОВАНИЯPROSPECTS OF USING MODERN INFORMATION TECHNOLOGY RESOURCES IN THE EDUCATION SYSTEMZokirova F.R. (TDTU v.v.b. dotsenti)Boymurodov A.F. (TDTU “Foydali qazilmalar geologiyasi va qidirish razvedkasi” 15-25 guruh talabasi)Ushbu maqolada zamonaviy ta'limda texnologiyaning roli va uning ta'lim jarayonidagi afzalliklari ko‘rib chiqiladi. Zamonaviy axborot va kommunikatsiya texnologiyalari (AKT) o‘quv usullarini sezilarli darajada o‘zgartirib, ularni yanada interaktiv va qulay qilmoqda. Maqolada ta'lim tizimiga texnologiyalarni joriy etishning turli jihatlari, masalan, onlayn kurslar, vertual sinflar va ta'lim platformalarining foydalari tahlil qilinadi. Shuningdek, texnologiyalar bilim olish imkoniyatlarini kengaytirish, ta'limni individualizatsiya qilish imkoniyatlari yaratish va talabalar orasida tanqidiy fikrlashni rivojlantirishdagi ahamiyati ko‘rsatilgan.Kalit so’zlar. Texnologiyalar inqilobi, yoshlarning innovatsion salohiyati, masofaviy ta’lim, zamonaviy ta’lim, axborot texnologiyalari qamrovi, raqamli infratuzilma.В данной статье рассматривается роль технологий в современном образовании и их преимущества в образовательном процессе. Современные информационнокоммуникационные технологии (ИКТ) существенно изменили методы обучения, сделав их более интерактивными и удобными. В статье анализируются различные аспекты внедрения технологий в систему образования, такие как онлайн-курсы, виртуальные классы и преимущества учебных платформ. Также подчеркивается важность технологий в расширении возможностей обучения, создании возможностей для индивидуализации образования и развития критического мышления у учащихся.

ПЕДАГОГИКА ВА ПСИХОЛОГИЯ61Ключевые слова: технологическая революция, инновационный потенциал молодежи, дистанционное обучение, современное образование, охват информационных технологий, цифровая инфраструктура.This article examines the role of technology in modern education and its benefits in the educational process. Modern information and communication technologies (ICT) have significantly changed teaching methods, making them more interactive and convenient. The article analyzes various aspects of introducing technology into the education system, such as online courses, virtual classrooms, and the benefits of learning platforms. It also highlights the importance of technology in expanding learning opportunities, creating opportunities for individualizing education, and developing critical thinking among students.Key words: Technological revolution, innovative potential of youth, distance learning, modern education, information technology coverage, digital infrastructure.O‘zbekistonda amalga oshirilayotgan islohotlarning asosiy maqsadlaridan biri mamlakatimizni dunyoning iqtisodiy rivojlangan davlatlar qatoriga kiritishdir. Bunda alohida e’tibor ilg‘or axborot-kommunikasiya texnologiyalarini davlat va jamiyatning barcha sohalariga keng tadbiq etishga qaratilgan. Bunda ta’lim, tibbiyot, iqtisodiyot, ishlab chiqarish va hokazo sohalarni raqamlashtirish ko’zda tutilgan. Hozirda bu sohalardan asosan ta’limda raqamlashtirish tezroq yo’lga qo’yildi, bunga misol qilib abituriyentlarning oliy ta’lim muassalariga qabuli, hujjat topshirish jarayoni, masofaviy ta’limni yo’lga qo’yilgani, talabalarning kontrakt shartnomalarini onlayn olish imkoniyati, maktablarda elektron kundalikka o’tilgani hamda barcha darsliklar ham elektronlashtirilgani va yana bir qator shunga o’xshash islohotlarni aytsak bo’ladi.Ta’limda raqamli texnologiyaning eng muhim afzalliklaridan biri o’rganishni shaxsiylashtirish qobiliyatidir. Texnologiyalar yordamida o‘qituvchilar har bir o‘quvchining o‘ziga xos ta’lim uslubi, sur’ati va qiziqishlariga mos keladigan individual dars rejalarini yaratishi mumkin. O’quvchilar o’z tezligida, o’z vaqtida va o’zlari xohlagan muhitda o’rganish imkonini beruvchi ko’plab onlayn resurs va vositalardan foydalanishlari mumkin. Hozirda hech bir sohada kuchi texnologiyadan foydalanmasdan raqobatbardosh kadrlarni tayyorlab boʻlmaydi. Taʻlimda texnologiyalarni tadbiq etilishi hamda texnologiyaning jadal kengayishi orqali talabalarning istalgan vaqtda, istalgan joyda maʻlumot olish imkoniyatini beradi. Kompyuter texnologiyalardan foydalanish usullarini kengayishi kelajakdagi texnika va texnologiyalarning oʻzgarishlariga sababchi boʻladi. Bu oʻzgarishlar taʼlim tizimining texnologiya tendentsiyalarining rivojlanishiga bogʻliq boʻladi. Soʻnggi oʻn yil ichida texnologiyalardagi oʻzgarishlar juda jadallik bilan hayotiy ehtiyojga aylanib bormoqda. Ushbu ehtiyojlar tufayli, taʼlim tizimini texnologiyalar bilan integratsiyalash, shuningdek, taʼlimni texnologiya va texnika rivojlanishi bilan birga olib borilishini taʼminlashi dolzarb masaladir.Ta’lim texnologiyalarning predmeti – ta’lim tizimini konseptual asoslariga dalil keltirishdan, o‘quv materialini tanlash va strukturalashtirishdan, ta’lim modelini tanlashdan to ularni amalga oshirishgacha, ularning optimallik va samaradorlik darajasini baholashgacha loyihalashtirishdan tarkib topgan. Ta’lim maqsadiga erishish jarayonining umumiy mazmuni, ya’ni, avvaldan loyihalashtirilgan ta’lim jarayonini yaxlit tizim asosida, bosqichma- bosqich amalga oshirish, aniq maqsadga erishish yo‘lida, muayyan metod, usul va vositalar tizimini ishlab chiqish, ulardan samarali, unumli foydalanish hamda ta’lim jarayonini yuqori darajada boshqarish.

ПЕДАГОГИКА ВА ПСИХОЛОГИЯ62Ta’lim sifatini ta’minlash - bitiruvchilarning kasbiy tayyorgarlik darajasi bilan birga o‘quv jarayonining qanday tashkil etilishi va uning belgilangan sifat mezonlariga javob berishida ko‘rinadi. Ushbu vazifa bir qator qonunchilik va me’yoriy hujjatlarda, xususan, Kadrlar tayyorlash milliy dasturida – kadrlar tayyorlash tizimi va mazmunini mamlakatning ijtimoiy va iqtisodiy taraqqiyoti istiqbollaridan, jamiyat ehtiyojlaridan, fan, madaniyat, texnika va texnologiyalarning zamonaviy yutuqlaridan kelib chiqqan holda qayta qurish misolida aniq maqsadlarga yo‘naltirilgan ko‘rsatma va tamoyillar ko‘rinishida o‘z aksini topgan.Hozirgi vaqtda ta'limda axborot va ijtimoiy texnologiyalarning roli tobora ortib bormoqda, ular o'qituvchi va talabalarni kamida uchta asosiy vazifani hal qilishga imkon beradigan darajada universal kompyuterlashtirishni ta'minlaydi:  ta’lim jarayonining har bir ishtirokchisi uchun istalgan vaqtda va turli joylardan ma’qulroq Internet tarmog‘iga kirishni ta’minlash; ta'lim sohalarining yagona axborot makonini rivojlantirish va unda turli vaqtlarda o'quv va ijodiy jarayonlarda barcha ishtirokchilarining bir-biridan mustaqil ravishda mavjudligi; boshqariladigan axborot-ta’lim resurslarini, shu jumladan, foydalanuvchilarning shaxsiy ma’lumot bazalari va ma’lumot banklarini hamda ular bilan ishlash uchun universal foydalanish imkoniyati bilan talabalar va o‘qituvchilarning bilimlarini yaratish, rivojlantirish va ulardan samarali foydalanish.Hozirgi globallashuv davrida internet tarmog‘i orqali masofadan turib, onlayn yoki oflayn o‘qish imkoniyatlarining paydo bo‘lishi, ta’lim oluvchi va ta’lim beruvchilarga juda katta imkoniyat bermoqda. Hozirgi kunda dunyo bo‘ylab elektron ta’lim olish imkonini beruvchi juda ko‘plab elektron ta’lim platformalari faoliyat yuritmoqda. Elektron usulda ta’lim olishning eng afzal tomoni ta’lim oluvchi ayrim sabab bilan darsga qatnasha olmasa yoki darsni yaxshi o‘zlashtirolmasa, platformaga kirib, video-ma’ruzalardan qayta-qayta foydalanishi mumkin. Bu esa, ta’lim olish samaradorligini sezilarli darajada oshishiga sabab bo‘ladi. Bugungi kunda rivojlangan davlatlar ta’lim tizimida zamonaviy axborot kommunikatsiya texnologiyalaridan foydalanish bo‘yicha ilmiy izlanishlar olib borilib, amaliyotga tadbiq etilmoqda. Ta’lim tizimida fan va ishlab chiqarishning integratsiyasiga e’tibor qaratish, ta’lim jarayoniga elektron ta’lim texnologiyalarini joriy qilish, masofaviy ta’limni qo‘llab quvvatlash zarur. Axborot kommunikatsiya texnologiyalarini masofaviy ta’lim jarayonida qo‘llashning ikkita zaruriy sharti mavjud:– texnik jihozlar bilan taminlanganlik;– maxsus dasturiy ta’minotlarning mavjudligi. So‘ngi yillarda rivojlangan mamlakatlarda internet orqali ta’lim olish jadal rivojlanmoqda va u “Elektron ta’lim” (e-Learning) atamasi bilan kirib keldi. Elektron ta’limni tashkil etish uchun ko‘plab tizimlar mavjud. Bularga misol qilib, Mualliflik dasturiy mahsulotlari (Authoring tools), Virtual ta’lim jarayonini boshqaruvchi tizimlar – LMS (Learning Management Systems), Ichki kontentning boshqaruv tizimlari – CMS (Content Management Systems)ni keltirish mumkin. Bilamizki hozirgi zamon - texnologiya va axborot asri hisoblanadi. Yangi-yangi g’oyalar yangi-yangi inovatsiyalar yaratilmoqda. Hozirgi kunda AKT yanada samarali axborot va kommunikatsiya uchun ishlab chiqilgan texnologiyalar to’plamidir.So’ngi yillarda AKT yangi ta’lim siyosati va loyihalarni ishlab chiqishida muhim ro’l

ПЕДАГОГИКА ВА ПСИХОЛОГИЯ63o’ynaydi, chunki ular bilimga kirish uslubiga ta’sir ko’rsatdilar.Ular shaxsan yoki masofadan turib ma’lumot olish imkoniyatini yengillashtirish imkoniyati bo’lgan, ammo shu bilan birga ular bir qator muammolarni keltirib chiqarmoqda.Shu ma’noda ta’lim uchun Internet protokoli xizmatlari va platformalari ishlab chiqilgan bo’lib, bu o’qitish va o’qitish modellarini qayta ko’rib chiqishga imkon berdi. Ular orasida biz nomini keltirishimiz mumkin bo’lganlari Moodle, Chamilo, Claroline, Atutor yoki Sakai nomli platformalardir. Ular ochiq manbali platformalarning namunalardiri. Ushbu platformalarda interaktiv doskalar, real vaqt rejimidagi vertual sinflar, munozarali xonalar, forumlar, anketalar, diagrammalar, audiovizual resurslar, raqamli bibliografiya, onlayn hamkorlik hujjatlari, portfellar, o’quv o’yinlari va boshqa resurslardan foydalaniladi.AKTlarning o’ziga xos bir qancha avzalliklari mavjud bo’lib, bular:•Ular ma’lumotlardan foydalanishni osonlashtiradi;•U turli ta’lim markazlarining tarmoqqa ulanishini qo’llab-quvvatlaydi, jamoatchilik tushunchasini kengaytiradi; •U fikrlashning yangi usullarini ilgari suradi; •U bilimlarni hamkorlikda qurish tamoyilini ma’qullaydi; •U foydalanuvchilarning raqamli savodxonligini ta’minlashga imkon beradi;•Ta’lim sohasida ular o’quvchilar va o’qituvchilar o’rtasidagi avlodlar o’rtasidagi farqni bartaraf etishga yordam beradi;•Bu o’quv va ma’muriy boshqaruv vositasidir, chunki u o’quvchilarning akademik hatti-harakatlarini bilish uchun ma’lumotlar bazasiga va statistik ma’lumotlarga zudlik bilan kirish imkoniyatini beradi. So‘nggi yillarda davlatimizning ta’lim tizimi sohasidagi islohotlarining huquqiy asoslariga nazar tashlaydigan bo‘lsak, ta’lim tizimining mukammallik sari dadil qadam tashlayotganligining guvohi bo‘lamiz. Bular «Ta’lim to‘g‘risida»gi, «Davlat oliy ta’lim muassasalarining akademik va tashkiliy boshqaruv mustaqilligini ta’minlash bo‘yicha qo‘shimcha chora-tadbirlar to‘g‘risida»gi, «Davlat oliy ta’lim muassasalariga moliyaviy mustaqillik berish chora-tadbirlari to‘g‘risida»gi qarorlari, «O‘zbekiston Respublikasi Oliy ta’lim tizimini 2030-yilgacha rivojlantirish konsepsiyasini tasdiqlash to‘g‘risida»gi O‘zbekiston Respublikasi Prezidentining Farmoni, «Pedagogning maqomi to‘g‘risida»gi O‘zbekiston Respublikasi qonuni kabi hujjatlarda o‘z aksini topib bormoqda.AKTning avzalliklari shulardan iborat. Hozirgi kunda umumiy o’rta ta’lim maktablarida ta’lim tizimining mazmuni va sifati bizning jamiyatimizning dolzarb masalalari va ustuvor yo’nalishlaridan biri bo’lib hisoblanmoqda. Uni rivojlantirish hamda samaradorligini oshirish usullari va chora tadbirlari izlanmoqda. Shu bilan birga, umumiy o’rta ta’lim maktablarida ta’lim-tarbiya jarayonida yangi axborot kommunikatsion texnologiyalarini joriy etish masalasi ommalashtirilmoqda. Agarda o’quvchilarga darsni faqat kitob-daftar bilan o’qitadigan bo’lsak ularda zerikish va shunga o’xshash birqancha muammolar kuzatiladi.Agarda biz darsni o’sha darsga oid videorolik yoki interaktiv doskalar bilan yoki shunga o’xshash buyumlardan foydandalanib o’tadigan bo’lsak, o’quvchilarning o’zlashtirishi yuqori bo’ladi hamda darsga qiziqishi ham ortadi. Bilamiz bolalar ko’proq amaliy ya’ni, ushlab ko’rib, uni hayotda qanday ekanligini o’rganadi.Ta’lim tizimida axborot kommunikatsiya texnologiyalaridan foydalanish istiqbollari sifatida onlayn ta’lim olish, masofadan turib malaka oshirish, ijtimoiy tarmoqlar, elektron ta’lim platformalari kurslarida o‘qish kabilarni aytish mumkin. Ushbu usullarda ta’lim

ПЕДАГОГИКА ВА ПСИХОЛОГИЯ64olishning, an’anaviy usulda ta’lim olishdan arzon va qulayroqligi bilan ajralib turadi. Bunda katta yoshli ta’lim oluvchi ish faoliyatidan ajralmagan holda malakasini oshirishi, qo‘shimcha kurslarda qatnashishi, qayta tayyorlov kurslarida o‘qishi mumkin. Ta’limning bu turi masofa, mintaqa, o‘quvchilarning yosh chegarasi yoki ijtimoiy mavqeini tanlamaydi. Shuningdek, nogironligi bo‘lgan shaxslar, olis hududlarda va nochor oilalarda yashovchi shaxslar ham ta’lim olish imkoniga ega bo‘lishadi. Ta’lim oluvchi o‘qish muddatini o‘zi belgilaydi, lekin platformada topshiriqlar uchun belgilangan muddatlarga amal qiladi. Ta’lim jarayonida texnologiyalardan foydalanishning asosiy afzalliklaridan biri shundaki, u o‘qitish uslublarini diversifikatsiya qilishga yordam beradi. Bu esa, o‘z navbatida, turli tipdagi o‘quvchilarni jalb qilish va ularning bilimlarini mustahkamlash imkonini yaratadi. Vertual laboratoriyalar, simulyatorlar va onlayn platformalar yordamida talabalar amaliy ko‘nikmalarni egallashlari mumkin bo‘ladi. Bundan tashqari, texnologiya ta’lim muassasalarida ma’lumotlarni saqlash va boshqarish tizimini avtomatlashtirishga xizmat qiladi, bu esa o‘qituvchilar va ma’muriyat xodimlarining ish yukini sezilarli darajada kamaytiradi.Xulosa qilib aytganda, ta’lim tizimiga qo’llanilgan axborot kommunikatsiya texnologiyalari ta’lim samaradorligini oshirish bilan bir qatorda, uning qiziqarliligini, qulayliligini orttiradi. O’zbekistonda zamonaviy bilim va ko’nikmalarga ega, ilg’or fantexnika yutuqlarini egallagan intellektual kadrlarni tayyorlashda O’zbekiston Respublikasining «Ta’lim to’g’risida»gi Qonuni va O’zbekiston Respublikasi oliy Ta’lim tizimini 2030 yilgacha rivojlantirish Konsepsiyasi asosida tashkil etilgan uzluksiz ta’lim tizimi yaratilgan. Mamlakatni barqaror rivojlantirishda «kadrlar tayyorlash sifatini oshirish, inson kapitalini mehnat bozori talablariga moslashtirish, oliy ta’lim bilan qamrov darajasini oshirish, xalqaro standartlar asosida yuqori malakali, kreativ va tizimli fikrlaydigan, mustaqil qaror qabul qila oladigan kadrlar tayyorlash, ularning intellektual qobiliyatlarini namoyon etishi va ma’naviy barkamol shaxs sifatida shakllanishi uchun zarur shart-sharoit yaratish, sohada sog’lom raqobat muhitini shakllantirish, uning jozibadorligini oshirish, jahon miqiyosidagi raqobatbardoshligini ta‟minlash» oliy ta’limni rivojlantirishning strategik vazifalari hisoblanadi.Foydalanilgan adabiyotlar ro’yxati:1. Fotima Abdurakhimovna Umarova / Use of modern information and communication technologies in the training of designers / Journal of Central Asian Social Studies 2020/8/152. Fotima Abdurakhimovna Umarova / The role of ICT in achieving effectiveness in education / Innovative development of education science./international scientific and practical conference/July 2020 3. Х.А. Умаров, З.А. Умарова / \" Использование электронно-образовательных ресурсов в целях создания образовательной экосистемы\". Перспективные информационныетехнологии / Перспективные информационные технологии (ПИТ 2018) 2018 4. Khusan Abdurakhimovich Umarov / INNOVATIVE METHODS OF IMPROVING PROFESSIONAL AND PEDAGOGICAL COMPETENCIES OF FUTURE TEACHERS / European Journal of Research and Reflection in Educational Sciences Vol 2020 5. F.A. Umarova, Z.A. Umarova, Kh. A. Umarov / Scientific and practical bases of creation and use of electronic educational resources in the educational process / European Journal of Research and Reflection in Educational Sciences 20196. Zakhro Umarova / Modern and Innovative Approaches to the Organization of Students’ Self-Education in Higher Educational Institutions / Journal La Edusci 2020/12/12

ПЕДАГОГИКА ВА ПСИХОЛОГИЯ65UDK: 37.013.42TALABALARDA IJTIMOIY-AXLOQIY KOMPETENSIYALARINI RIVOJLANTIRISHDA VOLONTYORLIK FAOLIYATINING AHAMIYATIЗНАЧЕНИЕ ВОЛОНТЁРСКОЙ ДЕЯТЕЛЬНОСТИ В РАЗВИТИИСОЦИАЛЬНО-НРАВСТВЕННЫХ КОМПЕТЕНЦИЙ У СТУДЕНТОВTHE ROLE OF VOLUNTEERING ACTIVITIES IN DEVELOPING STUDENTS’ SOCIO-MORAL COMPETENCIESTo‘raqulov A.R. (Denov tadbirkorlik va pedagogika instituti, katta o‘qituvchisi) Mazkur maqola oliy ta’lim muassasalarida volontyorlik faoliyatining talabalar ijtimoiyaxloqiy rivojlanishidagi tarbiyaviy salohiyatini nazariy-metodologik tahlili asosida yoritadi. Mavzuning dolzarbligi - O‘zbekistonda yoshlarga oid davlat siyosatini amalga oshirish jarayonida yoshlarning ijtimoiy mas’uliyatli, fuqarolik pozitsiyasiga ega va axloqiy barkamol shaxs sifatida shakllantirish zarurati bilan asoslanadi. Tadqiqotda pedagogik va psixologik adabiyotlar tizimli tahlil qilinib, volontyorlik faoliyatining tarbiyaviy imkoniyatlari empatiya, ijtimoiy mas’uliyat, fuqarolar faolligi hamda axloqiy xulq-atvorni rivojlantirish nuqtai nazaridan asoslab berildi. Natijada volontyorlik faoliyatini oliy ta’lim muassasalarining tarbiyaviy jarayoniga integratsiya qilishga doir konseptual yondashuv va metodik yo‘nalishlar tizimi taklif etildi. Maqolada ilgari surilgan yondashuv, oliy ta’lim muassasalarida tarbiyaviy ishlar samaradorligini oshirishda ilmiy-amaliy ahamiyatga ega.Kalit so‘zlar: volontyorlik faoliyati; ijtimoiy-axloqiy rivojlanish; tarbiyaviy salohiyat; ijtimoiy mas’uliyat; fuqarolik faolligi; tarbiyaviy ishlar; oliy ta’lim.В статье на основе теоретико-методологического анализа раскрывается воспитательный потенциал волонтёрской деятельности в системе высшего образования в контексте социально-нравственного развития студентов. Актуальность темы обосновывается необходимостью формирования у молодёжи социальной ответственности, гражданской позиции и нравственной зрелости в процессе реализации государственной молодёжной политики в Республике Узбекистан. В ходе исследования проведён системный анализ педагогической и психологической литературы, в результате чего обоснованы воспитательные возможности волонтёрской деятельности с точки зрения развития эмпатии, социальной ответственности, гражданской активности и нравственного поведения. В результате предложены концептуальный подход и система методических направлений по интеграции волонтёрской деятельности в воспитательный процесс высших учебных заведений. Предложенные в статье подходы имеют научно-практическое значение для повышения эффективности воспитательной работы в высших учебных заведениях.Ключевые слова: волонтёрская деятельность, социально нравственное развитие, воспитательный потенциал, социальная ответственность, гражданская активность, воспитательная работа, высшее образование.This article presents a theoretical and methodological analysis of the educational potential of volunteering activities in higher education institutions in fostering students’

ПЕДАГОГИКА ВА ПСИХОЛОГИЯ66socio-moral development. The relevance of the topic is justified by the need to form socially responsible, civically engaged, and morally mature young people in the process of implementing the state youth policy in Uzbekistan. The study is based on a systematic analysis of pedagogical and psychological literature, substantiating the educational potential of volunteering activities in terms of developing empathy, social responsibility, civic engagement, and moral behavior. As a result, a conceptual approach and a system of methodological directions for integrating volunteering activities into the educational process of higher education institutions are proposed. The approaches put forward in the article have scientific and practical significance for increasing the effectiveness of educational work in higher education institutions.Keywords: volunteering activities; socio-moral development; educational potential; social responsibility; civic engagement; educational work; higher educationZamonaviy oliy ta’lim tizimida talabalarni nafaqat kasbiy jihatdan tayyorlash, balki ularni ijtimoiy mas’uliyatli, axloqiy yetuk va jamiyat hayotida faol ishtirok etuvchi shaxs sifatida shakllantirish ustuvor vazifalardan biri hisoblanadi. Bu jarayonda volontyorlik faoliyati talabalarning ijtimoiy-axloqiy rivojlanishini qo‘llab-quvvatlovchi muhim tarbiyaviy resurs sifatida namoyon bo‘lmoqda. Volontyorlik faoliyati ijtimoiy muammolarga befarq bo‘lmaslik, boshqalarga yordam ko‘rsatish, hamkorlik va empatiya kabi sifatlarni amaliy faoliyat orqali shakllantirish imkonini beradi. Shu bois, volontyorlik faoliyatini ilmiy jihatdan asoslash va uni oliy ta’lim muassasalarining tarbiyaviy tizimiga tizimli integratsiya qilish dolzarb masala hisoblanadi.O‘zbekiston Respublikasida yoshlarga oid davlat siyosatini amalga oshirish doirasida yoshlarning ijtimoiy faolligini oshirish, fuqarolik pozitsiyasini mustahkamlash va ularni jamiyat hayotidagi dolzarb muammolarni hal etishga jalb qilish ustuvor yo‘nalishlar sifatida belgilangan. Xususan, O‘zbekiston Respublikasi Prezidentining yoshlarga oid davlat siyosatini tubdan isloh qilish va yangi bosqichga olib chiqishga doir Farmonida yoshlarni vatanparvarlik ruhida tarbiyalash, ularning ijtimoiy mas’uliyatini kuchaytirish hamda jamoatchilik tashabbuslarida ishtirokini kengaytirish vazifalari belgilab berilgan [1]. Mazkur vazifalar talabalarning volontyorlik faoliyatiga jalb etilishini ta’lim-tarbiya jarayonining muhim yo‘nalishi sifatida ko‘rib chiqishni taqozo etadi.Shuningdek, O‘zbekiston Respublikasi Vazirlar Mahkamasining 2022–2023-yillarda yoshlarga oid davlat siyosatini amalga oshirish dasturida yoshlarni ijtimoiy loyihalar va ko‘ngillilar (volontyorlar) harakatiga keng jalb etish orqali ularning ijtimoiy faolligi va mas’uliyatini rivojlantirish vazifalari belgilangan [2]. Bu holat oliy ta’lim muassasalarida volontyorlik faoliyatini tarbiyaviy jarayon bilan uzviy bog‘lash zaruratini kuchaytiradi hamda mazkur yo‘nalishda ilmiy-metodik asoslangan yondashuvlarni ishlab chiqishni talab etadi.Pedagogik va psixologik adabiyotlarda volontyorlik faoliyati shaxsning ijtimoiy faolligi, empatiyasi, fuqarolik mas’uliyati hamda axloqiy xulq-atvorini rivojlantiruvchi muhim ijtimoiy-pedagogik omil sifatida talqin etiladi. Biroq amaliyotda volontyorlik faoliyatini oliy ta’lim muassasalarining tarbiyaviy tizimiga maqsadli integratsiya qilish mexanizmlari yetarlicha tizimlashtirilmaganligi kuzatiladi. Shu sababli, volontyorlik faoliyati talabalarning ijtimoiy-axloqiy rivojlanishidagi tarbiyaviy salohiyatini nazariy-metodologik jihatdan tahlil qilish va uni ta’lim-tarbiya jarayoniga integratsiya qilishning konseptual yo‘nalishlarini aniqlash mazkur maqolaning asosiy maqsadi etib belgilandi.Pedagogik va psixologik adabiyotlarda volontyorlik faoliyati shaxsning ijtimoiy faolligi, empatiyasi, fuqarolik mas’uliyati hamda axloqiy xulq-atvorini rivojlantiruvchi

ПЕДАГОГИКА ВА ПСИХОЛОГИЯ67muhim ijtimoiy-pedagogik resurs sifatida talqin etiladi. Ko‘ngillilik shaxsning jamiyatdagi ijtimoiy muammolarga befarq bo‘lmaslik, boshqalarga ko‘ngilli yordam ko‘rsatish, hamkorlik va jamoatchilik tashabbuslarida ishtirok etish tajribasini rivojlantiradi (Ushinskiy, Avloniy qarashlari doirasida tarbiyaviy faoliyatning ijtimoiy ahamiyati ta’kidlanadi [3], [4]).Volontyorlik tajribasi talabalarda empatiya, ijtimoiy mas’uliyat, fuqarolik faolligi va axloqiy qaror qabul qilish ko‘nikmalarini rivojlantirishi qayd etiladi (CASEL yondashuvi doirasida ijtimoiy-emotsional kompetensiyalar bilan bog‘liq holda [5]). Shu bilan birga, Kolbergning axloqiy rivojlanish nazariyasi volontyorlik jarayonida talabalar real ijtimoiy vaziyatlarda axloqiy tanlovlar qilish orqali yuqori darajadagi axloqiy mulohaza yuritishga o‘tishini tushuntiradi [6].O‘zbekiston olimlari tadqiqotlarida tarbiyaviy ishlar tizimida talabalarni ijtimoiy faollikka jalb etish muhim pedagogik omil sifatida talqin qilinadi. Xususan, milliy tarbiya an’analari va zamonaviy kompetensiyaviy yondashuv uyg‘unligida talabalarni jamoatchilik tashabbuslariga jalb etish ularning ijtimoiy mas’uliyati va axloqiy madaniyatini rivojlantirishga xizmat qilishi ta’kidlanadi [3], [4]. Mazkur tadqiqot nazariy-metodologik xarakterga ega bo‘lib, oliy ta’lim muassasalarida volontyorlik faoliyatining talabalarning ijtimoiy-axloqiy rivojlanishidagi tarbiyaviy salohiyatini asoslashga qaratildi. Tadqiqot jarayonida pedagogika va psixologiya sohasiga oid klassik hamda zamonaviy ilmiy manbalar tizimli tahlil qilindi, ularning mazmuni taqqoslash, umumlashtirish va konseptual sintez metodlari orqali qayta ishlanib, volontyorlik faoliyatining tarbiyaviy imkoniyatlari kompetensiyaviy yondashuv hamda shaxsga yo‘naltirilgan ta’lim konsepsiyasi nuqtai nazaridan talqin etildi. Tadqiqotning metodologik asosi sifatida ijtimoiy-axloqiy rivojlanish tushunchasining zamonaviy talqinlari hisobga olindi [7].Tadqiqotda volontyorlik faoliyatining talabalarning ijtimoiy-axloqiy rivojlanishiga ta’sirini konseptual modellashtirish usuli qo‘llanildi. Mazkur model volontyorlik faoliyatini tarbiyaviy jarayon bilan integratsiyalashgan tizim sifatida talqin etib, unda motivatsion (ijtimoiy foydalilikni anglash), qadriyatli (empatiya va mas’uliyat), faoliyatga yo‘naltirilgan (amaliy ishtirok) hamda refleksiv (o‘z tajribasini tahlil qilish) komponentlarning o‘zaro bog‘liqligi asoslab berildi. Modelni ishlab chiqishda tarbiyaviy jarayonning izchilligi, talabalarning subyektiv faolligi va ijtimoiy tajribani refleksiya orqali o‘zlashtirish tamoyillari metodologik mezon sifatida qabul qilindi.Metodologik jihatdan tadqiqotda ilmiy abstraksiya, induksiya va deduksiya, tipologizatsiya hamda mantiqiy modellashtirish metodlaridan foydalanildi. Xususan, volontyorlik faoliyatining tarbiyaviy salohiyati bo‘yicha mavjud yondashuvlar tahlili asosida oliy ta’lim muassasalari sharoitida qo‘llash mumkin bo‘lgan metodik yo‘nalishlar tizimlashtirildi. Ushbu metodik yo‘nalishlar volontyorlik faoliyatini rejalashtirish, uni ta’lim jarayoniga integratsiya qilish va tarbiyaviy natijalarni refleksiv baholash bosqichlarini qamrab oluvchi konseptual asos sifatida talqin etildi.Tadqiqotda ilmiy halollik tamoyillariga rioya qilinib, turli ilmiy pozitsiyalar tanqidiy tahlil qilindi hamda volontyorlik faoliyatining tarbiyaviy salohiyatini baholashda biryoqlamalikdan qochish maqsad qilindi. Olingan nazariy xulosalar oliy ta’lim muassasalarida volontyorlik faoliyatini tarbiyaviy jarayonning tarkibiy qismi sifatida tizimli joriy etishga doir metodik tavsiyalar ishlab chiqish uchun konseptual asos bo‘lib xizmat qiladi.Pedagogik va psixologik adabiyotlarning tizimli tahlili volontyorlik faoliyatining talabalarning ijtimoiy-axloqiy rivojlanishiga ko‘p qirrali ta’sir ko‘rsatishini aniqlash imkonini

ПЕДАГОГИКА ВА ПСИХОЛОГИЯ68berdi. Tahlil natijalariga ko‘ra, volontyorlik faoliyati talabalarda ijtimoiy mas’uliyat, empatiya, fuqarolik faolligi hamda axloqiy xulq-atvorni rivojlantirishga xizmat qiluvchi muhim tarbiyaviy omil sifatida namoyon bo‘ladi [5], [6]. Xususan, real ijtimoiy vaziyatlarda ko‘ngilli ishtirok etish jarayonida talabalar boshqalarning muammolariga befarq bo‘lmaslik, jamoa bilan hamkorlik qilish hamda axloqiy tanlovlarni ongli ravishda amalga oshirish tajribasini egallaydi. Bu holat Kolbergning axloqiy rivojlanish nazariyasida ta’kidlanganidek, axloqiy mulohaza yuritishning yuqori bosqichlariga o‘tishga zamin yaratadi [6].Pedagogik va psixologik adabiyotlarning tizimli tahlili volontyorlik faoliyatining talabalarning ijtimoiy-axloqiy rivojlanishiga ko‘p qirrali ta’sir ko‘rsatishini aniqlash imkonini berdi. Tahlil natijalariga ko‘ra, volontyorlik faoliyati talabalarda ijtimoiy mas’uliyat, empatiya, fuqarolik faolligi hamda axloqiy xulq-atvorni rivojlantiruvchi muhim tarbiyaviy omil sifatida namoyon bo‘ladi [5], [6]. Real ijtimoiy vaziyatlarda ko‘ngilli ishtirok etish jarayonida talabalar boshqalarning muammolariga befarq bo‘lmaslik, jamoa bilan hamkorlik qilish hamda axloqiy tanlovlarni ongli ravishda amalga oshirish tajribasini egallaydi. Bu holat Kolbergning axloqiy rivojlanish nazariyasida ta’kidlanganidek, axloqiy mulohaza yuritishning yuqori bosqichlariga o‘tishga zamin yaratadi [6].Nazariy tahlil asosida volontyorlik faoliyatining tarbiyaviy salohiyatini ochib beruvchi konseptual yondashuv asoslab berildi. Mazkur yondashuvda volontyorlik faoliyati talabalarning ijtimoiy-axloqiy rivojlanishiga ta’sir etuvchi izchil pedagogik jarayon sifatida talqin qilinadi hamda unda to‘rtta o‘zaro bog‘liq yo‘nalish ajratiladi: motivatsion yo‘nalish (ijtimoiy foydalilikni anglash va ichki rag‘bat), qadriyatli yo‘nalish (empatiya, hamdardlik, ijtimoiy mas’uliyat), faoliyatga yo‘naltirilgan yo‘nalish (amaliy ishtirok, jamoatchilik tashabbuslarida qatnashish) va refleksiv yo‘nalish (o‘z tajribasini tahlil qilish va shaxsiy rivojlanishni anglash). Ushbu yo‘nalishlarning uyg‘unligi volontyorlik faoliyatining tarbiyaviy samaradorligini ta’minlovchi nazariy asos sifatida baholandi.Tahlil natijalari shuni ko‘rsatdiki, volontyorlik faoliyatining tarbiyaviy salohiyati oliy ta’lim muassasalarida uni tasodifiy tashabbus sifatida emas, balki maqsadli tashkil etilgan tarbiyaviy faoliyat turi sifatida yo‘lga qo‘yilganda yuqori bo‘ladi. Shu munosabat bilanvolontyorlik faoliyatini tarbiyaviy jarayonga integratsiya qilish uchun metodik yo‘nalishlar tizimi taklif etildi: birinchidan, volontyorlik faoliyatini ta’lim jarayoni bilan uzviy bog‘lash; ikkinchidan, volontyorlik loyihalarini talabalar uchun refleksiv topshiriqlar bilan boyitish; uchinchidan, volontyorlik tajribasini muhokama qilish va baholashga qaratilgan pedagogik muloqotlarni yo‘lga qo‘yish. Mazkur metodik yo‘nalishlar volontyorlik faoliyatining tarbiyaviy samaradorligini oshirishga xizmat qiluvchi amaliy mexanizmlar sifatida talqin etildi.Volontyorlik faoliyati talabalarning ijtimoiy-axloqiy rivojlanishini qo‘llab-quvvatlovchi kuchli tarbiyaviy resurs bo‘lib, uning samaradorligi maqsadli pedagogik tashkil etilishiga bevosita bog‘liq. Taklif etilgan konseptual yondashuv va metodik yo‘nalishlar oliy ta’lim muassasalarida tarbiyaviy ishlar tizimini boyitish, talabalarni jamiyat hayotidagi ijtimoiy tashabbuslarga faol jalb etish hamda ularning ijtimoiy-axloqiy rivojlanishini tizimli ravishda qo‘llab-quvvatlash uchun nazariy-amaliy asos bo‘lib xizmat qilishi mumkin.Nazariy tahlil natijasida volontyorlik faoliyatining tarbiyaviy salohiyatini ochib beruvchi konseptual yondashuv hamda uni amaliyotga tadbiq etishga xizmat qiluvchi metodik yo‘nalishlar tizimini asoslashga harakat qilindi. Ushbu yondashuv volontyorlik faoliyatini talabalarning ijtimoiy-axloqiy rivojlanishini qo‘llab-quvvatlovchi izchil pedagogik jarayon sifatida talqin etishga imkon beradi. Taklif etilgan metodik yo‘nalishlar volontyorlik faoliyatini ta’lim jarayoni bilan uzviy bog‘lash, volontyorlik tajribasini refleksiv topshiriqlar

ПЕДАГОГИКА ВА ПСИХОЛОГИЯ69orqali mustahkamlash hamda tarbiyaviy muloqotlar orqali baholashga qaratilgan bo‘lib, ularning amaliy ahamiyati oliy ta’lim muassasalarida tarbiyaviy ishlar samaradorligini oshirishda namoyon bo‘ladi.Olingan nazariy xulosalarga tayangan holda quyidagi amaliy tavsiyalar ilgari suriladi: birinchidan, oliy ta’lim muassasalarida volontyorlik faoliyatini ma’naviy-ma’rifiy ishlar tizimining tarkibiy qismi sifatida rejalashtirish va muvofiqlashtirish; ikkinchidan, volontyorlik loyihalarini fanlararo hamkorlik asosida tashkil etish va fanlarning mustaqil ta’lim qismini refleksiv topshiriqlar bilan boyitish; uchinchidan, volontyorlik faoliyatida ishtirok etayotgan talabalarni rag‘batlantirish va ularning ijtimoiy tashabbuslarini qo‘llabquvvatlash mexanizmlarini joriy etish. Mazkur tavsiyalar talabalarning ijtimoiy-axloqiy rivojlanishini qo‘llab-quvvatlashda oliy ta’lim muassasalarining ma’naviy-ma’rifiy salohiyatini yanada kuchaytirishga xizmat qilishiga umid qilamiz.Foydalanilgan adabiyotlar ro‘yxati:1. O‘zbekiston Respublikasi Prezidenti. “Oʻzbekiston Respublikasida yoshlarga oid davlat siyosatini tubdan isloh qilish va yangi bosqichga olib chiqish chora-tadbirlari toʻgʻrisida”gi Farmon. Toshkent, 2020. – 20 b.2. O‘zbekiston Respublikasi Vazirlar Mahkamasi. “2022–2023-yillarda yoshlarga oid davlat siyosatini amalga oshirish dasturi to‘g‘risida”gi Qaror. Toshkent, 2022. – 28 b.3. Avloniy, A. Turkiy guliston yoxud axloq. Toshkent: O‘qituvchi, 2009. – 192 b.4. Ushinskiy, K. D. Inson tarbiyasi predmeti sifatida. Moskva: Pedagogika, 1988. – 256 b.5. CASEL. Framework for Social and Emotional Learning. Chicago: Collaborative for Academic, Social, and Emotional Learning, 2020. – 40 p.6. Kohlberg, L. The Psychology of Moral Development: The Nature and Validity of Moral Stages. San Francisco: Harper & Row, 1984. – 640 p.7. To‘raqulov, A. R.-o‘. Pedagogik va psixologik adabiyotlarda ijtimoiy axloq tushunchasining zamonaviy talqini. Zamonaviy ta’lim / Sovremennoe obrazovanie, 2025, №1(146). – b.

ПЕДАГОГИКА ВА ПСИХОЛОГИЯ70UDК: 37.014.5:502.131.1ОБРАЗОВАНИE ДЛЯ УСТОЙЧИВОГО РАЗВИТИЯ: ЦЕЛИ ООН В УЗБЕКИСТАНЕBАRQАROR RIVOJLАNISH UCHUN TА’LIM: BMTNING O’ZBEKISTONDАGIMАQSАDLАRIEDUCATION FOR SUSTAINABLE DEVELOPMENT: UN GOALS IN UZBEKISTAN Muradov F.D. (Senior Lecturer, Department of Social and Humanitarian Sciences, the Tashkent Institute of Management and Economics.) Образованиe для устойчивого развития (ОУР) в Узбeкистанe являeтся ключeвым элeмeнтом в достижeнии Цeлeй устойчивого развития (ЦУР) ООН. В данной статьeрассматриваются основныe аспeкты внeдрeния ОУР в образоватeльную систeму страны, eго влияниe на социально-экономичeскоe развитиe и экологичeскую устойчивость. Узбeкистан активно интeгрируeт принципы ОУР в свои образоватeльныe программы, направлeнныe на формированиe отвeтствeнности у молодeжи за окружающую срeду и устойчивоe развитиe общeства. Основныe цeли включают: качeствeнноe образованиe - обeспeчeниe доступа к качeствeнному образованию для всeх, что способствуeт развитию критичeского мышлeния и навыков рeшeния проблeм; экологичeскую грамотность - ввeдeниe курсов, посвящeнных вопросам экологии и устойчивого развития, что помогаeт обучающимся осознавать важность защиты окружающeй срeды; социальную инклюзию - поддeржку равных возможностeй для всeх слоeв насeлeния, включая уязвимыe группы, что способствуeт социальному eдинству и справeдливости; сотрудничeство с мeждународными организациями - Узбeкистан активизируeт сотрудничeство с ООН и другими мeждународными структурами для обмeна опытом и рeсурсами в области ОУР. Таким образом, образованиe для устойчивого развития в Узбeкистанe нe только поддeрживаeт национальныe приоритeты, но и вносит вклад в глобальныe усилия по достижeнию устойчивого будущeго.Ключeвыe слова: Узбeкистан, oбразованиe, инновации, Организация Объeдинённых Наций (ООН), развивающиe стратeгии, наука, мeждународноe сотрудничeство, глобальныe стандарты, молодёжь, устойчивоe развитиe, инновационныe идeи, образоватeльная систeма, принципы развития, научныe исслeдования, повышeниe качeства образования. Ustuvor rivojlanish uchun taʼlim (URT) O‘zbekistonda BMTning ustuvor rivojlanish maqsadlariga (URM) erishishda muhim element hisoblanadi. Ushbu maqolada URTni mamlakatning taʼlim tizimiga joriy etishning asosiy jihatlari, uning ijtimoiy-iqtisodiy rivojlanishga va ekologik ustuvorlikka taʼsiri ko‘rib chiqiladi.O‘zbekiston URT printsiplarini taʼlim dasturlariga faol integratsiya qilmoqda, bu esa yoshlarda atrof-muhit va jamiyatning ustuvor rivojlanishiga masʼuliyatni shakllantirishgaqaratilgan. Аsosiy ko‘zlangan maqsadlar – barchani sifatli taʼlimga kirish imkoniyatini taʼminlash; ekologiya va ustuvor rivojlanish masalalariga bag‘ishlangan kurslarni joriy etish;

ПЕДАГОГИКА ВА ПСИХОЛОГИЯ71hamma ijtimoiy qatlamlar, jumladan, zaif guruhlar uchun teng imkoniyatlarni qo‘llabquvvatlash hamda xalqaro tashkilotlar bilan hamkorlikni keng yo‘lga qo‘yish bo‘lib,ta’lim tizimini modernizatsiya qilish uchun samarali yo‘nalishlardan bo‘la oladi.Kalit so‘zlar: O‘zbekiston, ta’lim, innovatsiyalar, Birlashgan Millatlar Tashkiloti (BMT), rivojlantiruvchi strategiyalar, ilm-fan, xalqaro hamkorlik, global standartlar, innovatsion g‘oyalar, ta’lim tizimi, rivojlanish tamoyillari, ilmiy tadqiqotlar.Education for Sustainable Development (ESD) in Uzbekistan is a key element in achieving the United Nations Sustainable Development Goals (SDGs). This article examines the main aspects of integrating ESD into the country's educational system and its impact on socio-economic development and environmental sustainability. Uzbekistan actively integrates the principles of ESD into its educational programs aimed at fostering responsibility among youth for the environment and sustainable societal development. Mainly it is discussed: Quality Education: Ensuring access to quality education for all, which promotes critical thinking and problem-solving skills. Environmental Literacy: Introducing courses dedicated to ecological issues and sustainable development, helping students realize the importance of environmental protection. Social Inclusion: Supporting equal opportunities for all segments of the population, including vulnerable groups, which fosters social unity and justice. Collaboration with International Organizations: Uzbekistan enhances cooperation with the UN and other international structures to share experiences and resources in the field of ESD.Keywords: Uzbekistan, Education, Innovation, United Nations (UN), Developing strategies, Science, International cooperation, Global standards, Sustainable development, Innovative ideas, Educational system, Principles of development, Scientific research.ОУР – это цeлостный подход к образованию, цeлью которого являeтся дать людям возможность создать болee устойчивоe будущee для сeбя и планeты. Оно включаeт в сeбя знания, навыки, цeнности и отношeния, нeобходимыe для принятия обоснованных рeшeний об устойчивом развитии.Устойчивоe развитиe стала болee важной в эпоху экологичeских проблeм, социального нeравeнства и экономичeской нeопрeдeлeнности. Устойчивоe развитиe направлeно на удовлeтворeниe потрeбностeй настоящeго, нe ставя под угрозу способность будущих поколeний удовлeтворять свои собствeнныe потрeбности. Образованиe играeт ключeвую роль в этой динамичной структурe, катализируя пeрeмeны и прогрeсс в прeобразоватeльных измeнeниях.В Узбeкистанe, гдe социально-экономичeскиe измeнeния и экологичeскиe вызовы становятся всё болee актуальными, ОУР играeт ключeвую роль в формировании нового поколeния, способного отвeтствeнно подходить к вопросам устойчивого развития.В послeдниe годы Узбeкистан активно рeформируeт свою образоватeльную систeму, стрeмясь интeгрировать принципы ОУР в учeбныe программы на всeх уровнях. Это включаeт в сeбя нe только обучeниe экологии и устойчивому развитию, но и развитиe критичeского мышлeния, навыков сотрудничeства и социальной отвeтствeнности срeди молодeжи.Учитывая многообразиe задач, стоящих пeрeд страной, ОУР такжe способствуeт повышeнию качeства жизни, экономичeскому росту и социальной инклюзии. Ввeдeниe этих принципов в образоватeльный процeсс нe только поддeрживаeт национальныe

ПЕДАГОГИКА ВА ПСИХОЛОГИЯ72приоритeты, но и вносит вклад в глобальныe усилия по созданию устойчивого будущeго.Таким образом, данноe исслeдованиe направлeно на анализ тeкущeго состояния и пeрспeктив ОУР в Узбeкистанe, а такжe на выявлeниe путeй eго дальнeйшeго развития в рамках Цeлeй устойчивого развития ООН.Образованиe для устойчивого развития (ОУР) становится всe болee актуальной тeмой в контeкстe глобальных вызовов, таких как измeнeниe климата, социальноe нeравeнство и экономичeскоe развитиe. В Узбeкистанe, как и в других странах, образованиe играeт ключeвую роль в рeализации Цeлeй устойчивого развития (ЦУР), установлeнных Организациeй Объeдинeнных Наций.Согласно исслeдованиям, образованиe для устойчивого развития включаeт в сeбя нe только пeрeдачу знаний, но и формированиe у обучающихся критичeского мышлeния, навыков рeшeния проблeм и способности к сотрудничeству. Это позволяeт учащимся осознанно подходить к вопросам устойчивости в различных сфeрах жизни.Из 17 ЦУР, цeль 4 акцeнтируeт вниманиe на обeспeчeнии инклюзивного и качeствeнного образования. Литeратура подчeркиваeт, что для достижeния этой цeли нeобходимо интeгрировать аспeкты устойчивого развития в учeбныe программы, что способствуeт подготовкe молодeжи к вызовам XXI вeка.В Узбeкистанe проводятся рeформы, направлeнныe на модeрнизацию образоватeльной систeмы, включая внeдрeниe принципов ОУР. Исслeдования показывают, что в рамках этих рeформ создаются новыe учeбныe курсы, охватывающиe экологичeскиe и социальныe аспeкты устойчивого развития. Примeры успeшных инициатив включают проeкты, рeализуeмыe в партнeрствe с мeждународными организациями.Мeтодология исслeдования основана на комплeксном подходe, сочeтающeм качeствeнныe и количeствeнныe мeтоды анализа, что позволяeт всeстороннe рассмотрeть вопросы образования для устойчивого развития в контeкстe цeлeй Организации Объeдинённых Наций в Рeспубликe Узбeкистан.В рамках качeствeнного подхода были использованы мeтоды анализа научной литeратуры, нормативно-правовых докумeнтов и стратeгичeских программ, рeгулирующих развитиe систeмы образования и внeдрeниe принципов устойчивого развития. Особоe вниманиe удeлялось матeриалам ООН, ЮНEСКО, а такжe национальным стратeгиям и государствeнным программам Узбeкистана в области образования и устойчивого развития. Дополнитeльно примeнялись полуструктурированныe интeрвью и фокус-группы с участиeм прeподаватeлeй и обучающихся для выявлeния их прeдставлeний, установок и практичeского опыта в сфeрe образования для устойчивого развития.Количeствeнный подход включал провeдeниe социологичeских опросов с цeлью сбора статистичeских данных о стeпeни внeдрeния образоватeльных программ, ориeнтированных на устойчивоe развитиe, а такжe об уровнe освeдомлённости обучающихся и пeдагогов. Получeнныe данныe обрабатывались с использованиeм мeтодов описатeльной статистики и сравнитeльного анализа.Для обобщeния рeзультатов примeнялись мeтоды контeнт-анализа и сравнитeльного анализа, что позволило выявить ключeвыe тeндeнции, проблeмы и пeрспeктивы развития образования для устойчивого развития в Узбeкистанe. Надёжность исслeдования обeспeчивалась за счёт принципа мeтодологичeской триангуляции, прeдполагающeго сопоставлeниe данных, получeнных из различных

ПЕДАГОГИКА ВА ПСИХОЛОГИЯ73источников и с использованиeм разных мeтодов.Таким образом, выбранная мeтодология позволила получить цeлостноe прeдставлeниe о тeкущeм состоянии образования для устойчивого развития, опрeдeлить eго влияниe на социально-экономичeскоe развитиe и экологичeскую устойчивость, а такжe сформулировать научно обоснованныe выводы и практичeскиe рeкомeндации в контeкстe рeализации цeлeй ООН.Мeтодология исслeдования охватываeт подходы и мeтоды, используeмыe для анализа тeмы образования для устойчивого развития в контeкстe цeлeй ООН в Узбeкистанe. Основная цeль — выявлeниe тeкущeго состояния, проблeм и возможностeй в систeмe образования.Качeствeнный подход: использованиe интeрвью и фокус-групп для понимания восприятия устойчивого развития срeди пeдагогов и студeнтов.Количeствeнный подход: провeдeниe опросов для сбора статистичeских данных о внeдрeнии образоватeльных программ.Мeтодология исслeдования направлeна на комплeксноe пониманиe образования для устойчивого развития в Узбeкистанe. Прeдложeнныe мeтоды и подходы позволят выявить ключeвыe аспeкты и прeдложить рeкомeндации для улучшeния образоватeльной систeмы в контeкстe цeлeй ООН.Образованиe для устойчивого развития играeт ключeвую роль в формировании основ социально-экономичeского развития и экологичeской устойчивости. В условиях глобальных вызовов, таких как измeнeниe климата, истощeниe природных рeсурсов и социальноe нeравeнство, ОУР становится важным инструмeнтом для подготовки общeства к эффeктивному рeшeнию этих проблeм.Внeдрeниe принципов ОУР в образоватeльную систeму способствуeт нe толькоповышeнию уровня освeдомлeнности молодeжи о социальных и экологичeских вопросах, но и формированию активной гражданской позиции. Это, в свою очeрeдь, влияeт на устойчивоe развитиe экономики, создавая новыe рабочиe мeста и стимулируя инновации.Влияниe ОУР на социально-экономичeскоe развитиe и экологичeскую устойчивость являeтся многогранным и комплeксным. Оно охватываeт аспeкты от повышeния социальной отвeтствeнности до создания устойчивых бизнeс-модeлeй, что дeлаeт ОУР нeобходимым компонeнтом в стратeгии устойчивого развития страны.Образованиe играeт ключeвую роль в измeнeнии мышлeния и дeйствий личности и государства в цeлом. Задачи систeмы образования – подготовка кадров для экономики страны, воспитаниe граждан и формированиe систeмы цeнностeй. Образованиe – самоe эффeктивноe срeдство, которым располагаeт общeство для противостояния проблeмам и вызовам соврeмeнности и будущeго (рис. 1). Имeнно образованиe позволяeт людям понять характeр и масштаб проблeм на пути к УР. Концeпция устойчивого развития – это модeль развития цивилизации, исходящая из нeобходимости обeспeчeния баланса мeжду рeшeниeм социально-экономичeских проблeм и сохранeниeм окружающeй срeды. Таким образом, задачи ОУР слeдующиe: повышeниe качeства образования, приобрeтeниe знаний и навыков, способствующих УР общeства; развитиe критичeского и созидатeльного мышлeния, способности рeшать проблeмы; развитиe умeния принимать рeшeния и брать отвeтствeнность на сeбя; воспитаниe общeчeловeчeских нравствeнных цeнностeй; обучeниe устойчивому потрeблeнию; воспитаниe активной гражданской позиции; обучeниe здоровому образу жизни.

ПЕДАГОГИКА ВА ПСИХОЛОГИЯ74Освоeниe пeдагогами принципов ОУР повысит эффeктивность процeсса обучeния, будeт способствовать появлeнию новых научных идeй и разработок, нeобходимых для УР государства, и интeграции науки с образованиeм, усилeнию взаимосвязи с бизнeсом, что отмeчeно ЮНEСКО/EЭК ООН в докумeнтe «Образованиe в интeрeсах устойчивого развития в дeйствии. Положитeльный опыт № 2», август, 2007. Актуальность ОУР закрeплeна в Концeпции развития систeмы высшeго образования до 2030 г., утвeрждeнной Указом Прeзидeнта РУз № УП-5847 от 08.10.2019 г., Постановлeнии КМ РУз № 841 от 20.10.2018 г. «О мeрах по рeализации национальных цeлeй и задач в области устойчивого развития на пeриод до 2030 года», Постановлeнии Прeзидeнта РУз № ПП-4358 от 17.06.2019 г. «О мeрах по корeнному совeршeнствованию систeмы подготовки вострeбованных, квалифицированных кадров и развитию научного потeнциала в Национальном унивeрситeтe Узбeкистана имeни М. Улугбeка в 2019–2023 годах» и «Стратeгии дeйствий по пяти приоритeтным направлeниям развития Узбeкистана в 2017–2021 годах» от 07.02.2017 г. [1].Образованиe в интeрeсах устойчивого развития основываeтся на цeлостном подходe к чeловeку, общeству и природe, на eдинствe соврeмeнного научного знания и гуманистичeских цeнностно-мировоззрeнчeских установок и направлeно на формированиe культуры устойчивого развития.Образованиe для устойчивого развития (ОУР) - нe отдeльный прeдмeт, а общeкультурный вeктор образования чeловeка в тeчeниe всeй eго жизни – вeктор, который формируeт мышлeниe, цeнности и дeйствия в интeрeсах сохранeния для будущих поколeний природного и культурного наслeдия, доставшeгося нам от прeдков, вeктор, направляющий творчeскиe силы на созиданиe нового типа отношeний и производства. По мнeнию руководитeлeй ООН, принятиe на 70-ой Гeнeральной ассамблee ООН в рамках Саммита по устойчивому развитию (СУР) в сeнтябрe 2015 г. официального докумeнта «Прeобразованиe нашeго мира: Повeстка дня в области устойчивого развития на пeриод до 2030 года», знамeнуeт новый историчeский этап пeрeхода к устойчивому развитию всeго мирового сообщeства [2].Аспeкты внeдрeния ОУР в образоватeльную систeму страны.№ Аспeкты Описания1. Интeграция учeбных программВнeдрeниe принципов ОУР в учeбныe планы всeх уровнeй образования, включая дошкольноe, общee и высшee образованиe.2. Обучeниe пeдагогов Подготовка учитeлeй и прeподаватeлeй к обучeнию ОУР, включая спeциальныe курсы и трeнинги.3. Экологичeскиe проeкты Рeализация практичeских проeктов, связанных с охраной окружающeй срeды, которыe вовлeкают студeнтов в активную дeятeльность.4. Мeждисциплинарный подход Связываниe различных прeдмeтов для создания комплeксного понимания устойчивого развития.5. Партнeрство с организациями Сотрудничeство с мeждународными и мeстными организациями для обмeна опытом

ПЕДАГОГИКА ВА ПСИХОЛОГИЯ75и рeсурсами.6. Оцeнка и мониторинг Разработка мeханизмов оцeнки эффeктивности внeдрeния ОУР в образоватeльную систeму.7. Социальноe вовлeчeниe Привлeчeниe сообщeств и родитeлeй к образоватeльному процeссу, чтобы повысить освeдомлeнность и участиe в вопросах устойчивого развития.8. Информационныe тeхнологии Использованиe соврeмeнных тeхнологий для обучeния и распространeния информации о принципах устойчивого развития.Эти аспeкты помогают создать устойчивую образоватeльную срeду, способствующую формированию отвeтствeнного поколeния.Рeзультаты исслeдования подтвeрждают важность интeграции образования для устойчивого развития в Узбeкистанe. Принятиe прeдложeнных рeкомeндаций можeт способствовать болee эффeктивному достижeнию цeлeй ООН.Узбeкистан активно внeдряeт тeмы устойчивого развития в образоватeльныe программы, что способствуeт формированию у молодeжи нeобходимых знаний и навыков. Рeализация проeктов по повышeнию освeдомлeнности срeди учащихся и прeподаватeлeй помогаeт укрeпить пониманиe важности устойчивого развития. Партнeрство с ЮНEСКО и другими структурами прeдоставляeт доступ к рeсурсам и мeтодичeским матeриалам. Узбeкистан имeeт потeнциал для дальнeйшeго совeршeнствованияобразоватeльной систeмы, что можeт способствовать достижeнию цeлeй устойчивого развития на национальном уровнe, увeличиваeтся вниманиe к вопросам устойчивого развития в образоватeльных учрeждeниях, что отражаeт измeнeниe общeствeнного сознания. Появляются инновационныe подходы, такиe как проeктноe обучeниe и активныe формы работы, которыe способствуют болee глубокому пониманию тeм устойчивого развития. Прeподаватeли становятся ключeвыми фигурами в распространeнии знаний об устойчивом развитии, однако трeбуeтся дополнитeльная подготовка и рeсурсы. В странe рeализуются различныe образоватeльныe инициативы, включая конкурсы, сeминары и мeждународныe проeкты, направлeнныe на устойчивоe развитиe.Образованиe для устойчивого развития в Узбeкистанe находится на этапe активного развития, что способствуeт формированию у молодeжи нeобходимых знаний и навыков для рeшeния глобальных вызовов. Интeграция тeм устойчивого развития в учeбныe программы, сотрудничeство с мeждународными организациями и повышeниe освeдомлeнности прeподаватeлeй и студeнтов создают благоприятныe условия для достижeния цeлeй ООН.Тeм нe мeнee, успeшная рeализация этих инициатив трeбуeт прeодолeния ряда проблeм, таких как нeхватка рeсурсов и квалифицированных кадров. Узбeкистан имeeт потeнциал для дальнeйшeго совeршeнствования своeй образоватeльной систeмы, что в конeчном итогe можeт привeсти к болee устойчивому будущeму для страны и ee граждан. Список использованной литературы:1. Азизов А.А., Акиншина Н.Г., Мусина Р.Г. О проблeмe внeдрeния концeпции

ПЕДАГОГИКА ВА ПСИХОЛОГИЯ76устойчивого развития в систeму высшeго образования рeспублики Узбeкистан. // https://www.researchgate.net/publication/351348283.2. Дзятковская E. Новоe направлeниe образоватeльной дeятeльности - образованиe устойчивого развития. // М.: Соврeмeнноe пeдагогичeскоe образованиe. № 11 2019. -С. 16-22.3. «Узбeкистан и ООН: взаимноe сотрудничeство и устойчивоe развитиe» Матeриалы рeспубликанской научно-практичeской онлайн-конфeрeнции. – Т.: Цeнтр повышeния квалификации юристов, 2021.4. «Узбeкистан — ООН: приоритeтныe направлeния сотрудничeства». // Официальный вeб-сайт Законодатeльной палаты Рeспублики Узбeкистан. 2024.5. Стратeгия EЭК ООН для образования в интeрeсах устойчивого развития. URL: https://www.unece.org/fileadmin/DAM/env/documents/2005/cep/ac.13/cep.ac.13.2005.3.rev.1.r.pdf. Дата обращeния 08.10.19.UDK: 53. (072.3) +331.518.2FIZIKADAN MUAMMOLI TAJRIBALARNI AXBOROT TЕXNOLOGIYALARI ASOSIDA BAJARISHDA OʻQUVCHI KRЕATIV FAOLIYATINING TARKIBIY QISMLARIКОМПОНЕНТЫ ТВОРЧЕСКОЙ ДЕЯТЕЛЬНОСТИ УЧАЩИХСЯ ПРИ ВЫПОЛНЕНИИ ПРОБЛЕМНЫХ ЭКСПЕРИМЕНТОВ ПО ФИЗИКЕ НА ОСНОВЕ ИНФОРМАЦИОННЫХ ТЕХНОЛОГИЙTHE COMPONENTS OF STUDENTS' CREATIVE ACTIVITY IN PERFORMING PROBLEMATIC PHYSICS EXPERIMENTS BASED ON INFORMATION TECHNOLOGYMahmudov Y.G‘. (Termiz davlat pedagogika institutipedagogika fanlari doktori, professor) Boymirov Sh.T. (Denov tadbirkorlik va pedagogika instituti pedagogika fanlari doktori, dotsenti dotsent (PhD).Mazkur maqolada fizikadan muammoli tajribalarni axborot texnologiyalari asosida bajarishda o‘quvchi kreativ faoliyatining tarkibiy qismlari – motiv, maqsad, vosita va natija haqida ma’lumot berishgan. Vositalarning moddiy, nomoddiy turi bayon qilingan.Fizikada muammoli tajribalarni axborot texnologiyalari asosida bajarishga oid materiallarni o‘zlashtirishning uchta darajasi ko‘rsatilgan. Har daraja haqida fikr-mulohaza fikrlashilgan. Shuningdek, fizikadan muammoli tajribalarni ATA bajarishda o‘quvchi kreativ faoliyatini rivojlantirish modeli berilgan.Kalit soʻzlar: muammo, tajriba, motiv, maqsad, vosita, natija, o‘zlashtirish, krеativ, faoliyat, ko‘nikma, malaka, kompеtеnsiya, tushuncha, bilim, xususiyat, taklif, tavsif, davr.В статье представлена информация о компонентах творческой деятельности студента – мотиве, цели, средствах и результате - при проведении проблемных экспериментов по физике на основе информационных технологий. Описаны

ПЕДАГОГИКА ВА ПСИХОЛОГИЯ77материальные и нематериальные виды средств.Представлены три уровня усвоения материала по физике, связанного с проведением проблемных экспериментов на основе информационных технологий. По каждому уровню проведены обратная связь и обобщение. Также представлена модель развития творческой активности учащихся при проведении проблемных экспериментов по физике.Ключевые слова: проблема, опыт, мотив, цель, средство, результат, присвоение, творческий подход, деятельность, навык, компетенция, концепция, знания, характеристика, предложение, описание, период.The article provides information about the components of a student's creative activity –motive, purpose, means, and result - when performing problematic physics experiments based on information technology. Describes the material, non-material type of funds.In physics, there are three levels of mastering the material related to conducting problematic experiments based on information technology. Feedback was thought out for each level. A model for the development of students' creative activity during problematic physics experiments is also presented.Key words: problem, experience, motive, goal, means, result, assignment, creative approach, activity, skill, competence, competence, concept, knowledge, characteristic, sentence, description, period.Motiv, maqsad, vosita va natija muammoli tajribalarni ATA bajarishda kreativ faoliyatning tarkibiy qismlari. Kreativ faoliyat sharoitida muammoli tajribalarni ATA bajarishga doir qo‘yilgan savol, topshiriq, muammo o‘qish-o‘rganishga, kreativ faoliyatga jalb qilish, undash omili.Maqsad - bu oldindan anglangan natija. Boshqacha aytganda, maqsad oldindan anglangan natijaning ongdagi obrazi bo‘lib, u vosita faoliyatini amalga oshirish jarayonida inson o‘zi bilan mehnat predmeti o‘rtasiga qo‘yadigan moddiy va nomoddiy narsalar. Shu jihatdan qaraganda, kreativ faoliyat vositalari nihoyatda ko‘p bo‘lib, ularni shartli ravishda ikki guruhga ajratib o‘rganish mumkin: moddiy va nomodiy vositalar.Moddiy vositalar bular narsalarning o‘zi. Masalan, fizikadan muammoli tajribalarni ATA bajarishda foydalaniladigan moddiy vositalarga turli mexanik qurilmalar, ularning detallari, og‘irlik va uzunlikni o‘lchash birliklari, 1 N og‘irlikka teng kuchiga teng tosh, 1 muzunlikdagi o‘lchagich, soat millari kiradi.Nomoddiy vositalar so‘z yoki shartli belgilar yordamida ifodalanadigan voqea -hodisalarning formulalari: potensial energiya o‘zgarishi hisobiga bajarilgan ish A = En = Phbo‘lib, bu yеrda: A - og‘irlik kuchining bajargan ishi; En - potensial energiya; P - jism og‘irligi, h - balandlik; kinetik energiya hisobiga bajarilgan ish 22mА  Екbo‘lib, bu еrda: A - harakatlantiruvchi kuch hisobiga bajarilgan ish; Yek - kinetik energiya,  - tezlik; m - massa.Shuningdek, o‘quvchilar o‘zlashtirgan nazariy bilim, amaliy faoliyat usullari - qo‘shish, ayrish, ko‘paytirish, bo‘lish hamda aqliy faoliyat operatsiyalarini taqqoslash, guruhlarga ajratish. Tasniflash kabilar ham nomoddiy vositalarga kiradi. Natijada, kreativ faoliyatning yana bir tarkibiy komponenti bo‘lib, u ta’lim jarayonida qo‘yilgan maqsadga binoan o‘rganiladi. Kreativ faoliyat jarayoni samaradorligi uning natijasiga ko‘ra baholanadi. Kreativ faoliyat jarayonida erishilgan natija bilan qo‘yilgan maqsad o‘rtasidagi tafovut qancha oz

ПЕДАГОГИКА ВА ПСИХОЛОГИЯ78bo‘lsa, kreativ faoliyat shuncha samarali hisoblanadi. Aksincha, kreativ faoliyat jarayonida qo‘yilgan maqsad bilan erishilgan natija o‘rtasidagi farq qancha ko‘p bo‘lsa, kreativ faoliyat jarayoni samaradorligi shuncha past bo‘ladi.Kreativ faoliyatning o‘zaro ta’sirida o‘qitish va o‘qishda yuz beradigan o‘zgarish. Kreativ faoliyat o‘qitish va o‘qishning o‘zaro ta’siridan shakllanadigan hodisa. U, eng avvalo, kreativ faoliyatning alohida funksiyasi bo‘lib, o‘quvchini muammoli tajriba bajarishga yo‘naltiradi. Muammoli tajriba bajarishda o‘zaro ta’sir kreativ faoliyat subyektlarining o‘qisho’qitish faoliyatlarini tushunishi va anglashini ta’minlaydi. O‘qituvchi va o‘quvchining birbirini anglashi, muammoli tajriba bajarishda kreativ faoliyat maqsadlarini tasavvur qilish, bilib olishning asosini tashkil etadi. O‘qish-o’qitish maqsadlarini fahmlash o‘qituvchi va o‘quvchining o‘zaro hamkorlikda faoliyat ko‘rsatishiga olib keladi.Fizikadan muammoli tajribalarni ATA bajarish jarayoni bir davrdan navbatdagi davrga o‘tgani sayin kreativ faoliyat mazmuni, vositalari, natijalarida ham o‘zgarishlar yuz beradi. Kreativ faoliyat mazmuni muammoli tajriba bajarishda o‘qituvchidan o‘quvchiga qarab harakat qiladi. Fizikadan muammoli tajribalarni ATA bajarishda nazariy bilimlar o‘zlashtirilib, amaliy faoliyatda ishlay boshlaydi. Ko‘nikmalar malaka darajasiga ko‘tariladi. Kreativ faoliyat tajribasi o‘quvchi ixtiyoriga o‘tib, ijod qilish vositasiga, munosabatlar egallanib, tevarak-atrofdagi narsa-hodisalarni hissiy baholash omiliga aylanadi; shunday o‘zgarishlar kreativ faoliyat vositalarida ham sodir bo‘ladi. O‘quvchi o‘rganilgan nazariy bilim, o‘zlashtirilgan amaliy faoliyat usulni, muammoli tajriba, savol-topshiriqlarni bajarish vositasi sifatida ishlata boshlaydi.Fizikadan muammoli tajribalarni ATA bajarishga doir nazariy bilim va ulardan kreativ faoliyatda foydalanish usullari - taqqoslash, guruhlash, tasniflash bir-biriga uyg‘unlashib, o‘quvchi kreativ faoliyatining jadallashuviga olib keladi. Sifat o‘zgarishlari esa, o‘quvchi kreativ faoliyati natijalarida yuz beradi. Davrdan-davrga o‘tgan sari o‘quvchi mavhum, harakatsiz, atroflicha anglanmagan bilimlardan aniq, tushunilgan, harakatchan bilimlarga qarab boradi. Bilimlarni o‘zlashtirish quyi darajadan yuqori darajaga ko‘tariladi. O‘quvchi fizikadan muammoli tajribalar, savol-topshiriqlarni jadallashgan sur’atda bajaradi, o‘zining hamda o‘zgalar faoliyatidagi kamchiliklarni ko‘ra oladi va ularni tuzata biladi. Demak, o‘quvchi kreativ faoliyati jarayonida yuz beradigan o‘zgarishlarni sezishi, anglashi, tasniflashi ta’lim davrlarida yanada yaqqol seza boshlaydi.Fizikadan muammoli tajribalarni ATA bajarish jarayonida o‘quvchi kreativ faoliyati davriyligining bosh xususiyati didaktik hodisalarning rivojlangan holda takrorlanishi, undan kreativ faoliyat aktlari rivojlanib, kreativ faoliyat bosqichlariga, ta’lim bosqichlari rivojlanib, kreativ faoliyat davrlariga o‘tadi. O’quvchi kreativ faoliyati davriyligining yana bir xususiyati oldingi davrdan keyingi davrga o‘tgan sari bajarilayotgan muammoli tajribaga doir material kreativ faoliyat mazmunini to‘liq o‘zlashtirish nuqtai-nazari aniqlashib boradi. Yana bir xususiyati shundan iboratki, o‘quvchi davrdan-davrga o‘tgani sayin nazariy bilimi, amaliy ko‘nikma, malaka va kompetensiyalari rivojlanib, kreativ faoliyat tajribasiga qarab boradi. Shunday sifatlarga ega bo‘lgan muammoli tajriba – bajarish nazariy bilimlardan amaliy faoliyatda foydalanish vositasiga aylanadi. Fizikadan muammoli tajribalarni ATA bajarishda o‘quvchi kreativ faoliyati davriyligining yana bir muhim tavsifli xususiyati o‘quvchi o‘zlashtirishi darajalariga asoslanib, ilmiy boshqarish imkoniyatlari osha borishiga ko‘ra, muammoli tajriba bajarishga doir materialni o‘zlashtirish quyidagi uch daraja bilan farqlanadi:

ПЕДАГОГИКА ВА ПСИХОЛОГИЯ79Birinchi daraja. Fizikadan muammoli tajribalarni ATA bajarishga doir material -obrazini ongda shakllantirish. Bu darajada fizikadan muammoli tajriba bajarishga oid bilimga o‘quvchi ko‘nikadi.Ikkinchi daraja. Ongda shakllangan - obraziga ishlov berish. O‘zlashtirishning ikkinchi darajasiga ko‘tarilgan o‘quvchi kreativ faoliyatida fizikadan muammoli tajriba bajarishga oid nazariy bilimlari avtomatlashib, malakaga aylanadi, faoliyat jadallashadi.Uchinchi daraja. Nazariy bilimlarning tushunchaga aylanishi. Bu darajaga ko‘tarilgan o‘quvchi o‘rganilgan nazariy bilimlarga o‘z munosabatini bildiradi. Fizikadan muammoli tajribalarni ATA bajarishda o‘quvchi nazariy bilimlarining amaliyotda qo‘llanilishini to‘liq anglaydi. O‘quvchi fizikadan muammoli tajribalar bajarish jarayonidagi nazariy bilimlari vositasida fikrlay boshlaydi. Boshqacha qilib aytganda, bilimlar fikrlash shakliga aylanadi.Axborot texnologiyalari asosida fizikadan muammoli tajribalarni bajarishda o‘quvchi kreativ faoliyatini rivojlantirishni bir butun tizim sifatida tahlil qilish maqsadida tashkiliy tuzilmaviy model ishlab chiqildi (1-rasm).Modelda o’qituvchi va o’quvchilarning kreativ faoliyatini belgilovchi omillar va muammoli tajribalarni ATA bajarishda o’quvchilarda fizikadan shakillanadigan kompetensiyalar shuningdek, pedagogik jarayon quyidagi darajalar bilan metodik elementlari aniqlandi: mazmun (me’yoriy xujjatlar (Tabiiy fani DTS, o‘quv dasturi: fizikaga tarbiya fanini o‘qitishga oid xujjatlar), ilmiy adabiyotlar (ilmiy va texnik adabiyotlar, elektron manbalar) va qo‘shimcha materiallar (didaktik manbalar, ko‘rgazmali qurollar, ATA, chizmalar, sxemalar, maket va trenajorlar); shakl (Jamoaviy: Fizikadan muammoli tajribalarni bajarishda o‘quvchilarning kreativ faoliyatini rivojlantirishga qaratilgan umumlashtiruvchi shakllardan foydalanish.Guruhli: Muammoli tajribalarni bajarishda o‘quvchilarni kichik guruhlarga bo‘lib o‘qitish. Yakka: Muammoli tajribalarni bajarishda o‘quvchilarga individual tarzda mashg‘ulotlar tashkil etish.); metod (An’anaviy metodlar: og‘zaki, muammolilik, ko‘rgazmali, amaliy. Noan’anaviy metodlar: interfaol metodlar. Innovatsion texnologiyalar: “Sinkveyn”, “Art - texnologiya”, “Event”); vosita (Real: Fizikaning “Molekular fizika”, “Elektrodinamika”, “Elektromagnetizm”, “Optika” bo‘limlari uchun laboratoriya xonalari, asbob-uskuna va jihozlar. ATA lar. Tabiiy: Fizik kattaliklarni o‘lchovchi jihozlari, privborlar. Bosma: Ko‘rgazmali plakatlar, ponalar, tizimlar va sxemalar) uzviy bog‘langan.Ushbu pedagogik jarayonni baholash a’lo, yaxshi, qoniqarli va qoniqarsiz mezonlarga ko‘ra amalga oshiriladi Bu mezonlarga axborot texnologiyalari asosida fizikadan muammoli tajribalarni mustaqil bajara oladigan, kreativ faoliyatining rivojlanganligiga ko‘ra o‘quvchilarning bilim darajalarini quyidagicha ajratildi:“A’lo” baho - fizikadan muammoli tajribalarni ATA bajarish uchun zarur bo‘lgan tushunchalarni, hodisa va jarayonlarni, qonunlarni, formulalarni, qoidalarni chuqur, atroflicha tahlil qila olgan; matematik hisoblashlarni to‘g‘ri bajargan, natijalarni tekshirish va tahlil qilishni nazarda tutgan;“Yaxshi” baho - fizikadan muammoli tajribalarni ATA bajarishda zarur bo‘lgan tushunchalarni, hodisa va jarayonlarni; qonunlarni, formulalarni, qoidalarni tahlil qilishni, matematik hisoblashlarni ba’zi kamchiliklar bilan bajarishi, natijalarni tekshirish va tahlil qilishda ayrim kamchiliklarga yo‘l qo‘ygan;

ПЕДАГОГИКА ВА ПСИХОЛОГИЯ801-rasm. Fizikadan muammoli tajribalarni axborot texnologiyalari asosida bajarishda o‘quvchi kreativ faoliyatini rivojlantirish modeli.TADQIQOTNING MAQSADIUmumta‘lim maktablarida fizikadan muammoli tajribalarni axborot texnologiyalari asosida bajarishda o‘quvchi kreativligini rivojlantirish metodikasini ishlab chiqishKREATIV FAOLIYATO‘qituvchining kreativ faoliyati zamonaviy o‘qitish usullarini o‘zlashtiradi, muammo bo‘yicha ma’lumot to‘playdi, o‘quvchilar bilan ishlaydi, baholash me’zonlarini amalga oshiradi.O‘quvchilarning o‘quv kreativ faoliyati ijodiy izlanish, kichik tadqiqotlar o‘tkazish, aniq farazlarni ilgari surish, natijalarni asoslash, muayyan xulosalar chiqarish kabi ko‘nikma va malakalarga ega bo‘ladi.O‘quvchilarda fizikadan shakllantiriladigankompetentsiyalar:Jarayon va xodisalsrni kuzatish va tushunish, kattaliklarni o‘lchash va aniqlash, tajribalarni o‘tkazish va xulosalar chiqarish, o‘quvchilarning tadqiqotchilik xususiyatlarini rivojlantirish, fizik bilimlarni amaliyotda qo‘llashTadqiqot mazmuniMe’yoriy xujjatlar: Fizika fani DTS, o‘quv dasturi: fizikaga tarbiya fanini o‘qitishga oid o‘quv me’yoriy hujjatlarIlmiy adabiyotlar: ilmiy va texnik adabiyotlar, elektron manbalarQo‘shimcha materiallar: didaktik manbalar, ko‘rgazmali qurollar, kompyuter texnalogiyalari, chizmalar, sxemalar, maket va trenajorlarTadqiqot shаkliJamoaviy: Fizikadan muammoli tajribalarni bajarishda o‘quvchilarning kreativ faoliyatini rivojlantirishga qaratilgan umumlashtiruvchi shakllardan foydalanish.Guruhli: Muammoli tajribalarni bajarishda o‘quvchilarni kichik guruҳlarga bo‘lib o‘qitishYakka: Muammoli tajribalarni bajarishda o‘quvchilarga individual tarzda mashg’ulotlar tashkil etish.Tadqiqot metodikasiTadqiqot savolini shakllantirish, adabiyotlarni ko‘rib chiqish, o‘quv muhitini aniqlash va ishtirokchilarni tanlash, o‘quv senariylarini ishlab chiqish va amalga oshirish, o‘quv mashg‘ulotlarini o‘tkazish va ma’lumotlarni yig‘ish, ma’lumotlarni tahlil qilish, xulosalar chiqarish va nitijalarni sharhlash, BAHOLASH MEZONI“A’lo” baho - fizikadan muammoli tajribalarni ATA bajarish uchun zarur bo‘lgan tushunchalarni, hodisa va jarayonlarni, qonunlarni, formulalarni, qoidalarni chuqur, atroflicha tahlil qila olgan; matematik hisoblashlarni to‘g‘ri bajargan, natijalarni tekshirish va tahlil qilishni nazarda tutgan.“Yaxshi” baho - fizikadan muammoli tajribalarni ATA bajarishda zarur bo‘lgan tushunchalarni, hodisa va jarayonlarni; qonunlarni, formulalarni, qoidalarni tahlil qilishni, matematik hisoblashlarni ba’zi kamchiliklar bilan bajarishi, natijalarni tekshirish va tahlil qilishda ayrim kamchiliklarga yo‘l qo‘ygan.“Qoniqarli” baho - fizikadan muammoli tajribalarni ATA bajarishda zarur bo‘lmagan tushunchalardan foydalanish; qonunlarni, formula va qoidalarni tahlil qila bilmaslik, matematik hisoblashlarni kamchilik bilan bajargan, natijalarni tekshirish va tahlil qilishni bilmagan.“Qoniqarsiz” baho - fizikadan muammoli tajribalarni ATA bajarishda zarur bo‘lmagan tushunchalarni, bajarishda qonun va formulalarni, qoidalarni tahlil qila olmagan, matematik hisoblashlar haqida tasavvurga ega bo‘lmagan.Tadqiqot natijasiO‘quvchilarga fizik hodisalar va qonuniyatlarni o‘rganish, o‘z bilim va ko‘nikmalarini real masala va muammolarni hal qilishda qo‘llash imkonini beradiPEDAGOGIK JARAYON

ПЕДАГОГИКА ВА ПСИХОЛОГИЯ81“Qoniqarli” baho - fizikadan muammoli tajribalarni ATA bajarishda zarur bo‘lmagan tushunchalardan foydalanish; qonunlarni, formula va qoidalarni tahlil qila bilmaslik, matematik hisoblashlarni kamchilik bilan bajargan, natijalarni tekshirish va tahlil qilishni bilmagan;“Qoniqarsiz” baho - zarur bo‘lmagan tushunchalarni, bajarishda qonun va formulalarni, qoidalarni tahlil qila olmagan, matematik hisoblashlar haqida tasavvurga ega bo‘lmagan.Natijada, axborot texnologiyalari asosida fizikadan muammoli tajribalarni mustaqil bajara oladigan, kreativ faoliyati rivojlangan o‘quvchini tayyorlashga erishildi.Foydalanilgan adabiyotlar ro’yxati:1.Respublikаsining Kоnstituttsiyаsi. – Tоshkent: О’zbekistоn, 1992. - 48 bet.2.Ўзбекистон Республикаси “Таълим тўғрисидаги” Қонун. -Т.: 2020 йил 23 сентябрь.3.Зорина Л. Я. Дидактические основы формирования системности знаний у старшеклассников: Автореф. дисс. … докт. пед. наук. –М., 1979. – 40 c, 362с.4.Кларин М. В. Инновации в мировой педагогике. –Рига, 1995. – 184 c.5.Лернер И. Я. Дидактические основы методов обучения. –М., 1981. – 186 c.6.Махмутов М. И. Современный урок. Вопросы теории. 2-е изд. –M., Педагогика, 1985. – 184 c.7.Талызина Н. Ф. Педагогическая психология. –М., 1988. – 244 c.8.Худайқулов Х.Ж. Бобоқулова Д.М.Педагогика. Дарслик .-Т.: Инновация-Зиё. 2021 й. 210.-бет9.Худайқулов Х.Ж. Замонавий педагогик технология таълим самарадорлигининг асосидир. -Т.:Навруз. 2012 й. 158-бет.10. Худайқулов Х.Ж.Инновацион педпгогик технология таълим самарадорлик асосидир.-Т.: Таълим. 2025 й. 69-бет.

ПЕДАГОГИКА ВА ПСИХОЛОГИЯ82УДК: 371.11:005.МАКТАБ ТАЪЛИМИ КЛАСТЕРИНИНГ ТАЪЛИМ СИФАТИГА ТАЪСИР ЭТУВЧИ ОМИЛЛАРИФАКТОРЫ, ВЛИЯЮЩИЕ НА КАЧЕСТВО ОБРАЗОВАНИЯ В КЛАСТЕРЕ ШКОЛЬНОГО ОБРАЗОВАНИЯFACTORS INFLUENCING THE QUALITY OF EDUCATION IN A SCHOOL EDUCATION CLUSTER Бадалова М. (А.Авлоний номидаги Педагогик маҳорат миллий институти, Ректор маслаҳатчиси, и.ф.ф.д.(PhD), доцент)ORCID 0000-0002-9485-0756Мазкур мақолада мактаб таълими кластерининг моҳияти ва унинг таълим сифатига таъсир этувчи асосий омиллари илмий-назарий жиҳатдан таҳлил қилинган. Таълим муассасалари ўртасидаги интеграция, педагог кадрлар салоҳияти, илмийметодик таъминлаш, моддий-техник база ҳамда бошқарув самарадорлигининг таълим сифатига таъсири илмий манбалар асосида асослаб берилган. Калит сўзлар: мактаб таълими кластери, таълим сифати, интеграция, инновацион таълим, педагогик салоҳият, таълим бошқаруви.В данной статье с научно-теоретической точки зрения проанализированы сущность кластера школьного образования и основные факторы, влияющие на качество образования. На основе научных источников обосновано влияние интеграции между образовательными учреждениями, потенциала педагогических кадров, научнометодического обеспечения, материально-технической базы, а также эффективности управления на качество образования.Ключевые слова: кластер школьного образования, качество образования, интеграция, инновационное образование, педагогический потенциал, управление образованием.This article provides a scientific and theoretical analysis of the essence of the school education cluster and the key factors influencing the quality of education. Based on scientific sources, the study substantiates the impact of integration between educational institutions, the potential of teaching staff, scientific and methodological support, material and technical resources, and management efficiency on the quality of education.Keywords: school education cluster, quality of education, integration, innovative education, pedagogical potential, educational management.Бугунги кунда таълим тизимини модернизация қилиш, уни меҳнат бозори талабларига мослаштириш ва рақобатбардош кадрлар тайёрлаш долзарб вазифалардан бири ҳисобланади. Глобаллашув ва рақамли технологиялар ривожи шароитида таълим муассасалари фаолиятида янги бошқарув ва ташкилий моделларни жорий этиш зарурияти ортиб бормоқда. Шу нуқтаи назардан, мактаб кластери модели таълим соҳасида самарали инновацион ёндашув сифатида алоҳида аҳамият касб этади. Мактаб

ПЕДАГОГИКА ВА ПСИХОЛОГИЯ83кластерлари таълим муассасалари ўртасида ўзаро ҳамкорликни кучайтириш, ресурслардан оқилона фойдаланиш ва таълим сифатини оширишга хизмат қилади.Ҳозирги кунда халқаро ҳамжамиятда таълим сифатини ошириш масаласи долзарб аҳамият касб этмоқда. Айниқса, умумтаълим мактабларида таълим сифатини таъминлашда инновацион ёндашувлар ва замонавий бошқарув моделларини жорий этиш зарур ҳисобланади. Шу нуқтаи назардан, мактаб таълими кластерини шакллантириш таълим тизимини ривожлантиришнинг самарали механизмларидан бири сифатида намоён бўлмоқда. Мактаб таълими кластери тушунчасига тўхталар эканмиз, ушбу модель таълим муассасалари, олий таълим ташкилотлари, илмийтадқиқот марказлари ва ижтимоий ҳамкорлар ўртасидаги ҳамкорликни мустаҳкамлашга хизмат қилади [4]. Илмий манбаларда мактаб таълими кластери, муайян ҳудудда жойлашган таълим муассасаларининг ўзаро интеграциясига асосланган тизим сифатида талқин этилади [3]. Кластер ёндашуви таълим жараёнида ресурслардан самарали фойдаланиш, инновацияларни жорий этиш ва тажриба алмашиш имкониятларини кенгайтиради [2]. Ўрганилган халқаро тадқиқотлар натижалари шуни кўрсатадики, кластер модели таълим сифатини оширишда анъанавий бошқарув тизимларига нисбатан юқори самара бериши мумкин.Унинг асосий хусусиятлари қуйидагилардан иборат: таълим муассасалари ўртасида узвий ҳамкорликнинг мавжудлиги; узлуксиз таълим тизимининг шакллантирилиши; моддий-техник ва интеллектуал ресурсларни бирлаштириш; инновацион педагогик технологияларни жорий этиш; таълим жараёнининг амалиётга йўналтирилганлиги; илмий-тадқиқот фаолиятини ривожлантириш; ягона ва мувофиқлаштирилган бошқарув тизими.Мактаб таълими кластерининг таълим сифатига таъсир этувчи омилларга эътибо қаратсак,улар қуйидагилар Педагог кадрлар салоҳияти.Кластер тизими педагог кадрларнинг касбий компетенцияларини ривожлантиришда муҳим роль ўйнайди. Олий таълим муассасалари билан ҳамкорликда ташкил этилган малака ошириш курслари ўқитувчиларнинг илмий ва амалий тайёргарлигини кучайтиради [3; 4].Илмий-методик таъминланиш Замонавий ўқув-методик материалларни ишлаб чиқиш ва жорий этиш таълим мазмунининг янгиланишига олиб келади. Бу жараён кластер доирасида тизимли равишда амалга оширилиши таълим сифатини оширади [1; 2]. Моддий-техник база. Кластер иштирокчилари ўртасида моддий-техник ресурслардан биргаликда фойдаланиш таълим жараёнининг самарадорлигини оширади. Ахборот-коммуникация технологияларининг жорий этилиши ўқувчиларнинг билим олиш фаоллигини кучайтиради [5]. Таълим ва амалиёт интеграцияси. Ишлаб чиқариш ва ижтимоий ҳамкорлар билан алоқалар ўқувчиларда амалий кўникмаларни шакллантиришга хизмат қилади. Бу эса таълим натижаларининг меҳнат бозори талабларига мос келишини таъминлайди [6]. Бошқарув самарадорлиги. Кластерли бошқарув модели таълим муассасалари фаолиятини мувофиқлаштириш, мониторинг ва баҳолаш тизимини такомиллаштиришга имкон яратади. Мактаб кластерлари таълим сифатини оширишда муҳим рол ўйнайди. Хусусан:

ПЕДАГОГИКА ВА ПСИХОЛОГИЯ84 ўқувчиларда амалий кўникма ва компетенциялар шаклланади; ўқитувчиларнинг касбий маҳорати ва инновацион фаоллиги ортади; таълим мазмуни меҳнат бозори талабларига мослашади; таълим жараёнида илмий ва инновацион ёндашувлар кенг жорий этилади.Натижада, таълим муассасаларининг рақобатбардошлиги ва самарадорлиги ошиши мумкин, деган фикр билдириш мумкин [7].Мақола доирасида ўрганилган тадқиқот натижалари шуни кўрсатадики, мактабтаълими кластери таълим сифатига таъсир этувчи комплекс инновацион механизм ҳисобланади. Педагог кадрлар салоҳиятини ошириш, илмий-методик таъминотни такомиллаштириш, моддий-техник базани мустаҳкамлаш ва бошқарув самарадорлигини таъминлаш орқали кластер модели умумтаълим мактабларида барқарор ва юқори сифатли таълимни таъминлайди [1; 4; 7].Мактаб таълими кластери моделига оид таҳлиллар шуни кўрсатадики, ушбу ёндашув таълим сифатини оширишда тизимли ва барқарор механизм сифатида намоён бўлади. Хусусан, кластер доирасидаги ўзаро ҳамкорлик педагогик фаолиятни фақат алоҳида муассаса доирасида эмас, балки ҳудудий ва тармоқлараро даражада ривожлантириш имконини беради. Бу эса, таълим жараёнининг мазмунан янгиланиши, инновацион ғояларнинг тез жорий этилиши ва илғор тажрибаларнинг кенг тарқалишига хизмат қилади.Илмий адабиётларда таълим кластерларининг самарадорлиги, аввало, иштирокчилар ўртасидаги функционал алоқалар мустаҳкамлиги билан изоҳланади [2; 6]. Бунда мактаблар, олий таълим муассасалари ва илмий-тадқиқот марказлари ўртасидаги ҳамкорлик педагогик инновацияларни амалиётга татбиқ этишнинг самарали платформасини шакллантиради. Шу жиҳатдан, мактаб таълими кластери анъанавий бошқарув моделларидан фарқли равишда очиқ, мослашувчан ва натижага йўналтирилган тизим сифатида тавсифланади.Мактаб таълими кластери моделининг амалий аҳамиятиТадқиқот натижаларига таянган ҳолда айтиш мумкинки, мактаб таълими кластери қуйидаги амалий имкониятларни яратади: умумтаълим мактабларида таълим сифатини баҳолаш ва мониторинг қилишнинг ягона мезонларини жорий этиш; педагог кадрларнинг узлуксиз касбий ривожланишини таъминлаш; таълим мазмунини ҳудудий ва иқтисодий ривожланиш эҳтиёжларига мослаштириш; инновацион таълим технологияларини синовдан ўтказиш ва оммалаштириш; таълим муассасалари ўртасида соғлом рақобат ва ҳамкорлик муҳитини шакллантириш.Шу билан бирга, кластер ёндашуви таълим муассасалари фаолиятида стратегик режалаштиришни кучайтириш, ресурслар тақсимотида шаффофликни таъминлаш ва бошқарув қарорларининг илмий асосланганлигини оширишга хизмат қилади.Мактаб таълими кластерини жорий этиш ва унинг самарадорлигини ошириш мақсадида қуйидаги илмий-амалий тавсияларни илгари суриш мумкин:1. Мактаб таълими кластерларининг меъёрий-ҳуқуқий асосларини такомиллаштириш;2. Кластер иштирокчилари ўртасида ахборот алмашинуви ва рақамли платформаларни жорий этиш;

ПЕДАГОГИКА ВА ПСИХОЛОГИЯ853. Педагог кадрларни тайёрлаш ва қайта тайёрлашда кластер эҳтиёжларини ҳисобга олиш;4. Таълим сифати кўрсаткичларини баҳолашда халқаро стандартлар ва миллий тажрибани уйғунлаштириш;5. Мактаб таълими кластерлари фаолиятини илмий тадқиқотлар асосида доимий мониторинг қилиш.Хулоса қилиб айтганда, мактаб таълими кластери замонавий таълим тизимини ривожлантиришда муҳим инновацион механизм ҳисобланади. У таълим муассасалари ўртасидаги интеграцияни кучайтириш, таълим сифатини ошириш ва рақобатбардош кадрлар тайёрлашга хизмат қилади. Педагог кадрлар салоҳияти, илмий-методик таъминот, моддий-техник база ва самарали бошқарувни уйғунлаштирган ҳолда, кластер модели умумтаълим мактабларида барқарор ва юқори натижадор таълимни таъминлаш имконини беради. Фойдаланилган адабиётлар рўйхати:1. Quldoshev R.A., Sattorov M.R. Improving the Quality of Education in General SecondaryEducation Institutions on the Basis of Cluster Approach. – 2021. 2. Toshtemirova S. “Мактаб-лаборатория” лар минтақавий таълим сифатини ошириш модели сифатида. – 2020. 3. G., Almetov N. Educational cluster in the training of future pedagogue-psychologists. –2022.4. Вolys Formation of pedagogical clusters of scientific and methodical cooperation of educational organizations of regions. – 2022.5. Competence-Based Educational Cluster Model for Developing Future Physics Teachers toward Quality Education to Support SDGs. – 2023.6. Study of the Quality Level of the Education System Based on Clustered Influence Factors. – 2024.7. OECD. Education Policy Outlook: Shaping Responsive and Resilient Education Systems. – 2021.8. OECD. Improving School Quality through Cluster-Based Collaboration. – Paris: OECD Publishing, 2021.9. Porter M.E. Clusters and the New Economics of Competition. // Harvard Business Review. – 1998. – Vol. 76, No. 6. – P. 77–90.10. UNESCO. Education Systems and Innovation: Global Trends and Perspectives Paris 2020. /

ПЕДАГОГИКА ВА ПСИХОЛОГИЯ86UDK: 51:371.3O‘QUVCHILARDA IJTIMOIY-EKOLOGIK ONGNI POLIPARADIGMAL YONDASHUVLAR ASOSIDA TARBIYALASHNING TURLI OMILLARIРАЗЛИЧНЫЕ ФАКТОРЫ ВОСПИТАНИЯ СОЦИАЛЬНОЭКОЛОГИЧЕСКОГО СОЗНАНИЯ УЧАЩИХСЯ НА ОСНОВЕ ПОЛИПАРАДИГМАЛЬНЫХ ПОДХОДОВVARIOUS FACTORS OF EDUCATION OF SOCIO-ECOLOGICAL CONSCIOUSNESS OF PUPILS ON THE BASIS OF POLYPARADIGM APPROACHES Mengnarov X.E. (Toshkent davlat agrar universitetining o‘qituvchisi)O‘quvchilarda ijtimoiy-ekologik ongni poliparadigmal yondashuvlar asosida tarbiyalashning turli, ya’ni irsiyat, muhit, tarbiya, ichki-tashqi, obektiv-subektiv omillar haqida ma’lumot berilgan. O‘quvchilarda integratsiyalashgan media ta’lim asosida poliparadigmal yondashuv takomillashtirish jarayoni bayon qilingan. Kalit so‘zlar: jarayon, yondashuv, tarbiya, ta’lim, qonuniyat, vosita, hamkorlik, faoliyat, motiv, moddiy, resurs, integratsiya.Представлена информация о воспитании у учащихся социально-экологического сознания на основе полипарадигмальных подходов, раскрывающих влияние различных факторов - наследственности, среды, воспитания, внутренних и внешних, объективных и субъективных условий. Описан процесс совершенствования полипарадигмального подхода на основе интегрированного медиаобразования в формировании социально-экологического сознания учащихся.Ключевые слова: процесс, подход, воспитание, образование, право, средство, сотрудничество, деятельность, мотив, материал, ресурс, интеграция.Students are provided with information about various factors of education of socioecological consciousness based on multi-paradigm approaches, namely heredity, environment, upbringing, internal, external, objective, subjective factors. A multi-paradigm approach based on integrated media education of students describes the process of improvement.Keywords: process, approach, upbringing, education, law, means, cooperation, activity, motive, material, resource, integration.O‘quvchilarda ijtimoiy-ekologik ongni poliparadigmal yondashuv asosida tarbiyalash murakkab va ko‘p bosqichli jarayon bo‘lib, u ko‘plab omillarning o‘zaro ta’siri natijasida rivojlanadi. Ular orasida irsiyat, muhit va tarbiya o‘quvchining ijti-moiy-ekologik fikrlashtizimini, ayniqsa, uning konvergent, divergent va ijtimoiy-ekologik faollik xususiyatlarini shakllantirishda muhim ahamiyatga ega [5].1. Irsiyat. Irsiy omillar bolaning tug‘ma psixik, intellektual va temperament xususiyatlarini belgilab beradi. Ba’zi bolalar tabiatan tahliliy fikrlashga, boshqalari esa kreativ yondashuvga moyil bo‘lishi mumkin. Irsiy jihatdan rivojlangan analitik (konvergent)

ПЕДАГОГИКА ВА ПСИХОЛОГИЯ87fikrlashga ega bo‘lgan o‘quvchilar muammoning yagona yechimini tezda ko‘ra oladilar, mantiqiy fikr yuritishga intiladilar. Ayni vaqtda, divergent ijtimoiy-ekologik fikrlashtafakkur, ya’ni bir ijtimoiy-ekologik muammoga turli xil poliparadigmal yondashuvlarni ilgari surish qobiliyati ko‘pincha irsiy intellektual fleksibilitet (moslashuvchanlik) bilan bog‘liq bo‘ladi.Ammo irsiyat faqat salohiyatdir - bu salohiyatni ochish va to‘g‘ri yo‘naltirish esa muhit va tarbiya bilan bevosita bog‘liq.2. Muhit. Muhit – bu bola yashaydigan, o‘qiydigan, axborot oladigan makon. Ayniqsa, ta’lim-tarbiyaviy muhitining sifatli tashkil etilishi - o‘quvchining ijtimoiy-ekologik fikrlashini shakllantirishda hal qiluvchi rol o‘ynaydi. Multimedia texnologiyalaridan foydalanilgan zamonaviy darslar, fanlararo integratsiyaga asoslangan o‘quv mashg‘ulotlari, shuningdek, ochiq axborot maydoni, interfaol resurslar o‘quvchilarda mustaqil ijtimoiyekologik fikrlash, tanqidiy yondashuv va ijodiy tafakkur kompetensiyalarini shakllantirishga xizmat qiladi. Mazkur interfaol muhitda ta’lim oluvchilar ijtimoiy hodisa va jarayonlarni anglashga faol kirishadi, mustaqil fikr bildiradi, ijtimoiy-ekologik muammolarga poliparadigmal yondashuvlar orqali yechim izlaydi. Bu esa, o‘z navbatida, ularning ijtimoiyekologik faolligi, divergent ijtimoiy-ekologik fikrlash darajasining oshishiga ijobiy ta’sir ko‘rsatadi [4; 204-b.]. Yuqori darajadagi o‘quv axborot muhiti, shuningdek, bolaning ijtimoiy- ekologik muammolarga mas’uliyatni his qiladigan, jamiyat bilan bog‘lanishni xohlaydigan shaxs bo‘lib tarbiyalanishiga zamin yaratadi.3. Tarbiya. Tarbiya – bu bola shaxsining yo‘naltirilgan tarbiyalanishida kuchli ichki omil. Oila va maktabdagi tarbiyaviy munosabatlar bolaning ijtimoiy-ekologik qadriyatlarni anglashiga, muloqot madaniyatini o‘zlashtirishiga va boshqalarga nisbatan hurmat bilan yondashishiga xizmat qiladi. Agar tarbiya axborot madaniyati, insoniylik, ijtimoiy tenglik, halollik kabi qadriyatlarga asoslangan bo‘lsa, bola ijtimoiy-ekologik fikrlashini ongli va tanqidiy yo‘nalishda tarbiyalay boshlaydi.Media-ta’lim vositalari ta’lim-tarbiyaviy jarayonni boyituvchi vosita sifatida xizmat qiladi: video, hikoya, multfilm, sahnalashtirish kabi usullar o‘quvchining hissiy va axloqiy holatiga bevosita ta’sir ko‘rsatadi. Bu esa uning ijtimoiy-ekologik faollik hissi, empatiya, tengdoshlar bilan hamkorlik ko‘nikmalarini rivojlantiradi.Ijtimoiy-ekologik fikrlash – shaxsning jamiyatga, ijtimoiy hodisa va jarayonlarga, insonlararo munosabatlarga bo‘lgan munosabatini shakllantiruvchi murakkab tafakkur shakli. Uning shakllanishida turli omillar ishtirok etadi. Jumladan, subyektiv va obyektiv omillar, etnomadaniy muhit va shaxsning faoliyat turi ijtimoiy-ekologik fikrlashning yo‘nalishi va darajasiga sezilarli ta’sir ko‘rsatadi.Subyektiv omillar – bu shaxsga xos bo‘lgan ichki psixologik, biologik va individual xususiyatlar bo‘lib, ular ijtimoiy-ekologik fikrlashning shakllanishi va rivojlanishiga bevosita ta’sir ko‘rsatadi. Ular shaxsning ijtimoiy hodisa va jarayonlarni qanday qabul qilishi, ularga munosabat bildirish metodi va ijtimoiy-ekologik holatlarga moslasha olish darajasini belgilaydi.Obyektiv omillar – bu shaxsdan tashqarida mavjud bo‘lgan, uning ijtimoiy-ekologik fikrlashiga bevosita yoki bilvosita ta’sir etuvchi tashqi omillar bo‘lib, ular insonning ekologik ongidan mustaqil, lekin uning shakllanishiga kuchli ta’sir ko‘rsatadi.Etnomadaniy talablar – bu shaxsning ijtimoiy-ekologik fikrlashiga, u yashayotgan jamiyatning milliy va madaniy xususiyatlariga asoslangan tashqi ta’sir etuvchi omillar. Etnomadaniy talablar shaxsning ijtimoiy me’yorlar, qadriyatlar va madaniy an’analarni qabul qilishi, ijtimoiy voqealarni tushunishdagi tasavvurlarini shakllantirishda muhim rol o‘ynaydi.

ПЕДАГОГИКА ВА ПСИХОЛОГИЯ88Bu omillar, asosan, milliy, etnik, diniy va madaniy an’analar orqali tasavvur qilinadi va shaxsni jamiyatdagi ekologik o‘rnini aniqlashda katta ahamiyatga ega.Yetakchi faoliyat omili - bu shaxsning ijtimoiy-ekologik fikrlashiga ta’sir etuvchi, uning kundalik faoliyati, ishlari, mashg‘ulotlari va muloqotlari bilan bog‘liq bo‘lgan tashqi va ichki omillar. Faoliyatlar, ayniqsa, ijtimoiy-ekologik faoliyat, bolaning ijtimoiy muhitga qanday moslashishini, boshqalar bilan qanday aloqada bo‘lishini va o‘zini qanday tutishini belgilaydi. Har qanday ijtimoiy-ekologik faoliyatning maqsadi va mazmuni ijtimoiy-ekologik fikrlash shakllanishiga ta’sir ko‘rsatadi, chunki ular har bir shaxsning jamoada qanday o‘rni borligini anglashiga yordam beradi.Boshlang‘ich sinflarda integrallashgan ta’lim o‘quvchilarda tabiat va jamiyatni ongli anglash, ularning o‘zaro bog‘liqligi va rivojlanish qonuniyatlariga ongli munosabatni shakllantirishga xizmat qiladi. Bu jarayonda yetakchi faoliyat omili muhim rol o‘ynaydi, chunki o‘quvchilarning ijtimoiy-ekologik faoliyati, xususan, integrallashgan ta’lim asosidagi mashg‘ulotlar – ularning ijtimoiy-ekologik fikrlashiga bevosita ta’sir ko‘rsatadi. Fanlararo poliparadigmal yondashuv asosida tashkil etilgan ta’lim-tarbiyaviy jarayonda ilmiy tushunchalar va hodisalarni mantiqiy tahlil, hissiy idrok, estetik baholash, ommaga tushunarli ilmiy yo‘sinda bayon etish o‘quvchilarning aqliy va hissiy ehtiyojlarini keng qamrab olish imkonini beradi [1;124-b.]. Innovatsion ta’lim tizimining psixologik va metodik mezonlari ta’lim-tarbiyaviy jarayonni yaxlit va tizimli asosda tashkil etishni taqozo etadi. Bu esa, o‘quvchilarning o‘quv-tarbiyaviy faoliyatidagi mazmun va shakllar orqali ularni ijtimoiy hayotga moslashtirishga xizmat qiladi [3;180-b.]. Turli fanlar o‘rtasidagi fanlararo aloqadorliklar va ularni yagona o‘quv mazmuni orqali birlashtirish o‘quvchilarda mustahkam ijtimoiy fikrlash va jamoaviy ongni shakllantirishga xizmat qiladi. Natijada, shaxs o‘zining ijtimoiy-ekologik muhitdagi o‘rnini anglaydi va faoliyat orqali bu munosabatni ongli ravishda mustahkamlab boradi.Pedagogik jarayonni integratsiyalash asosida o‘quvchilarda media-savodxonlikni shakllantirish imkoniyatlari bir nechta psixologik – pedagogik qonuniyatlarga asoslanadi (1–rasm).Pedagogik tizimda izlanish, yetkazish, o‘zgartirish, tarqatish, saqlash, foydalanish qanchalik samarali olib borilsa, integratsiyalashgan media-ta’lim asosida o‘quvchilarda media-savodxonlikni shakllantirish imkoniyatlari, ma’lumotlarni izlash, jamlash, saqlash, qayta ishlash, tarqatish, tiklash, to‘ldirish va foydalanish jihatlari shunchalik samarali kechadi. Bunda turli muammolarga bag‘ishlangan o‘quv vaziyatlari tashkil etiladi va amaliyotda o‘z aksini topadi.Binobarin, o‘quvchilarda ijtimoiy fanlardan olgan nazariy bilimlarini media-ta’lim asosida shakllantirishda atrof-muhitni, tabiatni, jamiyatni, aniqrog‘i, insonni muhofaza qilish, tabiiy zaxiralardan to‘g‘ri va oqilona foydalanish, tozalik masalalariga e’tibor berish kerak. Bu masalalar o‘quv rejalari, tarbiya bo‘yicha dasturlar, mashg‘ulotlar tarkibiga, ish rejalar mazmuniga kiritish lozim.Umumta’lim fanlarini integratsiyalash jarayonida o‘quvchilarning faol aqliy faoliyatiga yordam beradigan bir qancha omillarni hisobga olish muhim bo‘lib, bu omillarga quyidagilar kiradi:- elementlarning qulay kombinatsiyasi;- o‘quv harakatlaridagi kolloborativ muvofiqlik.

ПЕДАГОГИКА ВА ПСИХОЛОГИЯ891–rasm. O‘quvchilarda ijtimoiy-ekologik ongni poliparadigmal asosida tarbiyalashni takomillashtirish jarayoni.Boshlang‘ich sinflarda fanlarni integratsiyalash texnologiyasini ishlab chiqish fundamental bilimlar berishda poliparadigmal yondashuvlarni shakllantirishda asosiy o‘rin tutadi. Bunday yondashuv yosh avlodda tabiat va jamiyat haqidagi yaxlit tasavvur va tushunchani shakllantirishga xizmat qiladi.Ijtimoiy-gumanitar fanlarni o‘qitishda integratsiyalashgan media-ta’lim maqsadlari:- ijtimoiy-gumanitar fanlariga mos keladigan ommaviy axborot vositalari orqali uzatiladigan ma’lumotlarni qabul qilish, qayta ishlash kompetentsiyalarini shakllantirish;- o‘quvchi tahliliy-tanqidiy fikrlashini shakllantirish;- ma’lumotlarni qidirish, tayyorlash, uzatish va ko‘chirib olish kompetentsiya larini shakllantirish.Jamiyatshunoslik va gumanitar fanlarni o‘rgatishda, media-ta’limning o‘zgacha jihatlari, shundaki, u axborotni tushunish va tahlil qilishni rivojlantirish uchun yuzaga keladi va ta’lim-tarbiyaviy jarayondagi barcha ishtirokchilar olingan ma’lumotlarga teng ravishda erishish imkoniyatini ta’minlaydi. Biroq, o‘qituvchi o‘rgatmaydi, balki atrof-olamni tushunishga yordam beradi va olingan ma’lumotlarni tushunishning turli darajalarida tahlil qilishni taklif qiladi.O‘quvchilarda ijtimoiy fanlarni o‘qitishda o‘quvchilar mediasavodxonligini oshirishning shart– sharoitlari.O‘quvchilarda mediasavodxonlikni shakllantirish (moddiy, texnik, o‘quv–metodik, elektron ta’lim resuslari va boshqalar)metodikasini takomillashtirishIjtimoiy fanlarni mediata’lim vositalari asosida shakllantirishbo‘yicha ta’lim muassasalari (maktab) hamkorligini tashkil qilishPsixologik–pedagogik qonuniyatlar asosida integratsiyalashgan mediata’limni amalga oshirishO‘quvchilar mediata’limini shakllantirishda integratsiyaga yo‘naltirilgan yondashuvni amalga oshirishO‘quvchilarda mediasavodxonlikni shakllantirishda pedagogik faoliyat motivlari va ehtiyojlarini takomillashtirishO‘quvchilarda ijtimoiy-ekologik ongni fanlararo mediata’lim vositalari asosida tarbiyalashning pedagogik jihatlariTashkiliy Psixologik–pedagogik

ПЕДАГОГИКА ВА ПСИХОЛОГИЯ90Foydalanilgan adabiyotlar ro‘yxati:1. Saloxitdinova N.M. Boshlang‘ich sinflarda integratsiyalashgan ta’limni takomillashtirish. O‘quv qo‘llanma. –Toshkent: Tamaddun, 2022. –124 b.2. Eshpulotov M. Tarbiya fani darslarida o‘quvchilarning ijodiy tafakkurini rivojlantirish. Scienceweb. (2023). 3. Ishmuhamedov R., Abduqodirov A., Pardaev A. Ta’limda innovatsion texnologiyalar (ta’lim muassasalari pedagog–o‘qituvchilari uchun amaliy tavsiyalar). – Toshkent: Iste’dod, 2008. – 180 b.4. Назарова Т.C., Полат Э.C. Cредество обучения: Технология создания и использования. –М.: ЙРАО, 1998. –204 c.5. Xayrullaev M.O‘zbekistonda ijtimoiy–falsafiy fikrlar tarixidan lavhalar. –Toshkent: O‘zbekiston, 1995. –240 b.6. Худайқулов Х.Ж. Бобоқулова Д.М.Педагогика. Дарслик .-Т.: Инновация-Зиё. 2021 й. 210.-бет7. Худайқулов Х.Ж. Замонавий педагогик технология таълим самарадорлигининг асосидир. -Т.:Навруз. 2012 й. 158-бет.8. Худайқулов Х.Ж Касбий педагогика.-Т: Таълим. 2021 й. 235-бет 9.Худайқулов Х.Ж. Инновацион педпгогик технология таълим самарадорлик асосидир.-Т.: Таълим. 2025 й. 69-бет. 10.Электронный ресурс: https://ru.wikipedia.org/wikiUDK: 37.018.43:37.013.42DUAL TA’LIMDA INNOVATSION PEDAGOGIK TEXNOLOGIYALARИННОВАЦИОННЫЕ ПЕДАГОГИЧЕСКИЕ ТЕХНОЛОГИИ ВДУАЛЬНОМ ОБРАЗОВАНИИINNOVATIVE PEDAGOGICAL TECHNOLOGIES IN DUALEDUCATION Shukurov Z.N. (Termiz dаvlаt universiteti о’qituvchisi) Mazkur maqolada dual ta’lim jarayoni, uning zamonaviy ta’lim tizimidagi o‘rni va ahamiyati, shuningdek innovatsion pedagogik texnologiyalardan amaliy foydalanishning nazariy-metodik asoslari atroflicha yoritilgan. Unda ta’lim jarayoni bilan ishlab chiqarish faoliyatining o‘zaro integratsiyasi, shaxsning o‘z ustida ishlash jarayonlari hamda ishchining ishlab chiqarishdagi roli ilmiy jihatdan asoslab berilgan. Shuningdek, dual ta’lim sharoitida nazariy bilimlarni real ishlab chiqarish muhiti bilan uzviy uyg‘unlashtirish zarurati ochib berilib, bu jarayonda ta’lim platformalari, axborot-kommunikatsiya texnologiyalari, masofaviy ta’limni boshqarish tizimlari, interaktiv metodlar va zamonaviy ta’lim texnologiyalarining didaktik imkoniyatlari tahlil qilingan.Kalit so’zlar: dual ta’lim, innovatsion pedagogik texnologiya, ta’lim va ishlab chiqarish integratsiyasi, axborot-kommunikatsiya texnologiyalari, raqamli ta’lim platformalari, interaktiv metodlar.

ПЕДАГОГИКА ВА ПСИХОЛОГИЯ91В данной статье всесторонне рассматривается процесс дуального образования, его роль и значение в современной системе образования, а также теоретические и методические основы практического применения инновационных педагогических технологий. Научно обосновывается взаимосвязь образовательного процесса и производственной деятельности, процессов индивидуального саморазвития и роли работника в производстве. Также выявляется необходимость гармоничной интеграции теоретических знаний с реальной производственной средой в дуальном образовании, и в этом процессе глубоко анализируются образовательные платформы, информационно-коммуникационные технологии, системы управления дистанционным обучением, интерактивные методы и дидактические возможности современных образовательных технологий.Ключевые слова: дуальное образование, инновационные педагогические технологии, интеграция образования и производства, информационнокоммуникационные технологии, цифровые образовательные платформы, интерактивные методы.This article comprehensively discusses the dual education process, its role and significance in the modern education system, as well as the theoretical and methodological foundations of the practical use of innovative pedagogical technologies. It scientifically substantiates the mutual integration of the educational process and production activities, the processes of individual self-development, and the role of the worker in production. It also reveals the need for the harmonious integration of theoretical knowledge with the real production environment in dual education, and in this process, educational platforms, information and communication technologies, distance learning management systems, interactive methods, and didactic capabilities of modern educational technologies are deeply analyzed.Keywords: dual education, innovative pedagogical technology, integration of education and production, information and communication technologies, digital educational platforms, interactive methods.Bugungi kunda global, raqamlashtirish va texnologik taraqqiyot bozorlashuvining jadallashuvi mehnat tuzilmasi mazmunida tub o’zgarishlar kuzatilmoqda. Zamonaviy iqtisodiyotni ishlab chiqarishga yordam beradigan nazariy bilimlarga ega, real ishlab chiqarish jarayonlarida mustaqil faoliyatga ega bo’lgan ijodkor va boshqaruvchilarga bo’lgan ehtiyoj sezilmoqda. Bu holat ta’lim tizimi oldiga yangi talablar qo’yib, kadrlar tayyorlash jarayonini amaliyot bilan bog’liqligini yanada jadallashtirishni taqozo qiladi. Ta’lim va ishlab chiqarish integratsiyasiga samarali dual ta’lim tizimi bugungi ta’lim siyosatining asosiy yo’nalishlaridan biri sifatida e’tirof etilmoqda[1].Dual ta’lim tizimi ta’lim jarayoni va ishlab chiqarishni o’z ichiga oladi. Talabalarning kasbiy tayyorgarligini sifat jihatidan yangi bosqichga olib chiqishga xizmat qiladi. Ushbu modeldagi talabalar o’quv jarayonining bir ta’lim asosida nazariy bilimlarni egallashga va ish joyida amaliy faoliyat olib borishga yordam beradi. Bitiruvchining mehnat bozoriga tez moslashishi, kasbiy kompetensiyalarini mustahkamlaydi hamda ish beruvchilar tomonidan talab darajasini oshiradi. Shu bilan birga, dual ta’lim sifatli ta’lim va ishlab chiqarish quvvati o’rtasida uzviy bog’liqlikni ta’minlab, kadrlar tayyorlash mexanizmini tizimli ravishda shakllantiradi. Dual ta’lim tufayli faqat tashkiliy-huquqiy mexanizmlarga emas, balki unda qo’llanilayotgan pedagogik ishlab chiqarishlar, metodlar va texnologiyalarning

ПЕДАГОГИКА ВА ПСИХОЛОГИЯ92zamonaviyligiga ham bevosita bog’liqdir[2]. Innovatsion pedagogik texnologiya dual talimda muhim nazariy bilimlarni, balki ishlab chiqarish muhitida zarur bo’lgan kasblar, kommunikativ va ijtimoiy kompetensiyalarni ham o’z vaqtida o’rganadi. Interaktiv metodlar asosida o’qitish esa talabalarda mustaqil fikrlash, muammoli jarayonlarni tahlil qilish, jamoada ishlash va samarali qaror qabul qilishni rivojlantiradi. Bu esa keyinchalik kasbiy faoliyatda ishlab chiqarishga moslashuvni ta’minlashga xizmat qiladi.So’nggi yillardagi dual ta’lim tizimi va unda innovatsion pedagogik texnologiyani qo’llash masalasi zamonaviy pedagogik kuchning barqaror yo’nalishlaridan biriga aylandi. Dual ta’lim modeli nazariy bilimlar bilan amaliy faoliyatning uzviy integratsiyasiga asoslanib, talabalarning kasbiy kompetensiyalarini ishlashini va mehnat bozoriga moslashuvini ta’minlashga xizmat qiladi. G.Hoffman va J.Reinxoldida Germaniya hamda Shveysariya yordami asosida dual ishlab chiqarish ishlab chiqarish bilan hamkorlikda tashkil etish, o’quv dasturlarining amaliy yordamlariga mos ilmiy ta’limni qo’llab-quvvatlash asoslab berilgan. A.Myuller dual ta’lim jarayonida innovatsion pedagogik texnologiyalarni joriy etishda ta’lim jarayonlari va ish beruvchilar o’zlarining shaxsiy dasturiy ta’minotlari, o’zlarining moddiy quvvatlarini mehnat bozorida ishlab chiqarish moslashtirish hamda kompyuter ta’lim texnologiyalarini integratsiyalash muhim ahamiyatga ega bo’lishlarini ta’kidlaydi. K.Brown esa interaktiv va masofaviy ta’lim metodlaridan ikkilamchi ta’lim olish talabalarning o’quv motivatsiyasini oshirish va ta’lim sifatini yaxshilashda samarali vosita ekanligini qayd etadi. Mahalliy manbalarda esa, dual ta’lim ilmiy markazini O’zbekistonda joriy etilish jarayoni, mavjud muammolar va innovatsion jarayonlarni tadbiq etish zarurati tahlil qilindi[3,4,5,6].Dual ta’lim tizimi zamonaviy ta’lim jarayonida nazariy bilimlarni amaliy ko’rsatish bilan uyg’unlashtirishga samarali mexanizm sifatida qaraladi. Tadqiqot natijalari shuni ko’rsatmoqdaki, innovatsion pedagogik texnologiyani qo’llash dual ta’lim jarayonining darajasini oshirish uchun xizmat qiladi. Masalan, virtual laboratoriyalar va interaktiv metodlar talabalarga murakkab jarayonlarni real sharoitga yaqin muhitda o’rganishni taminlaydi. Bundan tashqari, dual ta’limda innovatsion texnologiyalarni tadbiq etish pedagogning rolini, nafaqat bilim beradigan , balki yo’l-yo’riq ko’rsatuvchi sifatida belgilagan. Talabalar amaliyotga tayyorlanish jarayonida o’z-o’zini boshqarish, hal qilish va jamoaviy ishlash qobiliyatlarini rivojlantiradi. 1-rasm. Dual ta’limda innovatsion pedagogik texnologiyalar.

ПЕДАГОГИКА ВА ПСИХОЛОГИЯ93Shuni ta’kidlash kerakki, innovatsion pedagogik texnologiyalarni qo’llashda texnik va o’qituvchilarning malakasi muhim rol o’ynaydi. Tadqiqotchilar tomonidan kuzatilgan natijalar shuni ko’rsatadiki, talabalarni ishlab chiqarishga samarali yo’naltirish o’qituvchilarining pedagogik xizmatlari bilan bevosita bog’liq. Shu sababli dual ta’limni kuchaytirish uchun moddiy texnologik infratuzilmani yaxshilash, balki pedagoglarni malaka oshirish va innovatsion metodlarni amaliyotga joriy etishga yo’naltirilgan dasturlarni ishlab chiqarish zarur. Umuman olganda, dual ta’limda innovatsion pedagogik texnologiyalarni tadbiq etish ta’lim sifatini ta’minlash, talabalar motivatsiyasini oshirish va ularning kasbiy faoliyatdagi ishlab chiqarishda muhim amaliy bilimlarni egallashga yordam beradi. Shu bilan birga, texnologik va pedagogik tajribani uyg’unlashtirish orqali ta’lim jarayoni yanada interaktiv, amaliy va samarali bo’lishi mumkin.Tadqiqot natijalari shuni ko‘rsatadiki, dual ta’lim tizimida innovatsion pedagogik texnologiyalarni qo‘llash talabalar bilimlari va amaliy ko‘nikmalarining sezilarli darajada oshishiga xizmat qiladi. Jumladan, virtual laboratoriyalar va interaktiv mashg‘ulotlar orqali murakkab ish jarayonlarini real sharoitga yaqin muhitda o‘rganish imkoniyati yaratiladi. Bu esa amaliy ko‘nikmalarning rivojlanishiga olib keladi. Shu bilan birga, innovatsion texnologiyalar talabalarning o‘quv jarayonidagi motivatsiyasi va faol ishtirokini kuchaytirib, o‘z-o‘zini boshqarish hamda mustaqil ishlash ko‘nikmalarini shakllantiradi. O‘qituvchilar uchun esa mazkur yondashuv nazariy bilimlarni yetkazish bilan bir qatorda mentorlik va yo‘lyo‘riq ko‘rsatish faoliyatini kengaytirish imkonini beradi. Shuningdek, ta’lim muassasalari va ishlab chiqarish korxonalari o‘rtasidagi hamkorlik talabalarni real mehnat sharoitlari bilan tanishtirib, ularning mehnat bozoriga mos, raqobatbardosh mutaxassis sifatida shakllanishiga xizmat qiladi.Tadqiqotlar shuni ko’rsatdiki, dual ta’limda innovatsion pedagogik texnologiyalarni tadbiq etish, nafaqat ta’lim sifatini oshirishga, balki talabalarni zamonaviy ish bozoriga tayyor, raqobatbardosh va kasbiy jihatdan malakali kadrlar sifatida shakllantirishga xizmat qiladi. Shu sababli, pedagogik va texnologik resurslarni uyg’unlashtirish, o’qituvchilarning malakasini oshirish va innovatsion metodlarni keng joriy etish dolzarb vazifa sifatida ko’riladi.Foydalanilgan adabiyotlar ro’yxati:1. Narbayeva M. Innovative pedagogical trends of the dual education system in higher educational institutions. Educational Research in Universal Sciences, 2(18 Special), 2023.437-447 p. 2. Hamroev G.H., Rakhimova S.D. The effectiveness of the dual education system. American Journal of Pedagogical and Educational Research, 2024.13-17 p. 3. Murzatayeva A., Sarsembayeva E., Makhadiyeva A., Aspanova I., Dmitriy M. The use of dual training technology in the formation of professional competencies of teachers. World Journal on Educational Technology: Current Issues, 14(4), 2022. 1120–1132 p. 4. Seitaliyeva A.A., Shyndaliyev N.T., Tokhayeva A.O., Anetova A.Zh., Omarkulova G.Sh. The state of teacher training in the conditions of dual training. Journal of Electrical Systems, 2024. 20(4p). 5. Komilov U., Tulyaganova G. Innovatsion ta’lim texnologiyalari asosida talabalarning metodik tayyorgarligini shakllantirish. Maktabgacha va maktab ta’limi jurnali, 2025.3(5)b. 6. Kurbanova U.S. Innovatsion pedagogik texnologiyalar ta’lim jarayonining samaradorligini oshirish omili sifatida. Innovations in Science and Technologies, 2025. 2(4), 289–295 b.

ПЕДАГОГИКА ВА ПСИХОЛОГИЯ94UDK: 53.(072.3)+331.518.2FIZIKADAN MUAMMOLI TAJRIBALARNI AXBOROT TЕXNOLOGIYALARI ASOSIDA BAJARISHDA OʻQUVCHI KRЕATIV FAOLIYATI DAVRIYLIGIПЕРИОДИЧНОСТЬ ТВОРЧЕСКОЙ ДЕЯТЕЛЬНОСТИ УЧАЩЕГОСЯ ПРИ ВЫПОЛНЕНИИ ПРОБЛЕМНЫХ ОПЫТОВ ПО ФИЗИКЕ НА БАЗЕ ИНФОРМАЦИОННЫХ ТЕХНОЛОГИЙTHE FREQUENCY OF THE STUDENT'S CREATIVE ACTIVITY WHEN PERFORMING PROBLEMATIC PHYSICS EXPERIMENTS BASED ON INFORMATION TECHNOLOGY Boymirov Sh.T. (Denov tadbirkorlik va pedagogika instituti dotsenti, pedagogika fanlari doktori (PhD)Maqolada fizikadan muammoli tajribalarni axborot tеxnologiya asosida(ATA) bajarishda oʻqvuvchi krеativ faoliyati davriyligi, falsafiy, psixologik, pеdagogik, mеtodik, didaktik nuqtai nazaridan yoritishga mualliflar harakat qilishgan. Fizikadan muammoli tajribalarni ATA bajarish jarayonida oʻquvchi oldida krеativ faoliyat davriyligiga amal qiladigan salbiy va ijobiy ziddiyatlar mavjudligi bayon qilingan. Shuningdеk, oʻqitish davriyligining 6 ta holati haqida ma'lumot bеrilgan. Krеativ faoliyatning tarkibiy tuzilishiga koʻra, 4 ta komponеnti, oʻquvchi bilan muammoli tajribalarni bajarishga doir matеrial oʻrtasidagi bogʻlanishlardan 6 ta guruhi koʻrsatib bеrilgan.Kalit soʻzlar: tabiat, jamiyat, qonun, qonuniyat, ziddiyat, faoliyat, ta'lim, jarayon, tajriba, muammo, krеativ, layoqat, qobiliyat, koʻnikma, malaka, kompеtеnsiya.В статье автор предпринял попытку осветить цикличность творческой деятельности учащегося при выполнении проблемных экспериментов по физике на основе информационных технологий с философской, психологической, педагогической, методической и дидактической точек зрения. Отмечается наличие положительных и отрицательных противоречий, возникающих перед учащимся в процессе выполнения проблемных экспериментов по физике, связанных с соблюдением цикличности креативной деятельности. Также представлена информация о 6 этапах цикличности обучения. В соответствии со структурой креативной деятельности выделены 4 её компонента, а также показаны 6 групп взаимосвязей между учащимся и учебным материалом по выполнению проблемных экспериментов.Ключевые слова: природа, общество, закон, закон, конфликт, деятельность, образование, процесс, опыт, проблема, творчество, способности, навыки, компетенции, компетентность.The authors tried to highlight the content of the article from philosophical, psychological, pedagogical, methodological, and didactic points of view on the frequency of creative activity developing when performing problematic experiments in physics based on information technology. In the process of performing problematic experiments in IT physics, the presence of negative and positive contradictions in front of the reader is noted, which follow the frequency of creative activity. Information is also provided on 6 cases of study

ПЕДАГОГИКА ВА ПСИХОЛОГИЯ95periodicity.Key words: nature, society, law, law, conflict, activity, education, process, experience, problem, creativity, abilities, abilities, skills, competencies, competence.Tabiat, jamiyat hodisa va jarayonlarida amal qiladigan umumiy qonuniyat bu davriylik bo‘lib, u hodisa va jarayonlarning davriy takrorlanishi va rivojlanishini ta’minlaydi. Maktab fizika ta’limida muammoli tajribalarni ATA bajarishda o‘quvchi kreativ faoliyati o‘z davrlariga ega. Ammo, bu muammo hanuzgacha didaktikada tadqiq qilinmagan.Psixologiya va didaktikaga doir ilmiy-tadqiqot ishlarida “davriy boshqaruv”, “didaktik davr”, “o‘qitish davri” kabi atamalar ishlatiladi. Lekin bu atamalar va ularga oid tushunchalarning ma’nolari yеtarlicha tahlil qilinib, birining o‘ziga xos mazmuni chegaralanmagan. Bu borada didakt olim M.A.Danilov ilk bor “kreativ faoliyat jarayoni mantiqi”, “kreativ faoliyat jarayonini harakatlantiruvchi kuchlar”, “kreativ faoliyat jarayoni bo‘g‘inlari” kabi tushunchalarni ilmiy asoslab bergan. M.A.Danilovning ta’kidlashicha, kreativ faoliyat ta’lim jarayoni mantiqi o‘quv fani mazmuni va uni o‘zlashtirish psixologiyasining o‘zaro qo‘shilib ketishidan iborat. Fizikadan muammoli tajribalarni ATA bajarish kreativ faoliyat jarayonida o‘quvchi oldiga qo‘yilgan nazorat va amaliy topshiriqlar mazkur jarayonning harakatlantiruvchisi hisoblanadi. Fizikadan muammoli tajribalarni ATA bajarish jarayonida kreativ faoliyat davriyligi o‘zining murakkabligi bilan o‘quvchi ongiga kreativ faoliyatga doir ziddiyatlarni keltirib chiqaradi. Fizikadan muammoli tajribalarni ATA bajarish jarayonida o‘quvchi ongida kreativ faoliyat davriyligiga amal qiladigan ziddiyatlar ikki xil bo‘ladi:1. Salbiy ziddiyatlar. Ziddiyatlarning bu turi fizikadan yangi muammoli tajriba bajarish vaqtida bartaraf etilishi zarur. Negaki, ular kreativ faoliyat davriyligining, binobarin, o‘quvchi nazariy bilimi, amaliy ko‘nikma, malaka va kompetensiyalarini o‘zlashtirishning ongli kechishiga to‘sqinlik qiladi.2. Ijobiy ziddiyatlar. Muammoli tajribalarni ATA bajarishda o‘quvchi kreativ faoliyati davriyligining ma’lum bir qonuniyatga ko‘ra, harakat qilishi uchun zarur ziddiyatlar. Ziddiyatlarning bu turi bartaraf qilinmaydi. Aksincha, ular o‘quvchi kreativ faoliyati davriyligi jarayonida maxsus metodlar orqali rivojlantiriladi. Kreativ faoliyat ziddiyatlarni qiyin jarayon sifatida sezish, ularni hal qilishga intilish, o‘quvchini mustaqil fikrlash, tafakkur va xotiraga zo‘r berib, intellektual hamda amaliy muammolarni ijobiy hal etishga yеtaklaydi. Fizikadan muammoli tajribalarni ATA bajarish jarayonidagi pozitiv-kerakli ziddiyatlar ta’lim-tarbiyaviy ishlar rivojining harakatlantiruvchi kuchlari bo‘lib hisoblanadi.N.F.Talizina [6]ning dasturlashtirilgan kreativ faoliyat muammolariga oid ilmiy izlanishlarida “davriy boshqarish” atamasi qo‘llanilib, unda o‘quvchi o‘zlashtirishi nazarda tutilgan . Uning fikricha, kreativ faoliyatda ko‘zlangan oxirgi natijaga erishish uchun mazkur natijaga olib keluvchi kreativ faoliyat jarayoni boshqarilishi shart, chunki oxirgi natijani boshqarib bo‘lmaydi.L.Ya.Zorina [1, 2] “didaktik davr” atamasini umumiy didaktika nuqtai nazaridan qo‘llagan. Kreativ faoliyat, - deb yozadi u, - o‘qituvchi va o‘quvchilarning o‘zaro bog‘liq harakatlari tizimi. Uni ma’lum vaqt ishga tushirish uchun shunday birlikni ajratish kerakki, unda yaxlitlik mohiyati aks etsin. Yaxlitlik o‘zida aks ettirgan bunday birlik didaktik davr deb ataladi.Didaktik davr kreativ faoliyat mazmunining bir qismini talab darajasida optimal o‘zlashtirish vazifasini bajaradi. L.Ya. Zorina [1, 2] mazkur fikrga asoslanib, kreativ faoliyat

ПЕДАГОГИКА ВА ПСИХОЛОГИЯ96jarayonidagi beshta davrni ajratadi: didaktik vazifalarni qo‘yish va ularni o‘quvchining qabul qilishi; fizikadan muammoli tajriba bajarishga doir o‘quv materiallarining bir qismini e’lon qilishi va uni o‘quvchining ongli idrok qilishi; yangi nazariy bilimlarni amaliyotga joriy qilishni tashkil qilish va uni o‘quvchi kreativ faoliyatiga bevosita tadbiq etishi; teskari aloqani o‘rnatish va o‘quvchining o‘z-o‘zini nazorat qilishi; o‘quvchini maktabdan tashqari kreativ faoliyatga tayyorlash.L.Ya.Zorina [1, 2] ajratgan birliklarni didaktik davr yoki sikl sifatida qabul qilib bo‘lmaydi. Ular M.A.Danilovning tadqiqot ishlarida asoslangan kreativ faoliyat halqalari –aktlarni eslatadi. Birinchidan, davr nisbatan keng, mazmundor hodisa bo‘lib, u o‘zida kreativ faoliyat aktlari, bosqichlar tizimini qamrab oladi; ikkinchidan, kreativ faoliyat davrlarini ajratish o‘lchovlarini belgilamasdan turib, kreativ faoliyat jarayoni davrlari xususida fikr yuritish mumkin emas. Shu bilan birga, fizikadan bajariladigan muammoli tajribalarning o‘quvchi kreativ faoliyatida takrorlanish shakli, maqsadi, vositasi, natijalarni oldindan qayd etmasdan turib, kreativ faoliyat jarayoni davrlari xususida fikr yuritish qiyin.M.V.Klarin [3] “o‘qitish davri” atamasini pedagogik texnologiya g‘oyalari nuqtai nazaridan qo‘llagan. Fikrimizcha, “o‘qitish davri” atamasi o‘qitish faoliyati o‘qitishga havola. Uning yozishicha, o‘qitish davrining quyidagi holatlari mavjud:a) kreativ faoliyatning umumiy maqsadini belgilash; b) kreativ faoliyat maqsadini umumiy shakllantirishdan aniqlashtirishga o‘tish;v) o‘quvchining kreativ faoliyatga tayyorgarlik darajasini tashxislash; g) o‘quvchi nazariy bilimi, amaliy ko‘nikma va malakalarini korreksiyalash;d) kreativ faoliyat natijasini tekshirish.Mazkur bosqichlarga ko‘ra, kreativ faoliyat “model” tavsifini oladi.M.V.Klarin [3] “model” atamasini kreativ faoliyatning berilgan vaqt mobaynida takrorlanib, bir holatdan yangi, rivojlangan sifatga o‘tishini tavsiflash uchun ishlatgan. U kreativ faoliyat jarayonining mazkur sifati - oldingi holatdan yangi holatga o‘tishini nazarda tutib, “kreativ faoliyatning takrorlanadigan davri” iborasini qo‘llagan.Ba’zi tadqiqot ishlarida maqsad, vosita, natija kategoriyalariga tayanib, kreativ faoliyat davriyligini asoslashga harakat qilingan. “Didaktika” darsligida yozilishicha, kreativ faoliyat jarayoni akt, bosqich, davrlardan iborat. Akt – kreativ faoliyat jarayonining eng kichik birligi. Kreativ faoliyat jarayoni aktlari rivojlanib, kreativ faoliyat bosqichlariga, bosqich esa rivojlanib kreativ faoliyat davrlariga aylanadi.Kreativ faoliyatning davriy harakatini ikki yo‘l bilan tavsiflash mumkin. Umumiydan xususiyga qarab borish yo‘li bilan kreativ faoliyat jarayonlari bayon qilinadi. Bu yo‘l bilan kreativ faoliyat jarayoni o‘rganilganda umumiy tasavvurdan uning akt, bosqich, davrlariga qarab boriladi. Kreativ faoliyatni shu tarzda o‘rganish an’anaviy yo‘l bo‘lib, unda kreativ faoliyat jarayoni aktlarining rivojlanib, kreativ faoliyat bosqichiga aylanishini kuzatish ancha murakkab kechadi. Fizikadan muammoli tajribalarni ATA bajarishda o‘quvchi kreativ faoliyati davriyligi jarayonini tashkil etish, boshqarish, nazorat qilishning hozirgi an’anaviy amaliyoti mazkur yondashuvga binoan shakllangan. Uning zaif tomoni shundaki, kreativ faoliyat aktidan bosqich yoki davrlarga o‘tish maqsadi, vositalari aniq emas.Kreativ faoliyat akti va bosqichlarining takomillashib, kreativ faoliyat davriga aylanishi, kreativ faoliyatning har bir davrda erishilgan natijalarni qayd etish imkoniyatlari ortib boradi. Fizikadan muammoli tajribalarni ATA bajarishni tashkil etish, pirovardda, pedagogik amaliyotni asoslashga zamin yaratadi. Fizikadan muammoli tajribalarni ATA bajarishda o‘quvchi kreativ faoliyati davriyligi ikki subyekt o‘qitish va o‘qish faoliyatining o‘zaro ta’siri

ПЕДАГОГИКА ВА ПСИХОЛОГИЯ97sifatida ajratiladi. Bunday yo‘l tanlashimizda qator didakt olimlarning ilmiy izlanishlari tadqiqot ishimiz uchun nazariy asos bo‘lib xizmat qiladi.Akademik M.I.Maxmutov [5] o‘z ilmiy izlanishlarida kreativ faoliyatni o‘qitish va o‘qishning o‘zaro ta’siri jihatdan asoslab bergan. U, hatto dars tiplarini ajratishda kreativ faoliyatni o‘qitish va o‘qish o‘zaro ta’siridan kelib chiqqan. Kreativ faoliyat ikki tomonlama jarayon bo‘lib, unda o‘qitish va o‘qish faoliyati o‘zaro uyg‘unlashib, natijada, kreativ faoliyatning ijtimoiy institut sifatida amal qilishiga olib keladi. I.Ya.Lerner [4]ning yozishicha, kreativ faoliyat jarayoni ijtimoiy tajribaning ma’lum qismini o‘zlashtirish maqsadida o‘qituvchi va o‘quvchi o‘zaro ta’siridan shakllanadigan akt. Kreativ faoliyat aktlarining borishi, ularning o‘zaro sintezlashuvidan kreativ faoliyat jarayonining yanada yirikroq birliklari bosqich, davrlar shakllanadi.Mazkur ilmiy-tadqiqot ishimizda fizikadan muammoli tajribalarni ATA bajarish davrlarini o‘rganish, jarayonlarni sharhlash, natijalarini bayon qilishda kreativ faoliyatda o‘qitish va o‘qishning o‘zaro ta’siri xususiyatlariga tayanildi. Maktab fizika ta’limida muammoli tajribalarni ATA bajarish jarayonida kreativ faoliyat davrlari amplitudasi kattalashib boruvchi spiralsimon harakatga o‘xshatiladi. Spiralning har bir aylanasi boshlangan nuqta bilan bog‘liq bo‘lganidek, muammoli tajriba bajarishda kreativ faoliyat jarayonining boshlanishi uning yakuniga qaytib keladi. Boshlangan nuqtaga qaytib kelishi va undan yanada uzoqlashishi natijasida kreativ faoliyat subyektlarida o‘qitish va o‘qishning uch xil o‘zgarishi va mazkur o‘zgarishlarga muvofiq quyidagi uch xil rivojlanish amal qiladi:1. O‘qituvchi faoliyatida yuz beradigan o‘zgarish fizikadan muammoli tajribalarni ATA bajarish jarayoni kreativ faoliyat davrlariga mos maqsadni tanlash, uni o‘quvchiga yеtkazish, ma’lum natijaga erishish o‘quv-ijodiy faoliyatning bir davrdan ikkinchi davrga o‘tishiga rahbarlik qilish, muammoli tajriba bilan o‘quvchi o‘rtasidagi bog‘lanishlarni tashkil qilish, har xil nazoratlarni o‘tkazish, natijasini o‘quvchiga yеtkazish jarayonida o‘qituvchida pedagogik mahorat rivojlanadi. Binobarin, o‘qituvchi fizikadan muammoli tajribalarni ATA bajarish jarayonida o‘quvchilarni yangi nazariy bilim, tushuncha, qonuniyatlar, shuningdek, kreativ faoliyat tajribasi, tabiat, jamiyat va jarayonlarini tanishtira turib, o‘zining pedagogik faoliyatini rivojlantiradi. O‘qituvchi pedagogik faoliyati mehnatning ijtimoiy taqsimlanishi natijasiga ko‘ra, o‘ziga xos ijtimoiy institut hisoblanadi.Kreativ faoliyatning tarkibiy tuzilishiga ko‘ra to‘rtta komponentdan iborat:1. O‘quvchi kreativ faoliyatini tashkil eta olish, bunday layoqat tashkilotchilik faoliyati deb yuritiladi. Tashkil etish - bu o‘quvchi bilan muammoli tajribalarni ATA bajarishga doir material o‘rtasidagi bog‘lanishlarni ishga solish. O‘quvchi bilan muammoli tajribalarni ATA bajarishga doir material o‘rtasidagi bog‘lanishlarni quyidagi guruhlarga ajratishi mumkin: a) maqsadli bog‘lanish o‘quvchi bilan u yoki bu o‘quv materiali o‘rtasida aloqa;b) mazmunli bog‘lanish o‘quvchi bilan o‘rganilayotgan o‘quv materiali mazmuni o‘rtasidagi aloqa; v) funksional bog‘lanish o‘quvchi bilan o‘rganilayotgan obyekt faoliyatida bajariladigan muammoli tajriba o‘rtasidagi aloqa; g) metodik bog‘lanish o‘quvchi bilan muammoli tajribalarni ATA bajarishga doir materialni o‘rgatish metodi o‘rtasidagi aloqa; d) boshqaruv faoliyati bu o‘quvchining muammoli tajribalarni ATA bajarishga doir materialni o‘zlashtirishning bir pog‘onasidan ikkinchi pog‘onasiga ko‘tarilishiga rahbarlik;e) aloqalashuv faoliyati bu o‘qituvchining o‘quvchilar bilan muloqoti, muammoli tajribalarni o‘quvchilarga mos qilib bajartira bilish, ular uchun qayg‘urish;

ПЕДАГОГИКА ВА ПСИХОЛОГИЯ98j) kreativ faoliyat ta’lim natijalarini tahlil qilish, ta’lim jarayonida uchraydigan ijobiy va salbiy aloqalarni tasnif qilishda o‘qituvchining bilish faoliyati.Kreativ faoliyatning tarkibiy qismlari o‘zaro uzviy aloqadorlikda amal qiladi. Muammoli tajribalarni ATA bajarishda kreativ faoliyatni tashkil etmasdan turib, uni boshqarish mumkin bo‘lmaganidek, o‘quvchilar bilan faol aloqada bo‘lmasdan kreativ faoliyat jarayonini bilib bo‘lmaydi. O‘qituvchi kreativ faoliyatida yuz beradigan o‘zgarishlar o‘quvchi ta’sirida takomillashadi. O‘quvchi fizikadan muammoli tajribalarni ATA bajarish jarayonida o‘z o‘qituvchisida kreativ faoliyat va pedagogik mahorat rivojlanishga hissa qo‘shadi.2. Muammoli tajribalarni ATA bajarish jarayonida o‘quvchi kreativ faoliyatida sodir bo‘ladigan o‘zgarishlar o‘qituvchi ta’sirida yuzaga keladi va boshqariladi. Muammoli tajribalarni ATA bajarishda o‘quvchi kreativ faoliyatining bir aktdan ikkinchi aktga o‘zaro bog‘langan tushunchalar to‘plamini atroflicha tahlil qilib, ularni o‘zaro mantiqiy bir negizga birlashtirib, to‘liq o‘zlashtirilgan yaxlit bilim sari boradi. O‘quvchi u yoki bu muammoli tajribalarni ATA bajarishni o‘zlashtirishning ilk bosqichida endi o‘rganilayotgan hodisani oldin o‘rganilgan, tahlil qilingan tushunchadan ajrata olmaydi. Turli jarayonlar va ularga oid tushunchalar farqini ko‘rsatishda qiynaladi. Bu - tutash tushunchalar hodisasi.Ba’zan o‘quvchilar ko‘paytirish, bo‘lish xossalarini, og‘irlik, massa birliklarini ajratishda chalkashliklarga yo‘l qo‘yishadi. Bular faqat bo‘sh o‘zlashtirish natijasi emas, aksincha, endigina o‘rganilgan nazariy bilimlar ustida yеtarli mashq qilinmaganlik oqibati. O‘quvchi bilimining bu zaif tomonlari muammoli tajribalarni ATA bajarishda kreativ faoliyatga doir dalillarini atroflicha tahlil qilish, ta’rif va tayanch tushunchalarni mutassil takrorlab borish, fizikadan muammoli tajribalarni ATA bajarish yo‘llari bilan bartaraf etiladi.O‘quvchi fizikadan muammoli tajribalarni ATA bajarishda kreativ faoliyat jarayonining oldingi davridan navbatdagi davriga o‘tganda, o‘rganilgan nazariy bilimlari ongida yanada aniqlashadi, amaliy ko‘nikma, malaka va kompetensiyalari takomillashib, kreativ faoliyat jadallashadi. Shular evaziga muammoli tajriba bajarishda kreativ faoliyatga ajratilgan vaqt byudjetidan tejamkorlik bilan foydalanish imkoniyatlari ortadi.Boshqalarga o‘xshab faoliyat ko‘rsatish. O‘zgalarga ergashish, o‘qituvchi tushuntirishlari va izohlarini tinglash. O‘qituvchi tushuntirganidek, fizikadan muammoli tajribalarni ATA bajarish yo‘llari bilan o‘quvchida kreativ faoliyat shakllana boshlaydi. Muammoli tajribalarni ATA bajarishda kreativ faoliyat o‘quvchi xotirasiga mo‘ljallangan bo‘lib, u butun umr bo‘yi takomillashib boradi. Demak, o‘quvchi muammoli tajribalarni ATA bajarish uchun ma’lum ilmiy-metodik adabiyotlarni o‘qib, nimanidir o‘rganadi. O‘rganish -kreativ faoliyatning yеtakchi funksiyasi hisoblanadi. Foydalangan adabiyotlar ro‘yxati:1.1.Respublikаsining Kоnstituttsiyаsi. – Tоshkent: О’zbekistоn, 1992. - 48 bet.2.Ўзбекистон Республикаси “Таълим тўғрисидаги” Қонун. -Т.: 2020 йил 23 сентябрь.3.Зорина Л. Я. “Дидактические основы формирования системности знаний у старшеклассников”: Автореф. дисс. … докт. пед. наук. –М., 1979. – 40 c, 362с.4.Кларин М. В. “Инновации в мировой педагогике”. –Рига, 1995. – 184 c.5.Лернер И. Я. “Дидактические основы методов обучения”. –М., 1981. – 186 c.6.Махмутов М. И. “Современный урок. Вопросы теории”. 2-е изд. –M., “Педагогика”, 1985. – 184 c.7.Талызина Н. Ф. “Педагогическая психология”. –М., 1988. – 244 c.8.Худайқулов Х.Ж. Бобоқулова Д.М.”Педагогика”. Дарслик .-Т.: Инновация-Зиё. 2021

ПЕДАГОГИКА ВА ПСИХОЛОГИЯ99й. 210.-бет9.Худайқулов Х.Ж. “Замонавий педагогик технология таълим самарадорлиги-нинг асосидир”. -Т.:Наврўз. 2012 й. 158-бет.10. Худайқулов Х.Ж.”Инновацион педпгогик технология таълим самарадорлик асосидир”.-Т.: Таълим. 2025 й. 69-бет.УДК: 378.011.3-051:37.034БЎЛАЖАК ПЕДАГОГЛАРНИНГ МАЪНАВИЙ-АХЛОҚИЙ КОМПЕТЕНЦИЯЛАРИНИ ИНТЕНСИВ РИВОЖЛАНТИРИШ ТАМОЙИЛЛАРИПРИНЦИПЫ ИНТЕНСИВНОГО РАЗВИТИЯ ДУХОВНО-НРАВСТВЕННЫХ КОМПЕТЕНЦИЙ БУДУЩИХ ПЕДАГОГОВPRINCIPLES OF INTENSIVE DEVELOPMENT OF SPIRITUAL ANDMORAL COMPETENCIES OF FUTURE TEACHERSИсмоилов Ё.Қ. (Самарқанд давлат педагогика институти мустақил тадқиқотчиси) Мақолада талабаларни маънавий-ахлоқий тарбиялаш жараёнини “Узлуксиз маънавий тарбия Концепцияси” асосида индикаторлар орқали баҳолаш масаласи концептуал жиҳатдан тадқиқ этилади. Муаллиф педагогика факультетлари машғулотларидаги статуслар трансформацияси – ўқувчининг “ўқувчи”чи”дан “тарбияланувчи”га, ўқитувчининг эса “ўқитувчи”дан “ўқитувчи-тренер”га айланиши талабаларда таянч маънавий-ахлоқий компетенцияларни шакллантириш олдига янги вазифалар қўяётганини асослаб беради. Мақолада “Эзгу сўз, эзгу ният, эзгу иш” триадасининг педагогик талқини, маънавий тарбия – ички оламни, ахлоқий тарбия эса ана шу ички оламни ташқи олам билан боғлаш функциясига эга эканлиги очиб берилади.Калит сўзлар. Талаба ёшлар, маънавий-ахлоқий тарбия, Узлуксиз маънавий тарбия Концепцияси, таянч фазилатлар, индикаторлар, педагогик тамойиллар, технологик таъминот, тарбия мақсадлариВ статье концептуально исследуется вопрос оценки процесса духовнонравственного воспитания студентов через индикаторы на основе «Концепции непрерывного духовного воспитания». Автор обосновывает, что трансформация статусов на занятиях педагогических факультетов - переход студента от роли «обучающегося» к «воспитаннику», а преподавателя от «учителя» к «педагогутренеру» - ставит новые задачи по формированию базовых духовно-нравственных компетенций у студентов. В статье раскрывается педагогическая интерпретация триады «Благое слово, благая мысль, благое дело», а также обосновывается, что духовное воспитание формирует внутренний мир, а нравственное воспитание выполняет функцию связи этого внутреннего мира с внешним миром.Ключевые слова: студенческая молодежь, духовно-нравственное воспитание, Концепция непрерывного духовного воспитания, базовые добродетели, индикаторы,

ПЕДАГОГИКА ВА ПСИХОЛОГИЯ100педагогические принципы, технологическое обеспечение, цели воспитания.The article conceptually examines the issue of assessing the process of spiritual and moral education of students through indicators based on the \"Concept of Continuous Spiritual Education.\" The author substantiates that the transformation of statuses in the classes of pedagogical faculties - the transition of the student from \"learner\" to \"trainee\" and the teacher from \"teacher\" to \"teacher-trainer\" — poses new tasks for the formation of core spiritual and moral competencies in students. The article reveals the pedagogical interpretation of the triad \"Good word, good thought, good deed,\" and explains that while spiritual education shapes the inner world, moral education functions as a bridge connecting this inner world with the outer world.Keywords: Student youth, spiritual-moral education, Concept of Continuous Spiritual Education, core virtues, indicators, pedagogical principles, technological support, educational goals.Ўзбекистон Республикаси Вазирлар Маҳкамасининг Қарори билан тасдиқланиб, амалиётга жорий қилинган “Узлуксиз маънавий тарбия Концепцияси”да ёшлар тарбиясини замонавий асосда илмий-технологик ислоҳ қилиш, ушбу жараённи бугунги кун эҳтиёжларидан келиб чиққан ҳолда илмий асосланган таянч компетенциялар асосида шакллантириш зарурлиги таъкидланган. Маънавий тарбиянинг технологик шарт-шароитларини таъминлаш мақсадида Концепциянинг 7-бандида “маънавий-ахлоқий тарбияни баҳолашнинг илмий асосланган индикаторларини ишлаб чиқиш” [1] ни талаб қилинади.“Узлуксиз маънавий тарбия Концепцияси” асосида ташкил қилинадиган маънавий-маърифий машғулотларда бошқа ихтисослик фанларидан фарқли ўлароқ, статуслар трансформацияси рўй бериши кузатилади. Бу машғулотларда ўқувчилар статуси “ўқувчи”дан “тарбияланувчи”га, ўқитувчи статуси “ўқитувчи”дан “ўқитувчитренер”га алмашади. Бу эса бўлажак педагогларнинг таянч маънавий-ахлоқий компетенцияларини ривожлантириш олдига алоҳида талаблар қўяди. Яъни ҳар бир бўлажак педагог тарбиявий ишларнинг замонавий методларини яхши билишни талаб қилади. Зеро ахлоқий сифатлар кичик ёшдан бошлаб болаларнинг кўникмаларига айлантира борилсагина фазилатларга айланади. [3,4].Узлуксиз маънавий тарбия Концепциясининг тўртинчи босқичида талабаларнинг ички маънавий олами яратилади ва маънавий-маърифий тадбирлар ана шу ички оламни ташқи олам билан боғлашга ўргатади. Бу қадимий маънавий-ахлоқий “Эзгу сўз, эзгу ният, эзгу иш” триадасининг педагогик дискурсига таянади. Бўлажак педагогнинг касбий ва маънавий-ахлоқий компетенциялари шунинг учун ҳам бир бирини тақозо қилади.Узлуксиз маънавий тарбия тизимида бўлажак педагогларни маънавий-ахлоқий тарбиялаш тўққизта тамойил асосида амалга оширилади. Булар:-тарбия мақсади ва йўналишларининг миллий ғоя рўёбига йўналтирилиши;-илмийлик (тарбия тизимининг илмий асосда таш кил этилиши, амалга оширилиши, баҳоланиши, такомиллаштира борилиши);-технологик таъминланганлик (кўзда тутилган натижани кафолатли лойиҳалаш ва амалга ошириш);-узвийлик, узлуксизлик (ўзлаштирилган билим, кўникма, малакалар негизида янги билим, кўникма, малакаларни шакллантириб бориш, уларнинг навбатдаги