Қазақ хандығының ішкі-сыртқы саясаты

Р.Т. Айтбай, Ж.Б.Аширбекова, Л.Т. Кожакеева. Б.Т. Ж^банышев, К-К- Жылкышыбаева КАЗАК ХАНДЫГЫНЫН 1ШК1-СЫРТКЫ САЯСАТЫ (XV Г.орт.- XIX С.орт.)

ЭОЖ 94 (574) КБЖ 63.3 (5 Цяз ) К 17 Баспага К^азац мемлекеттж цыздар педагогикалыц университеттщ Редакциялыц баспа кенеа усынган. Шюр жазгандар: Тулекова М.К. — т.гыл. докторы, профессор; Кэр1баев Б.Б. — т.гыл. докторы, профессор; Р.Т. Айтбай, Б.Аширбекова, Л.Т. Кржакеева т.б К 35 Цазак хандыгыньщ 1шкьсырткы саясаты (XV г.орт.- XIX г.орт.): Оку цуралы. — Алматы: «К^ыздар университет!» баспасы, 2015. -2 6 4 бет 18В1Ч 978-601-224-778-7 Оку куралында казак хандыгыньщ {шй-сыртцы саясаты баяндалган. XV г. орт.-XIX г.ортасына дейш елйр сурген казак хандыгы Еуразия даласында езше тэн гош'-сырткы саясатын журпзт, казак мемлекеттшпнщ, непзш калап, каз1рп аумагын калышастырды. Керей мен Жэшбектен бастап Кенесарыга дешнп хандарымыз казак мемлекеттшгш сактап, ныгайту жолдьшда тынбай курес журпздт Оку куралы тарих мамандыгыньщ студенттерше арналган. ЭОЖ 94 (574) КБЖ 63.3 (5 К аз) 181ЯЧ 978-601-224-816-7 €> Р.Т.Айтбай, Б.Аширбекова, Л.ТДожакеева, Б.Т.Жубанышев, КДЖ ылкышьтбаева, Т.0.0марбеков..’2015 © «К^ыздар университет!» баспасы., 2015

Юркпе Казак хандыгыныц курылуы Шыгыс Д ей т К,ьтшактын, Жетгсудьщ жэне Турюстанныц кен байтак жершде етек алган элеуметпк-экономикалык жэне этносаяси удерютердщ зацды корытындысы болды. Еуразиянын шетЫз де шеказ улы даласын ертеден мекен еткен турк текгес кешпел! тайпалардан б^рыцгай этникалык топка ж^ктелген казактар XV гасырдьщ ортасында ез хандыгын курады. Бул жешнде Елбасымыз Н.Э. Назарбаев Казак хандыгыныц 550 жылдыгына арналган салтанатгы жиында сейлеген сезшде былай деген ед1: «Атакгы Мухаммед Хайдар Дулатидщ деректер! бойынша, 1465 жьшы К,озь^асы тауыньщ етегшде тарихи окига болды. Бул - б1здщ елдтмиздщ тамыры теренде жатканын танытатьш аса мацызды тарихи дерек. Керей мен Жэшбек хандар Эбшхайыр улысынан белшш, Шу мен Таластыц арасында Казак хандыгыньщ шацырагын кетердь Алты Алаш анттасып, айрылмаска сез байласып, Улытауга тадбаларын кашап жазды. Осылайша, тарих сахнасьша «Казак» деген халык шыгып, улангайыр елке «Казак жерЬ> деп атала бастады» [1]. Алгашкы мемлекет1м1здщ одан эр1 аскактап дамуына каска жолды Касьш хан хандыкгьщ 1ргесш бектп, керегесм керсе, Хакназар мен Тэуекел хан Туркютан елкесш тугелдей Казак хандыгына каратады. Ецсегей бойлы ер Ес1м мен Салкам Жэнлр хандар болса елдщ 1ргесш бекпу жолында куресп. Жэцпрдщ баласы Тэуке (1680-1718) хан тусында «Жет! жаргы» деген зацдар жинагы курастырылды. Жет! жаргы кешпелшердщ ел билеу зацы болып табьшады. Ел басьша тускен киыншьшыктан Абылай хан бабамыз елд1 б^рнспрш, жумылдырып, соныц аркасында казак елш аман сактап калды. Осыдан 550 жыл бурын курылган казак хандыгы - бупнде Жер шарындагы 200 ден астам мемлекетпн арасында ез орнын тапкан, 17 миллион халкы бар, жер колем I жагынан элемдеп ен 1р! тогыз мемлекеттщ бхр! (Ресей, Канада, АКД1, Бразилия, Австрия, Индия, Аргентина, Казакстан). Ата-бабаларымыздын найзаньщ ушымен, бшектщ куппмен коргап калган касиетт! казак ел1 - Мэцплйс ел болу улттык идеясы бар Тэуелсхз Казакстан. 3

1. Казак хандыгы туралы деректер мен тарихнама 1.К,азац хандыгы туралы деректер 2.Цазац хандыгы туралы тарихнама К,азак; хандыгы туралы накты мэл1меттерд1 берудщ алгашкы легш XVI гасырдагы белгш тарихшы жэне эдебиепш Мырза Мухаммед Хайдар Дулатидыц «Тарих-и Рашиди» деген шыгармасы бастайды. Бул ецбек - К^азак хандыгыньщ тарихын зерттеу ушш де аса мачызды бастапкы дерекгеме. Онда токсан жыл шпндеп казак хандарыныц тарихы тым кыска болганымен, дэйекп турде баяндалган. Мырза Мухаммед Хайдар жаксы бш1М алган, ез дэу^ршщ саяси окигалары мен кайраткерлершен хабардар болды. Ол турю тшгнде эдеби шыгармалар жазганымен де, мусылман тарихнамасына «Тарих-и Рашиди» тарихи ецбепнщ авторы ретшде ендь Шыгарма 1542-1546 жылдары Кашмирде парсы тшшде жазылган. Онда алгаш рет тарихнамада казак хандары Жэшбек пен Керейдщ кешш кету1 туралы хабарланады (кешхп кету - жаца казак хандыгыныц езшше б1р ©зш-031 билеушщ, ерж бщщрушщ нысаны), олардьщ этникалык сана-сез1М1н кабылдау себептер1 туралы пйарлер айтылып, казак хандарыньщ шайбани урпактарымен, могол хандарымен, кыргыздардьщ, ногайлардьщ, калмактардьщ (ойраттардьщ) эм1ршшер1мен езара катынастары айтылады [2]. Шах-Махмуд Шорастьщ «Тарих» («Хроника») деген шыгармасы казак хандары Буйдаш, Хакназар, Тэуекел, Ес1м жэне оныц улы Жэцпр кезшдеп ХУ1-ХУН гасырлардагы казак-могол катынастарыньщ тарихы жешндеп тупнуска болып табылады [3]. Дулаттар тарихын жазган Мырза Хайдардыц улгклмен, Шах-Махмуд Шорас ез ецбепн ез1 туган шорас тайпасыныц тарихына арнаган. Курама белИ «Тарихи-и Рашиди» непзшде, Абд ар-Рашид ханныц уакытына (1533-1560 жж.) немесе, дагцрек айтканда, «Тарих-и Рашиди» бгаеен уакьгща дешнп кезец непзшде жасалган. Одан кейшп, XVII гасырдьщ 70-жылдарына уакыт тупнуска, кез кергендер мен автордьщ мэл1метгерше непзделген. Бул бел!мнщ жалпыга б1рдей тарих, энциклопедиялар сипатындагы негурлым ертедеп уш шыгармага еш катысы жок, ал оларда да Шыгыс Турюстандагы могол мемлекетшщ эм1ршшер1 туралы мэл1меттер бар. Булар - Эмин Ахмет Разидщ «Хафт 4

иклим» (1593-94 жылдары жазылган), Хайдар ибн Эли Разидщ «Тарих-и Хайдари» (1611/12-1618/19 жж.) жэне Махмуд ибн Уэлидщ «Бахр эл-асрар» (шамамен 1640-41 жылдары бтрген) деген шыгармалары. Шах-Махмуд Мырза Фазил Шорастьщ шыгармасы шамамен 1676-77 жылдарда жазылган. Ол XVIXVII гасырлардагы казак-могол катынастарыньщ жекелеген жагдайларын керсетедй Бул мэл! меггер уксас, б1рак олар жогарыда аталган деректемелердщ мэл1меттер1мен (уакыты, хандардьщ еамдер!, шайкастар еткен жерлер жэне баскалары женшен) сэйкес келмейдь Олар Абд ар-Рашид ханныц орталык жэне батыс Моголстанда, Жетюуда могол эм1ршшершщ бшпгш калпына келтгру, бул жерлерден казактарды ыгыстырып шыгару эрекетЛрше катысты. Шах-Махмуд Шорас Ес1м ханныц Шалыш пен Турфан эм1ршю1 Абд ар-Рахимньщ Жаркенттеп орталык эм1ршшен куресше катысканы туралы айтады. Казак хандыгыньщ Моголстанмен дипломатиялык катынастары туралы айтканда, казак ханы ЖаЬангер бастап, онын улы, болашактагы атакгы хан Тэуке султан катыскан елшшк женшдеп мэл1меттерден коюга лайык [4]. XVI гасырда Орта Азияда ец алдымен Мухаммед Шайбани хан мен оньщ атасы Эбшхайыр ханныц, ал гасырдын екшин жартысында Абдаллах ханныц кызмет1 баяндалатын шайбанилк тарихнама шыгармалары кеп мелшерде жазылды. Тем1р урпактарынан Мауреннахрды жаулап алган Мухаммед Шайбани вз жагына еткен Тем1р урпактары мектебшщ эдебиетдл, тарихшы кайраткерлерше езшщ ерлжтерщ, езшщ ата-бабалары - Шайбани урпактарыныц эрекеттерш тарихи шыгармалардыц беттершде керсетуд1 тапсырган. Авторы Мухаммед Шайбанидщ ез1 болган деп саналатын, турк тшшдеп «Таварих-и гузида-йи нусрат-наме» деген анонимдк шыгарма мен Мухаммед Салихтын турк тшшде елецмен жазьшган «Шайбани-наме» дастанымен б1рге XVI гасырдыц басындагы ортаазиялык тарихнамада Камал ад-дин Бинаи мен Молла Шадидщ тэжк-парсы тшндеп шыгармалары мацызды орын алады. Камал ад-дин Бинаи (1453-1512 жж.) - эдебиепш, «тэжк елещнщ керемет шеберлершщ б1рЬ> [5]. Гератта, Иракта, Самарканд пен Бухарада турган, Мухаммед Шайбани ханга кызмет етуге кешш, 1504-1510 жылдар арасында оган арнап «Шайбани-наме» жэне «Футухаг-и хани» деген ею тарихи ецбек жазган (еюншкп бгршшюшщ кецейтшген нускасы). 5

Камал ад-дин Бинаи жастык шагынан бастап, Мауреннахрда Тем1р урпактары мемлекетшщ кулауына дешнп (1502-1503 жылдарга дейшп) Мухаммед Шайбанидщ ем1р жолын баяндаган. Ол Тем1р урпактарыныц куйреуше Мухаммед Шайбанидщ эскер куш! мен колбасшылык талантынан гер1, Орта Азияньщ бурынгы билеушшёр* мен шонжарларьшьщ арасындагы езара кыркыстар мен кик1лж1ц себеп болганын керсеткен. Камал ад-дин Бинаидьвд казактар мен Казакстан туралы мэл!меттер1 кеп эр! мацызды. Оларды, сез жок, аталган «Таварих-и гузида» деп аталып еткен ецбектщ мэл1меттер1мен салыстыруга болады, ал оган деректеметануда XVI гасырдыц басындагы шайбаншпк тарихнаманьщ баска шыгармалары ушш тупнуска рол1 бершед! [4, 92 б.]. Молла Шадидщ еленмен жазылган, парсы тшшдеп «Фатх-наме» («Жещстер штабы») 1501 жылга дейшп окигаларды камтиды, Мухаммед Шайбани ханньщ тапсыруымен жазылган. Оныц мазмуны «Таварих-и гузида-йи нусрат-намедеп» окигалардьщ баяндалу улпсше келед!. Казакстан тарихы бойынша алганда оньщ аумагында Шайбани урпактарынын бшнктен айрылу кезешнщ сипаты кеп жагынан Бинаидщ материалдарына укса Алайда, шайбанилер тобыньщ баска шыгармаларында жок б1ркатар мэл1меттер, мысалы, Эбтхайырдан кейш Шыгыс Дейгл Кыпшакта Жэд1гер ханньщ бшпк ету1 туралы хабар да бар. Шайбанюйк тарихнама катарында Орта Азия мен Казакстан тарихы жешндеп аса мацызды тупнуска ецбек - Фаз аллах ибн Рузбихан Исфаханидщ «Михман-наме-йи Бухара» («Бухар мейманьшыц кггабы») деген ецбеп ерекше орын алады. Шыгарма Мухаммед Шайбани ханньщ 1508-1509 жылдьщ кысындагы казактарга карсы жорыгына эз1рлпс пен жорыктыц езше арналган. Шынына келгенде ол ХУ-ХУ1 гасырлар шебшдеп казактар мен кешпел1 езбектердщ элеуметпк-экономикалык, мэдени жэне саяси ем1ршщ кептеген жактарьш емш-еркщ сипаттайтын замандастыц накгы айгактары больш табылады. Ибн Рузбиханныц казакгардыц турмысы, шаруашылыгы, Шыгыс Дейгл Кыпшак халкыньщ этникалык курамы, Казакстан мен Орта Азия халкыньщ сауда-экономикальщ байланыстары, Казак хандыгыныц билеушшер1 мен шайбанилердщ саяси катынастары туралы мэл1меттер! ерекше [6]. 6

Шайбаншпк тарихи эдебиет арасында Масуд ибн Усман Кухистанидщ «Тарих-и Абулхайр-хани» деген жалпыга б!рдей тарихы, атап айтканда, оньщ 1428-1468 жьшдарда Шыгыс Д ей т Цыпшакга бишк еткен кешпел! езбекгер ханы ббшхайырдын тарихына арналган тупнуска бел1п манызды орын алады. Масуд Кухистанидщ Шыгыс Д ей т К,ыпшак халкыньщ рульщ-тайпалык курамы, кешпел! езбекгер хандарыньщ сержтер1 - эм^рлер мен бекгердщ белгш б1р еымдерш атаган кездеп элеуметпк терминдер женшдеп деректершщ, тарихи география женшдеп деректер! мен баска да мэл1меттершщ зор манызы бар [4, 135 6.]. Орта Азияньщ сонгы орта гасырлардагы тарихын зерттеушшер Зайн ад-дин Васифидщ «Бадаи эл-вакаи» {«Гажайып окигалар») деген мемуарын жогары багалайды, оя XVI гасырдьщ б1ршш1 жартысындагы аймак халкыньщ тур/ц топтарыньщ когамдык, мэдени ем1ршщ, тздэмысыньщ кептеген жактары женшдеп аса манызды тупнуска деректеме болып саналады. Васифидщ шыгармасында Кдзакстан тарихы жешнде - шайбани урпагы Убайдуллах ханньщ казактарга жасаган жорыгы туралы мацызды мэл1меттер жэне «К^азактарды жену туралы мэл^мдеме» (1537 жылгы) бар. Б1рак оньщ Сыр бойы кал ал ары емйршщ турл1 жактары туралы, мысалы, Саурандагы медресе курылысы, сол каланьщ тещрепндеп суландыру жуйес! туралы, вакфтьщ жерлер жэне т.б. туралы маглуматтары ерекше манызды. Ол бул жерлерде болган, Сауранда Сейид Абдаллахтьщ жанында Мир-и Араб атымен турган, Турюстанда, Ташкентте болган [4, 172 б.]. XVI гасырдын, екшип жартысындагы К,азакстан тарихын зерттеушшер ушш Хафиз Таныш ибн Мир Мухаммед Бухаридщ сол кездеп ортаазияльщ тарихнамада кевднен мэлгм «Шарафнаме-йи шахи» («Шахтар дацкы ютабы») деген ецбепнщ манызы зор. Автор Шайбани II Абдаллах ханга кызмет етш, оньщ кызметш, эскери жорьщтарын, Орта Азия мен кершшес елкелерде болган окигаларды егжей-тегжейш жазып отырган. Абдаллах езшщ шайбаншнк мемлекетп бгрйшру жолындагы курес1нде кершшес билеушшердщ, атап айтканда, казак ханы Шыгай мен оньщ улы Тэуекелдщ эскери куштерш пайдаланган. К,азактардыц Сыр ещр1 калалары ушш куресх туралы мэлшетгер ден коюга турарлык. Абдаллах ханньщ Сарысуга дешнп казак жерше жасаган жорыгын суретгеуден калалардьщ, сондайак, далалык аумактьщ экономикалык жагдайы туралы эр турл! материал, этногеографиялык деректер алуга болады [4, 237 б.]. 7

Махмуд ибн Эм1р Уэлидщ «Бахр эл-асрар фи манакиб элахйар» («0 негел1 адамдардьщ ерл1ктер1 жайлы галамат купиялар») деген энциклопедиялык енбепнде соцгы орта гасырлардагы Казакстан тарихы женшде алуан турл 1 жэне ете кунды материалдар бар. Махмуд ибн Уэлидщ мэл1меттер1 окигаларды кез1мен кергендер мен каты су ш ы л ар д ы н айткандарына непзделген. Ес1м хан мен Турсын ханньщ ерепстерц ЕЫмнщ ойраттарга карсы жорыгы, Имамкули ханньщ Ташкент пен Турюстанды Ес1мге беру1 туралы материалдар мен баска да деректер ынта-ыкылас тугызады [4, 320 б.]. Жалпы тарих бойынша «Зубдат эл-асар» («Мацызды жылнамалар») деген шыгарманы баска б1р деректемелер бойынша Абдаллах Балхи (XV г. аягы - XVI г. басы) ретшде белгш Абдаллах бен Мухаммед жазган. «Зубдат эл-асарда» казактардьщ саяси тарихы мен олардьщ билеуцплер1 женшде накты материал бар. Мухаммед Шайбани ханньщ 1510 жылгы езбектердщ жен1лю1мен аякталган казактарга жорыгы туралы айтылады. Баска деректермен катар, Касым ханньщ Турюстан мен Ташкентке жорыгына байланысты мэл1меттер де келт1ршген [4, 128 б.]. Тарихшы, акын, билеуии - Унд1станда Улы Моголдар империясыньщ непзш салушы Бабырдьщ (1483-1530) «Бабыр-наме» («Бабыр жазбалары») деген атпен белшн болган ецбеп орта гасырлардьщ тамаша тарихи-эдеби ескертюштершщ б1р! болып саналады. Кдзакстан тарихы ушш Бабырдьщ Жетюу моголдары, Шыгыс Деш т Кыпшактагы Эбшхайыр мемлекет1 туралы, Мухаммед Шайбанидщ саяси ю-кимылдарына катысу туралы, казактану институты, Оцтустж К,азакстан мен Жетюудщ тарихи географиясы, езбектер сиякты, казактардьщ, кыргыздардьщ жэне Орта Азиядагы баска да турю тшдес халыктардьщ этникальщ тарихы туралы мэл1меттер1 ерекше мацызды [7]. XVI гасырда «Шьщгыс-наме» деген кунды тарихи шыгарма туды. Оньщ авторы - Елбарыс ханньщ (1512-1525) кызметшде болган ыкпалды отбасынан шыккан Хиуа тарихшысы ©темю кажы ибн Маулана Мухаммед Дост. «Шьщгыс-наме» мэл1меттершщ орта гасырлардагы Кдзакстан халкыньщ саяси, этникалык-саяси, шаруашылык, элеуметтж-мэдени ем1ршщ проблемаларын шешу ушш зор мацызы бар. бтемю кажыньщ туындысы Шьщгыс хан мен оньщ урпактары бшик еткен уакытты камтиды жэне онда Алтын Орданьщ хандары туралы мэл!меттер бар. К061-

не ауызша айтылган ацыздарга непзделген ецбектщ б1регейл!п Алтын Орданы зерттеушшер ушш, атап айтканда, XIV гасырдагы Казакстанды зерделеу ушш гылыми ынта-ыкылас тугызатыны кумэназ [8]. Кашгариядагы белгип софылык кайраткер К,ожа Мухаммед Шарифке арналган, авторы беймэл1м шыгарма «Тазкира-йи Ходжа Мухаммад Шариф» («К^ожа Мухаммед Шарифтщ гумырнамасы») XVI гасырдьщ екшып жартысына жатады. Турмыстык эдебиет жанрына жататын «Тазкира-йи Шарифтьщ» б^ршпн бел1п ацызга курылган жэне софылык 1згцпк рухына толы, нактылы тарихи маглуматтар шыгарманьщ екшип бел1пнде айтыпады, онда атап айтканда, Шагатай урпагы Абд ар-Рашид ханньщ улы Абд элЛатифтщ кыргыздарга шапкыншылыгы туралы жэне кейшнен оньщ елу1 туралы маглумат бар. Осы окигага катысты мэл1меттер айтылатын баска шыгармалардан Абд эл-Латифт1н казак хандарынын басшылыгымен аттанган казактар мен кыргыздардан каза тапканы мэл1м [4, 232 б.]. Шайбани ханньщ ресми тарихыныц авторы, акын эр1 галым Мухаммед Салих болып табылады. Оньщ «Шайбанинаме» («Шайбани туралы кггап») рет1нде белгш1 шыгармасында Шайбани ханньщ туганынан бастап, оньщ кешпел1 езбектермен б1рге Мауреннахр мен Хорезмд! жаулап алуына (1500-1509 жж.) дей1н Казакстан (Шыгыс Дешт1 К^ыпшак) мен Мауреннахр аумагында болган саяси окигалар, атап айтканда, Шайбани ханньщ Керей мен Жэшбек, Бурындык жэне К,асыммен катынастары, Сыр бойыньщ калалары уш1н курес1 баяндалады [4, 916.]. «Таварих-и гузида-йи нусрат-наме» («Жец1стер К1табыньщ тандамалы тарихы») деген тарихи енбект1ц авторы каз1рп шыгыстанушы-медиевистерд1ц есептеу1нше, Шайбани ханньщ ©31 болуы эбден мумк1н. «Таварих-и гузидада» Эбшхайыр хан елгеннен кей1н Шыгыс Дешп Кыпшак далаларында калыптаскан жагдай туралы да, Керей мен Жэшбектщ сол даладагы 1Скимылдары туралы да айтылады. Шайбани ханньщ Сырдариядагы калаларды алу жолындагы казак жэне могол хандарымен курес1 ерекше тэпт1штеп баяндалады. Сонымен б1рге Жэн1бек султанньщ Орта Азиядагы жорыгы, кошпел1 езбектердщ эскери курылысы мен тактикасы, олардьщ эскери-эк1мшш1к жуйес1, Шайбани ханньщ еркш бил1к ету жылдары туралы мэл1меттер1 де кунды [4,9 б.]. 9

Казактьщ жалайыр тайпасынын екш1 Кадырали бек (Кддыргали, 1530-1605 жж.) б1зге дешн жеткен, шартты турде «Жами ат-таварих» («Жылнамалар жинагы») деген туцгыш тарихи ецбеюи жазады. Бул шыгарма ауызша тарихи ацыздар мен Рашид ад-Диннщ тарихи жинагы (XIV г.) непзшде жазылган. Ютаптыц казак хандарыньщ тарихын кеп жагынан айкындайтын еюшш бел1пнщ дербес жэне ете кунды мацызы бар. ХУ-ХУ1 гасырлардагы казак когамында ауызша тарихнамалык дэстур, генеалогияларга жэне саяси тарих мэселелерше накты мудделшк бар екенш керсететш сешмд! жергйикп деректемелерге непзделген [9]. Тарихи шыгарма: «Шаджара-йи тюрк» («Тур1ктердщ генеалогиясы») белпл1 хан Эбшгазыныц (1603-1664 жж.) каламынан шыккан. «Тур1ктерд1н: генеалогиясында» Орталык Азия аймагынын кептеген ещрлершщ саяси, элеуметт1к-экономикалык тарихы, этнографиясы мен тарихи географиясы туралы едэу1р акпарат бар. Кешпел! езбектер мемлекет1н1н тарихы, Цазакстан мен Орта Азиядагы, Мацгыт (Ногай) Ордасындагы шайбанилер эулет! туралы машметтер назар аударуга лайык. Могол улыстарыньщ тарихы жен1нде, Кеш1м хандыгы, тогыз заттан туратын сый тарту гурпы жэне онын мэш, т.т. туралы кунды аныктамалык материалдар бар [ 10]. XVIII гасырда Мунис деп аталып кеткен Шер-Мухаммед Эуез би «Фирдаус эл-икбал» («Жумактагы бакыт багы») деген тарихи шыгарма жазды. «Фирдаус эл-икбал да» Хиуаныц 1ШК1 саяси тарихы туралы бай акпаратпен катар, Хиуаньщ казактармен, тур1кмендермен жэне баскаларымен саяси эр1 баска да байланыстары мен катынастары туралы аукымды маглумат келт1ршген. Хиуаньщ тарихи ем1рше казактьщ рулык б©л1мшелер1Н1н жэне жергыпкп билеуш1 адамдар мен топтар колдан койылган хандар ретшде пайдаланылган казак хандары мен султандарынын катысуын ашып керсетет1н деректер зор ынта-ыкылас тугызады [4,4316.]. Тег1нде, «Тарих-и Кашгар» («Кашгар тарихы») Шыгыс ТурК1станда XVII гасырдын ек1нш1 ширепнде жазылса керек. Автордьщ ес1М1 белг1с1з. 1670 жылдан кеЙ1нг1 окигалардьщ баяндалуы толык магынасындаалгандатупнускаболыптабылады [4,398 б.]. Моголдардыц казактармен шайкастарыньщ негурлым ертеректег1 нарративт1к шыгармаларда келт1ршген жазбаша маглу10

маттармен салыстырганда анонимнщ дербес нускалар хабарлайтыны назар аудартады. «Тарих-и Кдшгардагы» казактар туралы соцгы маглумат XVII гасырдьщ басында Даниал кожаньщ Шыгыс Туркютанда Шагатай урпактарыньщ эулет1 куртылган аласапыран кезенде Шыцгыс урпагы рет1нде казак султаны Ес1мд1 Жаркент тагына шакыруы туралы хабар болып табылады. Мухаммед-Салык К,ашгари жазган «Тазкира-йи ходжаган» (Кожаныц гумырнамасы) деген шыгармада Ес1м ханньщ Шыгыс Турюстандагы ю-кимылдары туралы негурлым егжей-тегжейл! маглумат бар. Бул енбек казактардьщ Жоцгария калмактарымен карым-катынастарыньщ жекелеген жактарын, сондай-ак казактар мен моголдардьщ арасындагы саяси байланыстарды зерттеу уипн кызмет етед1, атап айтканда, Хакназар ханньщ Абд эл-Латиф султанды елт1ру1 жэне Моголстан ханы Абд ар-Рашид ханньщ карсы жорыгы туралы мэл1мет келт1р1лген [4, 232 б.]. Казакстанньщ солтуст1К бел1Г1Н1ц тарихы женшдеп мацызды деректемелер С1б1р жылнамалары: Строганов жылнамасы (XVII гасырдьщ орта шеш шамасында), Есиповтьщ «Слб1р жылнамасы» (1687 ж.) жэне «Ремезов жылнамасы» (XVII гасырдьщ аягы - XVIII гасырдьщ басы) болып табылады. Оларда бул аумактагы жэне С1б1рдеп тайпалардьщ, сонын, 1шшде керейттерд1н (керейлерд1ц) орналасуы туралы, бул жерлерде С161Р журтында керейден шыккан Тайбугы эулет1Н1ц, содан соц С1б1р хандыгындагы Шайбани эулетш1ц бил1к ету1 туралы мэл1меттер бар [11]. Ресейдщ орталык жэне жергш1кт1 мурагаттарында сактаулы материалдар мен кужаттарда Ногай Ордасы, С161Р хандыгы, Жонгария, Казакстан мен Орта Азия аумагындагы хандыктар ж©н1ндег1 Ресей саясаты гана керсетш1п коймайды, сонымен катар бул мемлекеттердщ 1ШК1 ем1р1, олардьщ карым-катынастары туралы да мол акпарат келт1р1лед1. Жарияланган жэне жарияланбаган бул материалдар арасында хандар мен патшалардьщ грамоталары мен жолдаулары, дипломатиялык миссиялар басшыларыньщ есептер1, жазбалар, кундел1ктер, «ертегшер», «суралып алынган сездер», колтацбалар жэне т.б. бар. Сонын, 1ипнде орыс князьдары мен патшаларыньщ 1489 жылдан бастап XVII гасырдьщ ортасына деЙ1н ногай билер1мен жэне мырзаларымен, сондай-ак Жонгария билеушшер1мен дипломатиялык хат алысулары мейлшше аукымды [12]. 11

Эспресе, XVI гасырдьщ аягында казак-орыс елшшж байланыстары туралы маглуматтар пайда болды. 1569 жылга Семен Мальцевтщ, 1577 жылгы Борис Доможировтьщ елшш1ктер1 мэл1м [13]. 1594 жылы Мэскеуге достык катынастар жасасу жэне Бухара ханына карсы куресте кемек алу максатымен Тэуекел ханньщ елш1С1 Кул-Мухаммед Ж1бершд1. 1595 жылы Тэуекел ханньщ Сырдариядагы ордасына Вельямин Степанов жауап грамота алып келд1 [14]. XVII гасырда казак даласы аркылы Бухара мен Хиуадан Ресейге кырыктан астам жэне Орта Азияга 9 орыс еЛШЦНП Жур1П ©тп [15]. Нэтижесшде елшшжтердщ есептер1, сауда миссияларыньщ, экспедицияларыньщ материалдары елкедеп саяси окигаларды, экономикалык шындыктарды керсетш, этнографиялык материал, Казакстан аумагында ногайлардьщ (Ногай Ордасыньщ шекарасы Тюменьге дешн жеткен), башкурттардыц, каракалпактардьщ орналасуы туралы мэл1меттер берген. XVII гасырдьщ аягына карай казак жуздер1 солтустшнде Тобыл мен Ертютен, онтусппнде Сырдария мен Ташкентке дешнп, шыгысында Едш езешнен, батысында Жайыкка деЙ1нг) кен-байтак аумакты алып жатты, олардьщ билеушшер1 саны отыздан асатын жогарыда аталган калашыктарды иеленд1. Муньщ бэр1 XVII-XVIII гасырлар шеб1нде жинакталган бай картографиялык материалда керсет1лген. Елш1л1к, сауда миссиялары мен экспедициялардьщ чертеждер1 мен жазбалары алуан турл1 географиялык шындыктармен б1рге XVI гасырдьщ аягында жасалган орыстьщ туцгыш ресми жиынтык картасы «Улкен Сызбаньщ» нег131не алынды. «Улкен Сызба» жогалып кеткен, б1рак «Улкен Сызбаньщ К1табы» сакталган, онда казак жерлер1 туралы мэл1меттер тутас тарауга жетед1 деуге болады [16]. Сызбаны жасаудьщ алдында XVI гасырда Ресейде зор колемде картографиялык жумыстар жург1зшген [17]. Егер ертедег1 шетелд1к карталарда - Петр Висконтидщ картасында (1320 ж.), Каталон картасында (1375 ж.), Фра Мауроньщ картасында (1459 ж.) - Кдзакстан жер1 мулде дерл1к айтылмай, Теменг1 Едш бойы мен Каспий тещзшщ олтуст1к-шыгыс жагалауын бойлай жаткан жерлер керсетшсе, Герберштейн (1546 ж.) мен А.Видтщ (1555 ж.) орыстьщ картографиялык материалы пайдаланылган карталарында енд1 Жайыкка дей1нг1 аумак керсетшген. 1558 жылы агылшынньщ «Москва компаниясыньщ» тапсыруымен сауда максатын кездеп, Орталык Азияга аттанган А. Дженкин12

сонныц картасы Казакстан туралы географиялык мэл1меттерд1 тольщтыра туст1 [18]. Оньщ саяхатыньщ суреттемесшде казактар мен ногайлар туралы мэл1меттер бар. Картада ол казактарды Сыр ©зеншде керсеткен де, ногайларды Жайыкка орналастырган. XVIII гасырда орыс зерттеушшершщ сол кезендеп казактар туралы мэл1меттер непзшен турмысы, шаруашылыгы, гурыптары, нанымдары, жуздердщ рулык-тайпалык курамы, орналасуы туралы этнографиялык маглуматтар жиналуы жалгастырылып, халыктьщ шыккан теп туралы ацыз-эцпмелер зерттелдь Бул зерттеушшер арасында П.И. Рычков [19], И.Г. Георги бар [20]. Кдз1рп авторларга казактардьщ жагдайын сипаттап беретш бул мэл1меттер халыктьщ алдьщгы гасырлардагы ©м1рш керсетед!. 1750 жылы Г.Ф. Миллерд1и «С1б1р тарихы» жарыкка шыгып, онда С1б1р хандыгыньщ курамындагы Солтуст1к Казакстанньщ тарихы тунгыш рет жазылды [21]. 1834 жылы Иакинф Бичуринн1Ц ойраттар туралы дерект! материалдарга толы ецбег! жарык керд1. Ойраттардьщ тарихы XV гасырдан бастап ОцтустшШыгыс Казакстаннын,, ал XVII гасырдан Солтустж жэне Батые Казакстанньщ тарихымен т 1келей астасып жаткан ед1 [22]. А.И. Левшинн1Ц 1832 жылы жарияланган «К,ыргыз-казак, ягни кыргыз-кайсак ордасы мен даласыньщ суреттемес1» деген ецбеп казак халкыньщ географиясы, тарихы мен этнографиясы жен1ндег1 алгашкы 1ргел1 монографиялык зерттеу болып табылады [23]. Ютаптьщ ек1нш1 бел1Г1нде ец ертедеп заманнан XVIII гасырдьщ аягына дешнп казактар туралы тарихи мэл1меттер жинакталган. Ерекше багалы уш1нш1 б0Л1М1нде казактардьщ рулык-тайпалык курылысы, турмыс-салты, эдет-гурпы, дшинанымдары, экономикалык жэне элеуметт1к-мэдени ем1ршщ кептеген жактары туралы авторга тжелей ез бакылауы мен ез1не таные жергш1кт1 халыктьщ кернект1 ек1лдер1н1н акпараттары бойынша мэл1м болган деректер бершген. Ресейде сонгы орта гасырлар кезшдеп Цазакстан тарихын зерттеу XIX гасырдьщ екшии жартысынан бастап шыгыс деректемелер1 сиякты бер1к нег1зге ие болды. Бул кезенде ол В.В. Вельяминов-Зернов пен Ш.Ш. Уэлиханов ес1мдер1мен байланысты. Асак0рнект1шыгыстанушыВ.В. Вельяминов-Зернов 031Н1Ц «Касимов патшалары мен ханзадалары туралы зерттеу» 13

деген терт томдык ецбепнде алгаш рет XV-XVI гасырлардагы К,азакстан тарихына назар аударады [24]. Ецбегшщ еюшш бвл1мшде ол К^азак хандыгынын, тарихын рет-рет1мен баяндап, бул мемлекеттщ курылуы туралы гйюр айткан, оны Керей мен Жэшбек хандардыц Жетюуга кешш кету1мен байланыстырып, казак хандарынын, ногай, могол билеушшер1мен сырткы саяси байланыстарын керсеткен. Автор казактардьщ жуздерге бел1ну фактюше ез тус1шгш усынып, оны XVII гасырда калыптаскан деп тус1нд1ред1. Орыс шыгыстанушыларыньщ арасында казактыц туцгыш тарихшы-галымы, этнографы, географы Ш.Ш.Уэлиханов кернекп орын алады. Ол Казакстан, Орта Азия, Шыгыс Турюстан тарихыньщ мэселелер1н зерттед1. Оньщ «Едыргыз шеж1рес1», «Кыргыздар туралы жазбалар», «К,ыргыздардьщ кеш1-кон туралы» деген енбектершде казактардьщ этногенез1н1н;, жуздердщ курылуы, казактардын, рульщ-тайпалык курамыныц, орналасуыньщ мэселелер1н зерттеген ед1. Ол казактар мен ногайлардьщ этникалык жакындыгы туралы да п1К1р айткан. Б1ркатар ецбектер1нде Улы жуз казактарына тарихи-этнографиялык сипаттама бер1п, казак хандарыньщ генеалогиясы, К^азак хандыгы мен Ногай Ордасыньщ саяси катынастары туралы да жазды. Казактьщ аса кернект1 галымы, агартушысы, ойшыл-демократы ецбектер1шн толык жинагын К,азак КСР Гылым Академиясы дайындап басып шыгарды [25]. XIX гасырдьщ екшцп жартысында орыстьщ шыгыстану гылымы ойдагыдай дамыды. В.В. Григорьев, П.И. Лерх, И.Н. Березин, В.Г. Тизенгаузен, Н.И. Веселовский, В.В. Радлов, В.Р. Розендердщ енбектер1 «орыстьщ дуниежузшк шыгыстануда курметт1 орын алган тарихи-шыгыстанушылык мектеб1Н1ц пайда болганын» керсетп [26]. Ал XIX гасырдьщ аягына карай Ресейде Орталык азияньщ турж-монгол халыктары тарихыньщ аса мацызды мэселелерше арналган ецбектер шыгады. Олардын, 1Ш1нде Н.А. Аристовтьщ енбектер1 мен В.В. Бартольдтщ алгашкы 1р1 ецбектер1 бар. Н.А. Аристов Батые Еуропа жэне орыс тшдерше аударылган шыгыс деректемелершщ, сондай-ак орыстьщ мурагат материалдарыньщ, фольклорлык, этнографиялык деректер нег131нде тур1к халыктарынын, этникальж курамы жен1нде ецбек жазады [27]. 14

Онда казак халкыныц этникалык курылымын негурлым егжей-тегжейл1 келт1рген. Н.А. Аристов оный жуздер1 курамында «канлы, кыпшак, дулат, аргын, найман, керей жэне алшын» тайпалары жэне баска да рулар мен тайпалар бар деп керсетед!. XIX гасырдьщ 60-70-жылдарында аса 1р! шыгыстанушы В.В. Бартольд шыгыстьщ квптеген тупнуска деректемелер1мен орасан зор жумыс журНзш, тогыз томдык ецбеп шыгарылганнан кейш, Казакстанньщ соцгы орта гасырлар кезещндеп тарихын зерттеу сен1мд1 непз алады [28]. Казак хандыгы тарихын зерттеудщ тарихнамасы. Х1Х-ХХ гасырлардьщ 1шшде казак халкы мен баска да ту р! к халыктарыньщ тарихы мен мэдениетш зерттеушьпер арасынан Бабажанов, М. Шорманов, Т. Сейдалин, А. Жантврин, Нурмухамедов деген казактардьщ ес]мдер1 шыгады. Олардьщ ецбектер1 тарихнамада елкетану ецбектер1 ретшде багаланды [29]. Акын эр! философ Шэкэр1м Кудайберд1улыньщ «Тур1ктердщ, кыргыздардьщ, казактардыц жэне хан эулеттершщ шеж1рес1» деген шыгармасын да атап оту керек [30]. XX гасырдьщ 20-30-жылдарында арнайы Казак тарихына арналган, соньщ 1ш1нде казак зиялылары жазган ецбектер пайда болды. Олар А.П.Чулошниковтьщ, М.Тынышбаевтьщ, Ж.Асфендиаровтьщ ецбектер1. А.П. Чулошников XVIII гасырдьщ 30-жылдарына деЙ1нг1 казак халкыньщ саяси жэне шаруашылык 0М1р1 баяндалган жэне этникалык тарих мэселелер1н корытындылайтын ецбек жазады [31]. Онда ол казактардьщ шаруашылык кэс1бш «коспасыз» кошпел1-малшылар ретшде гана емес, сонымен катар отырыкшылык ом1рмен, ег1нш1л1кпен таныс етш сипаттайтын мысалдар келт1ред1. 1925 жылы М. Тынышбаевтыц «Кыргыз-кайсак халкынын, тарихы женшдеп материалдар» деген енбег1 жарык коред1 [32]. Бул едбекте ол казак жуздершщ этникалык курамы, казактардьщ шыккан теп туралы аныз-эцпмелер, казак руларыньщ тацбалары мен урандары туралы мэл1меттер беред1. 1935 жылы ©зшщ «К,азакстан тарихын» бастырып шыгарган Ж. Асфендиаров казактардьщ тарихи откен заманы туралы сол кездег1 мэл1меттерд1 толыктыра тус1п, казактардьщ тарихын, мэдениет1 мен турмысын, саяси жэне мэдени байланыстарын кайта карауга нег!з берд1. Галым казактар тарихын суреттеп, бул проблемаларды шешуге умтылыс жасады [33]. 15

XX гасырдьщ 40-50-жылдарында отандык тарих гылымындаорта гасырлардагы тарихты зерттеу дамытылып, казак мемлекетТ1Л1ПН1Ц когамдык курылысыныц даму мэселелерше, халыктьщ шыгу тепне ерекше кощл болшдь 1941 жылы М.П. Вяткиннщ ерте заманнан XIX гасырдьщ ортасына дешнп казактар тарихын жуйел1 турде баяндаган «Казак ССР тарихы женшдеп очерктер» деген корытындылаушы ецбеп басылып шыкты [34]. Автор ез ецбепнде Казак хандыгы курылуыньщ мэселелерше ерекше назар аударып, алгашкы казак хандарыньщ белше кошу ше улкен мэн берген. Соцгы орта гасырлардьщ саяси тарихыньщ мэселелерш зерттеген К. Ибрагимов казак мемлекеттштнщ тарихын, XV-XVII гасырлардагы Кдзакстанньщ этникалык жэне элеуметпк тарихын жазады [35]. Кенестщ аса корнект1 шыгыстанушысы А.А. Семенов болса Кдзакстан аумагындагы озбек тайпаларыныц тарихы мен XV гасырдагы шайбанилер эулетшщ тарихы, оньщ XV гасырдьщ аягы мен XV гасырдьщ басындагы казак хандарымен карымкатынастары зерттелген енбепн жариялайды [36]. XX гасырдьщ 60-жылдарынын аягында Казак КСР ГылымАкадемиясыньщТарих, археологияжэнеэтнография институтында XV-XVIII гасырлардагы казак хандыктарыньщ тарихы жоншдеп шыгыс деректемелер1нен алынган мэл1меттер жинагы жасап шыгарылды. Енбекке В.П. Юдин басшылыкжасаса, К. Ибрагимов, Н.Н. Мингулов, К.А. Пищулина курастырушылардьщ курамына К1ред1 [4]. Жинакка Казак хандыгыньщ тарихы туралы мэл1мет берет1Н деректер: «Таварих-и гузида-ий нусрат-наме», «Фатхнаме», «Шайбани-наме», «Тарих-и Абулхайр-хани», «Тарих-и Рашиди», «Тарих-и Кыпчаки», «Бахр эл-асрар фи манакиб элахйар» жэне тагы баскаларынан орыс тшгне аударылган уз1ндшер енед1. Осы уакыттары Казак хандыгы б1ртутас мемлекет деп бага берген Т.И. Султанов ез ецбепн жариялайды [37]. Оньщ енбег1нде Казак хандыгыьщ тарихына катысты мэселелерд1ц барлык жактары карастырылган деуге болады. XV гасырдьщ II жартысындагы Казак хандыгыньщ саяси тарихы парсы тшд1 деректемелерд! материалдары непздершде М.Х. ЭбусеЙ1тованьщ монографиясы жарияланды [38]. Онда Казак хандары Хакназардьщ Ногай Ордасымен жэне Шыгыс ТурК1станньщ моголдарымен, Шыгай хан мен Тэуекел султаннын 16

шайбани Абдолла ханмен сырткы саяси байланыстары мен катынастары жан-жакты айтылады. Сонымен катар, Казак хандыгы бойынша XVI гасырлардагы Казак хандыгыньщ тарихын зерттеуде орыс мурагаты мен елиплж буйрыктардыц материалдарын пайдаланган А. Исиннщ ецбеп [39], ХЛЧ-Х^И гасырлардагы казак-могол катынастарыньщ мэселелерше деректердщ ту пну скасына суйенген О.Ф. Акимушкиннщ зертгеу1 [40], ХУЪХ'УИ гасырдагы казак-орыс катынастары байланысын жазган В.Я. Басиннщ гылыми жумысы жарыкка шыгады [41]. Казакстаннын тэуелЫздж алуы отандык тарихнамада Казак хандыгыньщ тарихын зерттеуге зор сшкшгс берш, б1рнеше ецбектердщ дуниеге келуше ыкпал жасайды. Сол ецбектердщ 1Ш1нде З.Кинаятулы мен Б.Б. Кэр1баевтыц монографиялары гылыми кундылыгы жагынан ерекше. Мэселен, 3. Кинаятулы монографиясында Казак хандыгыньщ курылуын Казакстан тарихындагы ©те мацызды мэселенщ б1р1 деп арнайы карастырса [42], Б.Б. Кэр1баев ортагасырлык жазба деректер мен казак халкыньщ ауыз эдебиетщщ материалдарына суйене отырып, Казак хандыгыньщ курылу тарихындагы курдел1 мэселелерд1 жуйел! турде кещрек зерттейд1 [43]. Дегенмен Казак хандыгыньщ тарихына катысты коптеген зерттеулер мен ецбектердщ жазылганына карамастан, ол отандык тарихнамада ез езектйппн жойган еме Ягни, отандык тарих гылымыньщ алдында Казак хандыгыньщ тарихын жаца эдютерд! пайдалана отырып, негурлым терен, жэне объективт1 турде ашып керсету мшдеттер! тур. 2.1^азак хандыгыньщ курылуы. Керей мен Жэшбек хандар /.К^азац хандыгыньщ цурылуыныц тарихи алгышарттары 2.К,азац хандары Керей мен Жэшбектщ журггзген саясаттары Казак хандыгы курылганда оныц курамына 32-34 тайпа юрдй Казактыц уш жузшщ басын кураган непзп тайпалар солар. Ал «Алаш» деген1М13 - «казак» атауыныц синонимь Казактыц басты ураны эр1 улт б1рл1пнщ белись Ак орданыц кез1нде казак жэне оныц эскери курамы «Алаш мындыгы» деп аталган. Казак 17

арасында казак, ногай, башкурт, каракалпак, кыргыз, татарларды «Алты алаш» деп атайтын угым бар. Бул - 1666-1763 жылдары ем1р сурген Кожаберген жыраудыц «Бабатш » дастанынан калган, керш! халыктарды елдеспру максатынан туган сез. 1с жузшде, аталгандардьщ 11шнде ногайлы мен казактан езгесшде «алаш» деген угым туб1р1мен жок. Ногайлыда болатыны: ногай мен казак - туб1 б1р халык- Курбангали Халид «Алаш, алаш!» дегенде казак, ногай б1р болып, сарт сыртта калады» деп бекер айтпаган. Ал Кддыргали Жалайыр «Алты алаш» деп Алаш мыцдыгыньщ агасы - алты бекп атаган. Олар - Тебре бек, Шайкы софы бек, Атулы бек, Итбага бек, Караша бек жэне Тонка бек. Шокан Уэлиханов: «Казактьщ тарихи шеж1ресшщ дэлднтне келгенде, Кадыргали Жалайырдан аскан ецбекп кермед1м», - десе, Алашорда кесемдерш1ч б1р1 Э.Бекейханов: «Б1з,«Алаш» уранды журт жиылып, улт автономиясын тжпек болдык. Сондыктан партияньщ атын «Алаш» кою, ойлап эуре болмастан ауызга ту ст тур», - деген. Казак хандыгы — шаруашылыктыц дамуы, ещпрпш куштерд1н ©су!, феодалдык катынастардьщ калыптасуы нэтижес1нде ерте заманнан бер1 Орта Азиянын улан-байтак ещрш мекендеген кешпенд1 тайпалардьщ бгрыцгай этникалык топ — казак халкыньщ нег131нде б1р1гу1 аркылы ХУ-гасырдьщ орта шеншде курылды. Казак хандыгыньщ курылуына 1457-жылдан кеЙ1н Керей мен Жэшбек султандардын Эбшхайыр хан устемд1пне карсы курескен казак тайпаларын бастап, шыгыс Дешт1-Кыпшактан батыс Жетюу жер1ндег! Шу мен Талас ещрше коныс аударуы мурындык болды. Ол кезде Жетюуд! билеген Моголстан ханы Есенбуга (1434— 1462-жылдары бшнк еткен) коныс аударган казактарды Эбшхайырга карсы пайдалану уш1Н карсы алып, коныс берд1. Осы окига женшде тарихшы Мухаммед Хайдар Дулати «Тарих-и-Рашиди» атгы енбег!нде былай дейд1: «Ол кезде Дешт1 Кыпшакты Эбшхайыр хан билед1. Ол Жошы эулетшен шыккан султандарга кун керсетпед!. Нэтижесшде Жэн1бек хан мен Керей Моголстанга кеш1п барды. Есенбуга хан оларды кушак жая карсы алып, Моголстанньщ батыс шег1ндег1 Шу мен Козыбас аймактарын берд1. Олар барып орналаскан соц, 0б1лхайыр хан дуние салды да, езбек улысыньщ шанырагы шайкалды. 1р1-1р1 шиелен1стер басталды. Оныц улкен бел1Г1 Керей хан, Жэшбек ханга кеипп кетп. Сейтш, олардьщ мацына жиналгандардьщ саны 200 мыцга 18

жетп. Оларды езбектер - «казактар» деп атады. Казак султандары 870 жылдары (1465— 1466) билей бастады...». Алгашында Казак хандыгыньщ территориясы батыс Жет1су жер1, Шу ©зеш мен Талас езеншщ алабы ед1. Ежелден осы алапты мекендеген тайпалар Дешть Кыпшактан коныс аударган казак тайпаларымен етене араласып кетп. Эбшхайыр хандыгындагы аласапыран согыс салдарынан куйзелген казак тайпалары бул арага келш ес жинап, етек жауып, экономикалык турмысы тузеле бастады. Муны керген Дешть Кыпшак кешпендшер1 Эбшхайыр хан кол астынан шыгып, бегеуш бузган судай агылып, Казак хандыгына келш жатты. Алайда жацадан курылган Казак хандыгыньщ экономикалык нег131 элс13 ед1 жэне б1рсыпыра казак тайпалары Эбшхайыр хандыгыньщ, Моголстанньщ, Ногай Ордасыньщ жэне Батыс С1б1р хандыгыньщ кол астында т©рт хандыкка белшектенш отырган болатын. Ал Эбшхайыр хан болса езше карсы шыгып, Жетюуга коныс аударган казактардьщ ©з алдына хандык курып отыргандыгына жэне оган кептеген тайпалардьщ агылып барып жатканына азуын басып, кылышын кайрап отырды. Жаца курьшган Казак хандыгы курамына, ягни батыс Жетюу ещрше он шакты жыл айналасында ею жуз мьщцай саны бар к©шпел1 тайпалардьщ жиналуы кеч ©рю-конысты керек етт1. Сонымен катар кешпел! елд1Ц отырыкшы-ег1нш1Л1Г1 к©ркейген аудандармен, эс1ресе кол©нер1 мен саудасы дамыган экономикалык орталык - Сырдария жагалауындагы калалармен сауда-саттык карым-катынаска колайлы жагдай жасау мацызды мэселеге айналды. Бул карым-катынастьн оналуына тек к©шпел1 ел гана емес отырыкшы аймактардагы халыктар да муддел1 болды. Осы жогарыдагы жагдайлардьщ талабына сай, Казак хандыгыньщ алдында улкен тарихи М1ндеттер турды. 1. Мал жайылымдарын пайдаланудьщ Дешт1-Кыпшак даласында бурыннан калыптаскан дэстурл1 тэрт1б1н калпына келт^ру (бул тэрт1П Эбшхайыр хандыгындагы аласапыран кезшде бузьшган ед1). 2. Шыгыс пен батыс сауда керуен жолы уст1не орнаган Сырдария жагасындагы Сыганак, Созак, Отырар, Яса (Турк1стан) т. б. калаларды Казак хандыгына карату. Себеб1 Сырдария бойындагы бай калалар будан бурынгы мемлекетт1к б1рлест1К19

тердщ - Ак Орданьщ, Эбшхайыр хандыгыньщ саяси-эюмшшж жэне сауда-экономикалык орталыктары ед1. Сырдария бойындагы калаларды езшщ экономикалык жэне эскери Т1репне айналдыру Дешт1-Кыпшак даласын билеудщ басты шарты болып келген. Сондыктан бул калалардыц саяси-экономикалык жэне согыс-стратегиялык мацызы зор едь 3. Казак тайпаларыныц басын косып, казактыц этникалытерриториясын б1р1кпру. Сырдария бойындагы калалар мен Деигп-Кыпшак даласы уиин куресте Казак хандыгыньщ басты бэсекелес! жэне ата жауы Эбшхайыр хан болды. Казак хандыгы Эбшхайырга карсы куресу ушш ен алдымен Моголстан мемлекет1мен тату коршшж, одактык байланыс орнатты. Бул одак жоцгар тайшысы Амасанжыньщ Моголстанга жэне Эбшхайыр ханньщ Казак хандыгына карсы шабуылдарынан б1р1ге отырып коргануга мумюндж бердь 1468-жылы кыста Эбшхайыр хан Казак хандыгын киратпак болып, Жетюуга жорыкка аттанды, б1рак сапары сэтс13 болып, осы жорык кезшде каза тапты. Эбшхайыр хан ©лгеннен сон езбек улысыньщ шачырагы шайкалды, 1шю шиелешстер кушейд1. Эбшхайырдыц каза болуы Казак хандыгыньщ ныгаюына жэне онын келемшщ кенею1не улкен жагдай тудырды. Озбек улысыньщ улкен бел1п Керей мен Жэшбек ханга к©ш1П кетт1. Казак хандары Эб1лхайыр ханньщ мурагерлер1не карсы куресте олардьщ 1шк1-сырткы кайшылыктарын толык пайдаланды. Эбшхайыр ханмен бшпкке таласып келген Жошы урпактары - Ахмет хан мен Махмуд хан, батыс С1б1рдщ билеуш1С1 Ибак хан жэне Ногай мырзалармен одактаса отырып курес жург13Д1. Эбшхайыр ханньщ мурагер1 Шайх Хайдар осы куресте каза тапты. Эбшхайыр ханньщ мурагерлер1мен куресте Казак хандары Эбшхайыр хан 40 жыл билеген Шыгыс Дейгл - Кыпшак даласьш жэне ондагы кешпелл тайпаларды б1рте-б1рте езше косып алды. ХУ-гасырдьщ 70-жылдарында казактар Сырдария бойымен оган жалгас Каратау ©Ц1р1н1н б1рсыпыра территориясын басып алды. Сейтш казак хандыгыньщ территориясы элдекайда кенейд1, оган тус-тусынан казак тайпалары келш косылып жатты. Алайда Сырдария жагасындагы калалар уш1н Эбшхайырдьщ немерес1 Мухаммед Шайбани ханмен курес отыз жылдан астам уакытка созьшды. Сонымен катар бул калаларды Турк1стан аймагын билеген Эм1р Тем1р эулет1нен шыккан Эм1р Мухаммед Мэзит Тархан мен Моголстан ханы Жуню хан да колдарына 20

тус1руге домел 1 болды. Сыр бойы калалары ушш Казак хандары ете кажырлы кайрат жумсады. Эбшхайыр ханньщ немерес1 Мухаммед Шайбани Туркютан аймагына келш, Мухаммед Мэзит Тарханды паналады. Мухаммед Мэзит Тархан Мухаммед Шайбаниды колдап, Казак хандыгына карсы аттандырмак болды. Б1рак Мухаммед Шайбани оньщ бул у м т н актамады, керюшше оньщ колынан Турюстан аймагын тартып алды. 1470 жылы кыста Казак ханы Керей кол бастап Туркютанга шабуыл жасады. Казак ханы Эз Жэшбектщ улкен баласы Махмуд султан Созак каласын багындырды, екшип баласы Еренж1 Сауранды иемдендк Сауран туб1нде казактардан соккы жеген Мухаммед Шайбани Бухарага кашты. Сейтш, Сырдария жагасындагы — Созак жэне Сауран калалары Казак хандыгыныц курамына К1рд1. XV гасырдьщ II жартысында тарихи сахнага келген Казак хандыгы Ногай Ордасы, Ак Орда жэне Эбшхайыр хандыгыньщ непзшде курылды. Деректерде XV гасырдьщ басындагы шыгыс Д е н т Кыпшактьщ этносаяси бейнесг былайша бершген: «Уш тайпа езбектерге тиесип, олар Шьщгыс хан иел1пнде куигп. Каз1р олардьщ б1р1 - шайбанидтер... Екшцй тайпа - казактар, олар букьп элемде кули мен ержуректш1пмен мэл1м жэне ушшцп тайпа - мангыттар... Осы уш тайпаньщ хандары б1р-б1р1не багынбайды жэне б1р-б1рше шабуылдайды. Егерде б1р жагы женет1н болса, онда туткынга алып кетед1» [6, 47-48 б]. Казактардьщ императоры жок орда аталуы, олардьщ «казак» - «елден куылган, Ордадан тыс адам», ягни шындыгында да «императорга» - ханга багынбайтын деген атауына байланысты болса керек. Ал шын мэн1С1нде, сол уакытта казактардьщ билеушшер1 болган. 0 йткен1 жаца мемлекетт! дуниеге экелген Орыс хан мен Барак хан урпактарыныц бил1Г1 Ак Орданьщ оцтуст1к аудандарында XV гасырдьщ 20-жылдарынан кей1н де сакталып кана койган жок, сондай-ак, Дешт1 Кыпшактагы Эбшхайыр хандыгы кез1нде де кейб1р тайпаларга журген ед1 [45, 253 б.]. Сондыктан Эбшхайыр ханньщ Жошы урпактарымен бил1к уш1н тайталасы оньщ хандык курган жылдарында б1р сэтке болса да токтаган емес жэне осыган байланысты бук1л Ак Ордадагы бил1Г1не унем1 кау1п тен1п турды. Эс1ресе, руаралык талас-тартыстар, керш1 иел1ктермен токтаусыз журген согыстар Эбшхайырдьщ хандыгын элс1рете бастады. Осындай жагдайга 21

карамастан Эбшхайыр хан 1446 жылы бшик ушш онымен тайталаска тускен Мустафа ханды Т1зе букт1ред1 де, Сырдария бойындагы Сыганак, Созак, Аккорган, 0згент, Аркект1 басып алады да, солардьщ 1шшдеп Сыганакты хандыктыц астанасы етедь Сыр бойындагы калаларды мемлекеттщ курамына косуы Эбшхайырга хандыгыньщ шекарасын кецейтш кана коймай, оныц буюл Шыгыс Дешт1 Кыпшакка толы к бшнк журпзуше мумюндж бередь Сонымен катар, Сыр бойындагы калалардыц Эбшхайырдыц бшйпне ету1 сол ец1рге иел1к жасаган Барак ханньщ урпактары Керей мен Жэшбек султандардыц жагдайын киындатып ж1беред1. ©йткеш Ак Орда хандарыныц Т1келей мурагерлер1 болып табылатын Керей мен Жэшбек султандарды бил1кке бэсекелес рет1нде таныган Обшхайыр хан оларды жоюга умтылады. Сол себептен де ездер1не кауш тенген1н тус1нген ею ханзада карамагындагы журтты алып Эбшхайырдан бол1Н1п кетедь Бул жен1нде Мухаммед Хайдар Дулати былай деп жазады: «Эбшхайыр хан езше букш Дешт1 Кыпшакты багындырганнан кеЙ1н Жошы урпакгарыныц кейб1р султандары Эб1лхайыр хан тарапынан кауш тене бастаганын тус1Н1п, оныц алдын алады. Осы максатпен Керей, Жэн1бек жэне тагы баска да султандар аздаган адамдармен Эбшхайырдан кашып, Моголстанга келедЬ> [4, 222 б.]. Муны келес1 б!р дерек кез1 де растай туседь Мэселен Махмут бен Уэлидщ ецбег1нде Керей мен Жэн1бек султандардыц кету1 туралы былай деп бершедк «Эб1лхайыр хан Дешт! К,ыпшактагы агаларыныц балаларын жецгеннен кеЙ1н Жошыныц кейб1р урпактары, мэселен, Керей мен Жэн1бек султандар Эбшхайырдыц бил1Г1нен шыгып, Отанын тастап кетуге шеш1м кабылдайды. Оздершщ улыстарынан бас тарткан олар бетен елге жол тартты» [4, 352 б.]. Ягни, бул деректердеп мэлхметтер Керей мен Жэн1бек султандардыц Эбшхайыр ханньщ Сыганакты басып алысыменак оныц бил1г1н мойындамай кешкен1н керсетш отыр. Ал Эбшхайырдан кашкан ею ханзаданыц канша уакыт далада казак болып жургеш туралы мэл1меттер жок. Жалпы ол уакытта ез1Н1ц руы мен тайпасынан б©Л1Н1п кеткен кез-келген ер1кт1 адамга немесе тайпаларга казак свз1 колданылатын [35, 68 б.]. Осыган 22

байланысты Керей мен Жэшбек жэне оларды колдаушылар ез елшен кетш калып, Дейгл КуЫпшактьщ шепнде кешш-конып жургенд1ктен оларды езбек-казактар немесе жай гана казактар деп атады. Казак атауыньщ оларга калай бершгеш женшде Мухаммед Хайдар Дулатидьщ ецбегшде мынадай мэл1меттер кездеседк «Олар (Керей мен Жэшбек) алдымен ездершщ непзп халкынан белшш шыгып, кашканнан кешн узак уакыт бойы коргансыз жэне кемекке зэру болып, кацгып журд1, сондыктан оларды казактар деп атады. Кешн осы атау оларга бекгплш бершд1» [4, 222 б.]. Жогарыдагы деректерге назар аударсак олар кыпшактьщ улан-байтак даласында кеп жылдар бойы кешш-конганнан кешн гана карамагындагы рулармен б!рге Моголстанга коныс аударып, Шу ацгарындагы К,озыбасыга орын тепкенш ангарамыз. Бул женшде алгашкы маглуматтар «Тарих-и-Рашиди» енбепнде керсетшд1, осыдан кеЙ1н ол туралы баска шыгармаларда (Хондемирд1н «Хабиб-ас-сийарында», Амин Ахмад Разидын «Хафт Иклимында», Махмуд ибн Уэлидщ «Бахр ал-асрарында» жэне т.б.) жазыла бастады. Мэселен, Мухаммед Хайдар Дулати ез1Н1ц шыгармасында былай дейд1: «Ол кезде Дешт1 К,ыпшакты Эбшхайыр хан билед1 жэне Жошы эулетшен шыккан султандарга кун керсетпед1. Нэтижесшде Керей мен Жэн1бек Моголстанга КОШ1П барады. Есенбуга хан оларды кушак жая карсы алып, Моголстанньщ батыс жагындагы Шу мен Козыбас аймактарын берд1» [4, 195 б.]. Дегенмен олардыц Моголстанньщ иел1Г1не кай жылдары келген1 туралы да накты мэл1меттер жок. Тек Махмут бен Уэлид1н ецбег1ндег1 мэл1меттерден кай жылдары келгенш болжай аламыз. Оз енбег1нде Махмут бен Уэли бьшай деп келт1редк «Ол уакыттары Моголстанньщ аймактарында Шыцгыс ханньщ улы Шагатай ханньщ урпагы Есен Бука бил1к курды. Сол кезде Эм1р Тем1рд1н улы Мираншахтьщ немерес1 Эбу Саид мырза Ирактан Есен Буканьщ агасы Жун1с ханды шакыртып алып, оган камкорлык керсетш, кемек беред1 де 1н1с1не карсы айдап салады. Осы себепке байланысты Жуню ханньщ бил1Г1нде осалдык пайда болады. Сондыктан Жун1с хан Жэшбек пен Керей хандардьщ кеш1п келгенш жаксьшыкка жорып, оларды аса курметпен кут1п алады да, Есен Буканьщ иел1П мен Жун1с ханньщ иктасыныц арасындагы бейтарап (буфер) аймак Моголстанньщ батыс бел1пн 23

бередь Бул жер Шу жэне Козыбас деген атаумен белгЬп [4, 352]. Енд1 о с ы деректеп мэл1меттерд1 талдайтын болсак, Эбу Саид мырзаныц Ирактан шакыртып алган Жуню ханы мен Есенбуганыц арасындагы шайкас 1455/56 жылдары ©тед1 [4, 196 б.]. Шайкас кезшде жещлю тапкан Жуню хан Моголстанды тастап кашып, Эбу Саид мырзага кайтып барады. Мше осы дерекке суйене отырып Керей мен Жэшбек султандар Моголстанга 1456 жылдьщ аягына дейш коныс аударган деп жорамалдауга болады. Енд1 XV гасырдьщ 50-жылдарыньщ екшпи жартысында Керей мен Жэшбек бастаган тайпалардьщ келт коныстанган Моголстан мемлекетшщ аумагына назар аударсак, «Тарих-и Рашиди» атты ецбекте былай деп керсетшген: «... каз1рп Моголстан деп аталатын аумактьщ узындыгы мен келденеш 7-8 айшылык жол. Шыгыс шет1 (Моголстанньщ) калмактардьщ жер1мен шекаралас жэне Барыскел, Емел жэне Ертют1 ез1не косады. Солтуст1Г1Нде оньщ шекарасы Кекше тец13 (Балкаш), Турк1станмен жэне Ташкентпен, онтуст1гшде Фергана уэлаятымен, Кашгар, Аксу, Шалыш жэне Турфанмен шектеседЬ) [4, 219-220 б.]. Могол мемлекетше Казакстаннын Оцтуст1к жэне Жет1су аймактары да к]рген. Парсы тшшен аударганда Моголстан - «Могол ел1» дегенд1 бшд1ред1. XIV гасырдьщ орта тусынан бурынгы Шагатай улысыньщ шыгыс белшндеп жергш1кт1 хандардьщ эскери кутшнщ басым 6©Л1Г1Н курайтын кешпелшер осылай аталды. Моголдардьщ сол кездеп жогаргы билеуш1С1 Есен Бугы хан Керей мен Жэшбеюч, Жошы руыньщ баска да султандарын курметпен кабылдап, оларга Моголстанньщ батыс бел1пндеп Шу мен Козыбасы атты елд1 мекендерд1 берген! белгшг. Алайда зерттеушшердщ арасында Козыбас мекен1н«н орналасуына карай эр турл1 п1К1рлер орын алып келуде. Муныц мэн1С1 казак даласында К°зыбас атаумен кездесет1н б1рнеше елд1 мекенн1ц болуында жатыр. Эс1ресе, тарихшылардьщ б!р 6©Л1Г1 деректе керсетшген Козыбас атты елд1 мекен каз1рГ1 Алматы облысында орналаскан деген пшрден танбай келед1. Алайда, бул п1К1рдщ кате екен1 деректерден керем1з. Онда б1р1ншщен, Мухаммед Хайдар Дулати «Есенбуга хан оларды курметпен карсы алып, коныстануга Моголстанньщ батыс жагындагы Шу ©зен1 мен К°зыбасыны берд1», - деп накты айтса, еюншщен, Махмуд бен У эли де казак султандарына Моголстанньщ батыс бел!пн беред! деп нактьшайды. Ягни, деректе жазылгандай Есен24

буга казак султандарына Моголстанныц батыс бел1пн берген. Ал Алматы облысындагы Козыбасы болса ол Моголстанныц батысында емес дэл орталыгында орналаскан. Ушшлпден, белгш археолог М. Елеуулыныц зерттеу ецбепнде Шу, Талас ещрлерщдеГ1 ел аузынан жинаган тарихи ацыз-эцпмелер1 мен Мойынкумга жасаган археологиялык экспедициясы баяндалады. Археолог М. Елеуулыныц халыктан жинаган ацыздарга суйенш, жасаган тужырымдамасына назар аударсак, сол тарихи ацыз-эцпмелер арасында Казак хандыгыньщ курылу тарихына катысты ек1 дерек кездеседь Б1ршип ацыз «Сырдыц бойынан тышкан жылы кара кузде б!р тумен ел1мен ауа кешкен агайынды Керей мен Жэшбек султандар кыс тусе Мойынкумга кетштЬ>, - деп басталса, келес1 б!р ацызда «Кара кузде Сырдан копарыла кешкен калыц елд1 Керей мен Жэшбек султандар Мойынкумга бастап кетштЬ>, - делшед1. Ал ацыздарда кездесетш Жамбыл, Хантау, Майжарылган, Койжарылган таулары мен Суцкар шокысы; Мойынкум, Арка, Тулпарсаз, Жыланды сай, Цозыбасы сиякты жер-су атауларын экспедиция кезшде аныктап, кешн осыныц бэрш картага тус^рген [46]. Егерде рет-рет1мен баяндасак, Жэшбек пен Керей султан бастагандар ездерше каны да, жаны да жакын Моголстан мемлекетше Сырдыц бойынан тышкан жылы кара кузде б!р тумен ел1мен ауа кешш, Таразды айналып етш, К^улан мен Мерюш, Аспараны арткатастап, кыс тусе Мойынкумга жетш, Шу бойындагы Козыбасыга келш ез хандыктарыныц туын Т1гед1. Мухаммед Хайдар Дулатидыц «Тарих-и Рашиди» атты ецбепнде керсетшгендей, Козыбасы каз1рп Мойынкум ауданындагы Жамбыл тауында орналаскан. Бул жерге казактар келш ханньщ ордасын Т1пп, туын котерген соц «Хантау» деген атау алады. «Хан тауыныц» далалык бетше жакын орналаскан «Ханньщ улкен тагы», «К11Ш тагы», «Ханньщ оры», «Ханньщ корасы», «Ханньщ жолы», «Ханныц езеш» - деген жер-су атаулары эл1 кунге дешн халык арасында тарихи мацызын жогалтпаган. Мэселен, эд1л эрекет1мен дана саясаттыц аркасында ел жадында калып, аты ацызга айналган б1ртума ханымыз Жэшбектщ турак жайы - Керегетас деген жерде. Куш бупнге дешн «Хан корасы» деп аталатын осы касиетп мекен-жай К,араб©гет ауылынан 15, Акбакайдан 50 шакырымдай жерде жаты р. Ку^мды кыстап шыккан ел кектемде Тулпарсазда Керейд1 ак кшзге кетерш хан сайлап, ездерш казак деп атапты. 25

Тулпарсаз Шу езеншщ жагалауындагы саз. Ацыздарда Жэшбек султан осы Тулпарсазда еткен кекпарда такымындагы кок серкеш жан баласына алдырмаган шабандоз, эр1 ат куйрыгына ойнайтын адам болган кершед1 [46, 7 б]. Осыдан кешн Керей хан мен Жэшбек султан жаз жайлауы Козыбасыга карай ешш бара жатканда Бас Актобеге шыгады да тебе басында б1р-б!р1не 1ргелес жаткан есю кала журтын кершт!, сонда Жэшбек султан турып: «Алла тагала екеум1зд1 ажырамасын деп осы есю журтты б1зге буйырткан шыгар, каласацыз, бгрше С13, ал екшшюше мен коныстанып кала салайык», - деген екен. Сол кезде шыгыска карап турган Керей хан бетш батыска бурып: «Уэде, б1рак 613 бул жерде узак тура алмаспыз, аллатагала сэтш салган куш батыска - Турк1станга жол журу1М13 керек», - депт!. Ацыздыц айтуына Караганда Керей мен Жэшбек султан бастаган казактар Шудьщ бойында ширек гасырдай мекендеп, жаз жайлауы Козыбасы, Хан тауы мен Жамбыл тауларында, кыстауы Шудьщ бойы мен Мойынкум, ал олар коныс тепкен Шэр1 мен К,ойшыман улкен калалардьщ катарына косылган екен. Аныз бойынша Шудьщ бойында он жылдай хандык курган Керей хан Хан тауына жерленсе, Шэр1 мен Койшыман калаларын калмактар жойып Ж1берген. Дегенмен М. Елеуулы ез1Н1Ц кеп жылгы казба жумыстарына суйене отырып, Шэр! каласын Казак хандыгыньщ алгашкы ордасы болуы мумк1н деген тужырымдама жасайды [46, 116]. Осылайша, Жаца Тараз, Шэр1, Мерк1, Аспара, ежелг1 Баласагун ещршде казак улысы шацырак кетерд1. Ягни, профессор М.Елеуулы да казак султандарыньщ кел1п орналаскан Козыбасы, каз1рг1 Жамбыл облысы, Мойынкум ауданында екен1н дэлелдеп отыр. Сонымен катар, Казак хандыгыньщ кай жылы курылганы туралы деректерде накты айтылмагандыктан тарихшылардьщ арасында ортак п1К1рлер жок жэне бул мэселе зерттеуш1лердщарасындаэл1 кунге деЙ1н дау-таластугызып келедг. Мэселен Мухаммед Хайдар «Тарих-и-Рашидида» былай деп жазады: «Казак султандарыньщ бил1к ету1 - сег13 жуз жетп1сшш1 жылдан (870 жыл - б.г. 1465/66 жж.) басталды, ал оны Алла жаксы б1лед1». Отандык тарихнамага Мырза Хайдар Дулатидын осы мэл1меттер1н алгаш рет 1864 жылы В.В. Вельяминов-Зернов «Исследование о Касимовских царях и царевичах» атты екшцп К1табын жарыкка шыгарган кезде енг1зед1. 26

Осы уакыттан бастап тарихи эдебиеттерде 870/1465- 1466 жылдарды - Казак хандыгыньщ непз1 каланган жыл деп есептейтш шюр калыптасады. Алайда бул шюрге алдымен В.П. Юдин карсы шыкса, кешннен оган Т.Н. Султанов косылады. В.П. Юдин Хайдар Дулати Казак хандыгыньщ курылган жылын моголдардьщ арасында кец тараган ауызша тарихи эцпмелерге суйенген десе [4, 189 б.], Т.И. Султанов Хайдар Дулати болган окигаларды болжаммен гана керсеткен деп, вз тужырымын усынады [37, 126]. Булардан баска Казак хандыгыньщ курылган жылына байланысты баска да зерттеушшер ез шюрлерлерш бшд1рген. Солардьщ б!р1 А.П. Чулошников Казак хандыгы XVXVI гг. шепнде курылды деп жазса [31,134-161 б.], А.А. Семенов Керей мен Жэшбектщ б елш т шыгуы езбек-казак тарихындагы тек б1р эпизод кана деп керсетш, дербес мемлекеттщ пайда болу уакытын XVI гасырдьщ 30-40-жылдары деп белгшейдк А.А. Семеновтщ шюр1мен келюкен К. Ибрагимов XV гасырдьщ соцына карай Керей мен Жэшбектщ улдарыныц басшылыгымен тек б1рнеше феодалдык иел1ктер гана белшш шыгып, жеке кешпел1 мемлекет - Казак хандыгыньщ курылуына непз калады десе [50 126 б.], орта гасырдьщ маманы К.А. Пищулина ол XV гасырдьщ 60-жылдарыньщ орта тусында Батыс Жетюуда курылган деп есептейд1 [45, 263 б.]. Ал Казак хандыгыньщ тарихын зертгеумен айналысып журген Б.Б. Кэр^баев ез1нщ монографиясында Казак хандыгыньщ курылуы 1458 жылдьщ кектем1нде жузеге аскан деген корытындыга келед1 [43, 426 б]. Дегенмен, осы авторлар тарапынан айтылган п1К1рлерд1н 1Ш1нен Т.И. Султановтьщ Казак хандыгы кай жылы курылганы туралы тужырымдамасы шындыкка ©те жакын келед1 жэне жуйел1 турде дэлелш тапкан. Ол Хайдар Дулатид1ц «Тарихи-и Рашиди» ецбег1не талдау жасай отырып, Керей мен Жэн1бек султандардьщ шайбанид Эбшхайыр ханнан кашып, Моголстанга, шагатайлык Есенбуга ханга баруы, сол жерде оларга казак деген атаудьщ танылуы, содан кеЙ1н Эбшхайыр хан олген сон берекетс 1зд 1 ктер басталып, к©пшш1к халыктын, Жэн1бек пен Керейге коныс аударуы жэне соньщ нэтижес1нде б1ршама кушейген казак суптандары Озбек улысынын басым бел1Г1нде ©з бшнктерш орнатты деп бага беред1. Сондай-ак, Т.И. Султанов Казак хандыгы Эбшхайыр хан кайтыс болганнан кешн пайда болганын Хайдар Дулатига суйене 27

отырып былай дейдг «Осылайша, Мырза Хайдардьщ керсетух бойынша К^азак хандыгы Эбшхайыр хан кайтыс болганнан кешн пайда бол ад ы, муны баска кептеген дерек кездер! де куаттайды. «Тарих-и-Рашиди» мэтшшен Мырза Хайдардьщ Эбшхайыр хан 870 хижра жылына дешн немесе сол жылы елд1 деп есептегещйп мшим. [37, 127-128 б]. Ал енд! Казак хандыгыньщ непзш калаган билеушшер Керей мен Жэшбектщ шыгу тепне токталсак- Бул мэселе женшде М.К- Эбусейтова ез ецбепнде бьшай деп аныктама беред1: «Казак хандыгыньщ курылуына Алтын Орданын ыдырауы тусындагы Жошы урпактарыньщ арасындагы курес себеп болгандыгы белгйп. Осы туста жогары бшикке тек Шайбан мен Токай Тем1рдщ урпактары езара таласкандыгы белгш, ал Орда Еженнщ урпактары бул уакытта тарих аренасынан кеткен болатын. Сонгы жагдай тарихи кездерде анык жазылмагандыктан кейде зерттеушшер кателесш, Х1У-ХУ гг. кейб1р тарихи тулгаларын Орда-Еженнщ урпактарыньщ катарына жаткызады» [38, 38 б]. Казак хандарыньщ тарихын зерттеп журген Т.И. Султанов осы Орда Ежен мен Токай Тем1р туралы мынадай мэл1меттер беред1: «Рашид ад-Динге суйенсек, Орда Ежен Жошы ханньщ коцырат руынан шыккан Сартак атты улкен эйел1нен туган б1р1нш1 улы. 1227 жылы Жошы хан ©лген сон Орда Еженнщ карамагына кезшде Шьщгыс хан бвлш берген экес1Н1н терт мын жеке эскер де кешед1. Бул терт мьщ эскер XIV гасырдагы тарихшы Вассафтьщ айтуынша, Орда Еженн1н кезшде б!р туменнен, ягни 10 ООО эскерден аскан. Осы эскермен Орда Ежен езшщ баска бауырларымен б1рге 1236-1242 жылдардагы Батыйдьщ Батыска жасаган жет1 жылдык жорыгына аттанады. Ол 1246 жылы Куй1кт1 хан тагына отыргызган бук!лмоцголдык курылтайга да катысады. Стэнли Лэн Пулд1ц «Мусульманские династии» (1899 ж.) жэне К.Э. Босводтын осы аттас (1967 ж.) ецбектершде Орда Еженн1ц кайтыс болган уакыты 1280 жыл деп кате керсетшген, кей1ннен бул кател1кт1 кептеген авторлар кайталайды. Шындыгында Орда Ежен 1247-1251 жылдар аралыгында кайтыс болган. Ойткеш 1246 жылы Плано Карпини ез сер1ктер1мен Жошы улысынын, аумагынан еткенде ол Т1р1 болса, ал 1251 жылы оныц улысын терт1нш1 улы Кункыран баскарган. XIII гасырдын, екшип жартысында, ягни Орда Еженн1ц алгашкы мурагерлер1 тусында Орда улысыньщ орталыгы Алакел кел1Н1н манайынан Сырдария 28

езеншщ жагалауына келиршедь Осы кезден бастап Жошы Улысыньщ Сырдарияньщ теменп жэне орта агысы бойындагы аумактары жэне оньщ манайындагы облыстары Орда Ежен урпактарыньщ бшипне толыктай к е п т . Токай Те\прге келеек Рашид ад-Диннщ керсету1 бойынша ол Жошыньщ он ушший улы, ал Махмуд ибн Уали оны тертшип бал асы дейдк «Муизз ал-ансабта» оньщ анасыньщ мерют тайпасыньщ Кагри ес!мд1 эйел1 болганы айтылады. Баска деректерде 1229 жылы Батый хан Монгол иядагы Кдракорымга Угедейдщ такка отыруына баратын кезде «ез хандыгын юнн шю1 Токай Тем1рге тапсырды» деп керсет1пед1. Токай Тем1р езшщ баска да бауырларымен б1рге моцголдардьщ батыска 1236-1242 жылдары жасаган жорыгына катыскан. Шайкас аякталган сон Батый оган каучиндерден (артыкшыльщты эскер) минг, тархан, ушун, ойраттарды жэне еннп ретшде ас облыстары (Солтустж Кавказда) мен Мацгыстауды белш беред1. Батый мен оньщ муфагерлершщ калауы бойынша Токай Тем1р оньщ урпактары сонымен катар, Хаджжи Тарханга (Астрахань), Казанга, Кафа мен Кырым уэлайаттарына билж жург1зед1. Токай Тем1р 1246 жылы Кушкт1 жэне 1251 жылы Мецкеш такка отыргызган букшмоцголдык курылтайдьщ жумыстарына катыскан. Эбшгазыньщ керсету1 бойынша Токай Тем1р ез агасы Берке ханньщ улпс1мен мусылман Д1Н1Н кабылдайды» [37, 137 б]. Токай Тем1р урпактарыньщ тарихына катысты XVII гасырдагы Балх тарихшысы Махмуд ибн У эли «Бахр ал-асрар» ецбепнде Токай Тем1рд1ц урпактарын «Хан улдары» (Хан оглы) деп, ал Токай Тем1рдщ уЙ1н Ханедан-и Тукайтимурийан деп атаган [4, 329 6.]. Тарих гылымында осы ек1 тарихи тулганьщ кайсысынан казак хандарыньщ ортак атасы Орыс ханньщ шыгуы туралы ею турл1 кезкарастан туратын деректер калыптаскан. Мэселен, «Мунтахаб ат-таварих-и Муини» немесе «Аноним Искандера», «Нусах-й-и джаханара», «Тарих-и Хайдари», «Джами ад-дувал» атты деректерде Орыс хан Жошы ханньщ улкен улы Орда-Еженнщ урпагы деп керсетйпп, шеж1реде Орыс хан - Шымтайдьщ улы, Ерзенн1н улы, Сасы-Буканьщ улы, Нокайдьщ улы, К^лид1Н улы, Орда-Еженнщ улы деп бершедг. Осыган мулдем карамакарсы «Муизз ал-ансаб», «Таварих-и гузида-йи нусрат наме», «Шаджара-йи турк», «Шьщгыс-нама», «Бахр ал-асрар» жэне 29

тагы баска да деректерде Орыс хан Жошыньщ келес1 улы ТокайТем1рдщ урпагы делшед1 де Орыс хан - Бадак баласы, Хожаныц баласы, Эз Те\прдщ баласы, Токай Тем1рдщ баласы делшед1 [37, 140 б]. Осы кезкарастарга байланысты кай деректер дурыс деген сурак туындайды. Орыс ханньщ тепн Орда Еженнен тарататын мусылман авторлары ма, элде Токай Тем1рден тарататындар ма? Олардьщ ешкайсысы ез ойларын дэлелдемейд! жэне эрб1р деректщ авторлары б1р-б1рш кайталайды. Отандык тарихшылар тарапынан да осы суракка эл1 кунге дешн непзд1 жауап бере алмай, оларда ею топка белшш отыр. Мэселен Орда Ежендж козкарасты жактайтындар В.В.Вельяминов-Зернов, Стэнли-Лэн-Пуль, М.Тынышбаев, М.Г. Сафаргалиев, А.Ю.Якубовский, П.П.Иванов, К.И. Петров, Б.А.Ахмедов, Г.А.Федоров-Давыдов, К.Э. Босфорт, К. А. Пищулина, Т.И. Султанов, 3. Кинаятулы, Б.Б. Кэр1баев болса, ал Токай Тем1рл1к багытты Ш.Ш. Уэлиханов, Ш. Кудайберд1улы, Курбангали Халид, В.П. Юдин, М Д. Обусештова жэне баскалары устанады. Бгзде осы деректерге талдау журпзе отырып, ез ойымызды бшд1рсек. Б1ршпи кезкарастагы деректерд1ц нег131 дерл1к Рашид ад-дин мен Муин ад-дин Натанзидьщ «Мунтахаб ат-таварих-и Муини» немесе «Аноним Искандера» атты енбектерше суйен1п жазылган жэне олардын барлыгы да Жошы урпактарыньщ тарихын сырттай гана естш бшген нег131нен парсы деректер1 болып табылады. Ал Натанзидьщ енбег1нде тарихи сэйкесс1зджтер мен кумэн тугызатын тустары кеп екен1н Жошы урпактарыньщ генеалогиясын жасаган Ж.М. Сабитов ез1Н1ц макаласында дэлелдеп кетед1. Мэселен, ол Рашид ад-дин мен Муин ад-дин Натанзидьщ ецбепнде ел билеген хандардьщ 1шшен баска ешб1р деректерде кездеспейт1н сег1з ханды атап ет^п, олардьщ бэрш ез ойынан шыгарган деп беред1 жэне хандардьщ бил1к курган жылдарыныц баска деректермен сэйкес келмейт1Н1и дэлелдеп, Орда-Еженнщ урпагы Сасы-Буканы Озбек ханньщ кез1нде Алтын Ордада хандык куруы, Ед1ген1н экес1 Кутлыктьщ орнына Балтышак деп керсету1 жэне баска да толып жаткан кател1ктерд1 Т131п керсетедь Мгне сондыктан да Рашид ад-дин мен Муин ад-дин Натанзидьщ «Мунтахаб ат-таварих-и Муини» атты ецбепн шынайы дерек деп айта алмаймыз. Сонымен катар, бул деректерге назар аударсак жуз жылдьщ 1Ш1нде Жошы ханнан Орыс ханга дей1н жет! урпак ауыскан. Ал шеж1рен1ц тарихымен 30

айналысатын зерттеушшер жуз жылда терт урпак, эр1 кетсе бес урпак дуниеге келш улпред! дегенд1 алга тартады. Шынымен де, егерде есептейтш болсак, онда жуз жьшда жет1 урпак калдыру у пин эр ата мшдегп турде 14-15 жасында урпак калдырып отыру керек екен. Ал Орыс хан Токай-Тем1рден тарайды деген деректердщ ек1нш1 тобына келеек, бул авторлардьщ кебю1 Шьщгыс ханньщ урпагы Шайбани эулетшен шыккандыктан, олар ез шеж1релерш накты бшген жэне б1здщ пж1р1м1зше олардьщ мэл1меттер! барлык деректерден сешмд1рек болып табьшады. Мэселен, Эбшгазы езшщ шеж1рес1 туралы: «Шьщгыс ханньщ улы Жошы хан,оньщ улы Токай-Тем1р,оньщ улы Эз-Тем1р, оньщ улы К^ожа, оныц улы Бадакул-оглан, оныц улы Орыс хан, оныц улы К,ойыршык хан, оныц улы Барак хан, оныц улы Жэшбек хан аталып кеткен ЭбуСаид. 0 з кезепнде оныц тогыз улы болган: Жиренше (Иранджи), Махмут, К^асым, Етж, Жаныш, Канабар, Тец1з, Усек, Шуак», - десе «Бахр ал-асрар» атты ецбекте Махмуд ибн У эли казак хандары Керей мен Жэшбеюп Токай-Тем1рД1Ц урпактары деп атай отырып: «Токай Тем1р ханньщ кейб1р урпактары, мысалы, экелер1Н1ц аттары Токай-Тем1рд1ц (одан тараган) кагандарыныц т!з1М1нде т1келей керсетшген Керей хан мен Жэшбек хан багыну мен бой усынудан шыгып, отанынан кетуд1 жен кердЬ>, - дейд1 [4, 330 б]. Шьщгыс ханньщ тжелей урпагы Ш.Ш. Уэлиханов та «Урыс шыккан эулет, Эбшгазыныц айтуынша, Жошыныц К1Ш1 улдарынан тарайды, олардыц аталары Токай Тем1р», - деп ез1Н1ц шыккан тег1н сен1ммен айтып кеткен [51, 162 б]. Казак шеж^ресшщ бшпр маманы Ш. Кудайберд1улы да осы багытты колдап «Жошыныц терт1нш1 баласы - Токай Тем1р, 613Д1Ц казак осыныц кол астында болган жэне Эбшмансур - Абьшай ханньщ аргы атасы осы ед1», - деген [30,516]. Б1з де жогары да керсетшген тужырымдаларга суйене отырып Орыс хан Орда Еженнщ емес, Токай Тем1рдщ тжелей урпагы екенш кумэнс1з кабылдаймыз. Казак хандыгыньщ алгашкы билеушшерш талдай отырып, Керей мен Жэшбектщ Орыс ханнан бастап берп аталарына токтап кетей1к. Орыс хан оныц лакап аты, шын мусьшман ес!М1 - Мухаммад. Ортагасырлык иран жэне турю тшдес авторлар оны «Урус-хан узбеки» немесе «Орыс хан» деп атаган. Орыс хан Озбек улысын 1368-1377 жылдары билеген. 776/1374-75 жылдары ол Алтын Орданыц астанасы Сарайды басып алады. Деректерде 31

Орыс хан мазасыз, катты мшезд1 «ете купгп жэне куд1ретп» билеупи болган. ©з астанасы Сыганак каласын безецщрген, елде катац тэрт1пт1 сактаган, эскерд1 жорыкка алып шыккан жэне хан бшипнщ беделш жогары устауга умтылган. XVII гасырдагы автор Кддыргали бектщ мэл1мет1 бойынша Орыс хан Цыштым деген жерде каза табады, ал келес1 дереккезде оньщ кайтыс болган жер1 Vст1рт даласы деп керсетшсе, уппшш деректе - Сырдарияньщ орта агысыньщ оц жагалауы деп бершедь Мусылман деректер1 Орыс ханды нагыз мусылман билеуий ретшде керсетш, ез мемлекетшщ аумагында мешгггер, медреселер жэне баска да кайырымдылык мекемелерш салдырганын жазады. «Муизз ал-ансаб» (XV г.) пен «Нусрат-намеде» (XVI г.) келТ1ршген Жошы урпактарыньщ егжей-тегжейл1 шеж1ресше сэйкес, олар б1р-б1рше алые туыскан болып келедг, олардын, тек аргы бабасы ортак - Орыс хан. Керейдщ шеж1рес1: Орыс хан, Токтакия, Анике-Болат (Пулад), Керей. Жэшбектщ шеж1рес1: Орыс хан, Куйыршык, Барак, Жэшбек. «Тарих-и-Рашиди», «Нусрат наме», «Фатх-наме», «Шайбани-наме», «Михман-наме-йи Бухара» ецбектершде Керей казактьщ улы ханы ретшде аталады. Керейдщ хандык куруыньщ егжей-тегжеш б1зге беймэл1м. С оцгы рет оньщ ес1М1 «Таварих-и гузида-йи нусрат-наме», «Шайбани-наме» сиякты деректерде 878/1473-74 жылдары кездеседь Оньщ сол жылдары кайтыс болуы эбден ыктимал. Мырза Хайдар Дулати Керейдщ улдары кеп болгандыгын жазады. Алайда ол б1рде-б1реушщ ес!мдерш атамайды. Ал «Нусрат намеде» Керейдщ уш улы гана аталады: Бурындык, Кожа Мухаммед, Султан Оли. Эюшшке орай деректерде тек Керей ханньщ улкен улы Бурындык хан туралы гана мэл1меттер кездеседь Жэшбекке келеек, «Муизз ал-ансаб», «Нусрат-наме» мен Эбшгазыньщ енбепнде оны Эбу Саид деп, б1рак б1зге бул ханзада Жэшбек ес1м1мен таные деп керсетшген. Жэшбек («Муизз ал-ансаб» бойынша улкен, «Нусрат-намеге» сэйкес уппшш) Барак ханньщ баласы, Орыс ханнын, тертшип улы Куйыршык ханньщ («Нусрат-намеге» сэйкес осылай, ал «Муизз ал-ансаб» бойынша Куйыршык Орыс ханньщ 15 баласыньщ К1шю1) немересь Жэшбектщ экес1 Барак ханнын ©М1р1 туралы мусылман тарихшылары оны ежет, жанкияр адам жэне Ж1герл1 билеуий ретшде сипаттап, батыл, кайратты жэне табанды болган дейдь Барак хан Ед]ге эм1р 32

балаларыньщ колынан 1428 жылы каза тапканын ескерсек, онда оньщ баласы Жэшбек 1429 жылдан кеш емес уакытта дуниеге келген. Мусылман деректершде оны езбек-казактарыньщ кесем1, ержурек жауынгер, К,азак хандыгыньщ непзш калаушылардьщ б1р1 ретшде суреттейдк Сонымен катар, деректерде оньщ ес1М1 эркашан Керей ханньщ атымен б1рге аталады жэне хандык такка б1р уакытта отырганы жоншде керсетшед1 [52, 686]. Хандыкта туыскан кос билеушшщ болуы Азияньщ ортагасырлык тарихында жи1 кездесетш кубылы Мысалы, VI гасырдагы Турю империясы да, XI гасырдагы Селжуктар мемлекет1 де ею агайындымен курылган. Хиуа хандыгы да XIV гасырда Илбарыс пен Билбарыс деген агайындылардьщ б1р1ккен кызмет1 непз1нде курылган. Дегенмен Жэшбек хан туралы деректер ете аз. Сондай деректердщ б1ршде Жэшбек ханньщ шайбанид Эбшхайырдьщ улы Шайх Хайдар ханды ©лт1руге катысканы жоншде айтылады. Мэселен, «Шайбане-наме» атты шыгармада былай дел1нед1: «Эбшхайырдьщ улы Шайх-Хайдардьщ хан болуын каламаган Ибак хан, Жэн1- бек хан, Береке султан, сондай-ак мацгыттардьщ эм1рлер1 Аббас бек, Муса бек жэне Жацбыршы бек карсы шыгады. Нэтижес1нде оны Ибак хан Ахмет ханды эскертмен кемекке шакыру аркылы елт1ред1. Осыдан кеЙ1н Эбшхайыр хандыгында улкен дурбелец басталып халкы жан-жакка босып, коше бастайды» [4, 996]. Алайда Жэшбектщ ес1М1 будан былай бгзге белгЬн деректерд1ц ешкайсысында кездеспейд1. Ягни, 1474 жылгы казактардьщ шайбанидтермен болган шайкаста оньщ баласы Жиреншенщ хан рет1нде аталуына Караганда ол Керей ханнан бурын кайтыс болуы мумкш. Жэн1бект1ц улдарына келеек бул жон1нде Эбшгазыньщ «Тур1ктерд1н, шеж1рес1нде» (т. 1, 178-179 б.) былай деп жазылады. «Барак ханньщ баласы Эбу Саидтьщ (Жэн1бек хан) тогыз улы болган: Жиренше (Иренджи), Махмуд, Кдсым, Эд1к (Айтик), Жаныш, К,амбар, Таниш, Усек, Жадык». «Нусрат наме» авторы болса Жэн1бек ханньщ улдарыньщ атын былай керсетед1: Жиренше (Иренджи), Махмуд, К^асым, Эд1к (Атик), Жаныш, Цанбар, Тыныш, Уснак, Джадик [4, 42 б.]. Бабыр, Мырза Хайдар жэне тагы б1рнеше авторлар Жэшбек ханньщ тортшш! улыньщ атын Жэд1к деп керсетед1. Жэшбек ханньщ улкен улы Жиренше (Иренджи), деректерге назар аударсак, XV гасырдьщ 80-жылдары Сауранньщ билеушю1 болган. «Таварих-и гузида-йи нусрат-наме» атты деректе бьшай дел1нед1: 33

«Кыска карай Туркютанга Керей хан шапкыншылык жасайды. Осы кезде Мухаммед Мажит тархан казактардан кауштенш шайбанидтерд1 Бухара мен Самаркандка Ж1беред1. Осы уакытта Сауран бек1н1с1ндеп Элике султанды Жэшбек ханньщ баласы Жиренше хан келш, елт1рш кетед1». Ягни, Эбшхайыр ханньщ немерес1 Мухаммед Шайбани Д е н т Кыпшактан Самаркандка бет алып, Сауранга жеткенде Жиренше (Ирендж) кеп эскермен келш шайкаска тусед1 де, шайбанидтерд1 тас-талкан етедь Осыдан кешн Мухаммед Шайбани калган эскер]мен аттыц басын Самаркандка емес, Бухарага, Абл ал-Али тарханга карай бурады. Бул мэл1мет белгкпз автордьщ «Нусрат наме», Хондамирдщ «Шейбани наме» мен «Хабиб ас -сийар», Махмуд ибн Уэлидщ «Бахр ал-асрар» ецбектершде бершген. Алайда деректерде Жиренше (Иренджи) туралы жэне оньщ балаларына катысты деректер кездеспейд1. Дегенмен б1здщ ойымызша Жэшбек ханньщ осы улкен улы мен казактардьщ шр тутатын атакты Жиренше шешен екеу1 б1р адам болуы эбден мумк1н. Халык аузында журген ацыздарга суйенсек Жиренше унем! Жэн1бек ханньщ жанынан табылып отырады. Сондай-ак, ацыздарда ол Жэн1бек ханньщ асырап алган баласы рет1нде де айтылады. Жэн1бек ханньщ ек1нш1 баласы Махмуд султан XV гасырдьщ соцгы жылдарында Казак хандыгыньщ эскери-саяси ©М1р1нде нег1зг1 тулгалардыц б1рше айналган. Оныц ес!М1 белпс13 автордьщ «Нусрат намес1нде», Шадидыц «Фатх-намес1нде», Бинаидыц «Шейбани-намесшде», Хондамирд1ц «Хабиб ас -сийарында», Махмуд ибн Уалид1ц «Бахр ал-асрарында» Мухаммед Шайбанидыц казак султандарымен согысына байланысты кездес1п, онда ол Созак каласыныц билеуш!С1 рет1нде керсетшед!. Ол кеп эскердг баскарган дацкты колбасшы-султан, ержурек жауынгер, эр1 керемет батыр, шешуш1 шайкас алдында жаудыц батырын жекпе-жекке шакырып отырган. Махмуд султанныц тур элпет1 де ортагасырдагы нагыз жауынгерд!ц сипатында суреттелш, мурны, бет1 жэне ерш шайкаста кылышпен кесшген, денесшде жебеден, найза мен айбалтадан калган жаракаттар болган [4, 105-107 бб.]. 0кш1шке карай деректерде оныц кейшп тагдыры да белг1С13 куЙ1нде калган. Жэшбек ханньщ у линии улы Касым хан болгандыктан оган арнайы токталамыз. Жэн1бек ханньщ терт1НШ1 баласы Эдж Бинаидыц (1512 жылы елген) айтуы бойынша Дешт1 Кыпшактыц улы султандарыныц б1р! болган. XV гасырдьщ соцгы ширегшде ол ез1Н1ц 34

бауырларымен б1рге, казактардьщ улкен ханы Бурындыктьщ шайбанидтерге карсы кп мен жорыктарына белсенд! катыскан. Ол могол ханы Жунютщ кызы Султан Нигар ханымга уйленген жэне ХУ-ХУ1 гасырлар шебщде Ташкентте ем1р сурген. Ол кезде Ташкент моголдардьщ иел1пнде болып, моголдардьщ улкен ханы Султан Махмудтьщ туратын жер! болды. 1503 жылы Шайбани хан Ташкенте жаулап алганда, Э д к султан «Тарих-и Рашиди» авторыньщ айтуы бойынша «Эдж султан казактарга бет алган, Султан Нигар ханым да оньщ соцынан ерген. Сол жылдары Адик султан кайтыс болады жэне оньщ эйелш К,асым хан эйелджке алады» . [МИКХ, 222 б.]. Жэд1ктщ Султан Нигар ханымнан ек1 кызы болады, оньщ улкенщ Копим ханньщ баласы Абдолла султанга узаткан, ол коп узамай кайтыс болады. Ал екшшкп - Шешек ханымды моголдардьщ болашак ханы Рашид-султанга берген [40, 260-261 б]. Эдж султанньщ улдары болганымен олардьщ саны деректерде керсетшмеген. Кдцыргалидьщ шыгармасында «Адик султанньщ руын» Биш-Огул деп атаган деп керсеттедк Будан оньщ бес улы болганын байкаймыз. Б1зге Эдж султанньщ мына балалары белплк Тахир, Абу-л К^асым, Буйдаш, Бауш. Жэшбек ханньщ бестии улы Жаныш Мырза Хайдардьщ керсету1 бойынша 1513 жылы жасы алпыстар шамасында болган, ол баска да казак султандарымен б1рге Шу алкабында могол ханы Саидты карсы алган [4, 225 б]. Ол туралы толыгырак мэл1мет «Михман-наме-йи Бухарада» келт1ршген. 1509 жылы Бухарадан шайбанидтер казак даласына карай казактармен согысу уш1н шыгады, деп жазады осы кыскы науканга катысушы Ибн Рузбихан. Акпанда эскерлер Озгентке кел1п, Сырдариядан етед1. Шайбани ханньщ шеру1 «10 кун жолдан кешн К,ара Абдал деген жерге келш токтайды, ол казактар кыстауыньщ ортасына жакын орналаскан жер болатын. Ол казак султандарыньщ б1р1не багынатын тайпаньщ журты болды. Олардьщ каз1рп уакыттагы жогаргы билеуш1С1 Джаниш султан. Оньщ Таниш султан ес1мд1 щю1 бар, ол да осы султанга жакын жерде орналаскан.Олардьщ эркайсысыньщ улыстарында елу мыцнан астам атакты казак бар, олардьщ эркайсысы ержурек жауынгер жэне дацкты батыр». Шайбани хан эскершщ б1р жасагы «Джаниш султан упысына» жорыкка аттанды. Жау эскершщ жакындап калгандагы туралы хабар жеткенде, 35

«Джаниш султан улысыньщ адамдары б!р жерге жиналады. Олардьщ саны отыз мьщнан аспаганымен, сондарында кептеген кызметш1лер1 мен багыныштылары болды, сейтш жалпы саны жуз мьщга жетп». К^арсыластардын алгы шептеп эскерлер1 б!рб1р1мен кездесш, шайкас басталады. Джаниш султан «аксуйек казактармен» улкен полкта турды, ал казактардьщ баска тобы корганыс жэне тойтарыс беру шебшде болды. Ыцгайлы уакытты тацдай бшген Джаниш султан, торыуылдан шыгып, Убайдулла султанньщ эскерше тап берш, жауды ыгыстыра бастайды. Б1рак оган кемекке баска шайбанидтер келш улгерш, кескшескен шайкас басталады. Соцында Джаниш султан жецшюке ушырап, талкандалган эскер1мен Бурындык ханньщ кыстауы аумагына шег1нед1. Джаниш султанньщ Ахмад султан ес1мд1 улы болган, ол - «атакты казак султандарыньщ б1р1», - деп жазады Ибн Рузбихан. 1508 жылы ол Мауреннахрга (Ортаазиялык озен аралыгы) жорыкка барады жэне Самаркан мен Бухарага жакын орналаскан аумактарды тонайды. Ал мында, К,ара Абдалда Ахмад султан казак улысын коргаушылардын катарында болды. Экес1 Джаниш султанньщ жецшсшен кешн, Ахмад султан кашпак болганымен, устап алынады. Оны Шайбани хан Джаниш султанньщ улысына шабуыл жасайтын эскердщ басшысы е т т койган Хамза султанга алып келед1. Хамза султан ертеректе Джаниш султанньщ колынан каза тапкан агасы ушш кек алып, Ахмад султанньщ басын алуды жэне оны жещс туралы хабармен б1рге Шайбани ханньщ аягыньщ астына тастауды буйырады. Оньщ айтканы булжытпай орындалады. Кадыргали бект1Н айтуы бойынша Жэшбек ханньщ алтыншы улы Камбар [24,125 б] Касымньщ б1р туган бауыры болды жэне ем1р бойы соньщ жанында болып, эскер1н1н; алдьщгы шеб1нде журд!. «Оньщ руы хандык курмады». Балалары туралы белг1С13. Жэн1бек ханньщ жетшгш баласы Тыныш болса, Ибн Рузбиханньщ шыгармасына суйенсек 1р1 улысты баскарган. 1509 жылы наурызда оньщ улысына Шайбани ханньщ эскер1 шабуыл жасайды жэне Тыныш султан ез эскершщ аз болганына карамастан шайкаска тускен1мен куш1 басым жаудьщ кысымына шыдамай кей1н шег1н1п, барлык малы мен байлыгынан айрылып калады. Сонгы рет Тыныш султанньщ ес1М1 1513 жылы кездесед1. Мырза Хайдардьщ айтуы бойынша, сол кезде жасы алпыстарга келген Тьшыш султанды К^асым хан баска казак султандарымен б1рге могол ханы Саидты карсы алуга Ж1беред1 [4, 276 б]. 36

Жэшбек ханньщ тогызыншы улы Жэд1К жэне оньщ урпактары туралы б1здщ б ш е т 1Н1М13 т ек Кдцыргали б е к т щ шыгармасына непзделген. Онда мынадай мэл1меттер кездеседк «К,асым ханныц кезшде Джадик султан да ем!р сурдь Ол езшщ улдарыньщ б1р1мен Шигим мырзамен шайкаста Иланлы Тебеде каза тапкан. Оньщ б е й т Ургешштеп Бакырган Ата корымында. Иадик ханныц, - деп жалгастырады Кадырали бек, - б1рнеше эйел1 болган. Тиюшше улдары да кеп болган. Олардьщ б1зге белплю1 мыналар: Тугум хан, Бекей султан, Шигай хан, Мэл1к султан. Соцгы екеу1Н1ц аналары Абайкан бег1м болган. Тугум ханнын баласы Токуз Сары. Тугум хан Мэл1ктщ баласы Башибек султанмен жэне Токуз Сары балаларымен - Джагат манайында каза тапкан. Олар отыз сепз атакты султандар болган» [24, 274 б]. Академик В.В. Бартольдтщ корсету! бойынша Тогым ханмен б1рге 37 казак султаны могол ханы Рашид ханмен шайкаста 944/1537-1538 жылдары каза тапкан [37, 230 б]. В.В.Бартольдтщ корытындыларын ортагасырдагы мусылман дереккездершщ 1р1 бшг1р1, петербургт1к ирантанушы О.Ф. Акимушкин де колдайды [40, 236-237 6]. Жэд1к султанньщ Кадыргали бек керсеткен Тогым, Бекей, Шыгай, Мэл1ктен баска Йанга Батыр султан атты тагы б1р султан болган. Ол туралы эцпме «Шараф-наме-йи шахи» ецбег1нде айтылады. 1582 жылы кектемде, - деп жазады Хафиз-и Таниш, - шайбанид Абдолла хан Сауран мацында, Шатырма езеншщ жагасында лагерь курып токтаганда, оныц баласы Абд ал-Мумин ацга шыгып, адасып кетед1. Абдолла хан катты уайымдайды, сол кезде ол Джигдаликте турганда, «Шыгай ханньщ К1Ш1 шюЬ> Ианга Батыр султан лагерге ханзадамен б1рге келед1. Ку'анып кеткен хан Ианга Батыр султанды кошаметтеп, «оган алгыс рет1нде кеп акша бередЬ [4, 270 б]. Алгашкы К,азак мемлекет1Н1ц нег131н калаушылар Керей мен Жэшбектщ шежгрес! жен1нде каз1р колда бар деректердег1 мэл1меттер осындай. Керей хан мен Жэшбек ханньщ кайда жерленгендер1 белг!С13. Б1рак олар туралы 1зденютер жалгасып жатыр. 37

Бацылау сурацтары мен тапсырмалар: 1 .Казак хандыгыньщ непзш калаушы хандарды атаныз. 2.Казак хандыгыньщ курылуы жешндеп тарихи деректерге токгалыныз. 3 .Керей жэне Жэшбек хандар кай жерге коныстанды? 4 .Казак хандыгыньщ курылу мер31м1 туралы тарихнамадагы П1юрлерд1 талдацыз. 3. Бурындык жэне Касым хандар кезшдеп Казак хандыгы 1. Бурындъщ хан кезтдегг Цазац хандыгы. 2. К,асым ханньщ тусында К^азац хандыгыныц дамуы. 3. «К^асым ханньщ цасца жолы» зацдар жинагы. XVI гасырдьщ басында ныгайган Казак хандыгыныц жагдайыаталган гасырдьщ 20-жылдарынан бастап элЫрей бастады. Казак хандыгын ныгайтуга жэне кушейтуге кажырлы кайрат жумсаган Касым хан кайтыс болганнан соц оньщ мурагерлер1 арасында ек1мет билнт ушш пню талас пен кыркыстар туды. «Тарихи Рашидидщ» авторы Мухаммед Хайдар Дулати айткандай: «Казак султандары арасында дау-шар басталды». Касым ханньщ баласы Мамаш экесшщ орнына хан болып, б1рак кеп узамай езара кыркыстьщ б1ршде каза тапты. Будан соц 1523-1533 жж. Касымныц немере шкй Тахир хан болды. Б1рак оньщ ел билеуге кабшет1 томен, эскери-саяси жэне елшцпк ютерге олак адам ед1. Ол феодалдык кыркыстарды тия алмады, корил елдердщ копшшпмен: Шайбани эулет1мен, Ногай Ордасымен жэне Моголстан хандарымен де жауласты. Бул согыстарда казактар жещлш, Казак хандыгы оцтустисгеп жэне солтустж-батыстагы жершщ б1раз болптнен айырылып, оньщ ыкпалы тек Жетюуда гана сакталып калды. Тахир хан Жетюуга кашып барып Моголстан ханына карсы кыргыздармен одак жасасты. 1527 жылдан кешн ол кобшесе кыргыздарды билед1, ойрат-жоцгарлардыц Жетюуга жасаган шабуылына карсы куресп. Мемлекеттж бшпк кулдырап, мемлекеттщ шекара аумагы кыскара тусп. Тахир ханньщ ел1мшен кейш оныц шип Буйдаш (1533-1534 жж.) казак-кыргыз бгрлеспгшщ басшысы 38

болды. Жет1су ещрше билж еткен ол казактардьщ б!р бел1пн гана билеген. Оньщ тусында да феодалдык кыркысулар мен согыстар токталган жок. XVI гасырдьщ 30-жылдарында Буйдаш ханмен катар ©зге де казак хандары, мысалы, Кдзакстанньщ батыс ©щр1нде Ахмет хан, Жетюуда Тогым хан болган. Мше, бул жагдай Казак хандыгыньщ феодалдык бытыранкылыкка ушырагандыгын кврсетедь Касым ханньщ баласы Хакназар хан (1538-1580) тусында Казак хандыгы кайта б1р1пп, дами тусть Ол хандык бил псп ныгайтуга жэне кушейтуге кажырлы кайрат жумсады. Озшен бурын бытырацкы жагдайга тускен Казак хандыгын кайта б1р1кт1рд1. Хакназар казак-кыргыз одагын одан эр1 ныгайтты, сол заманньщ тарихи деректершде оны «казактар мен кыргыздардыц патшасы» деп атады. Ол осы казак-кыргыз одагына суйене отырып, Моголстан хандарыньщ Жетюу мен Ыстыккел алабын жаулап алу эрекетше тойтарыс берд1. Хакназар хандык курган кезде Казак хандыгыньщ сырткы жагдайында аса 1р1 тарихи окигалар болып жатты. Мемлекеттщ солтуст1пнде Ресей ©з иел1ктер1н казак даласына едэу1р жылжытты. Казан мен Астраханьды басып алганнан кешн Едш езеншщ барлык ангары Ресейдщ кол астына юрд1. Башкурт жэне С1б1р хандыктары Ресей курамына енгеннен кешн, ногайлар Казак хандыгыньщ солтустж-шыгысына ыгыса бастады. Олар Едшден Ерт1ске деЙ1нг1 аралыкта к©ш1п-конып журд1. Башкурттар мен С1б]р татарлары да казак жерлер1не ену1н токтатпады. Сырдарияньщ т©менг1 агысына каракалпактар келе бастады. Едш мен Жайык арасындагы ©Ц1рд1 мекендеген Ногай Ордасы ыдырай бастады. Ногай одагы ыдырап, ауыр дагдарыска тап болды. Оган карасты квшпел1 тайпалардьщ б!р б©лег1 Казак хандыгына келш косылды. Хакназар Ногай Ордасыньщ к©п улысын (булардьщ к©61 казактьщ К1Ш1 жуз1 - алшын одагына енген тайпалар) ©31не каратып алды. Тарихи деректерде Хакназарды «казактар мен ногайлардьщ ханы» деп атаган. С©йт1п, XVI гасырдьщ 60-жылдары Ногай Ордасы ыдырап, бурын оган караган казак тайпалары жэне олардын, этникалык территориясы Казак хандыгына б1р1кт1. Бурын Ногай Ордасыньщ астанасы болып келген Сарайшык каласы да Казак хандыгына отт1. Бул жагдай Казак хандыгыньщ солтуст1к-батыс жэне солтуст1к жагындагы жагдайда езгерю тудырды. Орыс мемлекет1 мен Казак хандыгы арасындагы кен ©щрД1 алып жаткан Ногай 39

Ордасыньщ ыдырауы, оньщ б!р белгпнщ Казак хандыгына косылып, енд1 б!р белепнщ орыс патшасына багынуы, шыгыска карай кенейш келе жаткан орыс мемлекетшщ шекарасын Казак хандыгына жакындата тусть 1563 жылы С1б1р хандыгыньщ бшнпне келген Кеппм хан КазаК хандыгына душпандык саясат устанды. Оньщ устше могол билеушшер1 мен казак хандары арасында да кактыгыстар болып турды. Осындай курдел1 жагдайларда Хакназар хан Казак хандыгыньщ сырткы саясатын езгертп. Озшен бурынгы казак хандары унем1 жауласып келген Мауераннахрдагы шайбани эулет1мен одактастык байланыс орнатуга умтылды. Сейтш, шайбанилык Бухара ханы Абдолла П-мен одактык келю^м-шарт жасасты. Сотые кимылдары токтап, бейбпгшшж орнады, казактардьщ Орта Азия халкымен саудасаттык карым-катынасы, экономикалык байланысы жишед1. Муньщ ез1 Казак хандыгыньщ 1шю жагдайын жаксартуга, шаруашьшык ем^рдщ оналуына тшмд1 болды. Казак хандыгы ныгая тусть Б1рак Хакназар ханды 1580 жылы Абдолла ханньщ карсыласы Ташкент билеушю1 Баба султан астыртын езшщ адамын ж1берш 0лт1ртт1. Кадыргали Жалайырдьщ айтуынша «Оньщ да атагы мен абыройы туралы кеп айтылады. Алайда Хакназар хан ©з араларында болган кактыгыстарда каза болган». Хакназар хан каза болган соц оньщ орнына Жэд1к султанньщ баласы Жэн1бек ханньщ немерес! Шыгай 1580-1582 жылдары хан болды. Ол бул кезде сексен жаста болганымен, казактардьщ 1Ш1нде беделд1 хан болды. Оньщ ©М1рше катысты мэл1меттер тарихта аз сакгалган. Шыгай хан казак хандыгыньщ сырткы саясатындагы Хакназар хан устаган багытты жалгастырды. Ол Шайбани мурагерлершщ арасындагы кактыгыстарды казак мемлекетш ныгайту максатында утымды пайдаланды. 1582 жылы Бухара ханы Абдолла казак ханы Шыгай жэне оньщ баласы Тэуекел султанмен куш б1ржт1рш, Ташкент билеушю1 Баба султанга карсы Улытау жорыгын уйымдастырды. Баба султан жецшш, Дешт1-Кыпшак даласына кашты, ©збек, казак эскерлер1 Баба султанды Сарысуга, Улытауга дейш куды. Шыгай хан сол жорыкта кайтыс болды. Турюстанга кайтып келе жаткан Баба султанды Тэуекел султан ©лт1рш, басын Абдоллага экеледк Кас жауын жойганга риза болган Абдолла хан Тэуекелге Самаркан елкесшдеп Африкент уэлаятын тарту етт1. 40

1582 жылы Шыгай хан кайтыс болганнан кешн такка Тэуекел (1582-1598 жж.) отырды. Тэуекел хан Бухара ханы Абдолламен жасаскан шартты бузып, казак жэне езбек билеушшер1 арасындагы жаугершшж кайта коздады. Абдолла ханмен одактан Тэуекел ханньщ бас тартуыньщ себеб1, б1ршшщен, Абдолла эуелдеп Турюстаннан терт кала беру1 туралы уэдесшен бас тартады, екшипден, б1здщ ойымызша, басты себеп - Абдолла Тэуекел ханньщ беделшен, батырлыгы мен батылдыгынан корка бастайды, ягни Тэуекел ханнан езшщ бакталасы ретшде кауш тенгенш сезд1. Ойткеш кезшде букш Мэуереннахрды Тэуекелдщ кемепмен Шайбани мемлекетшщ кол астынаб!ржт1рген болатын. Тэуекел хан да Жошы урпагы болгандыктан, букш Орта Азияны билеуше толык кукыгы болды. Тэуекел сырткы саясатында хандыктьщ оцтуст1гшдеп калаларда бил1кт1 ныгайтуга куш салады. Енд1Г1 жерде ол Сыр бойындагы калалар ушш Абдолламен курест1 бастайды. 1586 жылы Ташкентп алуга эрекет жасайды. Абдолланьщ непзп куштер! Мэуереннахрдьщ солтуст1Пнде шогырланды. Буны бшген Тэуекел хан Мэуереннахрдын оцтуст1к аймактарына шабуыл жасайды. Оньщ шабуылы Турк1стан, Ташкент, Самарканд калаларына кау1п тенд1ред1. Б1рак Тэуекел ханньщ Ташкентп алуга жасалган алгашкы жорыгы сэтс1з аякталады. Тэуекел хан казак хандыгыньщ сырткы саясатын ныгайту барысында орыс мемлекет1мен дипломатиялык карымкатынастарды жандандырды. К^азак ханы сырткы саясатта ез1н колдайтын одактастар 1здед1. 1594 жьшы Тэуекел хан Ресейге достык кел1С1м жасасу уш1н Кулмухаммед баскарган К^азак хандыгыньщ туцгыш ресми елш1л1г1н Ж1беред1. Тэуекел ханньщ бундагы максаты Ресей мемлекет1Н1н кемеггмен Абдоллага карсы курест1 жандандыру, С1б1р ханы Кенпмге карсы одак куру жэне 1588 жылы орыс эскерлер1 устап экеткен езшщ немере шю1, Ондан султаннын баласы Оразмухаммедт! туткыннан босату болды. Оньщ жанында казактьщ эйгЫ тарихшысы Кадыргали Жалайыр бар ед1. 1595 жьшы елш1ге орыс патшасыньщ жауап грамотасы тапсырылды. Онда орыс патшасы Тэуекел ханга К,азак хандыгын «ез1Н1н патшалык кол астына алатынын» жэне «ок ататын кару» ж1беретшш уэде етг1. Сонымен б1рге мынадай тал ап койды: «б13Д1н патшалык коластымызда болгандыктан жэне 613Д1Н патшалык эм1р1м13 бойынша Букара патшасымен жэне б1зге опасыздык жасаган С1б1р патшасы Кеилммен согысып, 41

б1здщ улы мэртебел1 патшамызга жол салатын боласыздар». Орыс мемлекет1 Казак хандыгымен эскери одак курудан бас тартканымен, Тэуекел хан орыс мемлекет1мен дипломатиялык карым-катынасты узген жок. 1595 жылы Мэскеуден орыс елипс1 Вельямин Степанов Казак хандыгына келдь Нэтижесшде ею мемлекет арасында сауда байланыстары жанданды. Бул кезде ойраттардьщ б!р бвлйч Тэуекел ханга тэуелд1 болды. Сондыктан ол езшщ Мэскеуге жолдаган грамотасында ©зш «казактар мен калмактардын патшасы» деп атады. 1597 жылы Бухар хандыгында 1шю тартыс, ырыц-жырыц басталды, онда ьщпалды адамдардьщ колдауымен Абдолланыц улы Абдылмомын экесше карсы шыкты. Осы кыркысты пайдаланып, Тэуекел Ташкент каласыньщ тубшде Абдолла ханньщ эскерш талкандады. 1598 жылы наурызда Абдолла хан кайтыс болып, Абдылмомын хан болды. Осы орайды пайдаланган Тэуекел хан жуз мьщ эскермен Мэуераннахрга басып юрш, Ахси, Энд1жан, Ташкент, Самаркан калаларын басып алды. Б1рак Бухараны коршау кезшде Тэуекел хан ауыр жараланып, Ташкентке кайтып келш каза болды. Сейт1п, ол ез мемлекетшщ солтустж-батыс шекарасындагы бейб1т жагдайды жэне Орта Азиядагы шайбанильщтардьщ алауыздыгын, бул эулетт1н Аштарханилыктар- дьщ жана эулет1мен ауыстырылганын пайдаланып, сырдариялык калалар уш1н узакка созылган курест1 табысты тэмамдады. Абдолла урпактарыньщ озара бил1кке таласы нэтижес1нде Шайбани эулет1 ©М1р суру1н токтатады. Тэуекел Орта Азияга жорыгында тек карулы кушке емес, Орта Азия халыктарыньщ белгш! б1р элеуметг1к топтарына суйенд1. Атап айтканда, Тэуекел ханды д1н иелер1 колдады. Сонымен б1рге Ескенд1р Муншы Тэуекел эскер1Н1ц курамында «Турюстан тайпаларыньщ жэне кырдагы озбектерд1ц» жауынгерлер1 болганын айтады. Жалпы, Шайбани урпактарыньщ ©зара кактыгыстарынан шаршаган Орта Азия халыктарыньщ ба-сым 6 ©Л1Г1 Тэуекел ханды колдады десек кателеспейм13. Ойткен1 Шайбани тармагынан тараган Жошы урпактарыньщ ез1 Мэуераннахрда Шайбани эулет1н казак хандарыныц эулет1мен алмастыруга ниет бщщрген. 0к1Н1шке орай, Мэуераннахр казак хандарынын, колына толыгымен к©шпед1. С©йтсе де, Ташкент жэне оныц аймагы 200 жыл бойы Казак хандыгыньщ курамында болды. Турюстан каласы Казак хандыгыньщ орталыгына ай42

налды. Шайбанилер эулетшщ орнына келген Аштархани эулет1 XVII гасырдьщ алгашкы онжыпдыгында Туркютан, Ташкент, Фергана калаларын кайтару ушщ жорыктар жасады. Олар тек Фергана каласын кайтара алды. Ташкент, Туркютан, ягни Сырдария орта агысыньщ ею жагасындагы отырыкшыепншцнк аудандардыц Казак хандыгыньщ курамына ену1, Казак хандыгыньщ экономикасына, когамдык жэне саяси курылысына кушт! ыктал етп, Орта Азия мен Казахстан арасындагы мэденисауда байланысы дамыды. Тэуекел ханньщ орнына 1598 жылы хан болган Ес1мнщ Аштарханилер екй1дер1мен жасаскан келю1М1 бойынша Казак хандыгыньщ курамына калаларымен б1рге Турюстан аймагы, Ташкент каласы атырабымен, б1раз уакытка Фергана юрдь Осы кезде болган тагы б1р тарихи окига - Кепим хан билеген С]б1р хандыгыньщ жойылуы едь Тарихи эдебиетте С1б1р халкы - С1б1р татарлары деп аталган. Ресейден С1б1рге жорыкка аттанган атаман Ермактьщ жасагы 1582 жылы казан айында С1б1р ханы Кош1мн1н эскерлер1не туткиылдан шабуыл жасап, оны жец1Л1ске ушыратты. Кош1м оз эскерлер1мен оцтуст1кке шепнш, 1598 жылга деЙ1н орыс эскерлерше табанды карсылык керсетт1. Б1рак Келпм кемекс13 калган ед1, бул кезде Коинмнщ Орта Азиядагы одактасы Шайбани эулет1 кулап (1598), оньщ орнын Аштархан эулет1 (1599-1735) баскан едь Акырында б1ржолата жецшген Кеш1м Орта Азияга кашып кетп де, 1598 жылы С161Р хандыгы жойылды. Бурын С\6{р хандыгыньщ кол астына караган казак тайпалары Казак хандыгына б1р1кт1. Ес1м хан (1598-1628 жж.) казак тарихында «Енсегей бойлы ер Ес1М» деген атпен эйгы1 болды, оган бул атак 1598 жылы агасы Тэуекел ханмен б1рге Мауераннахрга жасаган жорыкта ерл1Г1мен ерекше кезге тускеш ушш бершген екен. Ес1м — Шыгай ханньщ баласы. Хан тагына отырган сои Бухарамен бтм-ш артын жасасып, Орта Азия калаларымен бейбгг, экономикалык байланыс орнатуга умтылды. Казак хандыгын б1р орталыкка багынган мемлекет етш куруды кездед1. «Ес1м ханньщ есю жолы» деп аталган зандар жинагын курастырды. Есгм ханньщ казактарды б!р орталыкка багындыру саясатына карсы болган султандар Казак хандыгын белшектеуге тырысты. XV гасырдьщ 70-жылдарында Казак хандыгы кушейе ту сед 1. Оны казак хандарыньщ керш) жаткан улыстарды ез ьщпалына алуга умтылганынан байкаймыз. Мэселен, Жэшбек хан 43

ногайлыктарды Батыс Казакстан аумагынан оцтустж-шыгыска кеилрущ ойластырган. Алайда ногайлар Барак ханньщ урпактарын емес шайбанидтерд1 калап, Мухаммед Шайбани, Жэд1гер, Ибак, Мамыкты кекордалык билеушшер деп таниды. Сондыктан казак хандары Эб1лхайырдьщ немерес1 Мухаммед Шайбанидьщ соцына тус1П, оньщ Дешт1 Кыпшактьщ тагына отырмауына жэне Ногай Ордасымен б1р1гуше жол бермеуге тырысты. Бул кезде, дэл1рек айтканда 1470-1471 жылдары шайбанидтер взбек улысындагы жогары бшпктен айрылып, жан-жакка тарап кетп. Алайда олар саяси курестен бас тартпады. вйткеш шайбанидтердщ осындай тобыньщ басында Эбшхайыр ханньщ немерес1, екшнд! эр1 ержурек жас ханзада Мухаммед Шайбани турды. Эбшхайыр ханнын улы жэне мурагер1 Шайх-Хайдар 1470 жьшы кайтыс болган сон, Мухаммед Шайбани мен оньщ К1Ш1 1Н1С1 Махмудты жакындары Астраханга алып кетедк Кешннен жас султандар Сырдария бойындагы алкаптарга кайта оралып, шагын топ курып, Шыгыс Деигп Кыпшакта Эбшхайыр эулетшщ бил1Г1н калпына келт1ру уш1н курест1 бастайды. Осы курес кезшде шайбанидтер мангыт мырзалары мен тимуридтердщ колдауын унем1 пайдаланып отырады. Б1рак, Мухаммед Шайбани атасы сек1лд1 Эзбек улысыньщ басшысы болуды жузеге асыра алмады. Себеб1 сол кездер1 нег1зг1 куш казак билеушшер1Н1н жагында ед1, ал Мухаммед Шайбанид1ц жактастары тек шагын топпен шектелд1. Мэселен, Казак хандары 30-50 мьщ эскерд1 баскарып отырса, шайбандар сондарынан б1рнеше ондаган адамнан 300- 400-ге дешнп сарбаздарды ерте алды [36, 39-45 б]. Бул кезде Казак хандыгыньщ тагына отырган Бурындык алгашкы Керей ханнын улкен улы болатын. Хан бшппнщ Бурындык ханньщ колына кешу жагдайлары мен уакыты жен1нде накты мэл1меттер жок- XV гасырдьщ 60-жылдарыньщ соцындагы окигалар туралы жазган Ибн Рузбихан, Эбшхайыр ханньщ бл1мшен кешн: «езбек хандарыньщ иел1ктер1нде бул1ктуындап..., Казак султандарыньщ улысында да хан бшппне талас басталды. Хан атагы б1рнеше тулгаларга тиесш1 болганнан кейгн бшпк ету Бурындык ханга тид1» [52, 96 б], - деп керсетед1. Б1рнеше тулга деп бул жерде Керей мен Жэшбек айтылган. Бул айтылгандар Казак хандыгыньщ нег!31н калаган ек1 султан арасында жогаргы бил1кке талас болды ма, жок па, Керейден сон Жэн1бек хандык курды ма, жок па дегещц бшд1ред1 деп айту киын. «Тарих-и 44

Рашидиге» суйенсек, Бурындык хан экесшщ тжелей мурагер1 болган [4, 1926]. Шайбанид аумагынын деректершде Бурындык казактардьщ улы ханы деп XV гасырдьщ 70-жылдарынан бастап, ягни экесшщ вл1М1не жакын уакыттан бастап аталган. Бурындык хан бил1г1 мазасыз, курес пен езгерютерге толы уакытка сэйкес келд1. Ол уакыт талаптарын ерл1кпен карсы алып, ез экес1 Керей мен оньщ сер1ктес1 Жэшбектщ аманаттарына - олар курган мемлекетТ1 сактау мен кушейтуге адалдык танытты. XV гасырдьщ соцгы ширепнде орын алган кандай да б1р манызды окигалар Бурындык ханньщ катысуынсыз етпед1, ол эскерд1 шайкаска ез! бастап шыкты жэне б1рнеше рет жараланды да. Шайбани ханньщ тарихшылары (Шади, Бинаи, Ибн Рузбихан, «Нусрат-наменщ» белГ1С13 авторы) жэне Хондамир Бурындык ханды Дештшщ атакты колбасшыларыньщ б1р1 жэне куигп билеупп рет1нде суреттейдк «Бурындык хан Озбек эулетшен болып табылады. Олардьщ б»р бел1пн казактар деп атайды. Кез келген уакытта, - деп жазды Ибн Рузбихан, - егерде Бурындык «Аттанамыз» деп жарлык Ж1- берсе, онда терт жуз мьщ жорыкка шыгады. Олардьщ эркайсысы он Ж1птке татитын ед1. Олардьщ койлары мен сиырларында есеп жок, жылкыларыньщ табындарыньщ санын тек жаратушы гана бшед1. Олар кыстауга тек кар жауганда гана жолга шыгады. Эйтпесе малдарына су тауып беру ете киынга тусед1. Кешкен кезде олар уйлерш ек1 улкен арбаньщ денгелегше жасайды. Ал туйелер мен жылкылар оларды керуен тэр13Д1 Т131Л1П б1р турактан ек1нш1 туракка апарады. Ен кедей деген адамньщ ез1нде жылкы, туйе, койлар мындап саналады. Осылайша кундыз, тиын жэне баска тершерден жасалган тондар мен ж1бектен Т1плген ки1ммен, сондай-ак турл1 туст1 эшекейлерд1 тагынган олар Кыпшак даласынан Едш езен1ц аумагына дей1н кеш>п барса, ею-уш айдан кей1н осыншама байлыкпен кер1 карай кыстауларына кайтады. Олардьщ кыстаулары букш Сыр бойыньщ жагалауын алып жатыр. Ойткеш Сыр бойындагы ну камыс казактардьщ малдарына таусылмас азыкка айналады. Сыр бойына коныстанган казак улыстарыньщ эркайсысында белгш1 б1р мекен бар. Эр улыстьщ Шьщгыс ханнан тарайтын ез султандары бар. Бул жердеп султандар Жошы ханньщ кезшен бастап-ак Шьщгыс ханньщ жасагы бойынша иел^к жасап келед1. Б1рак езбек хандарыньщ арасында унем1 тай-талас етуде. Эс1ресе, шайбан мен казак хандарыньщ 45

арасындагы курес ете куигп. Эбшхайырдыц улы Шайх Хайдар хан такка отырганнан кешн, казак улысындагы султандар да жеке хандык бшикке умтылды. Кейш бул билж б1рнеше адамдарга тиген соц кезек Бурындык ханга тиедЬ> [52, 141]. Торт жуз мын эскер деп бул жерде эс!релеп айтылган, ойткеш, орта гасырдагы мусылман авторлары кандай да болмасын билеуил оте коп эскерге басшылык жасаса, олар соны эарелеп керсететш [7, 22 б.]. Дегенмен сол кездеп Казак хандыгыныц куаттылыгыныц ескеш соншалыкты, Бурындык хан сол кездеп ец мыкты жауынгер тайпалар мацгыттарды да багындыргысы келед1. Буган дэлел деректерде келт1ршген 1473-1474 жылдары Бурындык ханныц Мацгыт Ордасындагы Мухаммед Шайбанидыц хан тагына отыруына кедерп келт1ру максатында жасаган сэтс13 шабуылы. «Таварих-и гузида-йи нусрат-наме» атгы шыгармада бул окига былай деп сипатталады: «Кыска карай Турюстанга Керей хан шапкыншылык жасайды. Осы кезде Мухаммед Мажит тархан казактардан кауштешп шайбанидтерд! Бухара мен Самаркандка Ж1беред1. Осы уакытта Сауран беюнкпндеп Элике султанды Жэшбек ханныц баласы Жиренше хан келш, елт1рш кетед1. Бул жагдайда Мухаммед Шайбани Бухарадагы Абд ал-Али тархан Кышлыктыц урпактарына барып паналайды. Мухаммед Шайбан хан онда ею жыл турып, куш жинайды да, Дейгл Кыпшакка аттанады. Ол жакка Муса мырза да барып оган косылады. Олардьщ б1р1гу1н каламаган Бурындык хан 50 мыц эскермен мацгыттарга жорыкка шыгады. Мухаммед Шайбани хан болса кемекке келген шагатайлыктармен косылып, Касым султанньщ эскер^не бас салып, оны шег1нд1ред1 де Бурындык ханды талкандайды. Бул шайкаста Уаккас султанньщ улы Хорезми бек каза табады. Жец1ст1 тойлау кез1нде Муса мырза Сушшш кожага кызын бер1п, куйеу бала етед1» [4, 216]. Осы шайкаста Касым ханныц аты алгаш рет кездес1п, онда ол Бурындык хан эскершщ «Дейгл Кыпшактыц белгйп султандарыныц жэне ержурек батырларыныц б1р1 жэне Бурындык хан атты эскершщ колбасшысы рет1нде суреттелед1 [4, 104 б]. Дегенмен Казак хандары кайтадан куш жинап, Созактыц туб1нде Жэшбек ханныц улы Махмут султанньщ эскер1 Мухаммед Шайбани мен ногайлыктардыц б1р1ккен жасагымен шайкаска тусед1. Шайкастыц бастапкы кезшде Махмут султанньщ куш1 жетпей шепне бастаган кезде, Бурындык хан мол эскермен келш, 46

толык талкандалудан аман калады. Нэтижесшде шайбанидтер мен ногайлыктар Согынлык асуында Бурындык ханнан оцбай жецшю табады. Шайкас барысында Мухаммед Шайбани ханнын 1Н1С1 Сахут султан Жэшбек ханнын улы Махмут султанньщ бетш шапса, Бурындык ханга ею жебе тиш жараланады жэне Бурындык ханнын кекшташы Кудайкулдьщ баласы Кожамкул каза табады [4, 22]. Осы шайкастан жецшюке ушыраган Мухаммед Шайбани хан Хорезмге етш, Тирсак каласына келш беюнедк 0 з умггтершщ курдымга кетш бара жатканын кврген Мухаммед Шайбани мен Махмуд султан, вз жактастарымен б1рге жиылып, тимуридтерге карсы жорыкка шыгуды усынады. Олардьщ уранына б1рнеше жакын туыстары мен Шыгыс Д е н т Кыпшактьщ б1рнеше кешпел1 тайпаларыньщ билеушшер1 келюедь 1500 жылы Мухаммед Шайбани шагын топпен оцтустжке бет алады, Самаркандты, Бухараны, т.б. б1рнеше камалды жаулап алады. Кеп узамай ол Самаркандты уысынан шыгарып алганымен, келес1 жылы оны кайта басып алып, ез астанасы етш жариялайды, ал Бухарага билеуш! етш езшщ К1Ш11Н1С1 Махмуд султанды кояды. Осылайша, жаца он алтыншы гасырдьщ басында Орталык Азияда жаца эулетт1ц, Шьщгыс ханньщ баласы Жошыньщ баласы Шайбан урпактарыньщ эулет1 - шайбанидтер эулет1Н1Ц бил1Г1 орныгады. Ал тэуелс13Д1ктер1нен айрылгысы келмеген ногайлар казактарга эл1 де табанды турде карсылыктар керсетед1. Т1пт1 нег1зг1 кауш казактардан келед1 деп есептеген ногай мырзалары ец басты куштер1н Орда шекарасыныц шыгыс бел1Г1не орналастырып, Кырым мен Ресей мемлекеттер1не назар аударуга муршасы келмей калады. Ногай мырзаларыньщ б1р! Алшагырдьщ III Василийге Ж1берген хатында ол оган казактар мол эскермен 613Д1 багындыруга келе жатыр, б1рак б!з олармен согысамыз деп жазады [53, 157 б]. Казактарга карсы шыккан Алшагыр эскери куштер1Н1н аздыгынан Едшд1н аргы бет1нен кемекке косымша жасактарды да шакырады. Казак хандары болса ногайлыктардьщ осындай карсылыктарына карамастан 1503 жылы олардьщ б!р бел1Г1н багындырып, букш Жайык бойына бил1Г1Н орнатады да, Бурындык хан Сарайшыкты Казак Ордасыньщ астанасы етш беютед1 [39, 56 б]. Осы аласапыран жылдары Эбшхайыр ханньщ урпактары ез мемлекеттершщ солтуст1Г1нде жаца хандыктыц нег131н курады. Бул жаца хандык бастапкы кезде Эмударияныц теменп 47

агысында орналаскан Хорезм (Хиуа) деген атаумен тимуридтер империясынын, курамына юретш. Береке султанныц улдары, агайынды Елбарыс пен Билбарыс оз жактастарымен Шыгыс Деигп Кыпшактан шыгып, Иран шахыньщ койган билеушклн куып шыгып, Хорезмге келш орналасады. Олар сол жерде тэуелс1з озбек мемлекетпнщ непзш калайды, ол гылымда Хиуа хандыгы деген атпен белгш1 [10, 194-206 бб]. Бул эулеттщ (Жошы ханньщ баласы Шайбан урпактарыньщ ерекше тармагы) Хорезмде бшик ету1 1106/1694-95 жылдарга дешн созылады. Атакты тарихшы Эбшгазы осы эулеттщ екйп, ол Хорезмде 1645-1663 жылдары бшик еткен жэне ©з ата-бабалары мен елшщ тарихын ез1 жазып калдырган. Тимуридтер мемлекетш Дейгл К,ыпшактьщ озбек деген жалпы атпен белпл1 кешпел1 тайпаларыньщ жаулап алуы жэне Орталык Азияда ею тэуелс1з озбек хандыктары - Бухара (астанасы - Самаркан) жэне Хиуаньщ (орталыгы Ургешш, содан кешн Хиуа) курылуы каз1рп казак жэне озбек халыктарыньщ этно саяси тарихындагы ете мацызды окигага айналды. Бул жерде ею мэселеш атап ету керек. Б1ршилден, шайбанидтердщ даладан кетушщ салдарынан Дейгл Кыпшактьщ кешпел1 тайпаларыньщ б!р бел1Г1 Орта Азияныц жаулап алынган облыстарына коныс аударып, сол жерден еюнии отандарын тапты. Осы мэселеге байланысты деректерге талдау жасасак Орталык Азияга кеткен Д е л т К|ыпшак кешпелшершщ жалпы саны 240-360 мыц адам болган [37,19-21 б]. Еюншщен, шайбанидтермен б1рге кептеген адамдардьщ каз1рп Казакстан аумагынан т у п к т к п кетш, Орталык Азиядагы жергш1кт1 тургындармен араласуы Д е н т К,ыпшакта калган казактардан турмыстагы, салт-дэстурдеп, мэдениеттеп жэне т.б. езгешел1ктерге экелш сокты. Осы окига - шайбанидтердщ басшылыгымен Орталык Азияга кешпел1 тайпалардьщ кеп бел1пнщ коныс аударуымен туындаган Шыгыс Деигл Кыпшак тургындарынын аумактык-этникалык, элеуметтжэкономикалык жэне мэдени-турмыстык ж1ктелу1 жаца этникалык кауым - казак халкынын, калыптасуында шешуип роль аткарды. Озбек сез1 шайбанидтермен б1рге Орталык Азия аумагына кешкен тайпа тобыныц аталуы болып калды. Шыгыс Д е н т Кьгпшак пен Жетюуда кеппп-конып калган Жошыньщ баласы Орыс хан урпактарыньщ бшппмен б1р1кпр1лген тур1ктшдес рулар мен тайпаларга казак аты бектлш , олардьщ ел1 Кдзакстан деп атала бастады. 48

Орталык Азияньщ шыгыс облыстарында да осы кезенде манызды окигалар орын алып жатты. XV гасырдьщ еюшш жартысындагы моголдардьщ билеуиилер1 ездершщ бурынгы иел1ктер! Моголстанда емес, Мауреннахрда, Турюстан уэлайатында тура бастады. Оларга сондай-ак, Ташкент, Сайрам, Ура Тебе, Шахрухия, т.б. камалдар багынды. 1500-1501 жылдары Шайбани ханньщ Мауреннахрдьщ 1рЁ орталыктарын жаулап алуына моголдардьщ жогаргы билеуилс1 (улуг хан) Султан Махмуд коп эскери кемек керсетп. Мырза Хайдар ханньщ бул кемепн болашакта моголдардьщ ездер1 уцпн каушт1 болатындыгын ескермеген «апгырт эрекет» деп сипаттайды. Шындыгында да, Орталык Азияньщ езенаралагында орныгып алган Мухаммед Шайбани, коп узамай ез каруын кешеп камкоршысы мен одактасы - Махмуд ханга карай багыттайды. Жумсак мшезд1 жэне ешкандай эскери кабшет1 жок моголдардьщ жогаргы билеушкл Шайбани ханньщ купине шыдамай, ержурек жауынгер жэне калмактардьщ тажалы атанган езшщ юпп шкн (кичик хан) Султан Ахмадты кемекке шакырады. Царсыластар шешуип шайкаста Ахси мацында 908/1503 жылы кездесед!. Шайкаста Шайбани хан жещске жет1п, ек1 агайындыны да туткынга алады. Хандар кеп узамай Ташкенттен ез ерк1мен кетем13 деген шартпен бостандыкка Ж1бер1лед1. Олар Шыгыс Турюстанга бет алып, 1503-1504 жылдары Аксу каласында турактайды. Сол жерде Ахмад султан кыс аягында каза табады. Махмуд хан Жет^кентке кетед1. Осы кезде Кашкариядагы бил1к уш1н шагатайлыктар мен дулат эм1рлер1 арасында курестщ жаца сатысы басталып, онда шагатайлыктар жещске жетед1. Нэтижес1нде Султан Саид хан орталыгы Жаркентте орналаскан жаца мемлекет - жерпл!кт1 авторлардьщ тарихи шыгармаларында Могулийе, Мамлакат-и могулийе деп аталган - Могол мемлекетш курады [7, 89-92 бб]. 1512 жылы Цасым хан езш шайбанидтерге карсы согысты жалгастыруга уг1ттеген могол ханы Султан-Саидпен кездесед1. Бул кездесудщ Султан Саид уш1н ешкандай жаксы нэтиже бермегенд1г1 мэл1м. Мухаммед Хайдар Дулатидщ айтуынша, моголдар ханы Султан Саид К,асым ханньщ Ташкентке аттанганын ест1п, онымен б1рлес1п кимылдау ушш калага жетуге асыккан. «Фергана мен Ташкент уалайаттарыньщ арасындагы» Кенд1рл1К деген тау асуында К,асымныц кайтып кеткеш туралы хабар алган Саид хан Ташкентке жалгыз барудан бас тартып, кер1 кайткан. 49

Сол 1513 жылы кузге карай ол Шу езешндеп Касым ханга барып, казактар ханын шайбани урпактарына карсы жаца жорык жасау кажет екенше кещцрмекип болды. Б1рак Касым сыпайы турде бас тартады. Кептеген зерттеушшер К,асым ханныц Султан Саид ханмен одактасудан бас тартуын «Моголстанга катысты езшщ тэуелд1 жагдайына карамастан, сол кездеп казактардьщ барлык саясатыныц дербес жэне тэуелс1з болгандыгыныц» дэлелг деп санайды [31, 126 б]. Осылайша, Орталык Азия халыктарыныц ©М1ршде XVI гасырдьщ басы-мемлекетпк-саяси,этникалыктарихсалаларында мацызды окигаларга толы кезец болды. Осы бетбурыс уакытында казактардьщ мемлекетшде бшик ету Бурындык ханнан Касымга ауысады. Бурындык хан тагында узак уакыт - 30 жылдан аса уакыт отырса да, жогаргы бшикп елгенше устап тура алмады. Тарихи деректерде Бурындык ханныц ем1ршщ соцгы жылдары туралы кайгылы эцпмелер сакталган. Мысалы, Мырза Хайдардыц айтуы бойынша, 915/1509-10 жылдарга карай Жэшбек ханныц баласы Касымныц ыкпалыныц кушейгеш соншалык, ол кезде Бурындык хан болганымен, накты хандык куру мен билпс ету толыктай Касым султанньщ колына жинакталды. Касымныц казактар арасындагы беделшщ аяк астынан кушекнне Мухаммед Шайбанидыц Казак даласына жасаган жорыгы ьщпал етед1. Тимуридтер иел1пнщ солтустж бол1гш жаулап алган Мухаммед Шайбани хан 1507 жылы мамырдаез эскери куштер1мен Эмудариядан ©т1п, Хорасан шег1не енш, Гератты, Астрабатты, Гурганды жэне баска калаларды жаулап алады. Дегенмен XVI гасырдьщ алгашкы онжылдыгында букгл Дешт1 Кь1пшакка гана емес, Сыр бойындагы калаларга Казак хандыгыньщ ьщпалы журген. Ибн Рузбихан Шыгыс Дешт1 Кыпшак даласын «озбекказактар жайлауыныц жерЬ> деп атай кел1п, «шшден^ц ыстыгы мен катгы ацызак уакыты туган жаз кез1нде казак улысы оныц (Шыгыс Дейгл Кыпшакгыц) шет аймактары мен шет жактарына барып конады» жэне «мал саныныц кеп, жайылымныц кажет болуы себепт! олар осы кец-байтак даланы тугелдей иелен1п алды» дейд1 [52, 84 б]. «Михман-наме» авторы «эрб1р султан бул елдщ б!р елкес1н (нахийа) колында устап, билеп отыр» [52, 72 б], Шыгыс Дейгл Кыпшакта улы хан бастаган казак эм1риплер1 мен улыстардагы 50