Бектщ казак иел1ктерше жасаган жорыгынан кешн-ак, оньщ улысындагы адамдардьщ саны он мьщ адамга кобейген [84, 371 б]. Будан баска, казактарга солтустж жактан башкурттар, оцтуст1Ктен моголстандыктар жэне озбек шайбанидтер жанжактан кысым корсете бастайды. Нэтижесшде XVII гасырдьщ басына карай казактардьщ басым бол1п кайтадан Жетюуга карай ыгыстырылады [38, 73]. Сол уакытта ногайлар тагы да шыгыска карай жылжып, тек Батысты гана емес, Орталык Цазакстанньщ аумагын да басып алады [38, 59-60]. Осылайша, XVI гасырдыц соцына карай Казак хандыгы Турюстандагы отырыкшы-епнии аудандардан толыгымен айрылды. Тшт1 оныц аумактык жагдайы XVI гасырдыц басындагы жагдаймен салыстырганда элдекайда нашарлап кетп. Турюстанныц бай егшшшж, коленерип, сауда-саттык орталыктарынан айрылу Казак хандыгыньщ экономикасына кер1 ЭС ерШ ТИГ13Д1. Сурацтар мен тапсырмалар: 1. Хакназар хан кандай мемлекеттермен тыгыз байланыс орнатты? 2. Хакнахар хан кай ханмен ею жак «Дос болып, озара кемектесу» жон1нде «ант берюкен шарт» жасасты? 3. Хакназар хан журпзген сырткы саясатыныц нэтижес1 кандай болды? 4. «Хакназар ханньщ сырткы саясатыныц багыттары» схемасын курастырындар. 6. Шыгай жэне Тэуекел хандар тусындагы Казак хандыгы 1.Шыгай хан билт кезтдегг К,азац хандыгы. 2. Тэуекел хан тусындагы К,азац хандыгыньщ ныгаюы. Казак хандыгыньщ XVI гасырдыц еюнии жартысында айтарлыктай саяси жэне эскери кушке ие болып, б1ршама табыстарга жеткен1не карамастан, XVI гасырдыц соцына карай ол б1ршама киындыктарга тап болды жэне коршшер1 (ногайлар, шайбанид101
тер, моголдар жэне т.б.) оларды Шыгыс Дешт1 Кыпшактан карулы жолмен ыгыстырып шыгарады. XVI гасырдьщ ортасында кезшде Ногай Ордасыньщ иел1пнде болган Казан мен Астраханды, кешн башкурттар мен С1б1р хандыгын Мэскеу патшалыгы жаулап алган соц буюл Едш езеншщ бойы солардьщ бшипне кешед1 [86, 114 6]. Нэтижесшде ез иел1ктершен айрылган ногайлар онтустж пен шыгыска карай коныс аударады. XVII гасырдьщ басына карай олардьщ кешш-конатын аумактары Едшден Ертюке дешн созылып жатты. Сондай-ак, оларды казак даласына келе бастаган башкурттар мен с1б1рлж татарлар да ыгыстыра бастады. ©йткеш, олар б1р-б1р1мен Башкирия мен С1б1р хандыгы Ресей мемлекетшщ курамына юрмей турып-ак кактыгысып жататын. XVI гасырдьщ аягында одак курган II Абдолла мен Кенпм хандар Казак хандыгына карсы ез эрекеттерш уйлест!рш, айтарлыктай кауш-катер тенд1ред1 [77, 84 б]. Осылайша керш! мемлекеттер тарапынан Казак хандыгы ЖИ1-ЖИ1 шапкыншылыкка ушырап турды. Мэселен, XVI гасырдьщ аягында казак даласын ногайлар иеленген1 женшдеп мэл1меттерд1 кептеген деректерден керем13. 1604 жылы Улкен ногайлардьщ басшысы Естерек Астрахан эскер басы Степан Годуновка: «Исмаил Жусш князь олт1ргеннен кешн Смайл князь мырзалары мен улыс адамдарын бастап Жайыктьщ бойына жэне оньщ ар жагына, Ыргыз пен Сыр езендерщщ бойына кеш1пконуга кето» [38, 60], - деп жазган. 1582 жылы шайбанид II Абдолла хан ногайларга кашып кеткен Ташкент пен Туркютанньщ билеушю1 Баба султанньщ сонынан куып, Сырдарияньщ орта тусындагы Иассы, Сауран, Сыганак, калаларынан солтуст1кке карай жур1п, Сарысу езеншен ет1п, Улытауга деЙ1н жетед1 жэне одан эр1 карай солтуст1кке карай журген кезде ол жолда ешкандай казактарды кез1кт1рмеген. Т1пт1 Шыгай хан мен оньщ улы Тэуекел султан бастаган казак тайпаларыньщ б1р бел1п Абдолла эскер1Н1н курамына К1рш, осы жорыкка белсенд1 турде катыскан. «Шараф-наме-йи шахиде» кездесет1н дерекке назар аударсак, Ортальж Казакстан ногайлардьщ жер1не айналган. Сондай-ак Абдолла ханньщ эскер1 Баба султанды осы ауданнан Арал тещзше деЙ1н, одан эр1 солтуст1к-шыгыска карай, Аккел кел1Н1н мацайында 1здест1рген [4, 269-300 6]. 102
Шайбанидтер осы жерлердеп мацгыттардыц арасынан Баба султанньщ жекелеген топтарын тапкандыгына «Шарафнаме-йи шахида айтылады». Осылайша, ертеректе ете кен алкапты жайлаган Казак хандыгы XVI гасырдьщ сонына карай Жетюудыц даласы мен тауларын, соньщ 1ипнде каз1рп Кыргызстанныц аумагын гана иеленуге мэжбур болды. Ол кезде кыргыздар казактармен б1рге эрекет етп, ол Казак хандыгын аз да болса кушейтп. Сол шакта Турюстан шайбанидтердщ кол астында болды. Калалардыц болмауы б1р жагынан, хандыктын экономикалык жагдайына апатты эсер етсе, екшип жагынан — жергйпкп билеуштердщ бытырацкылыгы мен тэуелс1зд1пн атап айту керек, бул ез кезепнде мемлекеттщ усактыгын улгайтты. Аталгандардьщ барлыгы казак хандарын XVI гасырдьщ екшип жартысында Сырдария аумагы ушш кескшескен курес журпзуге мэжбурледь Ол жерлерД1 казактар тек 1598-1599 жылдары гана басып алды. Бул кезде езбек мемлекет1 1шю тураксыздык салдарынан сырткы саяси жагдайда да элареген болатын. Ягни 1580 жылдардан кешн деректерде Хакназар ханньщ орнына казак ханы ретшде оньщ немере шип Шыгайдьщ ес1М1 аталады. Шыгай ханньщ шыгу тег1 мынадай мэл1меттер бар. А. Левшин курастырган казак хандарыныц шеж1рес1нде ол Жэд1ктщ баласы деп керсет1лед1 [23, 60-62 б]. Ораз-Мухаммедтыц шеж1рес1нде де ол Жэдж султанньщ баласы деп аталады: «Орыс хан, оныц баласы Куйыршык хан, оныц баласы Барак хан, оныц баласы Жэшбек хан, оныц баласы Жэдж султан, оныц баласы Шыгай хан,оныц баласы Ондан султан, оныц баласы Ораз-Мухаммед хан» [24, 274 б]. Мухаммед Хайдардыц шюршше Жэдж султан 1503 жылдан кешн кайтыс болады. Шыгай туралы ец кеш естелж Хафиз Таныштыц «Шараф-наме-йи-шахи» ецбепнде 1582 жылгы окигаларга байланысты айтылады. Шыгай хан 80 жаска дешн узак ем1р сурген, б1рак оныц ем1р1 туралы тек узж-узж мэл1меттер сакталган. Г.Ф. Миллер есю татар ацызын еске тус1р1п, онда С161Р ханы Кеш1мн1ц 1н1С1 Ахмад-Гирей «Бухария князы» Шыгайдьщ кызына уйленген. Б1рак Шыгай онымен жауласып, б1р кун1 адамдарын ж1бер1п, Ахмад-Гирейд1 алдап шакырып алады да Ертют1ц жагасында елт1ред1 [21, 57]. В.В. Вельяминов-Зернов осы аталган «Бухария князы» баска емес, казак билеуш1С1 Шыгай деп керсетед1 [24, 324]. Шыгай хан 103
женшдеп мацызды акпараттар Хафиз Таныштьщ «Шараф-намейи-шахи» жэне Мухаммадиар ибн Араб катаганньщ «Мусаххир ал-билад» енбектершде де бар. «Шараф-наме-йи-шахида» сондай-ак, «Шыгай кептеген жылдар бойы дала мен шелдщ билеушкл болды» деп те айтылады [4, 257 б]. Шыгай хан атагын иеленгенге дешн де султан ретшде казактардын б1р бел1пн баскаруы мумюн. Шыгай хан болып такка кездейсок отырган. Улкен гарем1 бар, сансыз рудыц басшысы болган ол бшйктщ шьщына жасы келген кезде шайбанид Абдолла ханньщ кемепмен отырады. Хафиз Таныштьщ керсетушше, Шыгай ез юше мыгым жэне кешт керген адам болган [4, 275 б]. Хан болганга дешн Шыгай Хакназар ханмен б1рге эрекет жасаган. 1569 жылы Ногай Ордасына орыс патшасы Ж1берген Семен Мальцевтыц хабарламасында Шыгай Хакназар хан баскарган 20 ханзадамен б1рге ногайларга жорык жасагандардьщ арасында айтылады [4, 323 б]. XVII гасырдьщ басындагы автор Кдцыргали бектщ айтбойынша Шыгай хан мен оньщ ерл1п туралы аныздар «халык есшде эл1 кунге дешн сакталган» [54, 164 б]. Хакназар хан елген сон Шыгай Баба султанга жеке ез1 карсы шыккан. Осы аркылы ол езшщ келешепн байланыстырган Абдолла ханга деген адалдыгын дэлелдеуге тырысады. Шыгай мен Абдолланьщ арасында кандай да болмасын байланыс болуы мумюн, ейткеш Хафиз Таныштьщ айтуы бойынша, Шыгай хан «ертеден бастап езш улы ханньщ жактасы рет1нде керсет1п келед!» [4, 243 б]. XVI гасырдьщ екшлн жартысында казак ханы ШыгайдОрталык Азия билеуш!С1 шайбанид II Абдолла ханнын, кол астына ресми турде ету1 Цазак хандыгында орын алган \р\ саяси окигалардьщ б1р1не айналды. Ал бул ез кезег1нде казак хандары тарапынан Дешт1 К^шшакты билеу уш1н куресте шайбанидтерд1н ежелг1 жэне ымырага келмес карсыластары рет1нде уакытша болса да женш1С тапкандыгы мойындалгандыгын керсетт1. 1581 жылы маусымда Шыгай хан езшщ баласы Тэуекел стан жэне баска да билеушшермен Абдолла ханньщ конысына келед1. «Мемлекетт1н б1рнеше аксуйектер1 аркылы ол эдшетп ханмен кездесу курметше ие болды. Жогары мэртебел1 езше тэн кен пейшдш1к жэне ракымшылыкпен Шыгай ханга курмет пен 1зет керсетт!. Оган ерекше курмет керсеткен Абдолла хан Шыгайга 104
икга ретшде Ходжент жерш сыйлады. Оны кемек керсетуге сенД1рш, патша сый-сияпатын керсетп» [34, 113 б]. Шыгай ханньщ Мауреннахрга жакын дау себеб1 бу рынд ары тус1Н1кс13 болган ед1. Кейб1р зерттеушшер оньщ себебш Абдолланьщ кунйнщ ныгаюы мен ез элс13Д1ПН сезшген Шыгай ханды Абдолла ханнан суйешш 1здеуге мэжбур етт1 деп тусшд1ред! [31, 311 б]. Ал баска зерттеушшер болса казактардьщ Талас езеншщ жагасында Баба султанмен куресте орасан жецшске ушырауы оларды сырткы саясатта элс1ретш, ею жакты кауш-катерде - булжшш Баба султан мен могол хандары шагатайлыктардьщ ортасында калдырды [4, 243 б] деп санайды. Осыган байланысты Шыгай султан Абдолла ханнан корган 1здеп барган делшед1. Шын мэншде Шыгай ханньщ Абдолла ханга кетуше б1рнеше себеп болса керек жэне оны кешенд! турде зерттеу аркылы гана казак ханыньщ мундай саяси кадамын тусшд1ру1М13 мумк1н. XIV гасырдьщ сощы мен XVI гасырда шайбанидтер мен казак хандары-токайтем1рл1ктер - Д е н т Кыпшак жершдеп кешпелшерге бил1к пен эскери устемдж жург1зу уш1н катал шайкас журпзгендерш умытпаганымыз жен. Сондыктан саяси жагынан шайбанидтерге багыну туралы Шыгай ханныц шецпм1 алгашында мумк1н еме Алайда XVI гасырда Д е н т К,ыпшакта казактар уш!н ете колайсыз жагдайлар туындайды: орыстардыц С1б1р мен Ед1л бойымен Астраханга деЙ1н жылжуы, Ерт1ске дешнп барлык казак даласына кешпел1 ногайлардьщ таралуы, башкурттардьщ оцтуст1кке ыгысуы, ойраттардыц шыгыстан батыска карай карсы козгалысы, оцтуст1ктен могол хандары - шагатайлыктардьщ кысымы, Турюстанда шайбанидтерд1ц бил1к ету1 жэне кыргыздардыц тэуелс1зд1кке умтылуы, м1не осылардыц барлыгы казактарды кайтадан ездер1Н1ц алгаш ту тгккен жерлер1 Шу мен Таластыц ец1р1не карай ыгыстырды [4, 242-243 б]. Осындай киын жагдайдан шыгу жолдарын 1здест!рген К,азак билеушшер1 ез назарын Орталык Азияга аударды. Б1р1нш1ден, Абдолла ханныц жагына Шыгай бастаган б1р бел1п гана етт1. Хафиз Таныш оларды «казактар эскершщ б!р ой-П1К1рдег1 тобы» деп атаган [4, 257]. Казактардьщ калган тайпалары баска хан мен султандардыц кол астында калды. Хакназар ханнан кешн казактардьщ калган 105
бел1пн оньщ улдары Мацкытай султан мен Дшмухаммед султан баскарса керек. Осыган байланысты 1588 жылгы Ташкент кетершюше катыскан осы султандар туралы Хафиз Маныштын естел1Г1 кызыгушылык тудырады. Будан баска деректерде Шыгай хан Абдолланьщ кол астына 1581 жылы еткен, ал Абдолла букш езбектердщ ханы болып тек 1583 жылы, ягни Шыгай хан оньщ кол астына еткен сон ресми турде жарияланган. вйткеш такка талас кезшде Абдолланын куцгп карсыластары кеп болды, сондыктан да ол ез! кемепне суйенетщ Шыгай ханньщ ез жагына етуше мудделшк танытты. Абдолла ханга кызмет еткен Тэуекел казак топтарын баскарып, Абдолла ханньщ баска шайбанидтерге карсы куресше белсенд1 турде араласады [87, 110-111 б]. Абдолла ханньщ жаца одактастарга мудделшп Шыгай хан мен Тэуекел султанга Мауреннахрдан калалык иел1ктер мен ауылдарды сыйга тартуынан кершд1. Алгашында, Баба султанмен куресте Абдоллага Хакназар хан кемек берсе, ол елген соц Абдолла Шыгай ханга кеп умгг артады. Шынында да, Шыгайдьщ, Тэуекелдщ жэне баска да казак султандарыньщ кемепмен ол Баба султанды женш шыгады. Шыгай хан ез адамдарымен баска езбек султандарыньщ арасында улкен беделге ие болгандыгын айтып ету керек. Хафиз Таныш жазгандай, «Абдолла хан Жизакка келгенде оньщ эскерше б!р топ казак жэне эскер1мен оньщ «ерекше ыкыласына» ие Шыгай хан косылды». Абдолла хан эскершщ он канатындагы алдьщгы шепке Шыгай ханньщ к е гт керген султандарыньщ б1р1 жэне батылдыгы мен ержуректшгпмен букш элемге жэне Дейгл Кыпшакка эйгш1 оньщ баласы Тэуекелд1 тагайындайды [4, 275 б]. 1582 жылдьщ басында Абдолла хан Баба султан мен онжактастарына карсы кезектг Улытау жорыгына аттанган сапары сэтт! аякталады. Шыгай хан да осы жорыкка катысады. 0к1Н1шке орай бул жорыктагы шайкасы оньщ соцгысына айналды. Шыгай ханньщ аты сонгы рет деректерде 1582 жылдары аталады. Кадырали бектщ мэл1мет1 бойынша, хан жалгыздыктан елген, оны Али-Ата панасына жерлеген, б е й т Бухарадан онша кашык емес Кымызкентте орналаскан [54, 164]. Шыгай ханнан кеп урпак калады. Оньщ толыкканды шеж1рес1н Кадырали бек керсетед1. Ол Шыгай ханньщ кеп эйел1 болгандыгын, олардьщ 1шшдеп белгш1С1 - Баим бикем, Жаксым бикем жэне Бурындык ханньщ кызы Тэтпм бикем болганын 106
жазады. Б1ршип эйелшен Шигайдьщ уш баласы болган: Саидкул султан, Ондан султан жэне кызы Алтын ханым; екшшюшен - Тукай (Тэуекел) хан, Ес1м хан жэне кызы Султан Сабырбек ханым; ушшли эйелшен - Эли султан, Зулыс султан, Ибрахим султан, Шахим султан [24, 362-365 б]. Сонымен Шыгай мен Тэуекелден кашкан Баба султан ногайларды паналайды. Онда ол ногай мырзаларын елт1рш, олардьщ жерлерш иемдену ушш астыртын эрекеттер уйымдастырады. Б1рак ойлаган арам пигылы жузеге аспаган соц ол Ташкента иелену жолындагы куресш жалгастыру ушш Турюстанга карай беттейдь Баба султанньщ бул эрекетш Тэуекел султан оньщ колга тус1рген жансыздары аркылы б тш кояды да оган карсы тез эскер жинайды. Шешупп шайкас кезшде Тэуекел Баба султанды елТ1р1п, оньщ басын кесш Абдоллага экелед1 [4, 311]. Тэуекелге риза болган Абдолла хан «Тэуекел ханга хандык курмет керсетш, оган турл1 марапаттар жасап, атагын ес1рш, копшЫктщ кызганышын тудырады. Оган курметпен алтын шапан жауып, кеп акша сыйлады. Осылардыц барлыгына коса, оган сыйакы ретшде Согда мен Самаркандтыц кер1кт1 жер1 - Африкент уалайатын беред1» [4, 309-311 бб.]. 1582 жылы Шыгай хан каза тапкан соц оныц орнына хандык такка Тэуекел отырады. Жалпы ал ганда оныц бил1К басына келу жолы оцай болган жок. XVI гасырдыц 80-жылдарыныц басында ол ез1н1ц жеке жасагымен Бухара ханы Абдолланыц некершде болады. Бул туралы эцг1мелер «Шараф-наме-йи шахи», «Мусаххир албилад», «Бахр ал-асрар» жэне баска да мусылман деректер1нде сакталган. Хафиз-и Таныштьщ керсету1 бойынша Тэуекел султан 1581 жылы маусымда Каратау бойына келген Абдолланыц касына барады, тартымды казак султаны унап, Абдолла оны ез некершщ сапында калдырады [4, 257-262]. Шайбанидтер сарайында Тэуекелд1 барлыгы жаксы керед1, Абдолланыц ез1 оны курмет тутады, б1рнеше рет оган эскери ерл1п уш1н «алтындаган шапан, бер1к пен белбеу» сыйлаган. 1583 жылдыц жазында Тэуекел Абдолланыц Эндижан мен Ферганага жасаган жорыгына катысады. Цазак султаны бул кезде де эскери табыска жетед1: ол шайбанид Махди султан мен Баба султанньщ баласы Абд ал-Гаффарды туткынга тус1рш, елт1ред1. Осыган байланысты Тэуекел эскер1нде куаныштыц шеп болмайды. Б1рак Бухарага жасалган жорыктан кайтып келе жатканда, 107
Хафиз Таныштыц корсету шше, Абдолла ханньщ опасыздыгынан куд1ктен1п,оны тастап езшщ Дейгл Кыпшагына кетш калады [24, 339]. Тэуекелдщ мундай кадамга бару себебш деректер тусшд1рмейдь Осыган карамастан, осы мэселеге катысты кейб1р тужырымдарга назар аударсак. Абдолла хандык такты «занды » иемдену непзшде емес, езшщ дипломатиялык ептйпп мен эскери шеберл1гшщ аркасында алган жэне ол ез карсыластарын ыгыстырып емес, олардьщ барлыгын елт1рш тастаган. Умггкерлердщ кепшцппн Абдолла хан Тэуекелдщ колымен жойган [4, 242 б]. Акырында Абдолла хан букш Мауреннахрды шайбанидтердщ мемлекет1 деп б1р1кт1ргенде, Тэуекелдщ ем1р1не кау1п тене бастайды. Ойткен1 ол Жошы эулетшен, соньщ 1Ш1нде атакты Орыс ханньщ Т1келей урпагы болып табылатын. Сол себегтп ол да Абдолла секшд1 Орталык Азияньщ бил1Г1не умтылуы мумюн ед1 (1598 жылгы окигалар оньщ бил1кке умтылгандыгын дэлелдейд1). Сондыктан да Тэуекелд1ц куд1Г1 непзаз болмауы да мумк1н. Оган коса Тэуекел Абдолладан куткен нэрсес1н ала алмауы да мумк1Н. Абдолланьщ казактарга Турюстандагы терт каланы беруге уэде еткен1 белпл1, ал ол кешн ез карсыластарын жойган сон уэдесш орындамаган. 1586 жылы Абдолла эскершщ басым бел!Г1 оцтуст1кке ж1бер1лгенде, Тэуекел хан Дешт! Кьтшактан мол кушпен келед1 де Сырдария бойындагы калалар уш1н шайкасты бастап, Бухара ханыньщ иел1ктер1не басып К1р1п, Мауреннахрдьщ солтустж облыстарына шабуыл жасайды. Оньщ шабуылы Турк1стан, Ташкент жэне Самарканд сиякты орталыктарга кау!п тенд1ред1. Соньщ 1ипнде Ташкентт1 басып алуга эрекет жасайды. Ек! жактьщ эскер1 Ташкент окрупндеп Шарабханада кездесед1. Казактар нашар каруланган болатын: «тон мен сырмактар олардьщ калкандары мен сауыттарыньщ орнына журд1». Буны керген ташкентт1ктер еш сактыкты ойламай дешт1Л1ктерге дурсе коя беред1, б1рак олар тас талкан боп жешледк Ташкенттен Самаркандка тенген кау1п туралы тез арада осы каланьщ билеушю1 Абдулланьщ 1Н1С1 Ибадолла султанга хабар эюбершедь Абдолла жедел турде букш Самарканнан эскер жинап, Сырдариядан етш, Ташкентке келед1. Тэуекел бул кезде Сайрам манайында болган. Карсыласыньщ жакындап калганын ест1ген ол, эскерш алып, дала тукп!р!не карай кетедг [4, 339-340 б]. 108
Осылайша, Тэуекелдщ Ташкента басып алудагы б1ршип эрекет1 сэтс13 аякталды. Тэуекел ханньщ Ташкента жасаган осы жорыгынан кешн 1588 жылы Ташкент облысында Абдоллага карсы кетерцпс болады. Ол туралы кызыкты жэне егжей-тегжешй маглуматтар Хафиз Таныштьщ «Шараф-наме-йи шахи» жэне Мукимидщ «Зафар-наме» атты ецбектершде кездеседь Хафиз Таныштьщ корсету1 бойынша бул кетершю Ташкент аймагыньщ билеушкй Абдолла ханньщ шю1 Озбек султанга карсы бой кетерген. Абдолла хан Гератта согысып жаткандыктан оньщ жоктыгын пайдаланган «Ташкент облысы, Шахрух пен Ходженттщ бай жэне курметп адамдарыныц б1р тобы рахымсыз каралардьщ тобымен б1р1гш, орындалмайтын ум1т пен юке аспайтын арманньщ жетепнде Пскентте жиын уйымдастырады жэне олар езара келю1мге келген соц оны беютедЬ) [4, 243-244 б]. Котер1Л1Сшшерд1 Абдолла ханньщ эм1рлер1 мен атакты адамдары баскарды. Булай болуы туаш кп ед1. Оныц себебш алдыцгы тараушада талкылаган едж. Сонымен, оппозицияда калган шайбанид аксуйектершщ кепш1Л1Г1 бул1к бастады. Булжшшер сырт келбет1 Баба султанга уксайтын казак султаны Жаналид1 хан ет1п жариялайды. Бул хабар тарасымен-ак, кошпел1 тайпалар мен эскерлер топ-тобымен бул1кшшер лагер1не агыла бастайды. Кеп узамай олардьщ катары 30 мыц адамга жетед1. Кетершсшшер ез колбасшысы ет1п Шахназар бид1 сайлайды жэне Пскеттен Ходжакатка карай багыт алады. Б1рак, Шахназар булжке катысудан бас тартады, сол кезде «жаулар оны ездер^мен шарт жасауга мэжбур етед1, Назаршахка алтын жинауга барган Озбек султанньщ б1рнеше адамын елт1ред1» [4, 2456 ]. Раджаб айыныц алгашкы кундер1 бул1кш1лер сол кезде Абдолла ханньщ шю1 Озбек султан баскаратын Ташкентке бет алып, оны коршауга алады. Муны еепген Озбек султан кеп кеппктермей ез адамдарын Ферганадагы Асфандияр султанга, Ахсикаттагы ез баласы Хазар султанга, Самаркандагы Хаджибиге, Сагирдж пен Жизактагы жалайыр Ес1м би мен Эли биге кемек сурауга жаушыларын Ж1беред1. Ол Гераттагы Абдолла ханга да орын алган жагдай туралы хабаршы ж1бер1п, одан кемек керсету1н сурайды. «Бул мацызды окига туралы бшген жогары мэртебел1, кеш1р1м бер1п, алауыздыкка жол бермейд1... Оныц журег1н жаралаган рен1штерд1 де жокка шыгарады. 1нюше ол ерекше белг1 мен букш Согды облысын баскару жвн1ндег1 109
курмет грамотасын берш, Мийанкалга Болат султанды, одан кешн Жармухаммед султанды Ж1беред1. Кезшде Абдолла хан тагына отырганга дешн олардьщ арасында келюпеушшк туындаган болатын (1551 жылы ©збек султан Бухараны билеуге ум1ттенед1, алайда оньщ орнына такка агасы Абдолла хан болып кетед1) [56, 9-10 б]. Алайда бул1ктщ шыгуы Абдолла ханньщ да жагдайына да кауш тенд1рд1. Сондыктан ол 0збек султанга кемек берущ уйгарады. Ташкенттщ коршауы б1р айга жалгасып, езше кемек эскер келе жатканын бшген взбек султан коршауды бузып шыгып, бул1кш1лерд1 кашуга мэжбурлещц. Шахназар ез тобымен Сайрамга, Турсын Таразга, Дурман К^ара Саманга, келес1 б!р топ - Царатауга карай кашады. Ташкентке жеткен Асфандияр султанньщ, Хазар султанньщ, Ес1м бидщ, Эли бидщ эскерлер! 0збек султанмен косылып булжшшерд1 Сайрам манайына дешн куып жетш, кескшескен шайкаска тусед1. Урыс кез!нде бул1кшшер жещлю тауып, майдан даласынан кашып шыгып, Деигп Кыпшакка карай кетедк Осылайша, Озбек султан булжшшердщ алгашкы карсьшыгын тойтарады. Алайда бул1кшшердщ кетершкп мунымен токтамайды. Б1ршама уакыт еткен сон кетершюшшерге казактардьщ бгр бел1пмен Дешт1 Кыпшакка кешш келген Хакназар ханньщ балалары Мункытай султан мен Дшмухаммед султан косылады [4, 245 б]. Олар Абдоллага карсы шыгатын онггайлы сэтп кутсе керек. Бул1кшшер мен оган катысушылардыц саны туралы бшген казак султандары кетершюшшерге елпп ж1берш ездерше косьшуга шакырады. Хафиз Таныштьщ керсету1 бойынша: «Дейгл Кыпшакта оларга батырлыгы жагынан тец келер ешюм болмаган соц жэне ездершде колайлы колбасшы болмагандыктан эм1рлер оларга келюш, султандарга карай баруды кездейдЬ). Сыганак аумагында бул1кшшер казак султандарына косылады да, солармен б^рге 0Г13 таудан Иассыга, содан кешн Сауранга бет алады. Абдолланыц бшпгше карсы шыккан казак султандары ездерше сэтп уакыт туды деп есептейдь «Шараф-наме-йи-шахи» енбегшде: «Осы окигаларга дешн Абдаллах ханньщ жещмпаз эскер1 катарынан кашып, кыргыздарда жасырынган Амин султанньщ балалары - Эдш султан мен К^ади султан, енд1 кыргыз Хусейн бимен б1рге кетершюке шыгып, Фаракат уалайаты мен Ходжката аулына дешн жетед1» [88, 180 б]. Бул султандардьщ кетершгенш е елген 0збек султан 110
эскерш щ басшылыгын ез колына алады. Осы кезде кетерцпсшшерд1 коршаудан шыгарып, олардьщ жагында шайкаста катысу ушш Шахназар мен баска эм1рлерден Тэщрберд1 казак келедь Б1рак шайкас басталмай-ак булжшшердщ одагы ыдырап, жанжакка тарап кетедь Цади султан Хусейн бимен б1рге кайтадан кыргыздарга келсе, Эдш султанды Тэщрберд1 казак куткарып, Д е н т Кыпшактагы эскерге алып келед!, Шахназар баска булжшшермен б1рге Иассыныц мацайында калады. Осы кезде Сауранньщ билеуш1С1 Есенкелд1 отаршы мен Наурыз би кусшы озбек эскерлерш бастап ездерше карсы астыртын эрекет дайындап жаткан казак султандарына карсы шыгып, шайкаста кезшде жецюке жетедь Осылайша уш айга созылган кетершс толык жецьтюпен аякталады. Кетер1л1с кен аукымды жэне кешшлж сипатта камтыды. Сондай-ак, 1588 жылгы кетерцпс 1598-1599 жылдардагы Бухар хандыгындагы бил1кт1н шайбанидтер эулет1нен аштарханидтер эулетше ауысуы сек1лд1 манызды окигалардьщ алга шартына айналды. вюншже карай, Ташкенттег1 кетерш1ске 1586 жылы-ак Абдоллага дербес карсы шыккан Тэуекел катыспады. Казак султандары уйымдастырган бул кетерцпс белгш б1р табыстар экелетшд1гше карамастан Тэуекелд1н катыспауына б1рнеше себептер болуы мумк1н. Б1р1нш1ден, Шыгай ханньщ, Тэуекел мен олардьщ жактастары Абдолла жагында журген кезде Манкытай мен Дшмухаммед сиякты казак султандарыньщ баска б1р тобы оларга карсытуруы мумюн. Екшшщен, 15 82 жылы Шыгай хан елш, оньщ орнына такка таласкан Тэуекел султанга Хакназар ханньщ осы балалары карсы шыккан болуы керек. Осы карсылыктан кешн Тэуекел султан 1583 жылы жазда Мауреннахрды тастап, ез1н1н ерекше ем1р сур1П жаткан Улы Даласына келедк Тэуекелд1н бул эрекет1н1н басты максаты кайратты, тапкыр жэне атаккумар султан Абдолланыц камкорлыгында болган кезде ез халкыныц тэуелсгз билеуш1С1 болмайтындыгын жете гусшдь Ек1нш1 жагынан, Баба султан мен оныц агасы Дервиш султанньщ балаларымен болган согыс жец1спен аякталган соц Абдолламен арада ортак максат та калмады. Ягни, Сырдарияныц оц жагалауындагы казак кешпел1лер1не жакын орналаскан аудандар толык Бухара бил1Г1н мойындады, осыган байланысты Абдолла тек пайдалы эскери одактас рет1нде санаган казак султандарыныц колдауы кажетт1Л1п де жойылды. Оз кезег1нде Сырдария бойындагы калалар мен 111
Ташкентп жаулап алуды кексеген казактар ушш Абдолла енд1 одактастан карсыласка айналды. Озш Бухара ханы жанында кукыксыз сезшген Тэуекел бшпкке жетудщ жаца жолдарын 1здеп, Улы Даладан куш жинап, Абдолланьщ озше карсы шыгу уинн Мауреннахрды тастап кетед1. Д е н т К,ыпшакка барган Тэуекелдьщ онда немен айналысканы жоншде ешкандай мэл!меттер жок. Оньщ кашан жэне калай хан болгандыгы жоншде де б1зге беймэл1м. Осман авторы Сейфи Челебидщ 1590 жылы аякталган шыгармасында Тэуекел хан деп агалады: «Олардьщ (казактардьщ) Тэуекел ес1мд1 ханы бар» [89, 14]. Ал Ескенд1р Муншидщ мэл1метшше, Тэуекел «озше хан атагын иеленш алган» [24, 242-243]. Б1рак хан атагын зацсыз тартып алгандыгы туралы «Тарихи аламарай-й Аббаси» авторы ештеце айтпайды. Тэуекелдщ хандык ету кезещ киын уакыттаргатап келед1. Б1р жагынан, казак хандары шайбанид Абдолланы тастап кетп жэне куигп одактастьщ орнына каЬарлы карсыласка айналды, еюнгш жагынан, казактардьщ моголдар жэне ойрат билеуиплер1мен катынастары ширыккан куйде кала берд1. Б1рак, Тэуекел езшщ согыс б1лг1р1 гана емес, епт1 саясаткер екен1н корсет1п дэлелдей алды. Шынында да ол даладагы оз бил1Г1н ныгайтып кана койган жок, сонымен катар, казак иел1ктершщ шекарасын кецейт1п, хандыктьщ мацызын халыкаралык 1стерде котере бщд1. Осылардын, барлыгына Тэуекел сэтт1 эскери жорыктар мен шебер дипломатия непзшде кол жетк1зд1. Мэселен, ол оз улдарыньщ б1рш кырык каракалпак руына билеуш1 етш тагайындайды [14, 3 6]. Жалпы каракалпактар XVI гасырдьщ ек1нш1 жартысында Орталык Кдзакстан мен Сырдарияньщ томенг1 жагында пайда болады. Жеткен ацыздарга карасак: «каракалпак руларыньщ 40 екш1 «аксакалдар Кецес1Н1н шеш1м1не сэйкес» казак ханы Тэуекелге жерл ер 1 жок каракалпактар уш1н Улытау койнауынан жер белш беруд1 от1нген. Тэуекел бул 0Т1Н1ШТ1 орындайды, б!рак каракалпактарга билеупп ет1п ез1Н1ц баласын шберед1. Б1рнеше жылдан кей1н каракалпактар казак хан-билеуипсш елт1рген соц, Тэуекел оларга сыйга берген жерлерд! тартып алып кояды жэне каракалпактарды жан-жакка таратып Ж1беред1. Бул ацыздан каракалпактардыц б!р кездер1 казак хандары мен султандарына тэуелд1 болганын корем13. Мунымен катар, XVI гасырдьщ аягы мен XVII гасырдьщ басында каракалпактар белсенд! сырткы саясат жур112
пзгенш Мухаммед Жусш Муншидщ «Тазкира-йи Муким-хани» атты ецбепнен табамыз. Онда каракал пактар мен казактардьщ Бухара ханы Бакымухаммедке (1599-1605 жж.) карсы кетершс1 суреттелед1 жэне каракалпактардьщ Бухараньщ айналасына б1рнеше рет жасаган жорыктары туралы айтылады. Тэуекел хан тек каракалпактарга гана емес ез агасы аркылы ойраттарды да билеген. Ол ез агасы «Шахмахмут султанды ойраттардьщ тагына отыргызады» [14, 3 б]. Тэуекелдщ ез агасына ойраттарга бшпк жург1зд1ру1 мына жагдайдан туындаган болатын. Шыгыстан, Балкаштьщ ар жагынан Орталык Кдзакстан мен Жетюуга ойраттардьщ карсы шабуылы басталады. Мэселен, Сейфи Челебидщ айтуы бойынша XVI гасырдьщ аягында Тэуекел хан ойраттарга жорык жасайды [159, 15], «осыньщ салдарынан казак ел1 ойраттардьщ карсы жойкын шапкыншылыгына ушырайды» [89, 15]. Ойраттар Тэуекелд1 Ташкентке дешн куып барып, оны талкандап, елш талан-таражга салып кетед1. Тэуекел Ташкент билеуинс1 шайбанид Барак ханды жауга карсы шабуыл жасауга упттейд], б!рак ол ойраттарды жецу мумюн еместшн айтып, келюпейдь Кей кезде казак хандары бул согыста жещске жетш отырды. XVI гасырдьщ екшпп жартысында ойраттардьщ казактарга ыкпалы ете купгп болды, сондыктан осы кезендеп казак-ойрат катынастары терец зерттеущ талап етедь Шорастыц «Хроникасы» бойынша Тэуекел Могол мемлекетшщ Чалыш пен Турфандагы саяси ютерше белсене араласкан. Онда, В.П. Юдиннщ багалауынша, Тэуекел ханныц устанган жолы «бул иел1кт1ц тагына юм отыру керек деген мэселеш аныктауда шешуш1 болды» [4, 377 б]. Тэуекелдщ солтуспктеп сырткы саяси байланыстары Мэскеуге деЙ1н созылып жатты. 1594 жылы ол Мэскеуге Кулмухаммедтщ басшылыгымен елшшер ж1беред1 [14, 3-5]. Елшйиктщ нег1зг1 максаты Ондан султанньщ баласы Ораз Мухаммедп туткыннан босатудан турды. Ораз Мухаммедт1ц экес1 Ондан султан ержурек жауынгер, атакты мерген болган. Ол эркашан алдыцгы саптан табылатын жэне кез-келген жорыктарда ерекше кезге тусетш. Ондан калмактармен болган согыста каза тапкан, б е й т Туркютандагы Ахмет Яссауи мазарында. К^адырали бект1ц мэл1меттершш непз1нде В.В.Вельяминов-Зернов Ондан султанды 1585 жылы каза тапкан дейдь Ораз Мухаммед Онданныц Жэн1бек ханныц баласы Усек султанньщ улы Болат султанныц кызы Алтын ханым атты эйел1нен туган [24,365-399 б]. 113
Ораз Мухаммед 1580 жылы С1б1р хандыгында жургенде туткынга алынады. Кешн казак султандарыныц арасынан Мэскеудщ жанында курылган Касым хандыгыньщ билеушцппне тагайындады, ягни Ресей аумагында хан болган жалгыз султан; Оньщ такка отыруы туралы толык турде ерекше шыгармада жазылган, ал ол ез кезепнде казак халкыньщ екш мусылман тарихнамасы дэстурщде жазып калдырган орта гасыр дэу1р1ндеп жалгыз гана тарихи ецбек. Сондыктан Ораз Мухаммедтщ ом1р тарихы туралы егжей-тегжешн айтылады. В.В. ВельяминовЗернов езшщ «Исследования о Касимовских царях и царевичах» ецбепнде шыгыс жэне еуропалык деректердеп Ораз Мухаммед женшдеп барлык мэл1меттерд1 камтыган [24, 97 б]. 1594 жылы Тэуекел Федор патшага К^улмухаммед елпнш Ж1берш, оны Мэскеу мемлекетшщ кузырына кабылдауды сурайды. Елшшер «орыс туткынынан Тэуекелдщ жиеш Ораз Мухаммедты шыгарып алу» максатында Ж1бершед1. Алайда Казак елш ш пне орыс патшасы егер Тэуекел хан «оныц орнына аманат ретшде ез баласы Хусейн ханзаданы» ж1берсе гана босататынын айткан [14, 9]. Кулмухаммед елшиипне жауап рет1нде 1595 жылы наурызда Мэскеуден Тэуекел ханга тшмаш Вельямин Степанов Ж1бершед1. Осылайша, калыптаскан жагдайларда колдау мэселес1 бойынша келю1мге келу мумк1н болмаса да, Мэскеу мемлекет1мен дипломатиялык катынастар мен сауда-саттык байланысы XVI гасырдыц кеЙ1нг1 жылдарында да жалгасын табады. Казак-орыс дипломатиялык катынастарыныц дамуы керуен саудасыныц одан эр1 кецею1не ыкпал жасады. Казактар нарыкка ез тауарларын, малды, мал шаруашылыгы ен1мдер1н жэне т.б. шыгарды. Казак хандыгыньщ аумагынан Ресейден Орталык Азия мен С1б1рге жол етт1. Тобылдан Орта Азияга сауда жолы Ертю езеш аркылы Есш езен1н1ц жогаргы жагына, ал одан эр! Улытау бойымен Сарысуга Турк1станга дей1н, одан эр1 Сырдария езен1 аркьшы Бухарага карай жург!зшд1 [90, 27 б]. Казак хандыгы аркылы орталыказиялык хандыктарына апаратын баска да багыттыц болганы белгш1. Оныц кыскаша жазбасы орыс елш1С1 Вельямин Степановтыц Федор патшага 1595жылдыц 20 мамыры мен 3 казанындагы жолдауында корсет1лед1. Бул жол Казаннан Кама езенше карай, одан эр1 башкуртгардыц жер1 аркылы Уфа каласына немесе оган сокпай Жайык езен1н1ц жогаргы белНне карай журд1. Одан эр1 жол Ыргыз езен1не карай 114
жэне каз1рг1 Кдзакстанныц сусыз даласы аркылы Талас Алатауына етедь «Мен Казаннан Таласка дешн 9 апта журд1м, аттардьщ кебю1 шелден кырылып калды жэне К,азак ордасына шамалысы жетп» деп хабарлады Вельямин Степанов патшага [91, 193 б]. 1598 жылы Тэуекел шайбанидтер мемлекетше жаца жорык жасайды, бул туралы Ескещцр Муншидщ «Тарих-и аламара-йи Аббаси» ецбепнде толыктай жазылады [66, 124 б]. Тэуекелдщ шабуыл жасауына Абдолланьщ ез баласы Абд ал-Момынмен жанжалы себеп болган. Мауреннахрдагы шайбанидтер эулет! осы уакытта терец саяси дагдарыска тусед1: Абдолла ханга оньщ жалгыз улы жэне мурагер1 Абд эл-Момын карсы шыгады, оны тайпа кесемдер1 билер колдайды. Хан эулетшщ шлндеп бушкгер Мауреннахрга шабуыл жасаудьщ басталуына белп бередь «Экес1 мен баласыньщ арасындагы дау мен жаулык жешндеп хабарлар Турюстанга таралган кезде», - деп жазады Ескенццр Мунши, Тэуекел бастаган казак султандары кептеген эскермен Ташкентке жакындайды. Ескенд1р Муншидьщ айтуынша, бул жорыкка аса мэн бермеген жэне Тэуекелд1 ез1не сай карсылас деп санамаган Абдолла хан оган карсы шекаралас облыстардьщ султандары мен эм1рлер1Н1ц эскер1 мен ез эскер1Н1ц б1р бел1Г1н Ж1беред1. Шайкас Ташкент мен Самаркандтьщ арасында орналаскан жерде етед1. Абдолланьщ эскерше жойкын соккы бер1Л1п, «эм1рлер мен эскер басыларыньщ кеп бел1п, б1рнеше султандар каза табады; Т1р1 калган эскерлер Бухарага карай кашады». Алайда бул жец1л1ске мойымаган Абдолла хан жацадан эскер жинактап, оган ез1 басшылык жасайды. Сондай-ак, ол Гераттагы Кулбаба кекшташка косымша эскер Ж1беру туралы жаушысын агтандырады [54, 379]. Абдолланьщ жакындап калганын бшген Тэуекел уакыт уту уш1н далага шег1Н1п кет1п, колайлы жагдайды кутед!. Тэуекелд1ц куткен сэт1 кеп кутпрмейд1. 1598 жылы Абдолла хан кайтыс болады. «Кулбаба келген соц эскерлер жиналып, Абдолла хан Тэуекелд1 жецш, кек кайтару уш1н Самаркандка карай жорыкка шыгады, б1рак, баласыньщ тшазарлыгы мен казактардьщ эрекет1нен оныц денсаулыгы нашарлап, ол кеп узамай каза табады» [54, 379 б]. Абдолла елген сон бшпк оныц баласы Абд эл-Момынныц Колына кешед1. Алайда жаца ханныц жагдайы туракты болмай хандык саяси дагдарыска тусед1 де ол кеп узамай 1599 жылы 115
бул1кшш эм1рлердщ колынан каза табады. Оньщ казасынан кешн шайбанидтер эулетшде ерлерден тек Абдолланьщ агасы ГНрмухаммед кана калады, ал калгандарыньщ барлыгын: «Абдолла хан мен Абд эл-Момын ездерше ец кау1ггп жэне саяси карсылас ретшде куртып ж1берген болатын» [92, 56 б]. Абд эл-Момынныц казасымен шайбанидтер эулет1 жойылды. Деректер мен гылыми эдебиеттерге кез салсак, бул эулеттщ Абд эл-Момын хан бшпгшен кешн аякталганын керем13. Зерттеулердщ б1ршде былай деп тужырымдалады: «Шайбанидтер эулетшщ бил1г! 1599 жылы Абд эл-Момын каза тапкан соц токтады. Бухар тагына Жэшбектщ баласы жэне Шайбанныц мурагер1 аштарханид Бакы.мухаммед отырды» [3 8, 83]. Кешннен бул тарихи дерек «Тарих-и Кипчак-хани» енбепндеп мынадай кызыкты мэл1метгерд1Ц аркасында езгерютерге ушырайды: «Абд эл-Момын хан елген соц бухарлыктар Балхтан ГНрмухаммед ханды шакыртып, мыц жетшин жылдьщ (1598-1599 жж.) жазында оны хан тагына отыргызады. Ол уш жыл билж етп». Осы керсетшген мацызды мэл1метке суйенген Э. Хуршаттыц корытындысы бойынша шайбанидтер династиясы ем1р суруш 1599 жылы емес, шамамен 1601-1602 жылдары токтаткан [93, 9 б]. Шайбанидтер мемлекетшщ эртурл1 бел1Г1Н1ц билеушшер1 мемлекетт1 б1р бшпктщ астына б1р1кт1ре алмай, тарих сахнасынан кет1п жатты. Бухарада П]рмухаммед хан болды. «Тарих-и аламара-йи Аббаси» ецбепне суйенсек, ол Абдолланьщ туысканы жэне «Жэшбек руыныц ханзадасы» [54, 407], Бухарадагы Абд эл-Момыцныц мурагер1 болды. Оны езбек аксуйектер1 хан деп жариялап, Тэуекелге соккы беру ушш ГПрмухаммед ханныц тец1репне жиналды. 1598 жылгы Тэуекелд1ц Орталык Азияга жасаган жорыгы парсы жэне тэжж тш нде шыккан Ескенд1р Муншидыц «Тарих-и аламара-йи Аббаси», Мухаммад Аваздыц «Зийа ал-кулуб», Мухаммадияр ибн Араб катаганныц «Мусаххи ал-билад», Кипчакханныц «Тарих-и» ецбектер1нде бершген. Жорыкка келет1н болсак Абд эл-Момынныц елт1ршген1н ест1ген Тэуекел 1598 жылы тамызда шайбанидтерге карсы белсенд1 кимыл жасауга К1р1сш, Алатау мацына 1р1 эскери куштерд1 жинактайды. Ескенд1р Муншидыц керсету1 бойынша агайынды Тэуекел мен Ес1м султанньщ эскер саны жуз мыц адамга жеткен. Олардагы эскер саныныц осынша сарбазга жеткен1н «Зийа ал-Кулубтыц» авторы Мухаммад Аваз да керсетед1 [93, 75]. 116
Окиганьщ калай ерб1генш Ескещцр Мунши былай бейнелейдк «Мауреннахр мен Турюстанныц Ахси, Андижан, Ташкент, Самарканд, Мийанкалга дешнп уалайаттарын басып алган Тэуекел хан Самаркандта жиырма мыц адаммен Ес1м султанды калдырып, ез1 одан эрг 70-80 мыц эскермен Бухараны багындыру ушш жылжиды. Бухарада бар болганы 10 000-15 ООО эскер болгандыктан Шрмухаммед хан мен Бухараныц эм1рлер1 ашык согыска катыспай, каланыц мунаралары мен кабыргаларын беютш, бар куштерш орасан кеп эскердщ шабуылын тойтаруга дайындайды. Тэуекел хан болса каланы коршауга алады. К,ала тубшдеп шайкас 12 кунге созылып, Тэуекелдщ эскер! жещлюке ушырап, кешн карай кашады. Бутан ашуланган Ес1м султан агасына улан-гайыр эскердщ Бухараныц бейшара эскершен жеццис тауып, кашкандары маскара екещцпн айтып, кажет болса езшщ эскер1мен кемекке келетшш айтады. Тэуекел хан шкпнщ айтканына кенш кешн бурылады. Ал Ес1м султан оган келш косылады да кайта урыска Э31рленед1. Шрмухаммед хан мен оныц жактастары болса Тэуекел хан кашкан соц, тартып алган жерлерш кайтару уинн Бухарадан шыгып, казактардьщ соцынан куады. Нэтижес1нде Узын Сакалда (Мийанкелде) ею жак кездес!П, кескыескен шайкас етедь Бул кезде Шрмухаммед ханга Пул-и Салар шайкасында кызылбас эскер1нен жецЬпс тапкан Д1нмухаммед ханныц 1Н1С1 Бакы султан кашып келш косылады. Тэуекел эскер1мен шайкаста Бакы султанньщ эскер1 шешунп рел аткарып жец1ске жетюзедь Алайда шайкастыц ез1 б1р айга жуык уакытка созылады. ©31Н1Ц Шрмухаммед ханга шын бершгенд1г1н дэлелдеу ушш Бакы султан ер журектшж керсетедк Барлык куш! саркылган Тэуекел Шрмухаммед ханныц эскер1не карсы улкен тунп шабуылга шыгады. Б1рак П1рмухаммед ханныц эскер! де оларды кутш алып катты карсылык керсетед1. Тунг1 шабуыл кезшде Тэуекел ханныц эскер 1 Шрмухаммед ханныц туысы Сайид Мухаммед султанды, Мухаммед Бакы аталык-диванбег!н елт1ред1. Б1рак Тэуекелд1Ц ез1 де жараланып, табыска жете алмай Ташкентке карай кешн шепнедЁ. Сол жерде каза табады» [54, 408 б]. Б1ршама уакыттан соц Накшбендий орден1 шейхтарыныц делдалдыгымен казактар мен шайбанидтер б1т»мге келедк казактар Самаркандтан бас тартады, б1рак Ташкентт1, Сайрамды, 117
Туркютанды жэне баска да б1ркатар бекшют1 ез колдарында калдырады [24, 347-352 б]. Осылайша, аз гана уакыт 1ипнде Тэуекел ханньщ ажал кушканына карамастан Казак хандыгыньщ иел1пне Туркютан, Ташкент, Фергана етедь Тэуекел ец куип тасыган жэне ез саяси салтанатыныц шарыктау сэтшде кайтыс болады. Оныц балалары туралы мэл1мет ете аз. Казак елшюл Кулмухаммед ез1 Мэскеуде болган 1594 жылы туткын-ханзада Ораз Мухаммедтщ Тэуекел ханньщ балалары туралы сурагына, бьшай деп жауап берген: «Ханньщ улкен баласы Кожа Усейш ханзада 10 жаста, екшшмй 8-де, уш1ншю1 4-те» [14, 4]. Тэуекел ханньщ улдарыныц ем1рлер1 туралы мэтметтер жок- Тэуекел сымбатты адам болган, езшщ эдем1 келбет1 жэне аскан мус1н1мен ерекшеленген. Оныц эскери жэне дипломатиялык таланты керкше сай екен. Табигат акылды да, сырткы келбетп, акындыкты да берген ол, сол уакытта «ер журектшпмен, батылдыгымен жэне батырлыгымен элемдеп жалгыз адам болды жэне Д е н т Кыпшакка аты шыкты». Тэуекел туралы казак ханыныц замандасы, шайбанид Абдолланыц сарай тарихшысы Хафиз Таныш осылай жазады. Шынында да ол каруды жаксы пайдалана бшд1, эскери ют1 акьшмен тус1нд1 жэне согыста улкен жец1стерге жетт1. Бул жерде «Шараф-наме-йи шахидагы» эцг1мелерд1 айта кету керек. 1581 жылы казанда Тэуекел Бухарада Абдолла ханньщ улы жэне мурагер1 Абд эл-Момынныц жанында болады. Жаца ай толуына байланысты Абдолла бшк таяктыц ушына байланган алтын-кумю шарларды садакпен ату сиякты дэстурл1 ойынсауыктары бар кеш етюзедь Жарыска кептеген султандар мен эм1рлер катысады, б1рак Тэуекел жец1ске жетедь 1582 жылы кекгемде Абдолла осы уакытта езшщ жактастарымен Орталык Казакстанга бет алган шайбанид Баба султанга карсы кезеют жорыгын бастайды. Улытаудыц мацайына келген Абдолла ез1 ацга шыгуды кездеп, жаудыц соцынан кууга Асфандияр султанды эскер1мен ж1беред1. Шайбанид султаныныц жанында ез жеке жасагымен Тэуекел да болады. Казак султаны жаудыц эскерш б1рш1ш болып байкап, «б1р!нш1 шабуылдыц ез1нде карсыластыц адамдарын жояды». Келес1 жолы Тэуекел Баба султанньщ шю1, Наурыз Ахмадтыц баласы «усталмайтын Тахир султанды» туткынга 118
алады, ал оны Абдолланьщ шю! Ибадолла султанньщ адамдары узак уакыт бойы колга тус1ре алмаган. 1582 жылы жазда Тэуекел Баба султанньщ езш туткынга алып, Абдулланьщ жиырма жылдан астам уакыт бойы саяси карсыласы болган адамнын басын алады. Шыгайдьщ улы Тэуекел султан ержурек жэне табысты жауынгер болды. Сонымен катар, ол жаксы ул да болган. 0 з экесш Т1р| кезшде улкенге тэн курметпен сыйлайды. Оньщ эрекетшен кандай да б!р кемшЬпктер 1здемей, оньщ сын сагатта тастап кетпейдь Тек оны Али Атаныц тубше жерлеген сок гана Тэуекел ез жолымен кетедй Бул жол оны алдымен такка, содан кешн Турюстан мен Мауреннахрдьщ басты калаларын жаулап алушы дацкына экелгенш бшем13. Сонымен катар, онда парыз сез1М1 жаксы дамыган; шайбанид Абдолланьщ некершде болган уакытта оган адал кызмет жасаган. Ол шешупп эрекеттерд1 жасауга да кабшетп болган: ханньщ опасыздыгынан куд1ктенген ол Бухара сарайындагы барлык жаксылыктардан бас тартып, Мауреннахрды тастап, Д еи тге кетед1. Ол жагдайды езше багындыра бшген: агасын калмактарга, баласын каракалпактарга билеуий етш кояды, ал ез1 Мэскеу ханымен бейбгг келюсездер ж урпзт, Бухар ханымен согыска дайындалады. 1598 жьшы ол Мауреннахрга карсы согыста 120 казак султаны мен 90 мывдык эскерд1 бастап шыгады. Ец мацыздысы - Самарканд мацайындагы Кан-и Гил деген жерде барлык 120 казак султаны ханньщ жеке улпс1мен софы шейхы К^ожа Исхактьщ муридтер1Н1ц катарына К1ред1 [93, 75 б]. Сол уинн «Мусаххир ал-билад» бойынша Фергананы Тэуекелге жергш1кт1 Д1Н иелер1 берген: «Жусш кожа Сей1т-Ата сен1мс1з адамдармен б1р1гш, Эндьжаннан шыгып, Мухаммед Кулисултанды туткынга алады. Оны Тэуекел ханга апарып, мэртебел1 шахзаданы ел1мге тастайды» [63]. Жус1п кожа СеЙ1т-Ата атакты шейх Сей1т-Атаньщ урпагы жэне Д1ни тулга болуы мумк1н. Орта Азиягы жорыгы кез1нде Тэуекел тек ез эскерше гана сен1п койган жок, оган Орталык Азияньщ белгш1 б1р Д1ни куштердщ ек1лдер! колдау керсетш отырды. Тэуекелд1н Накшибандиа орден 1Н1Ц ортаазиялык сопылык П1рлер1Н1ц ниет1н жаулап алуга жэне болашакта олардьщ колдауына суйенуге умтылуын Мухаммад Аваз жазады. Оньщ Орталык Азия дши екшдер1мен байланысы экес1 Шыгаймен б1рге II Абдолла ханда кызметге болган кезде басталса керек. 119
Кептеген мамандар ХУ-ХУ1 гасырларда казактар арасында эл1 де болса шаманизм мен путка табынушылык сакталды, ал ислам кещнен тарала койган жок деп есептейд1. Б1рак, исламньщ ей алдымен казак хандары мен султандарыньщ арасында таралганын ескеру кажет. Исламды кабылдау казак хандарыньщ мусылман дщбасылары мен софылык одактар арасынан озше мыкты элеуметпк т1рек 1здегенщ жокка шыгара алмайды [93, 73]. Эдебиегтерде кешпел1 казактардьщ арасында исламды таратуда казак хандары мен султандарыньщ белсенд1 кызмет аткаргандыгы айтылады, оган непз казак хандары мен орталыказиялык дш еюлдершщ идеологиялык жэне мемлекеттж мудделерщщ ортактыгы болды [93, 72-73]. «Зийа ал-кулуб» шыгармасында сопы шрлерщщ ез дши кагидаларынын кешпел1 казактардьщ арасында белсещц турде насихаттап, оларды ез муридтершщ катарына тарткан. Тэуекел хан Орталык Азияда тек дш басыларына гана сенш койган жок. ЕскендЁр Муншидьщ мына хабары аса кызыгушылык тудырады. Оньщ керсету1 бойынша Тэуекел ханньщ эскер1 катарында «Турк1стан тайпалары мен далалык езбектерден шыккан» сарбаздардан турган. Олардьщ катарына ец алдымен казактармен катар Тэуекел Турюстанда туратын езбектерд1 де К1рг1зген. Эскери эрекеттерд1 суреттеулерге Караганда аталгандардьщ оньщ жагында белсенд! турде шайкасканын керем13 жэне олардьщ ПЁрмухаммед хан мен Бакы Мухаммед султан жагына кашып кеткенд1Г1 жайлы ешкандай мэл1мет жок. Демек, олардын, Тэуекел хан эскершщ катарында ез ер1ктер1мен косылганын байкаймыз. Ойткен! Ескещцр Мунши Самарканд туб1ндег1 шайкаста жекелеген эскер басыларынын П1рмухаммед хан мен Бакы султаннан кашып, карсыластар жагына еткенд1п туралы да айтады. Керюшше, ЕскендЁр Мунши ТэуекелдЁн жагына шайбанидтер мемлекет1Н1ц белсенд! эмЁрлерЁнЁн бц>[ Абд ал Васи бидщ еткендЁпн керсеткен. Ол «Абд эл-Момын ханды елпруге катыскандардьщ б1р1 болган, осы эулеттщ жаксылыгын бшмей, Тэуекел ханга кызмет етуге кет1П калып, оны Мауреннахрды жаулап алуга упттейд1» [54, 408]. Тек Абд ал Васи би гана емес, шайбанидтер мемлекетшде жогаргы бшйкке Абдолламен б1рдей кукыктары болган кейб1р ыкпалды адамдар да, Турюстан мен Мауреннахрдагы бил!кт1 Тэуекелмен белюуге карсы болмаган. Мысалы, «Мусаххир ал120
билад» бойынша, 0збек султан Тэуекел мен Абдоллага карсы астыртын эрекет жасау ушш келю1м жасап, оган езшщ балаларын ж1беред1, ейткеш ол балаларын Абдолланыц кепнен коргауды ойлаган. Тэуекел оган: «Турюстанда немесе Мауреннахрда кандай да болмасын уалайатты жаулап алса, онда тец белетшд^п» туралы уэде беред1 [94, 215 6]. 1551 жылдыц езшде-ак 0збек султанньщ Бухарадагы билжке таласкандыгы, оныц карсыласы II Абдолла хан болгандыгын жогарыда айтып еткенб1з. Алайда аксуйектердщ басым бел1п мен мусылман дшбасылары 0збек султанды колдамады. Оган куд1ретп Кожа Мухаммед Ислам да колдау керсетпейд1. Джуйбарыс шейхтарыныц ем1рбаяншылары Мухаммад Тахир мен Бадр ад-Дин Кашимирдщ мэл1меттер1 бойынша Балх билеушйп П1рмухаммед хан Бухар тагына оз адамы шайбанид Рустам султанньщ баласы Омаргазы султанды (Озбек султан) отыргызуга тырысады. Осыган байланысты «Раузат ар-ризан» ецбепнщ авторы былай деп жазады: «Б1р куш кернекп эм1рлер Шьщгыс ханньщ йассыларына суйенш, Озбек хан ушш етшшпен жогары мэртебел1ме (Кожа Мухаммад Ислам) жугшед1, б1рак ол 1 «Дервиштер Шьщгыс ханньщ зацына багынбайды, олар тек Аллахтыц еркше багынады» деп жауап беред1. Эм1рлердщ Озбек ханды П^рмухаммед ханньщ колдайтынын, оныц баскалардан улкен, ержурек екещцп туралы ескерту1не К°жа Мухаммад Ислам «Егер Озбек султанды Шрмухаммед хан колдайтын болса, Абдолла ханды Аллах колдайды» деген [95, 82 б]. Сондыктан Тэуекелд1ц Орталык Азияга келуше жогары шайбанид аксуйектер! карсылык бйвдрмегещцктен оныц Орталык Азияга жорыгы кездейсок жэне кутпеген жерден болган жок. Оны Мауреннахрда кутт1, кемек керсетуге уэде етт1 жэне шынында да кемек керсетп. Ол эртурл1 топтардыц - Д1нбасылары мен кызметкерлерд1ц, шайбанид Жошы урпактарыньщ колдауын пайдаланды. Осылайша, Мауреннахрда шайбанидтер эулетш казак хандарыньщ эулет1мен ауыстыру багытыныц болгандыгын айтуга болады. Жекелеген шайбанидтер бил1кт1 белюуге, б1рлес1п билеуге де карсы болмады. Дереккездерд! одан эр1 тыцгылыкты зерттеу осы саяси багытты аныктауга мумкшдж берет^н! созс1з. КазфД'Н ез1нде белпл! б1р корытындылар жасауга болады. 121
1598 жылгы Тэуекел хан мен Ес1м султанньщ Орталык Азияга жорыгын Мауреннахрдагы бул1ктерд1 отырыкшыепшш жерлерд1 ойрандаушылык пен Т1р1 тауарды жаулап алуга ьщгайлы сэт ретшде пайдаланган кешпелшердщ кептеген баска жорыктары катарында карауга болмайды. Бул жорык ерте бастан жоспарланган. Ол Тэуекелдщ кеп жылгы кызмет1мен эз1рленд1 жэне алдына узакка созылатын максаттар койды. Курамына шайбанидтер мемлекетшщ аумагы да юретш жаца мемлекет куруга талпыныс жасалды. Осылай гана Тэуекел К,азак хандыгыньщ шаруашылык-экономикалык жэне элеуметпк-саяси окшаулыгын жоя алатын ед1. Осы окигага дейш 100 жыл бурын Мухаммед Шайбани хан букш Мауреннахрга билж куруды жузеге асыра алды. Орта Азиянын буган дешнп кеп гасырлык тарихында да уксас окигалар болды. Дегенмен Тэуекел алдына койган мшдетш орындай алмады- Мауреннахр казак хандарыньщ бшйпне кешпед1. Б1рак Турюстан, Ташкент, Фергана белгцп б!р уакытка Казакстан курамына К1рд1. Олардьщ к1ру1 казак жэне орталыказия хандары арасындагы бтмгерш шжпен бекггшдь Онын, жасалуына сопылык Накшбандий орденшщ шейхтары делдал болды. Осылайша, Казак хандыгыньщ курамына жана облыстардьщ К1ру1 осы облыстардьщ тарихи жагдайын аныктап кана койган жок, сонымен б1рге жаца тарихи кезецнщ басталуын бшд1рд1. 1598-1599 жылдардагы окигалардыц КазаК хандыгы ушш терец салдары болды: олар Орталык Азиядагы билеуш1 эулетт1ц ауысуьша мумюндж жасады. «Тарих-и аламара-йи Аббасида» Тэуекел хан мен Ес1м султанга карсы курестеп аштарханид Бакы Мухаммед султанньщ ецбеп гана оган Самарканд пен Самарканд уалайтында бил1к етуге ыкпал жасады деп керсетшген. Орталык Азиялык Жошы урпактары езара карым-катынасыныц сипатын бшгенд1ктен, Ескенд1р Муншидщ шайбанид ГПрмухаммед ханныц Самаркандты Бакы Мухаммед султанга керсеткен кемеп уш1н алгыс рет1нде берд1 деген мэл1мет1н шындык рет1нде кабылдауга болмайды. Бакы Мухаммед султан кушт1 болгандыктан ГПрмухаммед хан онымен санасуга мэжбур болды. Будан баска, Тэуекелд1 жецгеннен соц табысты да Ж1герл1 Бакы Мрсаммед султанньщ айналасына кептеген мемлекетт1к адамдар жиналса керек. Ол ез1 бил1к ететш облыстардыц пайдасын ез жагьгаа атакты аксуйектер мен мемлекетг1к адамдарды тарту уш!н аямай жумсады. 122
Бакы Мухаммед султан Самаркандка кептеген шеткер1 облыстарды косып алып, осыньщ кемепмен кушейе тусть Жогарыда аталган касиеттер1мен ол Орталык Азияньщ ыкпалды топтарына кешпенд1 казактарга карсы шыга алатын адам болып коршсе керек. Осылардьщ барлыгы оган аштарханидтер (Джанидтер) эулетшщ непзш калауга мумюндж берд1. Турюстан, Ташкент, Фергананы жогалту аштарханидтер эулет1 ушш елеуш болды. Сондыктан олар XVII гасырдьщ алгашкы онжылдыгында бул калаларды ез бшппне кайтару ушш унем1 жорыктар жасаганымен, олар ешкандай табыс экелмедк Олар тек Фергананы гана кайтара алды. Жогарыда казак билеушшер! мен аштарханидтер арасында кел1С1м болгандыгын айтып еткенб13, оныц шартына сэйкес Турюстан, Ташкент, Фергана казак хандарында калды жэне аштарханидтер Ташкенттщ юше араласа алмады. Шарттыц баска талаптары туралы ешкандай мэл1мет жок. Осыган карамастан бул мэселе бойынша кандай да б!р косымша мэл1мет айтылуы мумюн. «Тарих-и аламара-йи Аббасида» аштарханидтермен келкйм жасаган Ташкенттщ казак билеуш!С1 «уэли», ягни уалайаттыц билеушю1 деп аталган. Будан казак хандарыныц бшппне кешкен жэне оныц юше аштарханидтер араласпауга м1ндеттенген Ташкент шын мэн1нде уалайат, ягни аштарханидтер мемлекетшщ облысы мэртебесгнде болган деген корытынды жасауга болады. Бул сонымен катар, 1600-1601 жылы Ташкентте аштарханид Жани Мухаммед аты жазылган монетаныц жасалуымен де дэлелденед1. Хан атыныц монетага жазылуы оныц бил1Г1н мойындау болып табылатынын ескерсек, онда Ташкентке аштарханидтер егеменд1пнщ таралганын кврем1з. Кужаттардан, жазбаларда аштарханидтер Турк1станга, Ташкентке ез егеменд1ктерш атап керсеткенд1Г1 белгш1. Сухайлдыц «Имам-кули-хан-наме» ецбег1нде казак хандары 1шшен ез атынан монета акшасын Ташкентте Турсын Мухаммед сога бастагандыгы айтылады жэне ол осымен б1р мезплде Аштарханид Имамкули ханга (1611-1642 жж.) бадж бен хараджды, ягни Ташкент уалайатынан салыктарды Ж1беруден бас тарткан жэне кутба да ез атын егемен таксыр рет1нде жариялаган [96, 67-68 б]. Осылайша, 1598-1599 жылдары Шыгыс Дейгл Цыпшак кешпелшер! Мауреннахрды жаулап алу уш1Н соцгы талпыныс 123
жасады. Тэуекел букш Орталык Азияга билж журпзе алмады, б1рак осы кезден бастап Казак хандыгыньщ курамына ею жуз жылга Ташкент, белгш б1р уакыт аралыгына Фергана жэне букш Турюстан, ягни Сырдарияньщ орта агысыныц ею жагалауындагы буган дешн шайбанидтер бшппнде болган отырыкшы-епнцп аудандар ендь Аталган облыстардыц косылуы Казак хандыгыньщ экономикасына, когамдык жэне саяси курылымына улкен ыкпал жасады, мемлекеттж шекараньщ турактануына мумюндж берд1, казакорталыказия саяси жэне экономикалык карым-катынасыныц жуйесш бекггп, тайпалар мен халыктардьщ Сырдария озеншщ бойында орналасуын реттед1 жэне осылайша кецестж кезенде казак-орталыказия аумагьшда улттык межелеудщ нег131не алынган келешектег1 ултаралык шекараньщ бол1ну1нде шешуни мэнге ие болды. Бацылау сурацтары мен тапсырмалар: 1.Шыгай хан билж журпзген кез1нде Казак хандыгыньщ Баба султанмен шайкасы туралы айтьщыздар. 2.Тэуекел хан бил1Г1 тусында Казак хандыгыньщ езбектермен карым-катынасыньщ нэтижес! кандай болды? 3.Шыгай мен Тэуекел хайдардьщ сырткы саясаты мен Хакназар саясатын салыстырындар. 4.Тэуекел хан тусындагы Казак хандыгына косылган калаларды кеск1н картага тус1р1ндер. 7. Ес1м жэне Турсын хандардыц билнчндеп 1^азак хандыгы 1. Ес1м хан билт тусындагы Цазац хандыгы 2. К,азац-Бухар согысы(1603-1624 жж) 3. «Есгм ханныц ест жолы» зацдар жинагы XVII гасырда Казакстаннын халыкаралык жагдайы б1ршама езгердь Казак иел1Г1Н1н шыгыс шекарасында Орталык Азия тарихындагы сонгы кушт1 кошпелшер мемлекет! - Жонгар хандыгы (1635-1758) курылды. Казак хандыгында хандар мен султандар арасындагы озара талас-тартыстьщ кайта 124
басталысымен, ойраттар бурынгы жорыктары ушш кек ретшде казактарга шабуылдарын жандандырды. Олар Тэуекел хан елгеннен кешн Ес1м хан уакытында казактарды Жетюудан ыгыстыра бастады. Елдщ оцтустж-батысында да гр! езгерютер болды. Бухар ханы Абдолла 1598 жылы кайтыс болганнан кешн оньщ курган мемлекет! де кулады, коп узамай Мауреннахрдагы шайбанидтер эулетшщ устемд1п де токтады; Бухарадагы билж басына жаца эулет - Джанидтер немесе аштарханидтер эулет! келдь Жана джанидтер эулетшщ б1ршип ханы юм болды - Джани Мухаммед султан ба, элде оньщ баласы Бакы Мухаммед султан ба деген мэселе бойынша айтыс узак уакыт жургешмен, эл1 кунге дешн аныкталмай отыр [24, 345-362 б]. Жаца эулеттщ непзш калаушы Джани Мухаммед султан (Жэшбек султан) Шыцгыс ханныц баласы Жошы ханныц баласы Тукай Тем1рд1ц урпагы. Олар Астраханда Кажы Тархан, аштархан - мусылман деректершде) билж жасаган. XVI гасырдьщ екшип жартысыныц басында Астрахань хандыгы Ресейге косылганда, Джани Мухаммед Мауреннахр шайбанидтерше кашады, Жошы урпагы султанын Абдолланьщ экес1 Ескецщр курметпен карсы алып, оган кызын да беред1. Бул некеден Бакы Мухаммед ес1мд1 ул туады. Бухарада эулеттер ауысымы болганда, жаца эулет джанидтер (Джанид Мухаммед султанньщ атына байланысты) немесе аштарханидтер (шыккан жерше байланысты Астраханнан - Аштарханнан) деген атка ие болады. Джанидтер эулет1 Мауреннахрда 1200/1785-86 жылдарга дешн билж курады. Шайбанидтер эулет1 кулап, джанидтер эулетшщ келу1мен Бухара хандыгыньщ шеп б1ршама азаяды. «Бахр ал-асрар» авторыныц корсету1 бойынша джанидтер такка отырганда мемлекет тек алты улеске белшген: Бухара, Самаркан, Сагардж, Уратебе, Шахрисябз, Хузар. XVII гасырда Ташкент, Турюстан, Сайрам, Эндижан жэне Орта Азияныц б1ркатар мэдени облыстарыныц улкен бел1Г1 казак хандары мен султандарыньщ иел1пнде болды. Мемлекетте езбек тайпаларына мыгым Т1рег1 болмаган алгашкы аштарханидтерд 1 ц бил1п мацызды болмады, ол сондайак, осы эулетт1ц 1шшдеп езара шайкастармен элс1реген болатын. Бухараныц саяси куш1Н1ц элс1реген1н пайдаланган казак хандары мен султандары ездерше пайда табу мумющйпн Ж1бермед1. Олар джанидтер иел1ктерше басып К1р1п, ез шапкыншылыктарымен Орталык Азияныц шекаралас жэне орталык аудандарын 125
талан-таражга салды, кейде олар «шю партиялардьщ куресше де катысты, б1ресе булжшшер, б1ресе занды билеуип жагына шыгып отырды. Кейде, Казак хандары мен Бухара хандары езара одак курып, ортак жаулары - ойраттарга карсы согыска шыгып отырды. Ойткеш, олардьщ батысты жаулап алуынан Казак хандыгыньщ да, Мауреннахрдагы джанидтер мемлекетшщ де тэуелС1зд1Г1не кауш тещцре бастады. 0 з кезепнде казактар да кемепн берш турган. Мэселен, Ес1м хан бастаган 5 мьщ казак 1611 жылы Иранга карсы куресшде Имамкул ханга кемек бередь Алайда, бул одак уакытша сипатта кершгс тапты жэне Имамкул хан казактарга карсы б1рнеше рет жорыктар жасады. «Тарих-и аламара-йи Аббасиде» атгы шыгармада Имамкул казактардьщ бшипндеп Ташкентке ею жорык жасаган. 1611 жылдыц басында еткен бгрший жорыкта Имамкул хан Ташкента ала алмай казактармен келюгмге келсе, 1613 жылгы еюнил жорыкта Имамкул хан Балх эскерш баскарган Нэд1р-Мухаммедпен б1р1пп Ташкента казактардан тартып алады. Осы жецютен кеЙ1н ол езшщ улы Ескещцр султанды Ташкент билеуш1С1 ет1п тагайындайды [97, 495]. ДегенменТашкентБухараханыныцбшнпндеузакболганжокКазак эм1рш1лер1н1ц Бухара хандыгымен озара катынастарыныц мэн-жайы «Тарих-и аламара-йи Аббасиде», «Бахр эл-асрарда» жэне Иван Хохловтыц «Статьялык т131М1нде» суреттелед1. Бул деректерде Имамкул хан мен Ташкентте отырган казак ханы Турсын-Мухаммед арасындагы согыс туралы (1030/1620-1621) айтылады. ЕскещЦр Муншыныц айтуына Караганда, ею рет тасталкан болып жец1лген Имамкул казактармен татуласуга мэжбур болган [54, 678 б]. Бул туралы Иван Хохловтыц «Статьялык Т131мщде» мынадай мэл1метгер бар: «Бухараныц Имамкул патша Ташкенттщ Турсын султанымен согысы болды, муныц себебк осыныц алдында сол Турсын султанды ез адамдары куып шыгып, Имамкул патшаныц аягына жыгылган; сонда Имамкул патша оган жактасып, оны мемлекет басына отыргызган; ал оныц мемлекет1 - Ташкент каласы, ал оныц адамдары кешпел1, ол казак Ордасы деп аталады, ал казак Ордасында ханзадалар кеп дейд1, ал Турсын улкеш болган, сондыктан олардьщ зацы бойынша патшалык соган жеткен» [98, 421 б]. 126
XVII гасырдыц алгашкы уш онжылдыгында Кдзак хандыгыньщ 1Ш1ндег1 саяси жагдай туракты болмады: елде бшпк ушш таласкан турл1 султан тектер1 арасында курес журш жатты. Б1рак ©зара тартыстар хандыктьщ куйреуше экеп сокпады. 0зара таласка тускен казак хандары Ес1м мен Турсынньщ мурагерлер1 Цазак мемлекетшщ саяси тутастыгын сактап кана коймай, б!ркатар реформалар журпзш, 1шю саяси жуйеш айтарлыктай ныгайтуга кол жетюздь XVII гасырда К^зак хандыгыньщ когамдык саяси ом1ршде мацы зды ©згер1стер орын алды. Деректерде дала билеушюш эркашан кецесш тердщ , комекштердщ, эскербасылардыц коптеген тобы мен жеке жасагы мен кутуш1лер коршап журет1нд1Г1 беЛГ1Л1. Осыган карамастан, XVII гасырга дей^н хан сарайы, казак хандарыньщ туракты туратын орындары туралы деректерде ештене айтылмайды. ХУ-ХУ1 гасырлардагы казак хандарыньщ бшпп даладагы коныстардьщ арасында журумен еткен. Бул жагдай ХУ1-ХУН гасырдьщ шег1нде, казак билеушшер1- нщ колына Ташкент пен Турк1стан кешкенде езгере бастады. ХУН-ХУШ гасырдьщ басында бул калалар кезекпен казак хандарыньщ туратын орны жэне хандыктьщ саяси орталыкгарына айналды. Ол жерде хандардыц «ерекше сарайлары» болды жэне хандар ез ордаларымен далага кошкен кезде, астанада баскару уш1н олардьщ сен1мд1 адамдары калатын. Ес1м хан болып 1598 жылдыц кузшде, 031Н1Ц б^рге туган бауыры Тэуекел кайтыс болганнан кешн жарияланады. Олген ханньщ балалары эл1 кэмелетт1к жаска толмады. Ал Ес1м сол кезде Ташкентт1ц билеуипс1 жэне казактардьщ мыцдаган эскершщ колбасшысы болатын. Сонымен катар, ол дацкты султан, ержурек жауынгер, ысылган мемлекет кайраткер1, эскери ом1рге бешмделген колбасшы ед1. Осыган байланысты султандар мен эскердщ К0ПШ1Л1П хан етш Шыгайдыц баласы Ес1м султанды жария лайды. Шыгай ханньщ кем дегенде он ею улы болганын, Мауреннахрга 1598 жылгы куздеп согыска 120-дан астам казак султаныныц катысканын ескерсек, жацадан сайланган Ес1мн1ц казак султандары арасында карсыластарыныц аз болмаганына тац калуга болмайды. 127
Ес1м ханньщ саяси карсыластары арасынан деректер ею султанды - жалган Абд ал-Гаффар мен Турсын Мухаммедты ерекше атап керсетедь Оньщ б1рш1ша жайлы Мухаммед Йара ибн Араб Катаганныц «Маусаххир ал-билад» енбепнде айтылады. Мухаммед Йара керсетш отырган окига шайбанид Абдолла мен оньщ мурагерг Абд ал-Момын кайтыс болып, Мауреннахрда Джанид Бакы-Мухаммед, ал Казакстанда Ес1м хан бшпк курган кезде орын алган. 1012/1603 барыс жылыньщ кузшде Турюстандагы каракалпак халкы б1р адамды Абд алГаффар (шайбанид Баба султанньщ баласы) деп атап, оны такка отыргызады. К^аракалпактардьщ XVI гасырдагы сырткы саяси тарихы туралы мэл1меттер жок, б1рак деректерде осы гасырдьщ аягы мен XVII гасырдьщ басында каракалпактардьщ уакытша Сырдария езеншщ бойы мен Ташкентп иеленш, казактарды ыгыстырып шыгаргандыгын айтады. Мысалы, «Мусаххир ал-биладта» былай деп керсетшедк « Абдоллахан мен Абд эл-Момын хан елгеннен кешн Турюстандагы каракалпак халкы Абд ал-Гаффар султанга уксайтын адамды Абд ал-Гаффар деп, оны билж тагына отыргызады. Бахадур хан мен Ес1м хан жэне казак султандары Ташкент пен Сайрамнан эскермен келш Абд ал-Гаффар султанмен он ею кун согысады. Он уипнип куш казактар жецшс табады, ал Абд ал-Гаффар Турюстан, Сайрам, Ташкент, Ахсыкент, Ондижан уалайаттарын жаулап алып, Ташкентп астана етш жариялайды. 1012 барыс жылы ол жорыкка шыгады. 1013 коян жылы ол Ташкентп тастап шыгып, оньщ какпаларынан жарты фарсах жерде орналаскан Кара Камыс аланкайына шатыр Т1гед1. Бахадур хан мен Ес1м хан Ташкентке Алатау жагынан Абд ал-Гаффарга шабуыл жасау максатымен кептеген эскермен келед1, б1р адамды туткынга алып, одан Абд ал-Гаффардьщ жагдайы туралы сурастырып, одан барлыгын бш п алады да таи ата Кара Камыстагы оньщ шатырына шабуыл жасайды. Бул кезде Абд ал-Гаффар уйьжтап жатады. Ат туягыньщ дуб1ршен шошып оянган ол шатырдан атып шыгады. Осы кезде Ес1м хан улкен кылышпен оньщ карнын жарып ж1беред1» [38, 61- 62 б]. Ес1м ханнын тагы б!р саяси карсыласы Турсын хан онымен салыстырганда табыстырак болды, ол хан бшипн 1022/1613-14 жылдары колына алып, он уш жылдай билж еткен. Оньщ толык 128
толык аныкталмаган куйде калып отыр. Кейб1р орыс деректершде Турсын хан Ес1м ханньщ шю1 деп керсетшед1 [97, 136]. Ал Англиядасакталыптурган «Бахр ал-асрардьщ» 6-томынын, 4-бол1М1нде, ол Жалым султанньщ баласы деп айтылган [99, 119]. Жалым султанньщ аты мусылман деректершде де, орыс деректершде де керсетшген. Атап айтканда, ногай Орыс мырзага Ж1бершген Мэскеу патшалыгыньщ елшкп Семен Мапыдевтьщ хабарында, 1569 жылы казак ханы Хакназардьщ 20 казак султанымен, 1шшде «Шыгай ханзада мен Жалым ханзада да бар» Ногай Ордасына келш, ол жерде ойран салгандыгы айтылган [24, 323 б]. Хафиз Таныштьщ керсету1 бойынша, 1580 жылы сэу1рде Ташкент билеуцпс1 шайбанид Баба султан казактардьщ билеуШ1С1мен куш б1р1кт1рш, Бухара ханы Абдоллага карсы шыгу усынысымен Жанкули би ес1мд1 елипсш ж1беред1. Хакназар хан, Жалым султан жэне баска да казак султандары алдымен Жанкули бид1, содан кешн Баба султанньщ езш елт1ру максатында астыртын сез байласады. Б1рак, астыртын эрекет кездейсок ашылып калады. Жанкули бид1 олт1руге тшс адам, оны аяп босатып ж1беред1, ал ол ез кезепнде Баба Султанга кастандык туралы ескертш улгеред1. Ал бул кезде, Ташкент билеушюш елт1руге ти1С Жалым султан «ештецеден куд1ктенбей, оз1Н1ц ею улымен жэне Хакназардьщ ею улымен коптеген адаммен Баба султанга барады. Кездесу Шарапхана озеншщ жагасында ©тед1. Кенескеннен кей1н Баба султан олармен б1рге Хакназар ханга барады, Хакназар хан калай айтады, солай болады деген шеш1мге келед1. Осыган кел1скен олар оз аттарына м1нген кезде, Баба султан оньщ атыньщ Т13ГШ1Н устап, оз эскерше Жалым султан мен оньщ касындагы торт ханзадага бас салуды буйырады. Жалым султан мен онын, касындагылар кылышын кындарынан суырып улгермей-ак каза табады. Кан судай тасып, дала кып-кызыл болады» [4, 253-254 б]. Жалым султанньщ шыгу теп белпс13. Хафиз Таныштьщ «Шараф-наме-йи шахи» шыгармасыньщ узшдшершщ аудармасына келт1р1лген ескертулерде алынган дерекк©здер1 к©рсет1лмей, Хакназар ханньщ шкп, ягни Цасым ханньщ баласы деп бер1лед1 [4, 536 б]. Жалым султанньщ кызы Баба султанньщ эйел1 болган [4, 253 б]. 129
Оньщ ею баласы, жогарыда керсетшгендей жас кезшде Жалым султанныц ез1мен б1рге Баба султанныц колынан каза табады. Ал, оньщ уиишш улы - Турсын Мухаммед ез агаларынан кешн 47 жыл ем1р сурш, хан тагында кайтыс болады. Турсын султанныц хан тагын озбырлыкпен тартып алуы б1зге белгш1 деректердщ ешкайсысында айтылмайды. Тек хан тагына таласта Турсын султанды Джанид Имамкул хан (1611-1642 жылдары бил ж еткен) колдаганы белгш. Ол Бухара хандыгыньщ бурынгы шыгыс облыстарыньщ билеуш1С1 ез отбасыньщ мушесп болмаса да, казак хандарыньщ гшшен ез жактасы болганына аса муддел1 болган. Махмуд ибн Уэлидщ айтуы бойынша, 1612 жылы Турсын султан Бухарага «кейб1р казак султандары кыргыз жэне калмак тайпаларымен б1р1гу туралы келю1м жасап, Сырдария жагасындагы Турсын султанныц улыстарьша кауш тещцрш, талан-таражга салуда» деген шагыммен хабаршы ж1берген. 1613-1614 жылдары Имамкул хан Ташкент пен «баска да шыгыс уалайаттарына» карай жорыкка шыгады. Олар Сырдарияда еткен соц, оньщ лагерше аз гана некер1мен «Ташкент пен сол аумактагы баска да уалайаттардагы бишк Т1зпнш ез колына алган» Жалым султанныц улы Турсын султан келедь Бухара ханы бил1кт1 жаулап алуды макулдаган соц, ол езше карай кетед1 [99, 119]. 1616 жэне 1620 жылдардагы орыс кужаттарында, Турсын хан «Бухара ханы Имам К^улидыц койган адамы» деп тжелей керсетшед! [97, 105]. К^азак ханы болган улыс султаны Турсын Мухаммед Ташкентте орналасып, езшщ дербес бшппнщ белгкл ретшде, XVII гасырдагы орталыказия авторларыныц айтуы бойынша, жеке монета акшасын согып шыгара бастаган жэне халыктан «баж бен харадж», ягни жер салыгын жинаган [4, 315]. Турсын хан кез1нде Туркютанныц отырыкшы аудандарындагы казактар бшпп Ташкентке, Бискентке, Турюстан каласына, Сыганакка, Созакка, Сауранга, Шахрухийага, Онд1жанга жэне т.б. тараган.Алайда осы калалар у пин Бухара ханы мен казак султандары арасында унем1 согыс болып туратын. Кец байтак жэне кеп адамдык ел тек согысып кана койган жок. Орыс деректерше суйенсек, Турсын хан кез1нде хандыктыц «сауда адамдары» Казан жэне Слбф калаларымен табысты сауда жасаган [97, 140]. Турсын Мухаммед хан к у п т жэне керпи билеушшерге коркьшыш тугызатын билеуни ретшде танылган. Мэселен ойрат 130
билеушшер1 Турсын ханнан коркатын болган: «ейткеш Турсын хан оларга ку и т» [97, 136 б]. Ол б1рнеше рет Бухара ханын жецген. Турсын хан, оньщ замандасы Махмуд ибн Уэлидщ айтуынша, кажет болганда жуз мьщга дешн эскер жинай алатын, мысалы 1621 жылы аштарханилердщ эскерлер1 мен б1ржкен казак жэне кыргыз куштершщ арасында ец 1р1 шайкастардыц б1р1 болады. Турсын хан 100 мындай жауынгер жинаса, олардьщ 10 мыцын кыргыз тайпаларыныц кесемдер1 берген. Махмуд ибн Уэлидщ маглуматы бойынша, Имамкул хан эскершщ саны 160 мыцга жеткен [4, 332 б]. Аштарханидтерге Эцщжанныц билеушкп жэне Имамкул хан койган казак султаны Абы лай ез эскер1мен келш косылады. Кдрсыластар Шахрухйиа беюшсше жакын жерде кездеседь Абылай султан баскарган жауынгерлер шайкастыц урыс алацын тастап кете бастаган кезде Бухара эскер1нде урей туып, Имамкул хан шепндь 1623 жылы Мауреннахрга Имамкулдыц б1р1ккен эскерше карсы жорыкка шыккан кезде де казактар жещске жеткен [58, 300 б]. Жогарыда айтылгандай, Турсын Мухаммедтщ хан ретшдеп ем1р1 шиеленютер мен тартысты жагдайлардыц ербу1 неп31нде еткен. Турсын Мухаммедтщ бурынгы хан Ес1ммен ара катынастары эркалай калыптаскан. Б1рде олар ширыгып, согыска дейш жетсе, кеЙ1ннен хандар «б1р-б1рш кеш1р1п, достык туйш1Н байласатын». Т1пт1 Турсын султанга карсы езара кыркыскан курестен кеЙ1н Ес1м хан езшщ кол астындагы казак жэне кыргыз улыстарымен б1рге Кыргызстанга, кешн 1618-1619 жылдары езшщ жакын туыстарымен Шыгыс Турюстандагы Абд ар-Ракым ханга кетуге мэжбур болып, бес жылдан астам уакыт бойы сонымен б1рге журед1. Махмуд ибн Уэли Аксу мен Бай ауданында куреске Ес1м ханныц белсене катысканын мейл1нше егжейтегжейл1 баяндайды. «Сол арада Абд ар-Ракым хан Шалыштан жэне Ес1м султан Ташкенттен Аксуга аттанды. Шынтем1р оглан деген жерде олар б1р-б1р1мен кездест1. Осы жорык кез1нде Абд ар-Рахым хан мен Ес1м султан кудандалык жэне жакын туыстык (катынастармен) достык байланыс орнатты: Абд ар-Ракым хан Ес1м султанньщ бауыры Кушж султанньщ кызымен неке курып косылды, ал Ес1м султан Абд ар-Ракым ханныц кызымен некеге турды» [6, 252]. Ес1мн1ц Абд ар-Ракымныц кызына уйлену себеб1н «Тарих-и Кашгар» авторы былай деп жазады: «могол Абд 131
ар-Рахим хан кызметке шакырады. Б1рак Е<нм хан оган: «Мен кызмет ютеуге келд!м. Менщ достарым мен жауларым бар. Олар: «Ес1м Абд ар-Рахим ханга некерл1кке турды» деп айтады. Мен осы адамды курметтеп, оны куйеу бала жасайсыз деп сенемш» деп жауап кайтарады. Оньщ бул сез1 Абд ар-Рахимга унап, ол езшщ кызы Ай ханым падишахты эйелджке берш, езше куйеу бала етед1» [4, 417-418 б]. Шах Махмуд Шорас корсеткендей, Абд ар-Рахим хан Ес1м ханга одан кешн де «тшст1 сый-курмет керсетедЬк Жалпы казактар мен моголдар арасындагы саяси одактар унем1 эулеттж некелер аркылы беютшш отырган. Шорастын «Хроникасында» Абд эл-Латиф ханньщ анасы Турсын ханньщ карындасы Ханымпадишах болган. «Бахр ал-асрар» авторыньщ мэл1метшше, Ес1м хан 1033/1623-24 жылдары Шыгыс Гурюстанды тастап, Ташкентке келед1. 1624 жылы ол Турсын ханньщ Ондижанга жасаган жорыгына катысады. Эндижанньщ сол уакыттагы билеушкп казак султаны Келд1 Мухаммедтгн баласы Ханзада султан болатын, ол Имамкул ханнан кемек сурайды, хан оган кемекке эскер ж1бередь Кемекш1 жасак казак султандары Ахси бек1н1с1н коршауга алган кезде келш жетед1. Шайкас кезшде Бухара ханыньщ эскер1 жещлш, кеЙ1н шег1нед1. Казак султандары болса б1рнеше беюн1ст1 басып алып, оларды тонап, Ташкент пен Турк1стан жагына карай кетед1 [4, 331]. Ес1м Турк1станда турган кез1нде 1625 жылы оган шайбанид Эбшгазы Хорезмдег1 езшщ саяси карсыластарынан кашып келед1 жэне сонда Ес1м ханньщ жанында уш ай турады. «Мен казактарга карай кетпм, - деп жазады болашак Хиуа ханы жэне тарихшысы Эбшгазы,- Турюстанда, Ес1м ханньщ жанында уш ай болдым. Сол кезде казактардьщ ханы Турсын хан болатын. Ол Ташкенттен Турюстанга келд1. Ес1м хан онымен кездесуге кетт1, мен уйде калдым. Кездесуден келгеннен кеЙ1н, Ес1м хан мен1 ханга алып келд1 де: Мынау Жэд1гер ханньщ руынан Эбшгазы. Осы уакытка деЙ1н бул рудан ешюм б1зге конакка келген емес, ал бьзджшер олар да кеп конак болды. Сондыктан оньщ С1здщ касьщызда болганы жен болар ед1 дед1. Жарайды, - дед1 Турсын хан, солайак болсын. Ол меш Ташкентке алып келд1. Ташкентте, Турсын ханньщ жанында мен ею жьш болдым. Ек1 жылдан кешн Ес1м Турсын ханды елт1р1п, оньщ адамдарыньщ кеб1н кырып тастады. Сонда мен Ес1м ханга былай дед1м: «Мен сендерге ездер1ннен, ек1 132
ал сендерде мынадай болды. Меш Имамкул ханга (Бухарага) Ж1бер1ндер».- «Жаксы, бара гой», - деп жауап кайтарды Еам. Мен Имамкул ханга кетпм [10, 189 б]. Казак султандары арасындагы ©зара тартыстар мен Турсын ханньщ кайтыс болуы «Бахр ал-асрардьщ» алтыншы томыньщ тортшцп б©л1М1нде толык айтылады [99, 119-120 б]. Толыкканды болу уипн XVII гасырдьщ б1ршип жартысыньщ тарихшысы Махмуд ибн Уалидщ энпмесшен кыскаша узшд1 келт1решк. Керсетшш отырган кезенде (1036/1626-27 жылдары), - деп жазады Махмуд ибн Уэли, Ес1м хан калмак журтына жорык жасауды уйгарады. Ол ©з туыньщ астына «алаштьщ барлык эскерш» жэне баска да улыс тайпаларын, сондай-ак, катагандардьщ б1р бел1пн жинап, «Моголстанньщ шеткг аймактарына» барып, оларды талан-таражга салады. Осы кезде, Турсын хан опасыздыкка барып, туыскандык зандылыктарын ысырып тастап, ол Туркютан аумагында орналаскан Ес1м ханньщ ордасына эскер ж1берш, ол жерде коргаусыз калган адамдарды елт1руд1 тапсырады. Эскерлер Ордага келш, кептеген адамдарды кырып тастайды, ал Ес1м ханньщ эйелдер! мен балаларын кызметиллер1мен б1рге Ташкентке алып келед1. Мундай табыска куанган Турсын хан, Ес1м ханньщ кезш жоймак болып, «жолда капыда оны устап алып, елт1рмекш1 болады». Осы оймен ол эскерш алып, Ес1м ханньщ алдынан шыгады. Кдрсыластар Сайрам мацында кездесед1, екеущщ арасында кыргын шайкас болып, Турсын ханньщ эскер1 женшед! де, Ташкентке карай шепнедь Б1рак, эскер1Н1н калдыгымен Ташкентке жеткен кезде, Турсын хан кайтадан Ес1м ханга карсы жорыкка аттанады. Ек1 казак билеуш1С1 эскершщ шайкасы Ташкент мацайында етед1. Согыстъщ кызган шагында кайгылы окига орын алады: Турсын ханньщ жактастары оньщ ем1рш коргайтын адамдар, кенеттен онын, багыныштылыгынан шыгып, оньщ ез1не бас салып, оны елт1ред1. Басын денесшен бел1п алып, Ес1м ханга экелед1, ал ол ез кезег1нде карсыласыньщ басын Имамкул ханга ж1беред1. XVII гасырдагы мыкты казак билеуш1пер1Н1ц б!р1 осылайша, ез опасыздыгыньщ нэтижес1нде каза табады. Турсын ханньщ шеж1рес1 женшдеп мэл1меттер уз1к-уз1к. Хан кайтыс болган сон, Шах Махмуд Шорастьщ айтуы бойынша, оньщ улы Ташкенттен Жаркентке кашады. Могол ханы Абд ал-Латиф Мырза Курбаннан Кашкар хак!М1 лауазымын алып 133
«ьахр ал-асрарда» 1 урсын ханньщ уш улыньщ ата аталады: Мухаммед султан, Шах Саид султан жэне Бакы султан [99, 120]. Соцгысы Имамкул ханньщ адамдары колынан 1048/1638 жылдьщ басында каза табады. Турсын Мухаммед ханньщ б1р немересшщ аты белгип - Мухаммед Иар султан: ол 1635 жылы Ташкентп казак султандарыньщ коршауына катысады [4, 351 б]. Шах Махмуд Шорастьщ «Хроникасында» Абд ал-Латиф ханньщ анасы Турсын ханньщ карындасы Ханым падишах, «ез заманыньщ аса акылды эйелЬ> болгандыгы атап ет1пед1. Турсын хан казасынан соц Ес1м хан екшип рет улы казак ханы атанады. Осы кезде Ес1м хан, Эбтгазыныц корсетуг бойынша Турсын ханныц суйешпл болган катаган тайпасыныц басым бол1Г1Н жойып ж1беред1. К,атагандардьщ аман калгандарыныц б 1р белгп Ауганстанга кетсе, калгандары К,ыргызстанда калып, кешннен кыргыз ултыныц курамына енген. Осы окигадан кешн Ес1мн1ц де хандык куруы да узакка созылмайды. Ес1м ханныц замандасы жэне аштарханидтердщ тарихшысы Махмуд ибн Уалидщ айтуы бойынша, ол ©з ажалынан 1628 жылдьщ кыркуйек-казан айларында кайтыс болады. Ол Турюстанга, Кожа Ахмет Яссауи мазарыныц жанына жерленген, сол кезде ханныц бештшщ басына «ерекше, улкен, каз1рп уакьггта толык жойылып кеткен мазар» салынган. Ес1м хан деректерге назар аударсак, жеке жэне когамдык ем1ршде ашык жэне адал эрекет еткен билеуип жэне ашык жаркын, карапайым адам. Баскаша айтканда, Ес1м мемлекетке кажет лайыкты хан ед1. Б1рак оныц ©М1р жагдайы жогарыда айтып еткендей, баскаша калыптасты, ол он ею жылдай елд1 баскару 1С1нен шет калды. Осы он ею жылдьщ тец жартысын Е ам калмактардыц, кыргыздар мен моголдардыц арасында 0тюзд1. Шет жерде жургенде де ол ©зш, лайыкты султан ретшде керсетш, улкен курметт1 иеленд1. 1616 жылгы желтоксандагы кужатта былай деп жазылган: «Ес1м ханзада каз1р калмактар жер1нде турады жэне солармен б1рге к©ш1п-конады. Ал калмактар оны курмет тутады. Ал оныц касындагы ез адамдары тек 15 шакты гана» [100, 49-50 б]. Турсын ханмен ол алыстан сыйласып, Сарай шарттарын бузбауга тырыскан. 031Н1ц ержуректш1Г1н мен батырлыгына карамай, Ес1м хан мшез1 жумсак, барлыгына кеш1р1ммен караса 134
Г.И. Спасскийдщ айтуы бойынша Ес1м ханга «эл1 кунге дешн курмет корсет1лед1» [101, 168-169 б]. Халык ацызына сенсек, оньщ ес1м1мен «Ес1м ханньщ есю жолы» деген атпен белгш Ережелер байланысты. Ес1м ханньщ кеп эйел1 болган. Оньщ б1р1 - могол ханы Абд ар-Рахимньщ кызы болса, екшш1С1 ойрат билеуш1С1 Хо-Урлюктщ кызы [4, 418]. Оньщ накты неше баласы болганы белгклз. Махмуд ибн Уэл идщ айтуынша, оньщ Жэшбек султан ес1МД1 улкен улы болган. 1611 жылы Ес1м хан уакытша болса да Орта Азияньщ жаулап алганда, Жэшбек султан Сагардж облысыньщ билеушю1 болып тагайындалган [4, 332]. Бацылау сурацтары мен тапсырмалар: 1 .Ес1м хан бшпгшщ н епзп максатын атандар. 2 Дазак-Бухар согысы туралы айтып берщ1з. 3.Турсын хан бул1пнщ себеб1 неде? 4.«Ес1м ханньщ сырткы саясаты»сурагына жауап жоспарын курастырыцдар. 8. Салкам Жэцпр хан т^сындагы Казак; хандыгы жэне казак-ойрат согысыныц басталуы 1.К>азац хандыгында Жэцггр ханныц журггзген пит жэне сыртцы саясаты. 2.К,азац-жоцгар согысы. 3.ХУП г. Ордабулац шащасы. Казак хандыгында Жэцпр ханньщ журпзген 1шю жэне сырткы саясаты Ес1м ханньщ тагы б!р улынын аты ЖаЬангир (Салкам Жэцпр). Махмуд ибн Уэлиге суйенсек, ЖаЬангир султан такка экесшен кешн б1рден отырмаган. Оныц билж етушщ накты уакыты белг1С13. «Бахр ал-асрар» авторыныц эцпмесше сэйкес, 1634 жылы кузде казак билеушшер1 - ЖаЬангир султан, Назар султан жэне Махмуд Жарсултан - эскер1мен келш, Ташкента коршауга алганымен, табыска жете алмай кешн шепнген. 135
Ес1м хан бил ж еткен кездщ езшде-ак оньщ улы Жэцпр козге тускен болатын. Ол ез бшппн ойрат коныстары б1р бел1гшщ мойындауына мэжбур етп. А.И. Левшиннщ айтуынша, Жэцпр экес1мен б1рге жоцгарларга карсы согыстарга катыскан [23, 57- 58 6]. Осы кезендежонтарлардамацызды саяси окигалар болып етп. 1635 жылы Жоцгар хандыгы калыптасады. Соньщ карсацында жоцгар ханы Кара-Кула елш, хандык басына оныц контайшы атагын кабылдаган улы Батыр келген ед1. Енд1 казактарга ездер1 сиякты жай кешпел! кауымдар емес, Орапдан Алтайга дешнп улан-байтак кещстжт! камтыган негурлым уйымдаскан саяси куш - Жоцгар хандыгы карсы турды. Нак сол 1635 жылы казак-жоцгар согысы басталды. Шабуыл жасаушы жак Батыр контайшы бастаган Жоцгар хандыгы ед1. К,азактар жоцгарлардыц атты жасактарыныц тегеур1И1нен коргануга мэжбур болды. Алайда, турл1 султандар арасында калыптаскан жагдай туралы эр турлг пж1рлер мен усыныстар орын алды. Жоцгарларга карсы кезект1 курест1 баскаруга кабшетт1, казак жасактарын б1р1кт1р1п, оларды бастай алатын тарихи тулга кажет болды. Окигалар Жэцпрд1 осындай катерл1 де батыл кадамга жетелед1. Жэцг1р бастаган казак жасактары жоцгар тайшыларына карсы шайкаска шыкты. Бул окигалар туралы замандастары - С1б1р татарлары мынадай маглумат беред1: «К^ара калмак тайшы, Талай тайшы, К^онтайшы да, Кужы тайшы да, Торгыша тайшы да, барлык кара калмактармен б1рге, осы кыста Казак ордасына аттанды, ал Казак ордасыньщ адамдары кара калмактарга карсы шыкты. Сейтш, кара калмактар Казак ордасыньщ адамдарымен кездест1 де, олар да жойкын согыс болды. Ал кара калмактар Казак ордасыньщ адамдарын кырып салып, олардан Ес1мн1ц улы Жэцпр ханзаданы туткындады, ал Ес1м Казак ордасында, элг1 ханзада кара калмактарда патша болган ед1» [97, 278]. Сейтш, 1635 жылы ойраттармен болган согыста Жэцпр туткынга тус1п, калмактардыц арасында б1ршама уакыт болады. Осы туткыннан кездейсок кашып шыккан Жэцпр, ем1р бойы ойраттардыц кас душпанына айналды жэне оларга жи1-жи1 шапкыншылык жасап турды. Калмактармен согыста казак ханы Кашкария моголдарыныц колдауына суйенсе керек. Канша дегенмен де, Жэцпр мен могол ханы Абдолла жаксы карымкатынаста болады жэне елиплермен алмасып отырады. Шах 136
Махмуд Шорастыц хабарламасы бойынша: «Сол кезде ЖаЬангер ханнан Шайх Хаванд Тахур урпактарынан шыккан Жуню-Кожа деген елпп келдь Бул жактан Кожа Сеиид Мухаммед-халифанын улы Софы-Кожа Ж1бершд1 - оларга (Алланын) рахымы жаусын. ЖаЬангер хан Софы-Кожамен б1рге езшщ улы Тэуке султанды Ж1берд1. Хан монархтык 1згш к керсетш, оган патшага лайыкты мешрбандылык керсетп жэне оган Кошкар бект1 ертш Ж1берд1. Сол кезде ЖаЬангер хан Ахунд Молла Жакыпты жэне К°жа Жанкожаньщ улы У ап кожаны елт1рд1 - иэ, оларга (Алланьщ) рахымы тусш, кайырымын берсш. (ЖаЬангер) ханга Кошкар бекпен езшщ улкен улы Абак султанды берш Ж1берд1. Жолбарыс ханга езшщ кызын узатты» [4, 385 б]. Казак елпплершщ б!ршщ басшысы Жэцпр ханньщ баласы - Тауке султан болса, еюншюш - оныц улкен баласы Аппак султан баскарган [3, 226]. Жэцпр Бухара жэне Хиуа хандарымен арадагы катынастарга да ерекше назар аударган. Нэтижесшде Жэцпрдщ бедел! тез есть Уакытыныц кеп бел1пн Турюстан каласында етк1зген ол ез бэсекелестерш жэне жоцгарлардыц козгалуын бакылап отырды. Куш-Ж1герд1 гана емес, акыл-ойды да коса жумсауды кажет еткен Жэцпр езш белсенд1 кайраткер рет1нде керсете алды. Жэцпр Бухара хандыгыньщ эйгш кайраткер1, Самарканд сарайларын салгызушы Жалацтеспен жаксы катынастар орнатады [102, 83-88 б]. Бул кезенде казактар Бухара хандыгымен тыгыз байланыста болды жэне казак руларыныц кеп бел1Г1 онда туракгы турде орныкты. Осы казактарга суйенген Жалацтес БаЬадур (1576-1656) Бухара хандыгында мацызды рол аткарды. Шеж1ре бойынша ол Сырдарияныц теменг1 агысында Клип жузд!ц Эл1м тайпасыныц терткара руыныц казактары арасында туган. Шыгай ханныц ауылдарымен б1рге Жалацтест1ц уй-1Ш1 Нурата тауларына, Бухара мацайына кеш1п барган. Бухара ханы Имамкул 1612 жылы казак хандыгымен достык пен езара тучлшапкп сактау максатында Жалацтест1 Самарканд каласыныц эм1р1 ет1п тагайындаган. Жалацтес кернекп эскербасы болып кана коймай, сонымен катар архитектура мен онер тарихында да елеул1 13 калдырды. Оныц тусында Самарканд каласында Орталык Азия халыктарыныц мэдени мурасында мацызды орын алатын, «Самаркан сэулет1Н1ц тацгажайыбы» саналатын орасан зор Тилля КаРа меш1Т1 мен Шир-Дор медресес1 салынды. Жалацтестгц ес1М1 Шир-Дор кас 137
бетшщ 1ШК1 жагына курылысшылар жасаган жазбамен мэцплжке калдырылган. Жалацтос жас кезшен-ак батыр деп танылган ед1. 1625 жылы жоцгар калмактарымен урыста кезге тусш, курметп «аталык» атагына ие болды. Осы кезецге арналган деректер казактар мен ойраттардыц арасындагы кшнпр1м жорыктардан баска, 1р1 шайкастардыц да еткенш жазады. Олардьщ б!р1 - 1643 жылы орын алган «Орбулак шайкасы». Ягни, осы жылдыц кысы аяктапа бере, жоцгарлардыц мындаган эскер1 Казак хандыгыныц аумагына басып юредь Жалпы Батыр 50 мыц адамдык эскер жинай алды. Буган непзшен турл1 топтардагы жоцгарлар жэне олардьщ одактастары - Орталык Азияньщ моцгол халыктары юрд1. 1643 жылы Батыр контайшы Тянь-Шаньныц оцтустж сшемдершдеп жерлердщ б1р бел1пн басып алды, б1рнеше мыц казактар мен кыргыздарды туткынга тус1рд1 [103, 239]. Сонда Жэцпр Бухара хандыгыныц ыкпалды терес1 эйгцп эм1р Жалацтестен кемек сурады. Тянь-Шань кыргыздарыныц эм1ршшер!мен де уагдаластыкка кол жетюздь Олар кемек корсету ге уэде берД1. Жагдай жедел кимылдауды тал ап етп. Жиналган жасакпен Жэцг1р Жоцгар Алатауына, Орбулак деген жерге жетп. Казак ханы сол жерде жоцгарлардыц беталысын бакылап жатты. Шабуылдыц туткиылдан болганы соншалык, Жэцг1р хан тек 600-дей адам жинап улгередг. Б1рак, булар тацдаулы жасакгар болатын. Олардьщ арасында Шапырашты Карасай, Аргын Агантай, Алшын Жиембет, Качлы Сарпык, Найман Кексерек, Дулат Жаксыгул, Суан Елтынды батырлар болды. Ол таулы жерд1 жаксы пайдаланып, ез1Н1ц аз гана эскер1н акылмен бас кара отырып, бул шайкаста керемет жещске жетт1. Оз эскершщ жартысын тау арасындагы тар еткелге жасырган ол, калган жарты эскер1мен тау-тастардыц арасына тыгылады. Жоцгарлардыц эскерлер1 еткелге келгенде оларды карша бораган октар карсы алады, ал Жэцпр олардьщ ту сыртынан тап бередь Жоцгарлар жец1Л1п жэне ею шайкаста он мындай эскер1нен айрылып, кей1н шег1нед1. Кеп узамай казактарга атакты Жалацтес би жиырма мындай эскер1мен кемекке келед1. Контайшы «осы жауынгер халыкты керген соц кешн кайтты, ал Контайшы Жэцг^рден алган адамдарды ез1мен б1рге экетт1» [104, 444-445 б]. Фольклорлык материалдарга суйенсек, жеке батырлыгы мен эскери жецютер! уш1н казактар Жэцг1рд1 - Салкам деп атап кеткен [ 105, 46]. Жоцгар Алатауындагы окигалардыц баяндалуы 138
к;аз1рп кундерде мурагат кужаттарында расталып отыр. Оларда Жэцпрдщ ©з адамдарыньщ жартысын шагын окоптар немесе редуттар желюш салып, тауларга орналастырганы айтылады. Деректемелерде олар шанцтар деп аталады. Жоцгарияга ж1бертген орыс елппа, Тобольсюдеп атаман Гавриил Ильин былай деген: «Сейтш Жэцпр тастар арасынан шанцтар калдырып, сол шанцтарга урыстарга талай ю рт, майдандарда шындалган 300 адамды отыргызган, ал ез1 тастыц аргы жагында уш жуз адамымен жасырынып турган. Тайшы жауынгерлер1мен шанцтарга юргенде, жасырынган эскерлер контайшыныц коп адамдарын кырып салган» [103, 239]. Жартастар арасында жоцгарлар б1рнеше мыц адамынан айрылды. Сейтш шайкас сол мацдагы сай-салалы жерлерде ©тет1ндей жагдай калыптасты. Кулп басым жоцгарлар жещске жете алатын ед1, алайда казак жасактарына коп куш келш косылды. Эр жерден жиналган жасактармен Самаркандтан Бухара хандыгында эм1р болып журген казак батыры Жалацтес келш жетп, Жэцпрге кыргыз жасактары да кемекке келд1. Казак жауынгерлер1мен б1рге кыргыз батырлары К©тен мен Табайдыц иык туЙ1ст1ре катысканы мэл1м. Жаца шайкаста Жэцпр бастаган казак жасактары жещске жетп. Алайда Батыр контайшы КазаК хандыгына карсы куресу ушш тагы да бар куш-ж1герш салып, казак даласына жорык жасауга дайындык бастады. Одан кешнп жылдарда согыс кайта жалгастырылды. Бул женшде Ш.Ш. Уэлиханов былай деп жазды: «XVII гасырдьщ ек1нш1 ширепнде, нак сол Ес1м хан тусында, кыргыз-казактардыц кушей1п алган калмак эм1риплерше карсы курес басталды. Ес1мн1ц улы ЖаЬангердщ 1643 жылгы Батырхан тайшымен согысы туралы Фишер баяндаган» [106, 200 6]. Ягни, 1646 жылы Батыр езшщ бурынгы жецшю1 уш1н жаца жорык жасады. Бул женшде тобыл бояры Данила Аршинский былай деген: «Ал олар жолдастарымен б!рге Данила келгенге деЙ1н контайшы Казак ордасына Жэцг1р ханзадага карсы согысып, кептеген адамдарды кырыпты, оныц уст1не Жэцпрд1ц 1Н1С1Н эйел1мен, балаларымен жэне кеп адамдарымен б1рге туткынга алыпты» [103, 277 б]. 1647 жылы Жоцгар елипс1 Хорохай Далдин Томск1Н1ц ек1мет орындарына былай деп хабарлаган: «Контайшыныц кара калмактармен Кунделен Убашымен согыстары болды. Иэ ол 139
Казак ордасымен де шайкасты жэне кешн олармен солар жагынан бузыктык болганга дейш бтстЬ> [103, 306 б]. Осымен согыс кимылдары аякталып, бейбггшшк орнады. Буган «Жэцпрмен достык байланыстары бар Кунделен тайшы Батырга белгш1 б1р кысым жасаган болуы мумюн», - деп В.А.Моисеев дурыс бага беред1 [105, 46 б]. 1643-1647 жылдардагы казак-жонгар согысынын казак когамы ушш зор мацызы болды. Кргамдык санада жоцгар жаулап алушыларына карсы узакка созылган куресте жасактарды дурыс уйымдастыру, б!р орталыктан басшылык жасау, езара кол ушын беру кажет деген идея орньщты. Алайда бул согыстыц ойрат когамы ушш де оз зардаптары болды. Онда езара кыркыскан курестщ жаца думпу1 басталды. Бурыннан келе жаткан 1шю кайшылыктар айкын КОр1НД1. Сейтш, жоцгарлардыц XVII гасырдьщ б1ршш1 жартысында казак коныстары аумагына басып юру1 казактардьщ, кыргыздардьщ, башкуртгардьщ, ногайлардьщ, каракалпактардьщ калыптаскан шаруашылык багыттарын бузды. Казактыц Ес1м ханы жоцгар тайшыларымен езара катынастарды шешуге кеп куш жумсады. XVII гасырдыц еюншй ширепнде казак халкыныц жоцгар жаулап алушыларына карсы куресш Жэцпр хан баскарды. Ол ортак жауга карсы куресте эр турл1 казак руларыныц б1рл1пне кол жетюзе алды. Ханньщ дипломатиялык кызмет1 Шыгыс Турюстанныц, Бухараныц, Тянь-Шань кыргыздарыныц билеушшер1мен одак жасасуга багытталды. 1643-1644 жылдардагы согыс кимылдары Жэцпрдщ эскери енерш, жагдайга карай дурыс багдар алуга, шешуш1 сэтте жауынгерлерд1 Ж1герленд1руге, согыс кимылдарына жеке 031Н1Ц катысуы аркылы жэрдемдесуге шеберл1пн корсетт1. Осы касиеттщ бэр! Орбулак мацындагы шайкаста айкын кершдь Казак жауынгерлер! оздер1Н1ц батылдыгымен жэне жанкиярлыгымен ез жершщ бостандыгы мен тэуелс13Д1Г1Н коргай алатынын байкатты. Жэцпрд1ц кезгнде Казак хандыгы мен Бухараныц ара катынасы жалпы алганда бейб1т сипатта ербид1. Деректерде тек юиппр1м кактыгыстар гана керсет1лед1. Б1рак, кейде олар да мацызды зардаптарга экел1п соккан. Мысалы, аштарханид Имамкулдыц мурагер! Над1р Мухаммедт1ц бшпгшщ (1642-1745) уш1нш1 жылы, казактар Мауреннахрга жасаган жорыгында Ходжентке деЙ1н жетш, Абд ал-Азиз султанньщ такка отыруына жанама себеп болады. 140
«Тарих-и Муким-хани» ецбеп авторыньщ керсетушше бул окига былай ерб1ген: «1645 жылы казактар Ходжент облысын жэне осы аты бекгшсп жаулап алады. Бул жагдайды Нэд1р Мухаммедтщ саясатына наразы сол уалайаттагы кейбгр ыкпалды тулгалары ез максаттарына пайдаланады. Олар Бухара ханына карсы астыртын эрекет ойластырып, Нэд1р Мухаммедтьщ улкен улы Абд ал-Азиз султанды казактарга карсы согысатын эскери куштщ басшысы етш тагайындайды. Казактар Ходже нтп тастап кеткенде, олар беюнюке Абд ал-Азиз султанды ю рп зт, оны хан етш жариялайды. «Бул ханзада экесшщ баласына катысты кукыктарын ескере отырып, хан болудан бас тартады. Ол осы халыктьщ (астыртын эрекет жасаушылардьщ) айтканын тындамаса елетшд1пн бшгенде 6и л1к т 1колга алады» [107, 94]. Жэцпр хан 1680 жылы кайтыс болды деп айтылып жур. XVII гасырдагы ойрат галымы Зай-Пандиттьщ ем1рбаяндык жазбаларындагы мэл1меттерге карасак, ол 1652 жылы кайтыс болады. «Осы кыста (АйдаЬар жылы - 1652 жыл), - деп жазылган емгрбаянда, - Цяцян хан Буруттарды багындырды. Сол шайкаста 17 жастагы Галдан Жэцг1р ханды елт1рд!» [99, 121 б]. Бацылау сурацтары мен тапсырмалар: 1. Жэнпр хан кашан хан болды? 2. Орбулак шайкасына токталыцыз. 3. Жонгар эскерлер1 Жет1су мен Онтуст1к Казакстанньщ кандай калаларын басып алды? 4. Крсымша эдебиеттерд1 пайдалана отырып, Жэцпр хан туралы хабарлама дайындацдар. 141
9. Тэуке хан т^сындагы Казак хандыгы 1.ХУП гасырдыц I жартысындагьг К,азац хандыгы туралы тарихи деректер 2. Тэуке хан тусындагы К^азац хандыгыныц 1шт жэне сыртцы саясаты 3.«Жет1 жаргы» зацдар жинагы ХУ1-ХУН гасырларда Казак Ордасы ныгая туст1, оньщ шекарасы казактардьщ этностык аймагыньщ непзп бел1пн камтыды. Кумэн келт1рмейтш деректерге Караганда 1695 жылы Казак Ордасына 32 кала юрген. Сол тустагы тарихшы Нур-Мухаммед былай деп жазган: "Казак хандарыньщ ерекше мекендер! бар. Улкен Орданьщ сарайы - Тэшкентте, Орта Ордашю Турюстанга орналаскан. Кал ада коцйи сокканда гана Т1рпилж етед!, кобше ордаларымен далада кош т журедь Шаруаларына калдырып кеткен арнайы адамдары иелж жасайды". Казак жершде мемлекет калыптастырудыц бай тэж1рибес1 бар. Мунда эуелде баскарушы бекзаттардьщ дзетурлер1, эдетгурыптары, беделше непзделген билж устемдж журпздь Турю каганаты кезещнен бер1 карай октем бшпкке ауысу басталды. Жоцгар шапкыншылыгы кез1нде бшпктщ ею туршщ б1р1гу1 орын алды. 0 зшд1к далалык демократия орныкты, онда хандардьщ (Шыцгыс эулетшщ) мыкты бшипмен катар халыктан шыккан билер мен батырлардыц ьщпалы кушейдь Осы мемлекеттердщ барлыгында да жауынгерлер жинактаудыц жуйес1, билж ету мен багынудыц карым-катынастарын реттейтш кукыктык тэртш орнады. Тэуелс13 Казакстанныц каз1рп калыптасуы - уакыт жуйесшдеп тынымсыз гамалия - этнополитогенездщ оныц мемлекетппнщоткеш, бупнпс! мен болашагына катынасы. Б1рак бул узд1кс!з процесс тарих мезгшшщ эркилы сатыларында оныц сандык жэне сапалык турактылыгын бейнелемейдь Сондыктан сандык жэне сапалык озгерютердщ ара катысына, егемендж нышандарыныц т е ш жетшуще карай кошпенд1 тайпалар этнополитогенезшщ даму уакытын дэу1рлер мен кезендерге саралап Ж1ктеуге болады. Туптеп келгенде, олардьщ барлыгы да Казакстан мемлекетппнщ калыптасуын бейнелейд1. Жалпы 613Д1Ц мемлекеттщ каз туруы мен дамуы уакыт бойынша узд1кс1з де узшмейтш жагдаят. Ойткеш кола дэу1рдщ 142
басында пайда болган еуразиялык далалыктардьщ тарихы мен мэдениетшдеп б1рл1к пен сабактастык жогалган жок, тек кана кенетуркййк дэу1рдщ тууына орай жаца этностык рендерге ие болды. Кептеген езге халыктар сиякты, казактардьщ аргы аталары ездершщжалпымемлекетппнеб13дщдэу1рдщортагасырларында келд1. Казак мемлекеттану пэнш зерделеу тургысынан алганда, Казакстан Республикасыныц егеменд1пнщ бой кетеру1 тургысынан алганда казактардьщ б1рнеше мыц жылдыктарга созылатын улттык мемлекетпп тарихын терт деу1рге белуге болады: Казактардьщ аргы аталары - далалыктардьщ б1рлескен Т1ршш1пн потестарлык тургыда уйымдастыру дэу1р1. Бул жерде далалыктардьщ табиги когамдастыктарыныц уйымдастырылуын айтып отырмыз; К ^ак мемлекетппнщ эулетпк (династиялык) дэу1рц Казакстанныц мемлекетпк тэуелшзджке конституция лык даму жолымен жакындау дэу1р1, Казакстан Республикасыныц элемд1к когамдастыкта тэуелс13 мемлекетт1к даму дэу!р1. Батые Еуропаныц аксуйек корольд1ктер1 мен Кытайдыц терешш1к империяларына Караганда дал алыкулыстар эскери демократия л ар ретшде ем1р сурд1. Хан курылтайда сайланатын, ал бил1к оныц танымалдыгына багынышты болды. Сайып келгенде хан, патша, немесе ем1р бойлык президент болмаган,- деп атап керсетед1 Л. Гумилев, - оныц айырмасы -ол кайта сайланбайтын, такты тек ем1р1мен б1рге тапсыра-тын болган. Бшпктщ когам алдындагы жауапкершш1п осылайша жузеге асырылган. Казакстан аймагында пайда болган, тайпалары кей1н казак халкыныц непзш калаган мемлекеттерде отырыкшы ег1ншшерд1ц мэдениет1мен астаскан кешпенд1 оркениетке тэн бшпктщ езшдж саяси жуйес1Н1ц 1ргес1 бекщь Ол ез1не эскери-аксуйект1к далалык демократияныц нышандарын жинактаган ектемд1к-аксуйект1к бил1кт1ц косындысы 1спеттес болды. Казак когамында монархияныц, парламентаризмн1ц жэне де баска бшнктш классикалык турлер1Н1ц болмауы Казакстандагы мемлекетпк бастауыныц турпайылыгы немесе жабайылыгы деуге ешкандай хакьшыз жок. Мундагы еркениет пен мемлекетпк курылымныц Еуразия халыктарындагыдан б1рде б1р кем емест1г1не кумэн келт1руге болмайды. Сонымен катар бшпктщ осынау ек1 тур1Н1ц ез1нде кеп-теген б1р нышандар мен езгешел1ктер бар. Хан лауазымы б1зге Орталык Азия кене туркшершщ дэу1р1нен жетсе, президент кызмет1 демократиялык 143
Еуропадан келдь Ханньщ тагында эркилы адамдар отырган жэне олар б1р-б1рше жеке касиеттер1, саяси салмагы, тагдыры жэне тарихтагы орны жагынан уксамайтын болган. Олардьщ 1Ш1нде куатты топтык-рулык аксуйектердщ какпалауындагы колжаулыктар да кездескен, сондай-ак айтарлыктай адуын, оз-быр тулгалар да болган. Халык; ез билеушшерш Дана, Улы, Жаужурек деп кана емес, егер олар "ылайык" болса Кдшшер, Алабакан, Майкет деген тым "тоцторыстау" тецеулерге де тел1ген. Кдзактык саяси дэстур, хандардьщ жогаргы билеушшер жэне жен сйггеушшер тургысындагы шек келт1ршмейтш ролш мойындай отырып, сондай-ак букшхалыктык жиындар мен курнылтайларга елшеус1з хан бшнпне карсы турар ез1нд1к куш рет1нде иек арткан. Кешпендшер парламент! - курьштайдьщ ец жогары алкалы сессиялары жыл сайын кузде Култебе мекеншде шакырьшып 1ШК1 жэне сырткы саясаттыц барлык мацызды мэселелерш талкылап отырды. Мундай курылтайлардыц шеиймдершде зац куш1 болды жене олар баршага б1рдей м1ндеттш1Г1мен ерекшелещц. Тарих жас мемлекетт1ц тагдыры шешуип шактарда, кеп жагдайда оныц басшысыныц тулгасына кеп тэуелд! болады деп уйретедь К^асым, Хакназар, Ес1м, Тэуке, Абылай, Кене-сары сиякты ерен тулгалы хандары болган, К^азак мемлекетг гулдену мен ерлеу дэу1р1н бастан еткерд1, онымен жакындагы, алыстагы кершшер1 санасты да. Сондай-ак элжуаз жэне Ж1герс1з билеушшер мемлекет пен халыкты ажал жиег1не сан алып келд1, езара кыркыс пен бьшыкка душар етп. Казак халкы, Мухтар Эуезов айткандай, "далалар мен гасырларда тыным таппай кенпп журген трагедиялык кезбе юпеттес" гасырлар бойында жан сактауга, мэдени тургыдан Т1р1 калуга, улттык жене адами кад1р-касиет1н сактау, ез1нд1к ерекшел1кке деген кукыгын сактай отырып, курест бакты. Казак тарихыныц шымыр да шогырлы тусы деп ХУН гасырдьщ екшип жэне ХУШ гасырдьщ алгашкы жартысы бекерге аталмаса керек. Осынау кезец казак ултыныц тарихындагы ец ауыр белес болып табылады, сонымен катар халык санасына жоцгарлардыц шапкыншылыгынан туындаган кас1рет пен жокшьшык жайлаган жылдар рет1нде С1Ц1П калды. Жалпы адамзат тарихында орта гасырдьщ соцын ала айкын байкалган акселерациялык нышандар, технократтык дамудыц тебе керсету1, отты карудыц пайда бола бастауы, курлыкаралык ыкпалдастыктыц каркын алуы енд! ел болып, ецсе т1ктей бастаган Казак Хандыгында да есер-ыкпалын 144
типзбей калган жок. Ресей мен Кытай бэсекелес болды жэне колданган кулык-сумдыктары женшен б1ршен-б1р1 асып тусп. Эс1ресе, Ресей жонгарлармен елшьгпк орнатып, отты карулармен астыртын жасактап, оларды кайтсе Казак Ордасымен арандатудьщ неше турл1 зымиян шараларын жасады. Ресей патшалыгы ойластырган осы шаралардьщ шшде, Жонгар мемлекетшщ Торгауыт, Дурбгг, Хошауыт сиякты 1ргел1 тайпаларына Казак Хандыгыньщ жерш аттатып етю зт, Еды бойынан коныс беру казак пен жонгар арасындагы гасырдан астам уакытка созылган канкасап согыс ертшщ тутануына себепнп болды. ХУ гасырда кытай саясатшылары жонгар мемлекетшщ 1шшдеп алауыздыктарды пайдаланып, оларга карсы жорыкка шыгады. Жаугершшж зардабынан жонгарлардын б1р бел1п ез жершде калады да, калгандары елд1 тастап кетуге мэжбур болады. Отандарын тастап шыккан жонгарлардын б\р бел1п Казакстан аймагында, Самара далаларында, Калмакияда турактанып калады. Каз1рп Калмакияда сол жонгарлардын урпактары турып жатыр. Жонгар тш1 казак тш1мен тамырлас болгандыктан, б1здщ жерге орныккандары казактарга С1Н1С1П кетт1. КЬ1тайдьщ 1ле автономиялык облысында ойрат-жонгарлардьщ терт автономиялык мекендер1 бар. Сондыктан кейб1р тарихшылардьщ жонгарлар тарих сахнасынан мулде жогалып кетт1 деген тужырым шындыкка сэйкеспейд1. Жонгарлар мен казактар удайы жауыгып, ылги шайкасып еткен деген п1К1р де - кате тусшж. Рас, олардьщ арасында элсш-элсш саяси, экономикалык, аймактык тургыдагы кел1спеушш1ктр болып турган. Эскери эрекеттер кеб1несе керш! империялардьщ саясатынан туындаган. Бул тургыда Кытай мен РесейД1Н казактар мен жонгарлар арасындагы карама-кайшылыктарды терендете тусу максатымен ек1 елд1 кезек кетермелеп отыргандыктарын айтсак та жеткиикп. Казактар мен жонгарлардын ылги кырги кабак емес, бейб1тшш, кей шамада агайыншылык карым-катынастары турасында мына мэл1меттер куэл1к ете алады. 1595 жылы Мэскеудеп казак елшю1 былай деп жазды: "Сен1н туысыц Тэуекел Казак Ордасына хан болса, оньщ Ш1С1 Шахмухамбет калмактардьщ ханы болып сайланды". Ал, хан Тэуекел Ре-сейге жолдаган хатында: "Мен казактар мен калмактардьщ патшасымын"деп жазган. Казак хандыгы курылган уакытпен б1р мезг!лде турк! тектес батыс монгол халыктарыньщ тобы, будда Д1Н1Н устанатын калмактардьщ аргы аталарынан туратын Жонгар 145
(ойрат) мемлекет1 бой кетеред1. Бул туста халыкаралык жагдай былай болатын. Батыста -1 Петрдщ казак жерл ерш озше косуды мемлекеттж саясат децгешне дешн кетерген Ресей империясы. Кытай империясы тарапынан да баскыншылык кауш аз тенген жок. Осындай жагдайды пайдаланган жэне дурдараз кершйгердщ туртпектеу1мен жоцгар-калмактар 150 жыл бойына, 1599-1750 ж. ж. аралыгында казак жерлерше удайы жортуылдар жасап турды. Казак жоцгар согысы тарихыньщ айшыкты беттершщ б1р1 Салкам Жэцпр султанньщ Ерден-Батыр К,онтажыньщ жер кайыскан колына карсы турып, Жоцгар мемлекет1 билеуппсшщ ец басты максаты - Казак Ордасын талкандауына мумюндж бермеген ерен ерл1п болып табылады. Бул эскери эрекеттерде Жэцпр жау эскершщ саны каншама басым болса да, Казак Ордасыньщ аймагы мен максаттарын коргап кала алды. Белгш1 тарихшы В. В. Вельяминов-Зернов Орбулак жецю1 туралы макала жазса, кецестж зерттеуип И. Златкин осы шайкас жешндеп мэл1меттер аукымын оз К1табында толык келт1ред1. Сейте тура, бес томдык "Казак ССР тарихында", 1993 жылы жарык корген "Казакстан тарихы" очерктершде Орбулак шайкасы жвн^нде мардымды акпарат бер1лмеу1 0К1Н1шт1-ак жагдай. Кейб1р авторларымыздыц отандык тарих-тагы жец1стер мен улы ютердщ мацызын темендетуге, немесе елемеуге тырысуы кездейсок емес, ол кезшде А. М. Панкратова атап откен казак тарихшыларына тэн тарихи шындыкты копе-корнеу бурмалап, ата тарихымызды элс1ретуге бей1м аурудан арылмауымыздьщ себеб1. Жэнг1р султанньщ Батыр Коцтажыга карсы эскери эрекеттер1н жан-жакты су-реттеген авторлардьщ ен алкашкыларыньщ б1р1 жазушы-зерттеуш1 М. Магауин. 1644 жылы Жоцгарияга барып кайткан орыс елипа Жэнг1р султанньщ 600-ак жауынгер1 болганын жазады. Бэлк1м, булар ататын от каруы бар, эскерд1н авангардын курайтын адамдар бол ар. Тутанатын от кару-мылтык ол кезде Казак Ордасы гана емес, букш Орта Азияньщ эскер1 уш1н соны жаналык болатын. От каруды колданып, шайкас журпзудщ жаца ЭД1С1Н жузеге асырган, шаткалга жакын жерлерД1ц табиги-жаграпиялык ерекшел1ктер1н утымды пайдалана бшген Жэцпр, Ресейдщ С1б1р губернаторлыгы жылнамасыныц мэл1мет1не Караганда, ек1 урыста Коцтайшыныц 10 мыцнан астам жауынгер1н жойып ж1берген. Ал уш1нш1 шайкастыц басталуына Казак хандыгы мен Бухар хандыгыныц эскери одагыныц келю1М1 146
бойынша Самаркан ем1рнпс1 Жалацтес жиырма мыцдык эскермен келш жетедь Косылган купггерге карсы тура алмаган Батыр Контажы урыс даласын тастай кашады. Баяндауды аяктай келе, мына б!р жагдаяттарды атап етюм13 келедк Б1ршшщен, Казак Ордасы мен Батыр Контажы эскер! арасындагы согыс туткиыл, кыска мерз1мд1, келте жорык емес, мукият ойластырылган, жауласушы ею жак та ездершщ барлык куш-куатын сарка жумсаган, нэтижес1нде элденеше айга созылган кец келемд1 кан майдан болды. Еюншвден, Жэцпр султан жоцгарлардыц елу мыц колын жецд1 деп тусшд^рцйп келген алты жуз адам, сайып келгенде казак эскершщ сауыт бузар екшщц тобы, сол замандагы куд^ретТ1 кару - от карумен каруланган б1р гана бел1п. Ушшцпден, казактарга кемекке 20-мындык колмен Жалацтестщ келш жету1 жарты жылга жуык текет1рестщ шешуцп окигасы емес, тек туйшдеупп факторы гана. Жэцпрдщ неше баласы болгандыгы белг!С13. Шах Махмуд Шорастыц айтуы бойынша оныц бгр кызы экесшщ кез1 т1р1С1нде могол ханы Абдолланьщ баласы Жолбарыс султанга куйеуге бершген [40, 248]. «Силсалат ас-салатин» ецбепне суйенсек, Жэцг1р ханныц Казак ханым ес1мд1 тагы б1р кызы XVII гасырдьщ 40 жылдарыныц басында кеЙ1ннен Бухара ханы болган аштарханид Абд ал-Азизге турмыска шыккан. Оныц ею улыныц аты белгш1. Улкен1 - Аппак султан. Ол 1638-1652 жылдар аралыгында, ягни экес1 Т1р1 кез1нде, могол ханы Абдоллага елш1 болып барган [3, 226]. Оныц баласы бар-жоктыгы белпс1з. Жэцг1рд1ц ек1нш1 баласы - Тэуке султан. Тэуке ханныц уакыты жазбаша деректерде нашар суретгелген. Мусылман авторларыныц шыгармаларында оныц баскаруыныц тек жекелеген окигалары гана бер1лсе, кытай деректер1ндег1 Казак хандыгы жен1ндег1 мэл1меттерде ол кездейсоктык сипатта жазылган. Ал орыс мурагат корларында Тэуке ханныц атымен байланысты тек б1рнеше кужат кана бар. Есес1не, Тэуке ханныц аты казактардьщ халык ауыз эдебиет1 ескертк1штер1нде жи1 кездесед1. Ацыздарда оныц хандык курган кезещ Казак мемлекетшщ «Алтын дэу1р1мен» тецест1р1лед1, ол кезде «халык тыныштыкта ем1р сурд1, тэртш болды, зац мен эдш сот болды», - дел1нед1 [23, 169-1706]. Тэукенщ толык аты оныц жеке баспасезшде сакталган ацызга сэйкес - Тэуекел-Мухаммедбатыр хан. Ол хандыкты экес1нен кеЙ1н б1рден иеленд1 ме, жок па, 147
ол жагы белгкпз. Ол ете узак уакыт бшпк етш, турл1 окигаларды етюзген. 1718 жылы картайып кайтыс болады [23, 67 б]. XVII гасырда Тэукенщ хандык бшйп кушешп, барлык уш жузге тарайды. Туркютан каласы оньщ непзп туратын жерше жэне Казак хандыгыньщ орталыгына айналган. Тэуке кереген саясаткер, акылды дипломат, куд^ретп хан рет1нде ез мемлекетшде ерекше элеуметтж топты курайтын, дала аксуйектершщ екцп билердщ кемепмен езшщ устемд1гш ныгайтуга тырысып, дэстурл1 казак когамында билерге ерекше мацыз пен кукыктар бердь Ягни, билер шаруашылык, эдет-кукык, эскери жэне идеологиялык М1ндеттерд1 аткаруда ерекше релдерд1 иеленд1. Тэукенщ билерге соншама кукыкты берушщ мэнкп олар Шьщгыс урпактарына жатпайтын ед1. Тещрепне беделд1 билерд1 топтастырган Тэуке «билер кенес1Н1ц» колдауына суйене отырып, хан бшигше ашык турде карсы шыгушы Шьщгыс урпактарына карсы курес журпздь Билер кецес!Н1н кызметш ретке келт1рген Тэуке б1ркатар шаралар кабылдап, билер съез1Н1н етет1н жер1 мен уакытын белгшеп, билер кецесш Турк1стан каласы жанындагы Битебеде, Сайрам каласыньщ манындагы Мартебеде жэне Сырдария облысыньщ Ангрен каласына жакын жердеп Култебеде етк131п отырган. Сонымен катар ол даулы 1стерд1 шешуде билер сотыньщ бедел1Н артгырып, билер кенесш кес1мд1 уюм шыгаруда ерекше органга жэне Казак хандыгыньщ 1ШК1, сырткы саясатындагы аса манызды мэселелерд1 шешетш туракты жуйеге айналдырды. Билер кенесшщ шеш1М1 М1ндетт1 турде жузеге асырылды жэне оньщ б1рде б!р шеипмш немесе ук1М1Н келес1 билер кенесшщ мэжЬпсше деЙ1н ешк1м де езгерте алмады. Сондай-ак Тэуке хандык бил1КТ1ц б1р бел1Г1н билер Кенес1не беру аркылы ыкпалды билерд1 мемлекетт1к ютерге тартуга багытталган саясат устанды. Эаресе, ол казактьщ уш жуз1Н1ц ен беделд1 билер1Н1Н катысуымен билер кенесш сэтп уйымдастырып, Улы жузде Теле бидщ, Орта жузде Казыбек бидщ, К1Ш1 жузде Эйтеке бид1Н беделдерш ерекше арттырды. Олардьщ даналыгы мен кеменгерл1п жонгар баскыншыларына карсы казак халкыньщ куш1н б1р1кт1руге, сондай-ак, хандыкты ауыр сындардан аман алып етуге багытталды. Осылайша Уш жузд1н басын кураудагы саяси окигада билер кецес1 улкен рол аткарды. Сонымен катар, Тэуке хан езшщ 148
бил1п мен саясатында «би-батырлар т1репн» кенейтуге тырысып, Кенеске барлык рулардьщ катардагы билер1 мен эскербасыларын жэне батырларын кептеп катыстырады. Билердщ муддесш кездеген Тэуке ез бшппн ныгайтуга да куш салып, казак тайпалары мен кешпелшер арасында жогаргы билжт1 кушейтуге мумкшдж алды. Бул Тэуке ханньщ казак когамын 1ШК1 саяси кайта курулар аркылы хандык еюмет бшйпн орталыктандыруга умтылган эрекет! ед1. Тэуке ханньщ бшик еткен кезещнде казак-ойрат катынастары шиеленкгп. Галдан-Бошокту (1670-1697) билеген кезде, эс1ресе, оньщ мурагер1 Цеван-Рабтан (1697-1727) ек1мет басына келгенде казак-калмак катынастары катты шиелешсш кетп. 1698 жылдан жоцгарлар мен казак эм1рш1пер1 арасындагы карулы кактыгыстардыц жаца кезещ басталды. Жоцгардыц эскери шонжарлары мацызды сауда жолдары ететш жэне 1р1 сауда орталыктары орналаскан Оцтустж Казакстанныц аумагын басып алуды коздед1. К,азактыц Сыганак, Турк1стан, Отырар, Сайрам, эс1ресе Созак калалары жоцгарлармен куресте ез1нд1к стратегиялык Т1рег1не айналды. Тэуке ханныц жоцгарлармен арадагы кейб1р сэттш1ктер1 оган улкен жецютер экелмед1, кеп жагдайда табыстар жоцгарлар жагында турды. 0с1ресе, жоцгарлар П П - 1712, 1714, 1717 жылдары казактарга аса катерл1 кау1п тенд^рд!. Тэуке терецнен ойлайтын саясаткер рет1нде мемлекет децгешнде реформалар жург1зген. Ол Култебе деген жерде езшщ Теле би, Цазыбек би, Ойтеке би сиякты данышпан билер1н жинап «Жет1 Жаргы» атты зандык акт1Н1 курастырады, Гылыми эдебиетте ол «Тэуке ханныц Зацдары» немесе «Тэуке ханныц ЕрежелерЬ> деп те аталады [131, 15-324]. «Жет1 Жаргыга» непз1нен XVII гасырдагы казак когамыныц эскери-саяси жэне элеуметпк ем1р!ндег1 кажетт1Л1ктерге жауап берет1н ережелер енпзшген. «Тэуке хан ережес1Н1ц» непздер! туралы кандайда б1р тиянакты п«к1р айту киын; кейб1р галымдар оныц нег1здер1н Шыцгысханныц Ясасынан 1здейд1, енд1 б1реулер1 Жет1 жаргы Ясадан мулдем тэуелс13 жазылган десед1. Яса эдеттег1 кукыктыц жем1С1 болгандыктан, ез кез1нде Ясаныц курамына К1р1п, XVII гасырдьщ аягындагы казак когамы жагдайында ез манызын жогалтпаган оныц дэстурл! нормаларын Жет1 жаргыны жасаушылардыц ескерген1, бтрак ез заманыныц талаптарына сэйкес пайдаланганы табиги нэрсе. Тепнде, Жет1 жаргыньщ непзп 149
кез1 деп бэршен бурын казактардьщ эдеттеп байыргы кукыгын, сондай-ак Тэукеден бурын ем1р сурген казак хандарыныц жазылмаган зац ережелерш мойындаган жон. Зандарга, непзшен алганда казак когамыныц XVII гасырдагы эскери-саяси жэне элеуметТ1к ©М1ршщ кажеттерше сэйкес келетш ережелер енпзшген. Жет1 жаргыны жасау колданылып келген эдеттеп кукык нормаларын казактыц феодалдык когамыныц жаца кажеттерше бешмдеу, бул орайда ол нормалардыц феодал шонжарлардыц мудделерше сай келетшдерш гана сактау максатьш кездедь Сейтш, Тэуке ханныц «Ережесшде» сол кездеп казак когамыныц элеуметпк жэне кукыктык нормалары зац жузшде баянды етшд1. Жет1 жаргыга эммиилж, кылмыстык 1стер, азаматтык кукык нормалары, сондай-ак салыктар, Д1ни кезкарастар туралы ережелер енпзшген, ягни онда казак когамы ом1рЩ1ц барлык жактары камтылган. Жет1 жаргы бойынша, жогаргы бил1к ханныц колында шогырланып, ол адамдарды кьшмысы жэне тер1с кыльщтары уш1н соттап, жазага тарткан жэне шагымдарды карап, салык салу тэрт1бш белгшеген. Жет1 жаргы тармактарыныц бгршде султандар мен ру-тайпа аксакалдары аркылы хандыкты баскару тэрт1б1 белгшен1п: «Халык ютер1 туралы п1К1рлесу ушш ханныц ез1, сондай-ак барлык султандар, рулардыц аксакалдары мен билеуш1лер1 казак даласыныц ортасындагы б!р жерге куз келгенде жиналатын болсын», - делшген. «Халык жиналысына» олардьщ бэр1 де кару-жарагымен келуге М1ндеттелген жэне бул талаптыц катац болганы соншалык, курылтай жиналысына карусыз келген адамныц дауыс беруге кукыгы болмаган, Т1ПТ1 барлык эдет-гурыпка карамай, жасы к1иплер кару-жарагы болмаса улкендерге отыратын орын да бермеген. Жет1 жаргы хан мен билердщ пайдасына турл1 алымдар жинауды зандастырып берген. Ондагы тармактыц б 1р ережесшде: «Султандардан баска кару асына алатын эрб1р адам ханга жэне халык билеушшерше жьш сайын ез1Н1Ц мал-мулюнщ жиырмадан б!р бол1Г1 молшер1нде салык телеп отыратын болсын», — делшген. Жет1 жаргыда кылмыстык ю-кукык нормаларына орын берш1п, оган мыналар енг131лген: К1С1 елт1ру, мерт1кт1ру, эйедщ зорлау, соккыга жыгу, корлау, баланыц экеге 1лтипатын сактамау, урлык ютеу, некебузарлык жэне баскалары. Жет1 жаргыда адамньщ жеке басына карсы, мал-мул1к катынастарына карсы жауапкершшж, отбасы-неке катынастары мен 150