Қазақ хандығының ішкі-сыртқы саясаты

дш саласындагы, т.б. кылмыс жасагандыгы ушш жауапкершшж кезделш, жасаган кылмыстары ушш кшэлшер турл1 жазаларга тартылган. Жет1 жаргыда «канга кан, жанга жан кек кайтару» заны сакталган. Б1рак, билердщ уюм1 бойынша немесе талапкерлердщ кел1су1 бойынша жаза жецшдетшш, кылмыскер кез келген кылмысы ушш тек кана белгшенген кун телеп кутыла алган. Талапкерлердщ келюу1 бойынша, тшт1 юс1 елт1рген адамдар да кун телеу аркылы ом1рш сактап кала алган. К,ылмыскердщ жэне олген адамньщ элеуметтж тепне байланысты кун молшершщ езгерш отырган. Мэселен, елт1ршген катардагы ер ккп ушш юс1 елт1руш1 оньщ туыстарына 1 ООО кой, эйел ушш 500 кой телесе, ал султан мен кожаны елт1ргеш ушш жет1 адамньщ куны алынып, кулдьщ куны буркптщ немесе ац аулайтын тазыньщ кунына тецелген. Дене мушелерше закым келт1рген1 уш1н де белгш1 молшерде мал толеген: бас бармак - 100 кой, шынашак - 20 кой, т.б. турган. Урлык жасаган кезде урлаган заттьщ куны иесше егер мал урланган болса, буган кш эт адам «туйе уиин - б!р туткын, жылкы уиин - б1р туйе, кой ушш - б!р жылкы косып берген. Жуз туйе - 300 жылкыга немесе 1 000 койга тенелген». Алайда кун толеп кутылу мумюнд1п эрдайым бола бермеген. Мэселен терт жагдайда: 1) егер эйел1 куйеу1н елт1рсе жэне куйеу1Н1Н туыстары оны кеш1рмейт1н болса; 2) егер «эйел келдененнен тапкан баласын уялганынан елт1рет1н болса»; 3) егер ез эйелшщ кез1не шеп салганына куйеу1Н1н кез1 жеткен болса; 4) егер кудайга тш тиг1згеш аныкталса, ел1м жазасына кесу зацдастырылган. Жет1 жаргыда ел1м жазасы мен кун телеуден баска да жазалар: мал-мулк1н тэркшеу, елден куу жэне журт кез1нше маскаралау колданылып, жазаньщ б1р1нш1 тур1 христиан дшше к1рген адамдар жен1нде, екшшкл - куйеу1н елт1рген1 уш1н екщабат эйелдер жен1нде, уш1нш1С1 улыньщ ата-анасы алдындагы парызын бузганы уш1н колданылган. Жет1 жаргы бойынша кылмысты жауапка эдетте Т 1- келей К1НЭЛ1 адам гана тартылган, алайда ез кюю! уиин туыстас топтьщ ужымдык жауапкершцпп принцип! де сакталып, жауапкер сотка келмей калса немесе тиесцн кунды телей алмаса, элг1 кун оныц туыстарынан немесе оныц «аулынан» енд1р1п алынган. Мундай жагдайда агайындары мен ауыл тургындарыныц кылмыскер адамга не ютесе де хакысы болган. Жет1 жаргыда азаматтык катынастар жеткш1кт! дэрежеде талданбаган. Бэлк]м, булай болу себеб1, Жет1 жаргыныц колда бар мэт1ндер1н1ц уз1к-уз1к болып 151

келетшд1гшен гана емес, тш и одан да гер1 азаматтар арасындагы кептеген катынастардыц эдеттеп кукык бойынша реттелш, барша журтка белгцп болгандыгынан, сондыктан да Тэуке хан ережесшщ бул катынастарга шпнара токталганынан болса керек. Отбасы-неке катынастары саласында ата-анасыньщ ез балаларыныц ем1р1не кукыгы орныктырылып, эйелдщ тец кукыксыздык жагдайы ныгайтыла тускен. «Ата-анасы ез балаларын елт1ргеш ушш ешкашан жазага тартылмайды» делшген зацда. Куйеушщ немесе экесшщ кылмысын бше тура айтпаган эйел1 немесе баласы жазага тартылмаган, «ейткеш отбасындагы улкеннщ сыртынан сез айтуга болмайды». Мурагерлж кукык мэселелершде Жет1 жаргы, С1рэ, эдеттеп кукык нормаларын баянды еткен сиякты. Баласы жок белек турган улы кайтыс болса, оньщ мал-мулю экесше бершет1н болган. Ата-анасы кайтыс болса, жас балалары ец жакын туыстарыньщ, ал ондай туыстары болмаган жагдайда, «бегде сен1мд! адамдардьщ» камкоршылыгына бершет1н болды. Соттау кукыгы тек ханнын,, билер мен рубасыларыньщ колында гана болды. «Дауды шешу жэне юнэл1 адамга ук1м шыгару ханньщ ©31 болмаса, талапкер мен жауапкер туратын ауылдардьщ билеушшершщ не аксакалдарыньщ колында болып, ют1 карауга ек1 жактан да сайланган арада журуш1 тагы да ею адам шакырылуга ти1с». 1ст1 шешкеш уш1н билер мен арада журушшерге етелет1н есен1ц оннан б1р бел1п бершуге ти1с болган. Айкын айгактары болмай, кылмыс 1стед1 деген кущкпен айыптау уш1н екщен жет1ге дешн куэ керек етшген. Куэлар болмаган жагдайда ант беру талап етшген, б1рак талапкер де, жауапкер де емес, езшщ адалдыгымен белгщ1 адам ант беруге тию ед1. «Билерге куд1Г1» бола калса, айыпкердщ олардьщ ауыстырылуын сурауга кукыгы болды. Сот уюмш орындау дауды жещп шыккан жакка жуктелген. Аткарушы органдардьщ болмауынан туып, К1нэл1 адам мен агайындарын сот ук1М1н орындауга куштеп кенд1руд1н кец тараган эд1стер1Н1н бхр1 болган мундай тэсш 1с жузшде Жет1 Жаргыда барымтаны басбузарлык эрекет деп карамай, сол кездег1 казак когамыньщ жен-жобалы кубылысы рет1нде карастыруга экеп сокты. «Егер айыпталган адам соттьщ уюм1н орындамайтын болса немесе ауыл басшысы 1СТ1 караудан эдеш жалтаратын болса, сол аркылы кылмыскерд1 коргаса, талапкер ез аксакалыньщ руксаты бойынша барымта жасауга, ягни езшщ туыстарымен немесе ец жакын кершшер1мен б1рге жауапкерд1ц 152

аулына барып, оныц малый жасырын турде айдап экетуге кукык алады; б1рак ушне кайтып келгеннен кешн ол барымталанган малдыц саны талапка мелшерлес болу уиин бул ют1 кадагалап отырган ез басшысына айтуга тию». Будан жергцпкт1 жерлердеп сот жэне эюмшЬпк бшйктщ б1р-б1ршен болшбегеш де кершедь Бидщ б1р басында кем дегенде уш мшдет болган: ол рубасы да, би де, жергшюч эюмшшк бшпктщ 0К1Л1 де ед1. Б1ркатар реттерде, тепнде эдеттеп кукык нормаларын ю жузшде колдану орайында жекелеген адамдардыц: кожайынныц ©з кулы женшде, шешесшщ ©з кызы женшде, куйеушщ ©з эйел1 женшде жазалау кукыгы болган. Жет1 жаргьща кылмысты тексеру мен сот процестершщ сипаты мулдем к©рсет1лмеген. Сот процес1Н1ц жалпы журттыц к©з алдында жург1зшген1н баска деректемелерге карап кана ацгаруга болады. Жет1 жаргыныц 61з д 1ц заманымызга дейш жеткен мэт1Н1 мазмуныныц жалпы сипаты осындай. Ондагы нормалар букш К,азак хандыгы шег1нде колданылатын болган. Осылайша, Тэуке хан жуздер арасындагы шаруашылык-саяси байланыстарды ныгайтып, К,азак хандыгыныц саяси ыдырауын токтатып, елд1ц барлык купли мыкты сырткы жау- ойратгардан коргануга б1р1кт1ре алды. Оз вм1р)н1ц барлык кезещнде Тэуке белсенд1 сыртка саясаттыжург1зд1. Жас кез1Н1ц ©31нде-ак, Жэцпрдщ тапсырмасымен Кашкарияныц моголдарына барган елшйнют баскарган. Ал XVII гасырдыц 90-жылдары хан болган кезде, Чалыш пен Турфандагы Могол мемлекет1н1ц саяси ютерше катысып, осы мемлекетт1ц тагына К1М отырады деген мэселен1 шешуге катыскан [3, 226 б]. Тэуке хан кезшде аштарханидтермен Сырдария бойындагы калалар ушш юиппр^м соктыгыстар болып турганымен, Бухара хандыгы мен Казак хандыгы арасында 1р1 согыс болмаган [24, 380 б]. Кер1С1нше, казактар мен ойраттар арасьшдагы эскери кимылдар уйымдаскан жэне токтаусыз согыстар сипатында камтыган .Осы узакка созылган согыста Тэуке хан «сексен мыцдык» эскерд1 шебер баскарган, эскери онер бшпр1 атанып, шайкаста батыл, кауштен корьщпайтын атакка ие болып, ©з жактастары арасында батыр деген лауазым алады [105, 47-766]. Батыр лауазымы жекелеген адамдарга шайкастагы ерл1Г1 пен эскери кимылды шебер баскарганы ушш бершетш. Жоцгарлармен узак та табан т1рескен согыс елде ауыр саяси жэне экономи153

калык жагдай калыптастырды жэне Казак хандыгыньщ Ресеймен жакындасуына ьщпал етп. Тек 1686-1693 жылдары гана Тэуке хан Ресейге мацызды дипломатиялык тапсырмалармен бес елшйпк Ж1берген. Тэуке ханньщ I Петрге 1694 жылы казанда жазган хаты сакталган, онда хан Ресеймен достык катынасты колдауга усыныс бшд1рген. XVIII гасырдьщ б1ршип онжылдыгында казактардьщ Ресеймен катынасы жандана бастады. 1717 жылы Тэуке хан казактардьщ Ресей боданы болуга етш1шш козгады. Б1рак бул тургыдагы келюсездер 1718 жылы Тэуке ханньщ кайтыс болуына байланысты узшш калды [23, 66-6766]. Тэуке бил1пн букш мемлекет мойындаган сонгы казак ханы ед1. Оньщ ол1М1нен кешн, келте хандар бас кетерд1 жэне барлык уш жуздщ эркайсысыньщ ез хандары шыкты. Сол уакыттан бастап эрб1р казак жузшщ оз тарихы бар. Тэуке ханньщ К,азакстан тарихындагы алатын орны кеп жагдайлармен аныкталады: оньщ арасынан ен манызды екеуш атап етейж: 1) ол б1зге дешн жеткен хан дэу1ршдеп казактар кукыгыньщ ескертюин «Жет1 Жаргыньщ» бастамашысы жэне басты жасаушысы болды; 2) хан мен айналасындагылардын шешуип кимьшы, акылды саясаты, дэстурд! жаналыктармен б1р1кт1ре б1лу1, принциптшгп мен ептипп, ем1р шындыгы мен идеялары ойраттармен согыскан ауыр жьшдары Казак хандыгыньщ б1рл1гш, мемлекетт1н нег1зг1 аумагыньщ тутастыгын сактап калуды камтамасыз етт1. Тэуке хан табигатынан билеуш! болатын: ол айналасындагылардан акылымен, батырлыгымен, даналыгымен, алдыгы катарлы 1стер1мен 6и1к турды, карапайымдылыгы жэне эдшд1Г1мен ерекшеленд1. Осылардын барлыгы оган Т1р1 кез1нде улкен курмет, урпактарына атак-данк экелд1. 1748 жылы жазылган кужатта, Ресей дипломаты жэне аудармашы М. Тевкелев оны былайша сипаттайды: «Тэуке хан акьшды адам жэне кыргыздарда (казактарда) улкен курметке ие» [14, 406 б]. Казак хандыгыньщ сонгы билеушю1 корнект1 тулгага айналган Тэуке — казак хандарыньщ ш ш деп атакты орыс галымдары «Соломондар мен Ликургтер» катарына коскан жалгыз хан. Ол 1687 жылы Бухар ханы Субханкулмен Ташкент жен1нде кел1ссез жург131п, оны казактар иел1Г1нде калдырды. Ек1 мемлекет арасында сауда жасауга мумкшшцпк тудырды. Орыс деректер1нде Тэуке хан каракалпактардьщ ханы деп те аталады. Олар жьш сайьш казактарга салык телеп, ез одактастарымен б1р1пп согыс 154

кимылдарына катыскан. Тэуке ханга кыргыздардыц басым бел1п багынды. Тэуке хан билж курган жылдары Ресеймен карымкатынас жанданды. 1686-1693 жылдар аралыгында Тэуке хан Ресейге бес елинлж ж1беред1. 1694 жылы хан ордасында орыс елшшер1 Скибин мен Трощинд1 кабылданган. Тэуке хан билж курган жылдары казак мемлекет1 мен жоцгарлар арасындагы карым-катынас тураксыз болды. 1653 жылы Жоцгар билеушю1 Батыр контайшы кайтыс болганнан кешн, оныц мурагерлер1 такка таласумен болды. 1670 жылы билжке келген Галдан-Бошокту контайшыныц тусында онтустж Казакстанга шапкыншыльжтар шиелене тусть 1681 жылы Шудан етш, 1684 жылы Сайрам каласын басып алды. Тэуке хан Шыцгыс хан курган эскери баскару жуйесш кайта жангыртты. Эскерд1 катац баскаруга улкен мэн бершдк Корыта келгенде, Тэуке хан ез1 билж еткен жылдары 1шю жэне сырткы саясатты сэтп журпздь Бул кезде Казак хандыгы б1ртутас мемлекет болды. Тэуке хан дипломат мэмшегер, айлакер колбасшы, эдеттж кукьж жуйесшщ реформаторы жэне казак ултыныц б1рл1г1 мен жер1Н1ц тутастыгын сакгауга жан аямай куш салган 1р! мемлекеттж тулга рет!нде танылды. Бацылау сурацтары мен тапсырмалар: 1.Тэуке хан тусындагы Казак хандыгыныц 1ШК1 жэне сырткы жагдайына токталындар. 2.Тэуке ханга баскаруга кемектескен атакты билерд1 атацыз. 3.«Жет1 жаргы» зацы кашан жэне калай жасалды? 4.«Жет1 ж а р г ы » б о й ы н ш а х а н н ы ц к а н д а й к у к ы к т а р ы м е н М 1ндеттер1 б о л г а н ы н к о н с п е к т ш е н д е р . 10. Казак-жоцгар согысы 1.Жоцгар хандыгыныц цурылуы 2. «Ацтабан шубырынды, алца квл сулама» оцигасы 3.Жоцгарларга царсы курескен цазац батырлары Жоцгар хандыгыныц курылуы. Жоцгар хандыгы Батыс Моцгалияда 17-гасырдыц 30 жылдарына карай курылган. Ал торгауыттар 1627 жылы батыстагы Ед1л бойына коныс аударган155

ды. Шьщгыс хан урпактары курган Юань империясы ыдыраган сон (11368 жылы) жоцгарлар Батыс Монголия да коныстанып калган болатын. Шыгыс Монголия мен Батыс Моцголияда туратын ойратгар К,ытайга апаратын сауда жолдарын иемдену ушш б1р-б1р1мен б1рнеше рет согысты да. Тек, XV гасырдьщ б1ршип жартысында ойраттардьщ басшылары Тогон (1418-1440) жэне Эсен (1440-1450) шыгыс пен батыстагы ойрат тайпаларын б1р мемлекет курамына косканымен, олар узак ем1р суре алмады. Тэуекел ханныц тусында дурвэд жэне торгауыт тайпалары казак хандыгына багынды. Алайда XVII гасырдьщ 20 жылдары хошаут байбагыс пен шорос тайпасыныц тайшысы (тайджи) Хара-хула мемлекетш кайта куруга эрекет жасап, кешн оныц баласы Батыр хонтайшы 1635 жьшы б1ртутас ойрат мемлекетш курып, ол тарихи эдебиеттерде Жоцгар хандыгы деп жазылды. Жоцгария кешпел1 мемлекет болды. Тоган мен Эсен хандар кезшен бастап ойраттар казактар арасында калмактар деп аталып кетп. 1640 жылы Тарбагатай тауларыныц етепнде б1р1ккен моцгол, калмак жэне ойрат тайпаларыныц басшылары моцгол - ойрат зандарын кабылдап, жинакка «Цааджин бичиг» деп ат койды. Жоцгария хандыгы 16 гасырдьщ 30 жылдарынан бастап Казак мемлекетше карсы баскыншылык саясат устап, шабуыл жасады. 1643 жылы Жоцгарлардыц калыц колы казак жерше басакектеп к1рд1, Жэцпр 600 жауынгер1мен 50 мындык Жоцгар эскерше карсы шыкты, жер жагдайын пайдаланып, есю Жаркент каласынан кунишпют жердеп Крсколац тауыныц арасындагы Орбулакка беюнген, Шайкаста Жоцгарлар 10 мыц адамнан айырылады, Осы кезде Алшын Жалацтес батыр 20 мыц колмен жоцгар эскер1Н1ц ту сыртынан шабуыл жасайды, Бул согыста Жэцпрдщ жау журект1Г1 мен тапкырлыгы, керегенд1г! казак халкыныц мерей1н асырады Гылыми эдебиетте жоцгарлардьщ XVIII гасырдьщ бас кезшде 1710-1711 жылдары казактарга карсы жорык жасагындыгы айтылады.Жоцгарларга карсы туру уппн 1710 жылы Каракумда бук!л казактыц курьштайы еткеш мэлхм.Бул жиында эс1ресе Бегенбай батыр кезге тусш, жонгарларга карсы кол жинап,соккы беру керек деп шешшедь Сейт1п осы жылдары келген жауга казак колдары эжептэу1р тойтарыс берш,ездер1 де жонгар иел1ктер1не деЙ1н ен1п,олжа тус1рген! белгш1. Жырда айтьшган шайкаста да казактар жоцгарларды кейхн шепщцрш, камалдарын бузып, олжа алады: 156

...Ханы кашты Ордага влт1рш туын жыгады, Малы мен жаны,калмады Шепке юрд1 ш епнт, К,альщ колды как жарып, Жэшбек барды тебшш, Жэшбек бузды камалды Олжа кылды кеп малды. Ендеше жырда айтылган шайкас, осы 1710-1711 жылдардагы казак колыныц жецютершщ б1рг болса керек 1718 жылы Тэуке хан кайтыс болганнан кешн (Хакназар, Тэукенщ) б1р орталыкка багындыргысы келген максаттары жузеге аспай калды. Казак хандыгы ауыр дагдарыска ушырады, елдщ б!рл 1г1 бузылды, бытыранкылык етек алып езара кыркыс шепне жетп.Тэукенщ орнына отырган баласы Болат ханньщ тек атагы гана болды. Жуздерд1 билеген К1Ш1 хандар ез алдына дербестенш, казак хандыгы саяси жактан белшектенд1. Орта жузд1 Сэмеке хан, Улы жузд1 Жолбарыс хан, К11Ш жузд1 Эбшхайыр хан билед1. Буларга карасты улыстарды билеген султандар дербестжке кол жетюзе бастады. Осыны пайдаланган жау жан-жактан шабуьш жасады. Ш. Уалиханов сол кездеп жагдай туралы: “XVIII гасырдьщ алгашкы он жылдыгы казак хал кыньщ ем1рщде кас1ретт1 кезен болды. Жонгарлар,Ед1л калмактары, Жайык казактары мен башкурттар жан-жактан казак улыстарын ойрандады» - дейд1. Оцтуст1ктен Орта Азия хандыктары кыспак керсетт1. Солардьщ 1Ш1нде ен кау1птю1 шыгыстагы Жонгар мемлекет1 болды. XIV г. П-пн жартысында Монголия территориясы ек! иел1кке бел1недЮйраттар белсенд! рел аткарган Батые Монголия жэне бурынгы Цытай императорыньщ бакылауындагы Шыгыс бел1кке. “Жонгар” деген аттын шыгуы - Шьщгысханньщ шапкыншылыгы кезещнде ойраттар кашанда армиясыньщ “сол канатын” кураган, монголша ол “зюнгор” деген магынаны бшд1ред1. Содан “зюнгор” - жонгар деп аталып кеткен. Жонгарлардын Казакстан жерше ену1 сонау XV г. басталган болатын (Эбшхайырдыц кешпенд1 езбек хандыгына куйрете соккы берген 1456 жылы). КеЙ1ннен ойратгардыц б1р1г1п 1635 жылы мемлекет куруынан кеЙ1н - казак хандыгына кан-тепс шапкыншылыктар кушейе туст1Басшысы Батур Хунтайшы болды (1635-1653) Казак жерше Жоцгар агрессиясыныц кушею1 Цэван 157

Рабдан (1697-1727) тусында болды. Цэван Рабданньщ жаулап алу программасыньщ ен шыркау шьщы - 1723 жылы болган шабуылдан керщщ18 гасырда казактар уз жузге белшш ем1р сурш жатты. Эр жуздщ оз ханы болды. К111Й жузд1 - Эбшхайыр, Орта жузде - Сэмеке (Шахмухамед), Улы Жузде - Жолбарыс хандык етп. Туркютан каласын астана еткен Улкен Орданьщ ханы Тэуке ед1. К^азак жерщде орталыктанган мемлекет болмауын коршшер1 ез пайдасына шешуд1 ойлады. Оцту ст1 к-батыстан Жайык казактарыныц колдауымен Едш бойындагы башкурттар, калмактар К1ш1 жузге тынымсыз шабуыл жасады. Солтуст1ктен Слб1р казактары тыным бермеД1. Орта Азиядагы Букара мен хиуа хандыктары да казак жершен дэмел1 болды. Олардьщ бэршен асып тускен жоцгарлар ед1. 16 гасырдьщ соцында ойратгар (калмактар) торт тайпалык б1рлест1ктен турды. Олар Тарбагатайдан Шыгыска карайгы ец1рд1 алып жаткан торгауыттар, Ертютщ жогары агысында коныстанган дербеттер, каз1рп Дихуа каласыныц мацындагы хошауыттар, 1ле езеншщ жогары жагындагы шоростар ед1. Казактар мен ойраттар арасындагы жайьшым жер ушш курес 15 гасырда-ак басталды. 16 г. соцында ойратгардыц шагын бол1- Г1 казак ханы Тэуекелге багынды. 1635 ж. Хонтайшы Батурдыц бастауымен Жоцгар хандыгы курылды. Казак-жоцгар катынастары Батур хонтайшы (1634-1654) билж курган кезде шиеленюе туст1. Онан кей1нг1 жоцгар хандары (Сенге, халдан) Оцтуст1к казакстанды, мацызды сауда жолдары отет1н калаларды оздерьне карату га тырысты. 1718 жылы Тэуке ол1п, орнына Болат хан болган кезде, калмактардыц казак жер1не жорыгы кушейдь Бул жорыктардыц табысты болуына шведтщ артиилерия сержанты Иоганн Густав Ренаттыц эсер1 кушт1 болды. 1709 жылы Полтава тубшде орыстардыц колына тускен Ренат Тобыл каласына айдалды, осында Ерт1ст1ц бойында Бухгольцт1ц экспедициясы курамында Кереку каласыныц мацында 1715 жылы калмактарга туткынга тусед1. 1733 жылга деЙ1н калмактардыц колында болды. Ол калмактарга зецб1рек куюды, баспахана жасап, эрш куюды уйретед1. Жан-жакты эскери дайындыгы бар жоцгарлар 1710-1711 жж. казак жерше басып к1р1п согыс журпзд1. Олар 1717 жылы жазда Аякез езеш жагасында казактардьщ 30 мыц жасагын талкандады. Келесг жылы жоцгарлар казактарды Боген, Шаян, Арыс озендер1 бойында тагы да кырады. 1723 жьшы ерте кектемде жоцгарлар 158

казак жерше тагы да согысуга келдь Шуна Дабо деген калмак баскарган бул шайкас ею багытта журу1 тшс ед1. Бхршпп багыт Каратауды басып етш, Шу мен Талас езендерше шыгу болса, еюнпп багыт казактарга соккы берш, Шыршык езенше жету болатын. Бул жоспарды юке асыру ушш эскерлер жет1 топка белшш, онын б1р1 Жетюу Алатауыньщ етепндеп Балкаш келше куятын терт езеннщ бойына топтастырылды. Калмактыц 1р1 колбасшысы Амурсана баскарган 70 мыц адамнан туратын еюнхш б1р тобы 1ле езеш бойына, Кеген езеншщ солтустж жагасына, Нарын езеншщ куншыгыс жагынадгы Кетпен тауы баурайына орналасты. Актабан шубырынды. 1723 жыл тарихта есте каларлык жут жылы болган ед1. Осы жылдьщ кектемп тел алу кезещ мен жазгы кеш-кону жумыстарымен айналысып жаткан казак елше тосыннан, кутпеген жерден шабуыл жасады. Г ылыми эдебиетте жоцгарл ардыц XVIII гасырды ц бас кезшде 1710-1711 жылдары казактарга карсы жорык жасагындыгы айтылады.Жоцгарларга карсы туру ушш 1710 жылы Каракумда буюл казактыц курылтайы еткен1 мэл1м. Бул жиында эаресе Бегенбай батыр кезге тус1п, жонгарларга карсы кол жинап,соккы беру керек деп шешшедь Сейт1п осы жылдары келген жауга казак колдары эжептэугр тойтарыс бер1п, ездер! де жонгар иел1ктерше дешн ен1п, олжа тус1рген1 белгш1. Кеп узамай жоцгарлар казактарга карсы жорыктарын кайта бастады. 1716 ж булардыц эскерлер1Н1Ц нег1зп бел1п 1ле езешнен Аягезге карай жорык бастады. Осы кезде жоцгар эскерлершщ бэр бел!Г1 Абаканга карай беттеп, Бие жэне Катун езендер1И1ц арасындагы жерд1 басып алды. 1718 жылдьщ кектемшде Аягез езен1н1ц бойында казак жасактары мен жоцгар эскерлерг кездесед1. У рыска катысушы Ку^тылбайдыц аузынан ест1ген орыс елш1С1 Брянцевт1ц айтуына Караганда, «казактар жоцгарларга карсы 30 мыц колмен шыгады. Алгашкы кун1 кешке дешн согысады,ушшип кун1 калмактар тагы косымша куш алып кел1п, казактардьщ тылынан шабуыл жасайды Нэтижес1нде казактар жецшс табады. Ек1 удай болып жауласып журген Эбшкайыр мен Кдйып султандардыц жасактарыныц эскер басылары ездер1Н1ц согыс кимылдарын кел1С1п журпзбейд1. Сейт1п алауыздыктыц нэтижес1нде казактар улкен жецшске ушырайды. Казак билеушшершщ езара алауыздыгы жоцгарларга 159

карсы куресте ездерше зор зиянын типздь Орынбор экспедициясыньщ бастыгы И.Кириллов казактар туралы берген машметшде былай деген болатын: «Егерде жалпы ауыз б1рл1ктер1 болган болса казактар калмактарды жецер» алган болар ед1. Б1рак олардьщ б1р ханы согыска шыгатын болса, еюншкп согысуды кояды,сейтш оз иел1ктершен айрылып калады. 1718-жылы казактар Бокан, Ноян, Арыс озендершщ бойында да Жоцгарлардан жецшс табады. Бул туралы тарихи жырда былай айтылады: Тэукенщ б!р кундер1 жасы жетш, Цартайып кэршжпен жаткан шопп, Торгауыт кылмак шыгып сол заманда К,азакты куннен кунге кетп жецш. XVIII г 20 жылдарында казак-жоцгар карым-катынасы одэр1 шиелен1сед1. К^ытай императоры Сцань кайтыс болганнан кешн жоцгар ханы Цеван-Рабдан К^ытаймен келю1м жасауга мумк1нд1к алады. Сойтш, казактарга карсы шапкыншылыгын кайта кушейтед1. Цеван Рабданныц казак жер1н жаулап алудагы жоспарыныц шарьщтау шег1 1723 жылдыц коктемшде,оныц эскерлер1Н1Ц улы жуз бен Орта жуздщ иел1ктер1не шабуыл жасауы ед1. Жырда осы жоцгар шабуылыныц алдындагы кыста кун суык болып, елд1 жут жайлагандыгы айтылады Цыс ортасы жорл1 кун кацтар, акпан Тор жойып болды малга канга какпен Жермен жексен кылды калыц малды, Осылайша жутка ушырап, коктемге есер кеткен елге туткиылдан жау шабады. ...Жау ш а п т ы е м 1Н -е р к ш к о т а н г а е н 1п , Соккы жеп, жутаган ел аштык кеуш, Куцренд1 жанды калай сактаймыз деп, Б1р емес,екеу келд1 ажал тенш. Бул «актабан шубырындыныц» бастауы ед1. Шабуыл туткиылдан жасалгандыктан казактар айтарлыктай карсылык корсете алмай Уш жуздщ казак коп ел1, Алды басып жонелд! Артын куып келед1... Сойтш, ж ауд ы ц ты к сы р уы н ан казак ж уздер 1 бол1Н1п, ж ан - ж ак к а к е ш у 1н е т у р а к е л д1 160

1р белек оцтус'пкке кеткен кезж, Айдаган жутпен б1рге калмак езш, Б1р белек кун батыска кеткен мулде, Айрылган мал мен жаннан кабат безш Б1р белек Сарыарка кешпей калды. Левшиннщ айтуы бойынша,улы жуздщ жэне Орта жуздщ кейбгр рулары Ходжентке, Самаркандка,ал К1пп жуздщ б1р бел1п Хиуа мен Букарага карай ыгысып кешкен»/.Улы жуз бен Орта жуздщ б1р белю шыршык езеншщ Сырдарияга куятын манында, Сырдариянын аргы бел1пне етш/, Орта Азия иел1ктерше карай беттеген «Отеген батыр» жырында улы жуздщ Сыр бойына карай кошу1 туралы былай айтылды: ...Цоныстан ауган кальщ ел Токталмай кешш женелд1 Олай етпей кайтед1, К,ара курым кальщ жау Артынан куып келедг Уш кун,уш тун еткенде Кеш бастаган К,арабек Сырга экелш Т1ред1/ М Тынышпаев К1Ш1 жуз руларыньщ Сауран каласын айналып, Хиуага карай жол тартканын айтады. Юил жуз казактарындагы «Сауран Айналган» деген макал осыдан калыпты Сауран каласы Туркстанньщ солтуст1Г1нде, 30 шакырым жерде екен/ Улы жуз бен Орта жуз казактарынын арасында «актабан шубырындыга» байланысты «алкакел сулама» деген да тецеу бар екен Бул туралы «Теле бидщ тарихында»: Шубырыншылык актабан, Сулама деп алкакел Баяндайды ел санасын, Шубырып жаяу сандалып, Агарып табан журед1 Алкынып келден су 1шш, Сулап жаткан кундер1/-дел1нген Алакел осы кешкен Улы жуз бен Орта жуз руларыньщ жолында: Сыр-дария солтуст1к жагында болган екен/ Мше, осы келге жеткенде эбден элс1реген эл жагалай сулап, сэл ес жиып,эр1 карай кошу1н жалгастырган 161

Ел басына кун туган осындай киын кезецде, ел билеген кайраткерлер мысалы Теле би, атакты батырлар елдщ кеп шыгынга ушырамай кешуше колдарынан келгенше жагдай жасауга тырысады «Теле бидщ тарихында,Теле бидщ осындай кызмет1 айтылады. Ол елдщ кешу жумысын уйымдастырып, елге былай деп акыл айтыпты: Ту екенш баска керерещ, Б1реуге-б1реу жалгасып. «Актабан шурынды» кезшде, уш жуздщ казагы орта Азияга карай ауып кешкенде,одан кайтадан туган жерге кешн кайтканда кеп киындык кередьТалай ашаршылыкты бастан кеийрдь «Кальщ сауган» деген тецеу осы кезецнен калган. Тек кайьщньщ шырынын гана емес эр турл1 шептердщ тамырын корек еткен. Содан калса суыкка ус1ген. «Актабан шубырынды» кезшдеп казактардьщ осындай жагдайы «Шакшат улы ер Жэшбек» жырында ете шынайы бершген. Мысалы, жырда мынадай эпизодтар бар: ... К^орек жок, кар уетшде жон жагалап, 0 лт1р1п кей б1реуш каекыр талап. Сьщгыртып кез алдында жегенменен Дермен жок болысуга етед1 карап. Аукат жок, жеткен жерде дем1 б1ткен. И1рш1п алка котан ел!п жатыр. Аркага б1р кундер1 хабар барды, Калмады тайлы-туяк ел жиналды. Алдынан шыккан халык баурын 1здеп, Эр жерден кар уетшен тер1п алды/. Ажалы жетпей Т1р1 калганда ел1п-талып Аркага жетед1. Жут пен Шабыннан аман калгандар жиналып,келгендер1 карсы алып, жылу жинап, мал-мул1к бер1п естер!н жигызады. Сейт1п, Сарыаркага келгендер мал-жанын аман алып шыгады. ...Шыгарды аман-есен мал мен жанды. «Сарыарка» -мал К1НД1П деген накыл, Бурынгы кариялардан айткан барды. Казакка туды м1не осындай жай, Ел ед1 дэулет! мол, азаматы сай-деп айтылады жырда. М.Тынышпаев «Актабан шубырынды» деген енбепнде «Актабан шубырынды» кез1нде Орта жузд1н нег1зг1 бел1п Сырдариядан ет1п,Орта Азияга кешкенде, аргын руы олай карай кешпегенд1г1н айтады. Олар солтуст1к-батыска, Торгай 162

ещрше карай ауады. Аргындар 1723 жылдыц карсацында баска казактардьщ солтусппнде Бетпак дала,Улытау жагында турган дейдь Сондыктан да «Актабан шубырынды» кез1нде баскаларга Караганда аз жапа шеккен/. «Бегенбай батыр» жырында, Бегенбайдьщ Аргын 11шндеп Кацжыгалы елше Аркадан жайлы коныс 1здегенд1п айтылады. Бегенбай ез елш, жонгарга шабуыл жасап, олжа тус1р т асырган. Осы жьшдары ел1 Сарысу мацына коныстанады. Сейтып, Аргын рулары Арканы коныстанады/. Осы « Актабан шубырынды» кезшде де казак батырлары карап отырмай, колдарынан келгенше купи басым жауга карсылык керсетш, жаудыц шагын топтарына шабуыл жасап отырган. Мысалы, «Бегенбай батыр» жырында « Бегенбайдьщ елше коныс гздеп ж урт, жаудыц осындай тобымен кездесш урыс салып жецгецщп айтылады. Баска да батырлар осындай эрекеттер жасалган. Аргынныц калыц ел1 орталыкта, Даласын Орал,Каспий жагалапты. Эр елд1ц оз 1Ш1нен шыккан батыр, Бегендей ол да халкын асырган. Калмактыц кешпел1 ел1н аркадагы Тус-тустан койдай кырып шапкын салты/. Б]рак куш1 басым жаудыц озбырлыгынан букш уш жузд1ц кушш б1р1кпрш согысканда гана, кутылып, жец1ске жетуге болатындыгын ел билеген азаматтар тусше бастайды.Сейт1п, 1726 жылы Ордабасы деген жерде уш жузд1ц екшдер1 катыскан жиын етед1. Осындай б1р жиын туралы «Шакшак улы ер Жэшбек» жырында айтылады. ...Найманнан Жантай батыр, келд1 Барак, Каздауысты К,азыбек, Теле келд1, Сырымда Малайсары ере келдь Олжабай,Тама руы Есет батыр, ...Кер1С1п Жэн1бек пен Абылайга. К^сык найза Суг1рел1 Эбшмэмбет Ес болды эн казакка осындайда. Отырган би мен манап, жаксыларга Уст1не К1р1 сейлей Букар келд1,-дел1нген. К,ырда одан эр1 жиналгандардыц алдында Букар жыраудыц былай деп сейлегенд1г1 айтылады: 163

... Зарлап келген елщ бар Жауда калган жерщ бар. Тар деген тугел жиналдьщ, Ордамыз ед1 Туркютан Кржахметтщ каласы. Кыс коныс ед1, жаз жайлау Сыр мен Шу, Сарысу жагасы. Жен1НД1 бшдхр бектер1м Аттанасьщ, кашан барасьщ? Барша болган алдында Ес1м ханнан еск1 жол, Касым ханнан каска жол, Адастырар ерхндь Обага жыгар ер1НД1 Жалгыз аяк кашпа жол. Бул сездерде оз ара кыркысуларды койып, уш жуз б1р1пп, жауга тойтарыс беру кажетпп айтылады. Жырдагы осы Букар айтты деген жерлершен, XIII г. Казак когамында билеуцй топтардьщ ез ара кыркысуларына карсы, елдщ б1рл1п, халык намысын ойлайтын алдыцгы катарлы саяси кайраткерлердщ болгандыгы, халыктын осы букш уш жузд1 б1р1кт1ру тенденциясын, Тэукенщ кезшдегщей бгр жецнен кол, б!р ауыздан соз С0йлегю1 келет1нд1П корсетшген. Жырда айтылган жиында, 61зд1Н п!К1р1М13 бойынша казактьщ уш жузшщ 0кшдер1Н1ц ек1 жиыны б1р1кт1ршш корсетшген. Олай дейтш1М1з, онда айтылган жиын « актабан шубырындыдан» кей1нг1 деп корсетшгенмен, бул жиынды Абьшайдьщ ол кезде тарихи аренага кайраткер рет1нде эл1 шыга коймаган кез1 ед1. Осы жолы шапкыншы жонгарлардьщ саны осьшайша 70 мьщнан асып тус1п, жет1 багытпен казак елше К1рд1. Осы ауыр жылдарда шыккан казактын каралы да кайгылы, эн ураны «Ел1май», сол кездеп ауыр кундердщ ©шпес ескертюин болып табылады. Бейгам отырган казактар аяусыз кырылды. Жоцгарлар Жетюуды, Улы жузд1 кырып-жойып, Улы жуз, К1ип жуз жер1не де жетт!. Халык басы ауган жакка шубырды. Улы Жуз бен Орта Жуздщ казактары Самаркан пен Ходжентке карай шубырды. Клип жуз казагы Хиуа мен Бухарага агьшды. Боскындардьщ б1разы Сырдыц сол жагындагы Алакол мацына топтасты. Халык бул кезенд1 "Актабан шубырынды, Алкакол сулама" деп атады. "Ел1м164

ай" деген эн туды. Халык жэне батырлар ец сонында б!р1гудщ кажетппн тусшд!. Дэл осындай ауыр кездерде халыктьщ 1шшен суырылып алга шыгып, халыктьщ камын ойлаган атакты Хандарымыз бен билер1М13 жэне халыктан шыккан батырларымыз да болды. Букар жырау езшщ 29 толгауында казак батырларыньщ аттарын атайды. Каракерей Кдбанбай, Канжыгалы Богенбай, Шапырашты Наурызбай, Шакшакулы Жэшбек, Албан Райымбек, Бэсентин Малайсары, Уак Баян т.б. батырлар. Осындай ауыр кезде ецсес1 тускен елдщ есш жигызып, зар жылаган халыктьщ коз жасын тигызган атакты билер1М13 болды. Халыкты алкалы жиынга шакырган да сол бабаларымыз болды. 1726 жылы Ордабасында уш жуздщ ип жаксыларыньщ басын коскан улы жиын болды. Осында уш жуздщ баласы б1р бэтуага келш, жауга карсы б1р(пп аттануда, сол колга басшы етш Эбшхайырды сайлайды. Осы кездеп казактьщ саяси хал-ахуалын архив кужаттары былай суретгейд1: «Сол кезде жоцгарлар Орта Азиядагы 1р1 сахара патшалыгы болды. Оган уйгырлар карсылыксыз багынды. Кыргыздар б!р мезпл карсылык корсетсе де, сурапыл тегеуршге шыдамады. Ал, узак жыл бойында жоцгарлармен т1рескен тек казактар гана болды. Жоцгарлар казак елшщ шыгыс жэне оцтустж жагындагы б1раз жерлерд1 жаулап алганымен, казактардыц кец байтак орталык бвл1пне эл-куш1 жетпед1» - дейд1. 1728 жылы Эбшхайыр бастаган Кшп жуз жасактары, Тайлак батыр, Саурык батыр бастаган эскерлер Ыргыз уез1Н1ц оцтустж шыгыс бетшдеп Буланты езен1н1ц жагасында "Кара сиыр" деген жерде калмактарга карсы соккы берд1. Бул Актабан шубырынды жалдарыныц алгашкы жещс1 ед1. Бул шайкас кей1н тарихта «Калмак кырылган» согысы деп аталды. «Калмак кырылган» шайкасы казак жуздер! арасында Эб1лкайыр ханныц бедел1н кетерд1 жэне жец1ске Ж1герлерд1рд1. Барлык жуздег1 казак батырлары енд1 согыстьщ шын, шебер колбасшысына айналган Эбшкайыр ханныц тещрепне топтаса туст1. Жоцгарларга карсы курескен казак батырлары. 173 0 жылы коктемде Балкаш кол1 мацында тагы согыс басталды. Богенбай, Кабанбай, Наурызбай сиякты батырлар бастаган казак жасактары жоцгарларга аяусыз соккы берд1. Бул жер кешн "Ацыракай" деп аталып кетт1. «Ацыракай» шайкасы согыстын тагдырын шеш1п бергендей болды, басымдык казак жасактары жагына ауысты. 165

Шуно Дабо бастаган калмактар 1ле езеш бойымен шыгыска карай кашуга мэжбур болды. Казак жерш азат ету жолындагы согысты жещспен аяктау уиин Уш жуздщ эскерлер1 Шымкентке таяу Ордабасы деген жерге жиналды. Казак эскершщ бас колбасшысы болып Эбйтхайыр хан мен Бегенбай батыр сайланды. Осы туста Тэуке ханньщ баласы Улкен Орда иес1 Болат хан кайтыс болды. Такка талас басталды. Болат ханньщ шю1, Орта Жуздщ ханы Сэмеке (Шахмухамед) тактан непзп ум1ткер болды. Сондай-ак калмакты кыруда улкен ерлж таныткан жэне аса зор бедел жинаган Клип жуз ханы Эбшхайыр да тактан дэмеленд1. Алайда ага хан болып Болаттьщ уипшш улы Эбшмэмбет сайланды. Эбшхайыр бутан наразы болып, майдан шебшен эскерш алып кетть Ал сайлауга катыскандар Эбшкайыр ханньщ бедел1 мен ерлйтне еш кудж келт1рмесе де тектйпп бойынша келш, оны Казак даласыныц Ханы етш сайлауга етюзбеу уиин токалдан туганын сез кылган ед1. Хандыктьщ Занды мурагер1 болуга лайык Сэмеке де Шу бойымен Бетпакдалага карай ез эскерш алып кетп. Бул рен1штерд1ц салдарынан жоцгарларга карсы майдан шеб1 элс1рей бастады. Улы Жузд1Н ханы Жолбарыс амалсыз жоцгарлармен мэмшеге баруга, ©31н оган багынышты санауга мэжбур болды. Осы туста эрб1р жузд1ц 1Ш1нде феодалдьщ бытыранкылык кушейд1. К1Ш1 жуз султандары Батыр мен Нуралы (Эбшхайырдыц баласы) ез алдына ел билед1. Сол сиякты Орта жузде Купик пен Барак султандардыц да ез иел1ктер1 болды. Казак хандыгыньщ Бухара, Хиуамен катынасы да нашар болды. Едш езеш бойында калмактар мен башкурттар К1Ш1 Жуздщ жер1не шабуыл жасап, унем1 кау1п тугызды. Нуралы хан оларды унем1 тойтарумен болды. 1742 жылы 20 тамызда Ор каласында Ресей, жоцгар жэне каракалпак, казактардьщ Юнн, Орта жэне Улы жуздщ екшдер! катыскан кел1ссез жург1зшд1. Онда Ресей екш1 казак пен жоцгар арасындагы кактыгыска байланысты уэж айтпакшы болды. Б1рак жоцгарлар оны тындаган жок. Олар орыс камал-беюн1стер1не, казак коныстарына жакын жерде 20 мыц эскер устап, казакты мазалауын коймады. Енд1Г1 жерде казактар ез кушше гана сену1не тура келд1. Осы идеяны орныктыруга казакт^щ жас Абылай ханы зор куш жумсады. Бул кезде Букара, Хиуамен катынас-шиелен1ст1, жоцгарлар 166

унем1 кауш тещцрш отырды. Ещцп жерде казак халкынын тек езшщ купине гана сену1 керекпп жэне уш жуздщ басын косып, жоцгарларга карсы туру керекппне кездер1 жетп. Осы идеяны жузеге асыруда Абылай хан ецбек сщ]рдь Ол 1731 жылы ауылыньщ адамдарымен б1рге калмактарга карсы шайкаска катысып, атасыньщ атымен «Абылайлап» жауга шауып, козс1з ерл1Г1мен, батылдыгымен кезге ту сед 1. 1711 жылы дуниеге келген Абылай Уэлиулыньщ бастапкы ес!М1 Эбшмансур болды. Ол жастай жет1м калды. 1731 жылы жонгарлармен шайкаста козге ТуСТ1. Жоцгарияныц ханы Калдан Серен 1745 жылы елш, оньщ мурагерлер1 такка таласты. Осы кезде оган шыгысынан Кытайлардыц Манчжурлж (Шуршггтер) Цинь империясы тшсе бастайды. Абылай осы сэтп пайдаланды. Ол алдымен Сыр бойындагы калаларды азат етуге юрклч. Ол бул жорыкта казак эскерлерш уш топка болд1. Оньщ б1рщил тобын Канжыгалы Богенбай мен Умбетей жырау баскарды. Богенбай баскарган 10 мьщ эскер алдымен шыгып, Турюстанныц солтустж жагына, Созак беюнюше барып ти1суге тигс ед1. Еюнпп колды Шакшак Жэн1бек батыр баскарды. Оган Тэтщара жырау косылды. Олар Сырдьщ томенг1 агасына карай кетп. УШ1НШ1 нег1зг1 колды Абылайдыц ©31 баскарды. Жорыкка катысушылар Шиел1, Жацакорган бойымен Турк1станньщ кунбатыс жагына карай жылжыды. Бул топта эйгш батырлардан Каракерей Кабанбай, Батыр Баян, Сырымбет, Малайсары, Жанузак болды. Жонгар эскер1н баскарган Калдан Серенн1н ортаншы улы Цевен Доржи де ез эскерш ушке белдь Ол езшщ басты кушгн Абылайга карай багыттады. Оньщ кару-мылтыгы, туйе уст1не орнаткан 15 зецб1реп бар ед1. Казак жасактары сойыл, шокпар, садакпен каруланды. Цевен Доржи ез1Н1н ауыр колымен Абылай эскерлер1нен бурын кел1п, Жанакорганга бек1н1п алды. Абылай Жацакорган беюнюш алуды Кабанбайга тапсырды. Сырымбетт1 оц жак канатка, Баянды эскерд1ц сол жак канатына койды. Олардьщ сыртынан уш мыц колы бар Малайсары, Оразымбет батырлардыц эскер1н топтастырды. Бул Сыр бойындагы, оцтустж Казакстандагы согыстар ек1 айга созылды. Нэтижес1нде Казак эскерлер! Жацакорганды, 167

Шымкентт! жаудан тазартты. Туркютанга дешн жегп. Ал Бегенбай баскарган эскерлер Созак пен Сайрамды жаудан босатты. Батыр Баян жауды ©кшелеп Талас езенше дешн барды. Жэшбек батырдьщ эскерлер1 Кызыл кумдагы Каракалпак жерш босатып, калмактарды Сырдьщ жогаргы саласына шепщирдь Жан-жагынан кусырылып, амалы таусылган Цевен Доржи Абылайдан бгпм сурауга мэжбур болды. Кел1С1м бойынша Созак, Сайрам, Манкент, Шымкент калалары сол кездеп казак ханы Эбшмэмбеттщ карамагына етп. Турюстан туралы мэселе кешшрек шешшетш болды. Абылой бул жолгы жещстерш жоцгар хандыгыньщ куйреушщ бастамасы деп есептед1. 1745 жылгы согыс осымен бггп. Жоцгарлар казак жершен б1рт1ндеп шепне бастады. Алайда Абылай хан жауды бул даладан мулде куып шыкпай тыным таппады. Казак жерш калмактардан толык тазарту максатымен Абылай бастаган казак жасактары 1750 жылы жауды Тарбагатай, Жоцгар Алатауы жер1мен екшелеп, Жоцгар какпасы мацында оцдырмай соккы берд1. Жау Жоцгар Алатауынан эр1 асып кашып кетт1. Бул 1р1 шайкастардыц 1Ш1ндег1 акыргысы болатын. 1740 жылы Жоцгарияныц ез1Н1ц 1Ш1Нде бил1к ушш кутуып, (Калдан Церен елген соц) туыскандар арасында дубелец жагдай калыптаскандьщтан, Жоцгар ел1 элс1рей бастаган ед1. Содан жалгасып бул кешпецщ мемлекетт1 1758 жылы Кытай империясы тубегейл1 женд1. 1755 жылы жоцгарлар б^рнеше усак иелжтерге белшш кеткен ед1. Осыдан кей!нг1 1758 жылы Жоцгар мемлекет! кулады. 1758 ж. Цинь кытайлары Шыгыс Турк1стандагы казгрг! Синь-Цзянь жер1н басып алды. Сейтш енд1 Цинь империясыныц батыс шекарасы казак жер1мен шектест1. Сейтш енд! казак жер1не Цин империясы шабуылын бастады. Осы ауыр кезде Абылай езшщ шебер 1ШК1, сырткы саясатымен кезге туст!. Осы кезде Аксакалдардыц алка кецесш шакырып, Кытаймен согысты соза беруге болмайтынын, кеп согыстан халыктьщ азып-тозып кеткен1н айтып, Кытаймен елш1л1к катынас орнату максатында адамдар Ж1беред1. Сейт1п, олармен сауда, экономикалык байланыс орнатудыц жолдарын карастырды. Ресеймен карым-катынасын да улгайтты. Казак жерш ею алып елд1ц каушнен коргап калуда улкен ецбек ащрд!, ©31Н1Ц нэз1к саясатымен тш табысты, ез1нше бил1к, ез1нше саясат журпздй 168

Кытайлар (Шуршптер) да дуркш-дуркш шабуыл жасап казактарга тыным бермедь Олардьщ кейб!р шабуылдары Казак жерше, Жетюу мен Сарыарка ощрше сугына ещц. Казак эскерлер1 олардьщ каптаган, жаксы каруланган колымен 01рнеше рет бетпебет келш, Абылайдын баскаруымен б1рде жещп, б1рде жецшш журд1. Абылай кел1С1мге келу туралы Пекинге адамдар Ж1берд1. Сойтш, бейбгг келю1мдер аркылы Кытаймен сауда, экономикалык катынас орнату жолдарын бар мумющцпн сала 1здест1рд1. 1760 жылдары Кытаймен арада бтм герш ш к жасаудын (Аягоз бтм1) сэт! туст1. Казактар Алтай-Кара Ерт1с жэне Тарбагатай, Жонгар Алатауыньщ шыгыс жак беткейлер1нде, 1ле бойынша к©Ш1Пконып журуге мумюндж алды. Ол Ресеймен де карым-катынас орнатты. 1771 жылы Эбшмэмбет хан олгеннен кешн, Турюстанда хандар мен султандар бас косып, Абылайды Орта жузд1н ханы ет1п сайлады. Ал 1с ж\'31нде елшеус1з енбег1 аркылы Казактьщ ханы болып танылган ед1. Б1р жылдан кешн 1772 жылы вицеканцлер М.Л. Воронцовтыц жарлыгымен Абылайга арналып Есш езен1не таяу жерде Жацгызтобеге агаш уй салынды. Абылай 1780 жылы мамыр айында Ташкентте 69 жасында кайтыс болды. Орнына Уэли хан сайланды. Бацылау сурацтары мен тапсырмалар: 1.Жоцгар хандыгыньщ курылуына токталыцдар. 2.Жоцгарлардыц казак жерше жорыгыныц басты себеб1 неде? 3.Казак батырларын атацыз. 4.Казак-жоцгар согысын картага тус1р1цдер. 11. К1Ш1 жуз ханы Эбшхайырдыц саясаты 1. Эбтщйыр хан тусындагы 1шт саяси жагдай 2. Эбшцайыр ханньщ сыртцы саясаты 3. Едт цалмацтарымен согыс 4. Ресеймен езара цатынастар Эбшкайыр хан тусындагы 1шю саяси жагдай. Казак тарихы уш1Н ХУП гасырдыц соцгы ширеп мен ХУШ гасыр ауыр да, курдел! кезец болды. Хандык сырткы куштердщ шиеленюу1 мен жуз169

дердщ арасындагы белшушшктен элЫрей туст1. Кешпел1 жэне жартылай кешпел1 аймактармен отырыкшы хальщтыц арасындагы байланыстыц элс1реу1 хальщтыц элеуметпк, мэдени, психологияльщ, демографиялык жагдайын томендетп. Осы кезенде Казак хандыгыньщ сырткы жагдайы да шиеленюе тусть Жоцгар шапкыншылыгымен катар, орыс мемлекет1 де Кшй жуз казактарыныц кошше жакындай бастады. Ал Улы хандыктан ум1ткер султандардыц алауыздыгы кушешп турган уакытта, Эбшкайыр ханды Ресей мемлекет1 сиякты одактас 1здеуге мэжбур етт1. Эбшкайыр хан Ресеймен татулыкка жету аркылы такка талас мэселесш шешущ ойлады. Екшшщен, хальщтыц узак согыстан шаршаганын, экономиканыц кансыраганын, орыс бек1Н1С1Н1ц каптауын жэне жоцгарлар мен едш калмактарынан, Орта Азия хандыктарынан, Кытайдан келет1н кау1п катерд! ескере отырып, Ресейден бодандьщты сурады. «Дэл осы сэтте ханга лайыкты адам, согыс тэж1рибес1 мол, атагы да абыройы да зор, октем мшезд1, оркоюрек Эбшкайыр болды...» деп жазады тарихшы Ж.Касымбаев. Тарихшы, галым М.К- К°зыбаев: « Сол сэтте торе эулет1нде Эбшкайырдан баска жан жокты. Алайда бак таласы, так таласы, жузд1к талас нэтежиес1нде бул максат 1ске аспады. Эбшкайыр хан халык б1рл1гш, оныц болашак Т1рл1пнщ 031НД1К жолын 13- дед!...» дейд1. 1718 жылы Кайып ханды Орта жузден ыккан бакталастары олт1рд1. Саясти аренадан Кайып ханныц жойылуы жэне содан кешнп болган жоцгарлардыц согыс агрессисына карсы казактардыц 1р! аукымды курес1Н1ц окигалары Эбшкайырдыц курдел! тулгасын алдыцгы катарга шыгарды. 1731 жылы К1ш1 жуз бен орыс мемлекетшщ арасындагы карым-катынас осы жьшы Ресей империясыныц протекторатын кабылдау туралы кужатка кол койганнан бастап 1с жуз1нде б ек т л д 1. Сонымен катар Ресей патшалыгы казак хандыктарын тугелдей ©З1не карату максатында бул олкеге б1рнеше экспедиция Ж1берген. 1734 жылы мамырда кыргыз-кайсак экспедициясы курылып, Орынбор экспедициясы деп аталып, оны сенаттыц обер хатшысы И.К. Кириллов баскарса, кей1ннен Н. Татищев келд1 «Казакстан тарихы»., Алматы каласы, «Арыс» баспасы 2000жыл. Т.г.д., профессор К- Каражан 116-117 бб./. 1723-1729 жьшдарындагы казак-ойрат согысы кезещнде Эбшкайыр Казакстан аумагына ©31Н1Ц саяси ыкпалыныц 170

шекарасын кецейтш, казак кауымдарыньщ эскери жэне саяси ем1ршде жетекип релге кол жетюздь Атакты батыр жэне табын руыньщ басшысы Бекенбайдыц айтуынша: « Тэуке ханнан кешн Эбшкайыр басты хан болды жэне ешюмнен кедерп кермей, ез ерюмен кеп нэрсе ютеген». Ресейдщ Кшп жузге Ж1берген елш1С1 А.И. Тевкелев болса: «баска хандардан гер1...зор курметке белеген» деп жазды. Б1р жыл еткен сон,, ол тагыда былай деп жазды: «барлык казак хандарыньщ 1шшде Эбшкайыр хан б1ршип орында тур». Кшп жэне Орта жуздщ халык екшдер! жиналысында Жэшбек батыр мен атакты Казыбек би, шемекей руынан ыккан Жайылхан би жэне алшын одагыньщ б1ркатар билер1 мен ыкпалды адамдары «букш жет1 журтка эм1р1 б1рдей журген жэне букш ордадагы ец басты жэне атакты хан»,-деп айткан/2. «Казакстан тарихы» 3-том,Алматы каласы, «Атамура» баспасы2010, 101 б./. Жогарыда аталган тарихи деректерге карап, Юип жуз ханы Эбшкайырдыц ыкпалды да, белггш саяси тулга болганын байкау киын еме Эбшкайыр сол кезде калыптаскан бил1к пен баскару жуйесшщ саяси устемд1кт1 уйлест1р1п устап отыруга жэне турл1 элеуметт1к уйымдардыц турл1 буындарын баскарудыц жогары децгей1не кепшд1к беруше кабшетс1з болганын да дер кезшде тусше 61ЛД1. 031Н1Ц алдындагы атакты хандар сиякты Эбшкайырдыц алдында ею тацдау турды, б!р! кантег1ст1 айкастарда алынган бил1кт1 амалсыз жогалту болса, еюнпис1 оны сактап калу уинн амалсыз куресу. Ол еюнип нусканы жен керД1 жэне соган байланысты езшщ бшпк еюлеттцпктерш еселей тусудщ оцтайлы жолдары мен амалдарын 1здест1рд1. Эб1лкайырдыц 1шю саясаттагы басты багыты сырткы саяси багытынан айкын керше бастады. Ягни, XVIII гасырдьщ 30-40 жылдарында орыс еюметше Ж1берген жолдауларынан ацгарылды. Оныц максаты да «улкен хан» атану болатын. Ханныц элеуметТ1К жагдайын туракты ет1п устап туру мен оны бшпктен куштеп тайдыру мэселес1н шешу уш1н так мурагерЛ1п тэрт1б1не езгер1с енг1зу керек деп есептед1. Ол хан атагын беруд! халык жиналысыныц колынан алуды кездед1, осы максатта тек б1р гана султан еюметше бшпют беру керек деп санады. Дегенмен, кешпел! когамдагы элеуметт1к катынастардыц ез1нд1к ерекел1ктер1не орай барлык билердщ колында казак халкына ыкпал етудщ мейл1нше куатты туткалары болды/3. Ерофеева И.В. политическая органи171

зация кочевого казахского общества, Центральная Азия № 6( 12), 119-120 б. /. Осы калыптаскан жагдайдьщ барлыгы Эбшкайырды сырт жерлерден куатты куш 1здеуге мэжбур етп. 1шю жэне сырткы саяси жагдайда эскери кушпен коса, туракты монархиялык режим 1 бар, еуразиялык кецют!ктеп державага етш1ш жасаудьщ магынасы болгандыктан, Эбшкайырдьщ саяси багдары Ресей империясына ауды. Эбшкайыр ханньщ сырткы саясаты. Эбшкайыр хан тусында казак халкыныц басына тускен ец ауыр кезец оцтустж-шыгыстан Жоцгар эскерлершщ согыс бастауы болды. Жоцгарлар Едш калмактарыныц арасынан жасырын келюсез журпзш, казак жерш жаулап алуды ойлады. Жоцгарлар Клип жуздщ Сагыз, Емб1, Ойыл, Торгай езендерше дешн жетп. Цалмак ханы Аюке казактарга карсы шыгу уиин Ресей патшасынан эскер Ж1беруш етшедь Осы кезде Эбшкайыр хан жиырма мыц эскер1мен жорыкка аттанады. Эбшкайырмен б1рге Бекенбай, Есет, Жэшбек сиякты батырлар Жайык езенше карай бет алады. 1723 жылдыц 28 карашасында Эбшкайыр хан жоцгардыц 2000 отбасын жэне малдарын колга тус1р1п жецюке жетед1. Келес1 жылы шшде айында Эб1лкайырдыц нег1зг1 куш1н баскарган Есет батыр каракалпактармен б1р1Г1П Жайыктыц оц жагалауындагы Лобждыц ауьшына шабуыл жасап, жецюке жетед1. Тамыз айында казактар Саратов каласына деЙ1н жетш, Эб1лкайыр хан бастаган казак, каракалпак жэне башкурт эскерлер1 калмактарды э т р е т ш кей1н кетед1. Ягни, казак жэне калмак согыстары жылдарында « Жайык езеш казактардьщ табигы шекарасы болып калды» деп П.И. Рычков осы окигаларга байланысты айткан./4. Эбшкайыр хан:жинак. Г.Энес, К. Есмаганбетов, Алматы каласы, «Арыс» баспасы 2010 жыл, 149-1506./ Эб1лкайыр хан бастаган казактар Едш жэне Жайык ушш айтарлыктай куш б1р1кпре алган. Осы окиганыц ез1 халкымыздыц тэуелс13Д1К жолындагы куреске дем беруш1 жэне шешуил фактор болды. А.И. Макшеев:« туткиьшдан жасалган шабуыл казактарды удере кешуге мэжбур еткешмен, тэуелс1зд1пнен айыра ал мады» / 5. Эбшкайыр хан: жинак- Е. Энее, К. Есмаганбетов, Алматы каласы, «Арыс» баспасы 2010 жыл, 151б./Осындай киын кезенде казак куш1н топтастыруда Эбшкайыр бар мумкшшцппн пайдаланды. Келес! кырынан алганда, Эбшкайыр хан Едш калмактарыныц жоцгарлармен б1рлесе жаулап алу жоспарыныц да жузеге асуына кедерг1 болды. 172

Ресеймен езара катынаХУН гасырдьщ аягы мен ХУШ гасырдьщ басында Ресей мен Казак; жуздершщ арасындагы дипломатия лык катынас жандана тусти Ею тарапан да туткындар алмасу, калмактар, орал жэне с!б1р казактары жэне башкурттар арасындагы эскери жанжалдарды реттеу жэне сауда катынастары мэселелер1 туындап жатты. Ацыракай шайкасынан кешн казак билеуш1лер1 арасында белшю пайда болды. Кеп узамай Эбшмэмбет Турюстанга кешсе, Эбшкайыр орыс шекарасына карай бет алганы мэл1м. Эбшкайыр 1730 жылы Уфа наменстнию аркылы Петербургке елш1 Ж 1берш , Ресей империясыньщ бодандыгын кабылдауды оттд1. Бул жолы елшшерге барынша курмет керсетшп, оньщ Кутлымбет Коштайулы бастаган жет! адамы кабылданып, дала ешрше Сырткы ютер алкасыньщ тшмашы А.И. Тевкелев бастаган комиссия косылып, жерлерд! сипаттау ушш ею геодезист А. Писарев пен М. Зиновьев болды. 0 з кезепнде А.И. Тевкелевке «кыргыз жэне кайсактар» туралы мэл1метп жазып алу, елдщ орфографиясын, халыкка бодандыктыц унайтынын немесе унамайтынын, кершшер1 юмдер екен1н, зецб1рек куя бшетшш немесе бшмейт1н1н...» зерттеу жуктелд1. «Мен барынша теменш1ктеп, ез отаныма адал кызмет керсетем1н деген жалгыз тшекпен, ек1 жылга жуык уакыт бойы унем1 басымды ел1м кауп1не Т1ге жур1п, аштыкка шыдап...букш орданы кендерд1м, дэл бодандыкка келт1рд1м»,-деп жазады А.И. Тевкелев/6. Разные бумаги генерал-майора Тевкелева, 16 б./. Б1ршии болып бодандыкка Эбшкайыр, кешннен Бекенбай аксакал, Есет батыр, К^дайменд1 мырза косылып, жалпы саны 27 аксакал ант берд1. Тутас алганда К1ш! жузд1ц Ресей бодандыгын кабылдауыньщ оюъективт1 непздер1н тер1ске шыгармай, Эб1лкайырдьщ менменд1г1н1ч барган сайын айкын кер1не тускен1н ацгаруга болады/7. Казакстан тарихы 3-том, 160-161 б./ Дегенмен Казакстандагы жагдай шиел1скен турде кала берд1. Ал императрица болса 1734 мактау грамотасында Эбшкайыр ханга Улы жузден баска Орал ханын да бодандыкка келт1руге жэрдемдесуд1 буйырды. Эбшкайыр Ресей империясыньщ шыгыс шекарасын, орыс кепестер1Н1ц сауда керуендерьн коргауга, эскери кемек керсетуге, багалы тершерден салык телеуге уэде етсе, сонымен катар Эбшкайыр патша уюметшен оз урпагында хандык бил1кт1ц калуын, 1штен жэне сырттан киындыктар туа калган жагдайда, езше Т1рек жэне корган болатын Ор бек1н1с1н салуды 173

талап етп. Эбшкайырдыц бул талаптарына орыс еюметшщ карсы келмеушщ тагы б!р себеб1 беюню салу Ресей ушш хандык бодандыкты ныгайтуга тшмд1 болды. 1741 жьшы жоцгарлар Орта жуз жерше басып юредь Орта жуз казактары Клпп жуз жерше карай шепнуге мэжбур болады. Эбшкайыр хан Ресейден дереу кемек сурайды. Б1рак империя кемек керсетпедь Ресей империясы казактардьщ б1р1гу 1 мен б1ртутас болуын каламады. Себебг, ондай мемлекетп багындыру киын болар ед1. Сондыктан Ресей казак билеушерш б1рш б1рше айдап салу, турл1 сыйлыктар мен атактар таратып ез максатына пайдалану саясатын устанды. Эбшкайыр ханды патша уюметше тугелдей тэуелд1 ету ушш улы Кржахметп аманатта устады. Тарихшы Асфендияровтыц айтуынша патшалык еюмет Казакстанга достык жэне бодандык туын желеу етш, жырткыштык, тонаушылык саясатты устанды/8. Эбшкайыр хан, Алматы каласы, «Арыс» баспасы 2004, 1176./. К^орыта келгенде, тарих сахнасындажоцгарларга карсы канды кактыгыстарга белсене араласып, алгашында ержурект1Г1мен таньшган, кешннен так уш1н болган шиелен1стерде «Улы хандык бшпкп» колга тус1ру жолынан тайынбай, бил1г1н коргау максатында Ресей ек1мет1мен жакындасып кана коймай, бодандыкты кабылдаган ЮШ1 жузд1ц ханы Эбшкайырдыц устанган саясаты даулы да,шиелен1ске толы. Тулганыц 613 эл1 де бшмейтш саяси тустарына кеЙ1нг1 зерттеулер мен тарихи кужаттар бага берер деген ойдамыз. Бацылау сурацтары мен тапсырмалар: 1 .жуз ханы Эбшхайырдыц ею жакты саясатына токталыцыз. 2.Эбшхайырдыц Ресеймен карым катынасы туралы конспект! жазыцыз. З.К1Ш1 жуз ханы Эбшхайырдыц ем1р1 мен 6ил1Г1 жен1нде хронологиялык схема курастырыцдар. 174

12. Абылай ханныц журпзген шиа жэне сырткы саясаты 1. Абылай ханныц цазац хандыгын ныгайту жолындагы цызмет1 2.Аблай ханныц ш т саясаты. 3. Абылай ханныц сыртцы саясаты. Абылай ханньщ казак хандыгын ныгайту жолындагы кызмет1. Абылай хан туралы кептеген дастандар, ацыз-эцпмелер, елец-жырлар, тарихи деректер мен зерттеулер бар. Абылай ханды еске алганда б!з оны батыр, Орта жуздщ султаны, сосын Орта жуз жэне де букш казак халкын б1р1кт1рш, казак хандыгын б1ртутас мемлекет ретшде сактап калып, оньщ Улы ханы болып, езше казактыц барлык хандары мен билерш-султандарын багындыра алганын жэне де саяси кайраткер, акылды колбасшы, дарынды мэл1мгер, куйш1 екенш айтканымыз жен. Абылай хан букш ем1рщ казак халкы (казак елшщ) бостандыгы, егемещцп ушш арнады. Шокан Уэлиханов «Казак жершде Абылайдыц данкы аса зор. Абылай заманы оларда казактыц ерлж заманы болып саналады» деп жазган ед1. Абылайдыц шын аты - Эбшмансур. 1711 жылы экес1 Керкем Уэли Турюстанга султан болып турган кезде дуниеге келген. Бул кезец казак халкы ушш ете кау1ггп, ауыр кезец ед1. Уш айдаЬардыц (Жоцгар, Кытай, Ресей) ортасында казак мемлекетшщ жойылып кету кауш т е н т турды. Кытай мен Ресей жоцгарларды казак жер^не айдап салып отырды. Ауыр «Актабан шубырынды, алкакел сулама» жылдары Абылай 12 жасында жауынгерлерд1Ц катарына косылады да, 22-де батыр, колбасшы рет!нде танылады. XVIII гасырдыц орта шен1нде казак елш жаулардан коргау уш1н Абылай Ресеймен жэне Кытаймен татулык, достык катынас сактап, олардьщ колдауы аркасында жоцгар баскьшшылыгын талкандауды жен керд1. Ец 1р1 кау1п жоцгарлардыц баскыншылыгы екенд1пн тусшд!. 1740 жылгы шайкаста Абылай казак жауынгерлершщ Т1келей колбасшысы болды. Казак эскер1 жоцгарларга катты соккы берд1. Жоцгарлар коп шыгынгаушырап, кей1н шег1нуге мэжбур болды. Абылай казак эскерлерщ уйымдастырып, жауга карсы кетерш, басын б1р1кт1р1п, нег1зп эскери куигп жинап корш1 мемлекеттерге казак хандыгы б1ртутас ел екен1н керсеттк Абылай султан бул кезде казактарды 175

б1ртшдеп жоцгар шабуылдарынан куткарып, елдщ тыныштыгын, халыктыц тутастыгын, мемлекеттщ егеменд1пн, тэуелс13Д1гш сактап калуды максат еткен. Бул максатты юке асыру барысында ол Ресей империясыньщ 1740 ж. Орынборда (тамыздыц 28-1) султан Абылай «верным добрым и послушным ... и подданным быть ...» деп Ресей империясыньщ еюметше, кешн Кытай мемлекетшщ бодандыгын кабылдауга мэжбур болды. Тарихшы - галым Н. Мухаметканулы «XVIII гасырдагы Чин патшалыгы мен казактардьщ карым-катынасы» атты макаласында былай деп жазады: «1755 ж. Орта жуз ханы Абылай Чин хандыгыныц елшйтерщ кутш алган кезде, оларга Чин хандыгына багынышты болу ниетш бщщрдг. «Улы мэртебел1 патшаныц орталык ойпатты билеп отырганьш бурыннан естуип ед1м, арада аскар тау, алып озендер кеп, жер шалгай болгандыктан тарту-таралгы апара алмадык. Мше, бугш патшаныц куд1рет1 шалгайды шарлап, 1леш сапырып, Лама дщщ коркейтп. Казактар мен жоцгарларга тыныштык орнатылды деп куанып отыр. Мен шын ниет1ммен мэртебел1 патшага караймын». Ал бул туралы А.Левшин былай деп жазады: «Жауын сусымен де, куш1мен де сескенд1ре отыра, ол ез калауымен б1ресе Ресейдщ, бгресе Кытайдыц бодандыгын кабылдауга мэжбур болганымен шын мэн1нде ешк1мге де бой усынбаган тэуелс1з басшы болды». Ею 1р! мемлекетпен дипломатиялык, сауда карым-катынастарын орнатып, кез1нде жоцгарлар басып алган Алтай, Тарбагатай ещршдеп казак коныстарын кайтарып алды. Казактар жаппай ата-мекендер1не орала бастады. Жоцгарлармен куресте хальщтыц басын б1р1кт1руде ерекше рел аткарды. Абылай султан езшщ шебер саясаткерл1пнщ аркасында Ресей мен Кытай сиякты 1р1 империяларды ез саясатымен санасуга мэжбур ете отырып, ю жуз^нде елд1ц дербест1Г1Н, жерщщ тутастыгын сактап калды. Абылай отюр ойлы, терец б1Л1МД1 шешен адам болган. Б1рнеше тур1к хальщтарыныц жэне де парсы, кытай, орыс тшдерш жетж бшген. 1741 жылы Абылай султан жоцгарлардыц коршауынкальщ, туткынга тусед1. Туткында болган ек1 жыл 1Ш1нде олардьщ Т1Л1 мен жазуын уйрен^п, жоцгар хандыгыныц 1ШК1 саяси жагдайын Ж1Т1 бакылап, бул мемлекеттщ куштш1Г1 - мыкты ортальщтанган бшйкке багынуында жэне де хальщтыц б1рл1пнде екен1н тус1нед1. Абылай султан жэне де б1рге болган сер1ктер1, 176

барлыгы отыз бес адам калмак туткынынан 1743 жылдьщ 5-1 кыркуйепнде елге кайтып оралады. Абылайдьщ туткындагы ею жылдай уакыт 11шнде езшщ кадыр—касиетш жогалтпай жогары устауы, сез жуйешндеп тапкырлыгы мен батылдыгы жауларын танкалдырган. Калдан Церен Абылайдьщ даналагына бас шп, оган жогары мэртебел! сый-сыяпат керсеткен жэне де «ол (Абылай) заманынан жуз жыл бурын ерте туды, букш элемд1 билеу колынан келедЬ> деп тегшнен-тепн айтпаган болар. Осы мэселеге байланысты орыс деректершде былай жазылган: «Он, Аблай, от зюнгарцев с великим награждением отпущен, а именно: дана ему палатка, шитая золотом шуба, крытая парчою золотою, палатка железная складная, панцырь и прочее». Жоцгарлардыц контайшысы К,алдан - Церен «менщ улымды елт1рген сен бе?» - дегенде Абылай былай жауап берген екен «... баланды елт1рген мен емес, халык, менщ колым халыктьщ буйрыгын орындаушы гана». Бул окига туралы Умбетей жырау «Бегембай ел1мш Абылай ханга ест1рту» атты жырында былай дейд1: «0 лт1рем деп Калдан хан Орайына Шарыштьщ, Сезше карсы сез айтып, Жауаптастьщ, карыстьщ. Капияда тутылдьщ, Калмакка б1теу жутылдын, Шешендш жолын тутындьщ, Уш ауыз сезбен кутылдьщ ...» ХУШ г. 50-шы жылдары Жоцгар мемлекет! саяси дагдарыска ушырап, элс1реп, ыдырай бастады. Б1рак, Абылай хан ол елд1 кырып шапкан жок. Себеб! Цытай империясымен Казак елшщ арасында буферл1к рел аткарган Жоцгар хандыгыньщ мулдем жойылуы неге экелш согатынын Абылай жаксы тусшген. Сондыктан да ол калмак халкыныц Кытай баскыншыларына карсы улт-азатгык куресш колдады. Б1рак, калмактар ауыз б1рл1ктен айырылды, соныц нэтижес1нде 1756-1757 жылдары Цин империясы Жоцгар мемлекет!н жойып, халкын кырып тынды. XVIII г. орта кезшен бастап Абьшай казак елшщ ер1кт1, 1ргел1 б1ртутас ел болуын, ата конысына жайгасып, бейб1т ецбек ету1н калады. Ол елд1 отырыкшылыкка кеш1руд1, Уш жузд1ц басын косуды, туган Отанын жаудан коргауды максат етт1. Абьшай хандык курган кезде ханныц жанында Кецес болган. Оган барлык жуздердщ екшдер1 катысып, мацызды мэселелерд1 карайтын жэне де букшказактык ЬСурылтай шакырылып, согыс пен бгпм, коныс пен жайылым, дау мен дамай, баска халыктармен арадагы сауда мен дипломатиялык карым - катынас мэселелер1 карастырьшып отырды. Ташкент, Ходжент, Сайрам, Шымкент, Созак, Туркестан 177

калалары азат болган соц, ягни казак хандыгына кайтадан караганнан кешн, Уш жуздщ б1рл1пнщ кершю1 рет1нде ежелп Туркютан каласы казак мемлекетшщ астанасы болып белгшенд1. Мемлекеттщ тэуелс13Д1пн сактау ушш, баскыншылардан елш коргай алатын жауынгерлж кабшет1 бар эскери куш жинап, оларды баскаратын тапкыр эскер басшыларын езшщ касына жинай бшген жэне де езшщ жогары дэрежедеп колбасшылык касиет1 бар екенш корсете алган. Орыс казактары салып жаткан беюню, камал-калалардыц мацындагы жайылымды жерлерден айырылып калмау ушш, орыс мужыктарынан казактарга ег1нш1Л1кт! уйретуге эрекет етп. Ал сауда-саттык журпзу юше кеп кецш белгеш де орынды ед1. Бурын айырбас сауда тек Орынборда гана журпзшсе, енд1 1760-шы жылдары Троицкще, Семейде, К,ызылжарда журпзшетш болды. Ертю езеншщ сол жагын бойлай шыгыска - Цытайга карай «Абылай жолы» атты сауда жолы салынды. К^азак хандыгы мен К^ытай арасындагы сауда-саттык бшк дэрежеге кетер1лд1. Тарбагатай мен Кулжада жэрмецкелер ашылып, олар казактарга малый, коленер буйымдарын Цытай тауарларымен айырбастауга мумюншш1к тудырды жэне Ресей мен Орта Азия мемлекетгерше де К^ытаймен сауда карым-катынасын орнатуга жол ашты. 1771 жылы уш жуздщ екшдер1 жиналып Абылайды букш казактыц ханы етш сайлайды. Оныц хан атагын Кытай императоры да, орыстыц ак патшасы да беютедь Ресей патшасы Екатерина II Абылайды хандыкка беюту, эйтпесе, оган элдеб1р нускаулар беру уштн оны талай рет Петербургке, не Орынборга арнайы шакыртады, алайда Абылай хан ол шакыртуларга: «Мен1 уш жузге хан кылып халкым сайлады, ендеше буган коса айрыкша б1р куэл1к алудыц кажет1 жок», - деп жауап берген. Шын мэн1нде де Абылай ханныц тусында казак мемлекет1 езшщ 1шю, сырткы саясатын ешк1мге жалтактамай дербес жург13Д1. Ол ез мемлекетшщ дербесгппн бэр1нен де жогары санады. Сондьщтан, Цин империясы Жоцгар мемлекетш кырып-жойып, шауып тастаганнан бастап Абылай б!рнеше елшшер Ж1бер1п, Кытай мемлекет^мен бейб1т саяси катынас орнатуга тырысты. Кытай империясы б1рнеше кайтара шапкыншылык жасап, казак жер1н жаулап алмакшы болды. Кытай мемлекет1н жецу оцай емес екенш тус1нген Абылай хан онымен бейб1т кел1С1мге кел1п, сауда-саттыка жол ашып, оны Ресей империясына карсы колданган. Кытаймен 178

бейбгг карым-катынасты ©рб1те отырып, Абылай Ресеймен де калыптаскан саяси жэне экономикалык катынасты узбеген. Ресей империясы казак жершщ шекарасына беюнютер, камал-калалар салып, оларды орыс казактарымен толык жайгастырып жатканда жэне де Жайыктьщ, Ертютщ тагы баска озендердщ жагасына казактар малый жаюына тшм салу жоншдеп жарлыктарын шыгарганда Ресеймен жагдайды шиеленют1руге бармай, мэселеш дипломатиялык жолмен шешуге тырысты. Ресей патшалыгыньщ отаршыл, басып алу саясатыньщ курбаны болу кауш турганын сезд1. XVIII г. 70-шы жылдары Турюстан аймагында туратын казактарды кыргыздар шауып, мал-жандарын айдап экетш отырады. К^азактар Абылайдан оздерш корлыктан куткарып, коргауды талап етедК 1779 жылы Абылай эскерлер1 кыргыздарды талкандап, басшысы - Садырбаланы туткынга алады. К,ыргыздар кел1С1мге келш, б т м жасауды отшед1. Сосын, Турюстан, Сайрам, Шымкент, Созак калалары босатылады, ал 1781 жылы Ташкентп багындырады, оны алым-салык телеп туруга мшдетп етедь Абылай хан «... ©31 эулет басы ретшде рубасыларынын гурпы бойынша ©М1р суру ушш Турюстанда калды. Сонда 1781 жылы дуние салып, мурдес1 Кржахмет Яссауид1н меш1Т1 алацына жерленд1», - дейд1 Ш. Уэлиханов. Абылай хан мемлекеттщ, казак халкыньщ жагдайын шугыл тузед1. Абылай кезец1 тарихта ен бгр елеул1 кезец болды. Жау куылды, халык оз жер1нде емш - ерк1н турмыс курды, б1рл1кке, уйымшылдыкка нег1зделген хандык бил1Г1 курылды. Солай бола турса да Абылай хан коз! т1р1С1нде К,азак елшщ мемлекет1Н1ц туракты болуынын, тарихи жагдайын жасап улгермед1. 1781 жылы Абылай хан дуние салганнан кеЙ1н ел1М13дщ тутастыгы ыдырап, Казакстан тэуелс1зд1г1нен айырыла бастады. Абылай хан - XVIII гасырдагы тарихымыздьщ аса 1р1 тулгасы. Ол туралы орыс галымы А. Левшин былай дейд1: «Абылай тэж1рибес1, акыл - айласы жагынан болсын, кол астындагы халкыньщ саны, купи жагынан болсын, сондай-ак ез1Н1н Ресей патшалыгымен, Кытайдьщ богда ханымен журпзген тапкыр, шебер катынастары жагынан болсын оз тусындагылардьщ бэр1нен де басым ед1. Ол устамды, досьша мшэшм м1незд1, жауына катал, каЬарлы юс1 ед1. Сондыктан журтты оз1не тарта, ерте б1лет!н ед1». Бул жерде Абылай ханньщ XVIII гасырдан куш жеткен санаулы куйш1лер1М1зд1н б}р1 екенш айта кеткен жон болар. Себеб1 казак 179

когамында куйдщ алар орны айрьщша, ец мол дерек коз1 куй тш нде жэне куй ацыздары туршде сакталган. Абылай ханныц куйлершщ такырыбы нактылы ем1р кубылыстарына арналган жэне де ел камы мен халык тагдыры женшде толганган ойларын сипаттайды. Абылай ханныц куйлер1 туралы Ш. Уэлиханов, А. Затаевич сиякты галым-зерттеушшер кезшде жазган. Олар: «Ак толкын», «Булан ж т т » , «Дуние калды», «Кайран ел1м», «К,оржын какпай», «Жет1м торы» т.б. «Бул куйлердщ бэр1 куш осы уакытка дешн Абылай урпактарына сонау б1р дацкты кезецдерд1 елестетедЬ) дейд1 Ш.Уэлиханов. Абылай ханныц алга устаган саясаты, максаты - казак халкыныц бостандыгы мен б1рл1Г1, мемлекетпп мен тэуелаздйч ед1. Алайда ол дуние салганнан кешн казак мемлекеп кайта белшектенш ыдырай бастады. Ресей империясы казак жерш отарлауды кызу колга алды. Оны юке асыру эр турл1 жолдармен юке асты, ягни эскери шеп бекшютер салу, казак жерш тартып алу, хандык билнсп жою, рухани отарлау жэне т.б. Абылай кезшде казак хандыгыньщ саяси жэне экономикалык жагдайы жаксарды. Кдзак халкы б1рл1кке, тэуелс1зд1кке, бейб1т ем1рге умтылды. Абылай султан болган кез1нде акыл-айласымен, сабырлы салмактылыгымен мацайына Толе би, Айтеке би, К,азыбек би, Байдалы би, Сасык билерд1, Царакерей Кабанбай, Цанжыгалы Богенбай, Шакшакулы Жэн1бек, Шапырашты Наурызбай т.б. батырларды, Бухар жырау, Актамберд1 жырау, Умбетей жырау сиякты сыншы-жырауларды топтастыра бшд1. Абылай ел арасында аса зор беделге ие болган. Казак халкыныц баска халыктармен терезес1 тец дамуы ушш жан аямай арпалыскан хан. Кез1 Т1рю1нде-ак аты ацызга айналган Абылай деген ат тэуелс1зд1к, бостандык, б1рлж, ерл1к, азаматтык, мемлекеток тэр13Д1 угымдармен б1рге айтылатын болды. Орта жуз бен Улы жуздеп жагдай аз уакыт туракталганнан кеЙ1н XVIII гасырдьщ 40-жылдарыныц аягына карай тагьща шиел1Н1ске бастады. К°йтайшы Калдан -Церен кайтыс болган соц Жоцгаргарияда орын алган езара кыркыс осы куд^ретп державаныц элс1ресеу1не жэне букш аумактагы саяси жагдайдыц шиеленюуше экеп сокты. Калыптаскан жагдайды пайдаланган казак даласыныц билеуш1ер1 де Жоцгария мен корил мемлекеттердщ 1стер1Н1 белсене араласа бастады. Орта жуз бен Улы жуздщ ресми ханы Эбшмэмбет болып калганына карамастан, накты билж б1рте-б1рте ыкпалды султан Абылайдьщ колына жинактала берд1, ол 180

казак - жонгар согыстарынын барысында калыптаскан батырлар мен билердщ улкен колдауын суйенетш. Абылай хан 1711 жылы Абылай ханнын баласы У эли султанньщ шацырагында дуниеге келген. Оньщ азан шакырып койган аты Эбшмансур болатын. Жонгарлар Туркестанды алып, Уэли султанды елт1рген кезде, 13 жасар бала мулде панасыз калады да, Обшмансур Ораз дейтш кулыньщ аркасында жан сактап, буганасы бекидь Уйпа - туйпа болып жургеш ушш журт оны Сабалак деп атап кеткен. Болашак хан Эбшмансур 1730 жылы ауыл адамдарымен б1рге жонгарларга карсы шайкаска катынасып, езшщ аскан ерЛ1Г1, батылдыгымен козге туседь Сойтш, Абылай 30-жылдардьщ аягынан бастап, елдщ саяси ем1ршде тагдырлы согыс жэне бейбгшплж проблемаларын шешкен кернекп тулгага айналды. Сол аркылы Абылай букш куш- карайтын жогаргы бшпкп ныгайтуга жэне казак хандыгын узакка созылган саяси дагдырыстан шыгаруга багыттады. Казак руларынын Абылай тещрепне топтасуы оньщ Жонгарияга карсы белсенд1 де нысаналы кимылдауына коп жагынан кемектесп Цин агрессиясына тойтарыс беру жэне Кдзакстанньщ шыгысындагы жерлердщ кайтарылуы Орта жузде гана емес, Улы жузде де Киш жузде Абылай султанньщ бшпгш ныгайтты. 1752 жылы Барак султан кайтыс болганнан кешн ол ю жузшде казак жерлершдеп б1рден — б1р толык кукыгы билеуш1ге айналды. Эбшмамбеттщ мэртобес1 2 жакты болды. Б1р жагынан, ол жогаргы хан деп есептеле берд! жэне Улы жуз бен Орта жуз коныстарын тексеру сапарына жи1 шыгып турды. ЕюнШ1 жагынан Обшмамбет Абьшайсыз б1рде - б!р елеул1 шеил'м кабылдамайтын. Мэселен, 1763 жылы Орталык Азия елдерщщ циндерге карсы одагына косылуга шакырып, оз1не жолданган хатты ол Абылайга ж1берген . Орта жузде Абылай бшпгшщ ныгайюына елдщ онтустж шекараларын ныгайту женшдеп белсенд! кызмет1 себепш1 болды. 50-60 жылдардьщ басында казактардьщ кыргыздармен катынастары ерекше шиелен1С1п кетть Алатаудьщ солтуст!к жагындагы, Жонгария кулагыннан кейгн казактар да, кыргыздар да коз тжкен Жет1су жайылымдары дау нысанасына айналды. 50 жьшдардын аягында бул жерлерге Улы жузд1Н кауымдары бер1к орныгып алган ед«, алайда 60-жылдардын басында жер дауы ашык согыска уласты. 1760 жылы кыргыздар дулат жэне конырат руларынын коныстарына шабуыл жасады. Бутан жауап ретшде Абылай едэу[р 181

эскер жинап, тамыз айында Талас кыргыздарын жецшске ушыратты. Алайда, казактардьщ жецюке жеткенше карамастан, 60 жылдарда жанжал шешшген жок. Буган Кдзакстанныц халыкаралык аренадагы курдел1 жагдайын, кытайлардыц басып юру каушшщ сакталуы, сондай-ак кушешп келе жаткан Кркан мемлекет1 тарапынан каут тууы себеб1 болган ед1. Дегенмен, 60-жылдардьщ аягында Абылай Кдзакстанныц онтуст1пнде де ез жагдайын ныгайтып алды. Улы жуздщ казактары эдшетп турде оны ез мудделерш коргаушы деп бше бастады. Сонымен, 60-жылдардьщ аягына карай Абылай султан Казакстанныц копшипп бел1пнде жогаргы бшиют ныгайтып алды. Орта жуз бен Улы жуз оган толык багынды, Клип жуздщ кептеген билеушшер1мен ол эулетпк кыз алысып, кыз берюу аркылы туыстык жагынан байланысты болды. Батыр хан мен Ералы султан оныц одактастары ед1, Т1ПТ1 Ну рал ы хан онымен санасуга мэжбур болды. Эбден картайган Обшмэмбет ресми турде жогаргы билеупп болып калганымен, сол кезецнщ ез1нде-ак Абылай ресми хат алысканда хан деп атала бастайды. Эбшмамбет кайтыс болганнан кешн гана Абылай 1771 жылы жалпы казак ханы болып жарияланды. Бул б!р тутас тэуелс13 казак хандыгын сактауга жасалган соцгы эрекет ед1. Абылай ханныц 1ШК1 саясатты1771 жылы Абылайды жалпы казак ханы етш сайлау уш1н жагдай жасалды. 1771 жылдыц куз1нде узак уакыт бойы акылдасканнан кеЙ1н барлык уш жуздщ екшдер1 жаца ханды сайлау ушш хандыктыц ежелг1 астанасы Турк1стан каласына келд1. Абылайга ыкпалды жырау Букар Калкаманулы, 0бшпеЙ13 жэне Болат султандар, Нуралы ханды коспаганда, К1Ш1 жуз казактарыныц билеуш1лер1, Орта жуз бен Улы жуздщ екшдер1 С63С13 колдау керсетт1. Халык кеп жиналган кезде казак дэстур! бойынша Абылай ак кшзге кетерш1п, уш жуздщ ханы болып жарияланды. Абылай казак хандыгыныц б1рл1пн калпына келт1ре алды. Абылай ханныц 1ШЮ саясаты. Букшхалыктык мойындауга жэне уш жуздщ ханы атагына карамастан, Абылайдыц бшпп шекс13 бил1к болган жок. Султандардыц едэу1р бел1Г1 эс1ресе Барак султан мен Эбшмамбет ханныц урпактары Абылайды такты зацсыз иеленд1 деп санады. Хан бил1Г1не наразы болган кейб1р ру басылар оны тшт1 эскери кушпен кулатуга да тырысты. Дагдылы кукыкпен шектеул1 Абылай, Ш.Уэлихановтыц айтуынша, султандар мен рубасылардыц бет^мен кету1н ауыздыкта182

уга умтылды. Абылайдьщ орасан зор бедел1 казактарды ханга багынышты устамды. Абылай езгерген сырткы саяси жагдайда аман келу уипн казак хандыгыньщ саяси жуйесш кеб1рек орталыктану жагына карай езгерту кажет екенш ете жаксы тусшдь Буган жету ушш хан б1рнеше багытта эрекет жасады. Б1ршипден, Абылай билжтщ орталыктандырылуын ныгайтуга умтылды. ХУ1Г1 гасырдьщ б1ршш1 ширепнде эрб1р ру б1рлест1п ю жузшде автономиялы болды жэне оларды ездершщ билер1, рубасылар баскарды. Бул жуйе жагдайында хан кеп жагынан билердщ ерюне тэуелд1 болды жэне оньщ жекелеген рулар децгешнде шеплм кабылдауга ыкпал етуге улкен мумкшд1ктер1 болмады. XVIII гасырдьщ 20-30 жылдарында бул жуйе езгере бастады, султандардьщ рел1 арта туст1. Абылай хан 3 жузд! езшщ туыстары, балалары аркылы билей бастады. 1774 жылы Одш султан Улы жуздщ б!р бел1пнщ билеуш1С1 болып тагайындайды, Солтустж - шыгыс Жетюуд! оньщ баска б1р баласы Суй1к, орталык Кдзакстанды Касым билж етт1. Орта жуз бен Улы жуздщ барлык дерлж жер! ханньщ балалары арасында белшд1. Тек, К1Ш1 жузде жэне Орта жузден батыс бел1пнде Кайып урпактары, Орталык Казакстанныц кейб1р аудандарынды -Барактын урпактары, ал Кытаймен шекара ен!р1не таяу жерлерде жэне Сырдарияда Эб1лмамбетт1и урпактары- султандар билж етп.Орталык бил1кт1 кушейту ушш Абылай б^р катар жаца езгерютерд1 енг131п зандастырды. Ес1м ханныц «Еск1 ж о л ы » , Касым ханныц «Каска жолы », Тэуке ханныц «Жет1 жаргы» зацдарындагы хан бил1г1не койылган шектеулерд1 жойды. 1р1 улыстарды билеуде хан ез1не жакын султандарды тагайындауда, олардьщ кызмет1 жэне оныц тулга рет1ндег1 кассиеттер1не суйенд1. Дагдылы кукыктыц дэстурлг тус1н1ктер1не карамастан, Абылай хан кылмыскерлерд1 ел1м жазасына кесуге уюм шыгару кукыгын ез1 алды. Бул мшдет бурын билер казылыгында гана болатын. Сейт1п, сот ютерш шаригат ережелер1н нег1зг1 алып журпзетш билер сотына шек койылды. Сонымен катар Билер Кецес1 мен рубасы аксакалдар съез1Н1ц кукыктары едэу1р шектелд1. Сарай мацына топтаскан батырларга суйен1п, Абылай хан ез1не карсы шыккандарды катыгезд1кпен басып тастап отырды. Абылай хан эскери 1стерд1 де кайта куруга жан-тэн1н жумсады. Кешпелшердщ Шыцгыс хан заманынан бер1 суйекке сщген согыс машыгын (тактикасын) кещнен колдану мен катар, жаца жагдайга байланысты жаца эд1с-тэсшдер шыгарып отырды. 183

Жеке жауынгерлердщ белсендш тн арттырумен катар, б1рек1 жылга емес узакка созылуы мумкш улкен согыстыц стратегиялык жоспарын жасайды. Абылай хан казак елшщ шаруашылык курылымына езгерютер енпзуте тырысты. Ертю пен Едш бойында, Кекшетау, Тарбагатай ещрлер1нде егш шаруашылыгыньщ дамуына зор мэн берш, барынша колдап отырды. 1761 жылы императрица Елизавета Петровнага жолдаган хатында агаштан уй тургызу ушш б1рнеше устаны жэне 200-300 пут астык ж1беруд1 сураган. 1772 жылы вице-канцлер М.Л.Воронцовтыц жарлыгымен Абылай ханга арналган Есш езенше таяу Жацгызтау деген жерде агаштан уй салынды. Абылай хан казак халкыныц мэдениетш дамытуга белгЬп кецш белдь Оныц тещрегше аса белгш жыраулар мен куйшшер, шешендер, казак даласына белГ1Л1 суырып салма акындар топтасты. Олар: Тэт1кара акын, Умбетай, Бухар жыраулар... ханньщ кецесшю1, эр1 казак хандыгы дербест1п г 1ц жыршысы Бухар жырау 1ШК1 жэне сырткы саясатта мейл1нше ыкпал еткен адам болды. Алайда дагдылы кукыктыц дэстурл! болуы жэне баскарудыц накты туткалардагы кемш!Л1к Абылай хандыктьщ саяси жуйесше реформаны акырына деЙ1н жург1зуге мумюндж бермед1. Хан бил1Г1н бурынгысынша билер мен султандар едэу1р дэрежеде шектеп отырды. Мемлекетт1к машинаныц орныктылыгы тугелдей жэне толыгымен ханныц ез беделше, оныц курдел1 саяси проблемаларды шешу кез1нде ымыраластык таба бцту1не байланысты болды. Абылай ханныц сырткы саясаты. Абылайдыц сырткы саясаты да икемдцппмен жэне ымыршылдыгымен сипатталды. Оныц Россия мен К^ытай сиякты кушт1 мемлекеттермен катынастарыныц Орта Азия мемлекеттер1мен катынастарынан едэу1р айырмашылыгы болды. Отаршыл империялардыц куш-куатын ете жаксы угынган хан, б1р жагынан Россия протекторатын танудан бас тартпай, ек1нш1 жагынан ез иел1ктер1цде ек1 державаныц да ыкпалы кушею1не жол бермей, олармен катынастарда барынша икемдш1ккерсетуге тырысты. Абылай ханныц сырткы саясаты. Абылайдыц сырткы саясаты да икемдЫпмен жэне ымырашылдыгымен сипатталды. Оныц Ресей мен Кытай сиякты куигп мемлекттермен катынастарыньщ Орта Азия мемлекеттер1мен катынастарынан едэу1р айырмашылыгы болды. Отаршыл империялардыц куш — куатын ете жаксы угынган хан, б{р жагынан, Ресей протектор атын танудан 184

бас тартпай, еюний жагынан, ез иелжтершде ею державанында ьжпалы кушеюше жол бермей, олармен катынастарда барынша икемдшдж керсетуге тырысты. «Казактар эуел бастан-ак ею жактылыкты устанды, — дед1 цин императоры езшщ 1779 жылгы жарлыгында. Абылай б1зге багынган кезде Ресей Абылайдьщ ез боданы екенш, сондыктан бгздщ оны ез бодандыгымызга кабылдамауымыз керек екенш мэл1мдеп, наразылык Ж1бердь Б13 сонда былай деп жауап кайтардьщ: «Слздер Абылайды ез адамымыз дейаздер. Егер С1здер оны жаксылап баскарсацыздар, ол ешб1р жагдайда б1зге багынуга етпеген болар едь.. Ал С1здер, орыстар, буган калай кедерп жасай аласыздар? Егер болашакта мундай окига бола калса, сактык жасау керек». Б1р жагынан, Абылай кытайдын оюмет орындарын езшщ адалдыгына унем1 иландырып отырды, еюшш жагынан, ол мэселеш «Ресей сарайына элдекайда ынталылыкпен, ал кытай ханымен хат жазысуды б1р нэрсе уш1н, оган багынышты кыргыз-кайсактарга кытайлардыц рен1ш керсет1п, кысым жасамауы уш1н жалгастырып» отырган сиякты етлп керсетт1. Хан ез иелгктерш агрессияшыл кершшер1нен осылайша Кау1пс1зденд1р1п кана коймай, жекелеген пайда келт1руге де тырысты. Мэселен, 1772 жылы ол Ресейден езшщ сырткы жэне 1шю жауларына карсы куресу ушш тагы да эскер сурады. Бул орайда ол езшщ К ы тайм ен езара келю1М1 бар екенщ былай деп хабарлады: «К,ай жактан жэне кандай да б!р патша б1зге душпандык эрекет немесе арсыздык жасайтын болса, оган карсы туратын болады жэне егер сол богдыханнан (Кытай императорынан — Ред.) куш сурасам, ол менщ талап ету^м бойынша он мьщга дешн немесе жиырма мыцга дешн болса да эскери адамдар берер ед1..». Шынына келгенде, Абылайдьщ адалдыгына кумэщц РесейдеДытайда оган эскер белуден бас тартатын. Ресейдщ ек1мет орындары Абылай ханды езшщ ыкпал ер1С1нде устауга умтылды, сондыктан да 1777 жылы хан жазбаша ет1Н1ш жасаган жагдайда оныц хан атагын тануга эз1р екенш ресми турде хабарлады. Мундай дипломатиялык кадам ез1Н1ц сырткы саяси аренадагы бедел1н ныгайта тусет1н]н тус1нген Абылай Петербургке езшщ баласы Тогым бастаган елшйпк ж1берд1. 1778 жылы гана II Екатерина оны хан деп жэне Орта жуздщ гана ханы деп бекггу туралы грамотага кол койып, оныц Юнн жуз бен Улы жузге бшппн таныгысы келмедь Буган ызаланган Абылай Орынборда, Троицкще, Т1ПТ1 Петропавлда 185

да ант беруден бас тартты. Отаршылдык еюмет орындары хан ордасына шенеунж ж1беруге де келютй алайда хан «мен ез дэрежеме хальщтьщ сайлауымен элде кашан-ак бекггшгенмш» деп мэл1мдеп, ант беруден узшдькесццй бас тартты. Ханнын, мундай мшез корсетуш оньщ 1773— 75 жылдардагы Пугачевтщ кетерцнсшен кешн Ресей империясыньщ куш-куатына шубэлана карауымен тус1нд1руге болады, ал ол кетерцпстщ барысында Абылай жалган атак жамылушыны колдап, тшт1 онымен б1рлесе отырып орыс бекшютерше шабуыл жасауга да ниеттенген ед1. Ханга ыкпалын мулдем жогалтудан коркып, Ресейдщ еюмет орындары 1779 жылы оган 300 сом жэне 200 пут ун мелшершде жыл сайынгы жалакы тагайындады б1рак 70-жылдардьщ аягына карай Абылай Ресеймен кандай да болсын катынастарыньщ бэр1н мулде узд1. Бацылау сурацтары мен тапсырмалар: 1.Абылайдьщ билжке келу жолына токтальщыз. 2.Абылайдьщ 1ШК1 саясатын деректер непз1нде баяндацыз. 3.Абылайдьщ сырткы саясатына сипаттама берщ1з. 4.Абылайга катысты тарихи жырдан уз1НД1 келт1рш, талкыланыз. 13. Уэли жэне Бвкей хандар жэне Орта жуздеп хандык бил1ктщ жойылуы 1. Уэли ханныц Орта жуздг билеуг 2.Барацулы Бвкей хан 3. Орта жуздегл хандыц билжтщ жойылуы Уэли ханнын Орта жузд1 билеуь Уш жуздщ басын б1ржпре бшген айбынды хан Абьшай кайтыс болганнан кешн Улы жуз бен Орта жузде узакка созылган дагдарыс басталды. 1781 жылы Абылай хан кайтыс болганнан кешн кузд1гуш казак коныстарында оньщ улкен баласы Уэлид1 хан деп жариялауга дайындык басталган болатын. Уэлимен катар хан тагына ум1ткерлер болатын. Барак султанньщ баласы, Абылайдьщ кызын алган, Орталык Казакстандагы кептеген руларды баскарып келген Дайыр жэне К1Ш1 жуз ханы Батырдьщ баласы, ол да Абылайдьщ 186

кызын алган Кудайменде султан. Ол Обаган мен Е ст арасында бшпк ететш. Онтустж Казакстанда Эбшмэмбет ханньщ баласы Болат султан мен Шахмухамедтщ ягни Сэмекенщ баласы Еам султан ыкпалды болды. Олар Сырдария озеншщ бойындагы калаларды иемденген болатын. Солтустж- шыгыс Жетюуда Эбшмэмбеттщ баска б1р баласы эбден картайган Эбшпешз султан билж етп. Орта жуз бен Улы жуздщ баска жерлершщ барлыгы да Абылайдын балаларына белшш бершген болатын. Нак солардьщ колдауы мен экелершщ даусыз бедел1 аркылы У эли султан баска такка умггкерлерден басым тусш, такты иемденед1. 1771 жылы караша айында хан жариялау салтанатыньщ ресми рэс1М1не казак даласына Цин империясынын елш ш п келдь Бастапкьща бул рэс1мд1 Кокшетаудагы хан ордасында отюзу жоспарланган ед1, алайда кешннен кытай елш шпмен кездесет1н орын шыгыска ауыстырылды. 1781 жылдыц желтоксан айында Ханбаба султанньщ ауылында Уэли Цин елш1лер1Н1ц, султандардыц катысуымен хан жарияланып, ак кшзге квтершд1. Сол жерде Абылай ханга ас бершген болатын. Орта жуздщ жаца ханына коп сыйлыктар, соныц 1Ш1нде алтын жалаткан так, кумю ыдыс- аяк, коп молшерде Ж1бек маталар мен кагаз акша тарту ет!лд1. «Уэли султанды ак кшзге отыргызып, сонымен котер1п, хан болуымен куттыктады», - деп хабарлайды Султанмухамед султан С1б1р беюнют1 шеб1 эскерлер1Н1ц командасышы генерал- майор Н.Г. Огаревке. Сайлау рэс1М1не эртурл1 казак руларыныц бес жуздей окш1 катысты, соныц 1Ш1нде орыс елшкп Чучалов та болды. 1782 жылдыц басында Уэли Петропавл беюнюне барып, Ресейге адалдыкка ресми турде ант берд1 жэне оны Ресей эюмшкгпп таньщы. Уэлид1ц б1р мезгшде Ресейге де, Цытайга да ант берушщ ез1 оныц экес1Н1ц устанган саясатын жалгастыруга барынша умтьшганын керсетедк Ыр жагына ол II Екатеринага: «Т1р1 турган кез1мде, ©з куш1м жеткенше, Улы Мэртебелг с1зге кызмет ету1мд1 жалгастыра берем1н», - деп мэл1мдейд1. Келес1 б1р жагынан, хан Пекинге де оз елшшерш Ж1берш, Цин императорын ©31Н1Ц адалдыгына сенд1р1п отырады. Дегенмен де, оныц бил1п айбарлы экес! Абылай ханныц колында болгандай абсолютт1 бил1к болган жок. 80-жылдардыц басында каракесек жэне тортуыл руларында Барак султаныныц баласы Дайыр хан болып жарияланды. Оны 187

Нура езеншщ бойында аргын руларын баскарган Бекей султан колдады. Уэлидщ 031 «менде Карауыл мен Атыгай сиякты шагын гана ею болыс жагдайында куш кеп емес, ал улкен болыстар... атап айтканда: ездершде атакты султандары бар Тертуыл, Каракесек, Алтай жэне Найман болыстары, ал олардан менщ ешкандай кэсште у м т м жок, ейткеш олар меш амалын тауып тындамай кету1 мумюн» деп б тдь Дайыр хан 1786 жылы елд1 жэне оньщ шю1 Бекей сайлануга кол жетюзе алмай, ез иел1ктерше султан атагымен бшпк ете бердь XVIII гасырдьщ аягында Орта жузде ею хан Уэли мен Ханкеже (Барак султанньщ баласы) калды. Уэли ханньщ 1шю саясатын шекаралык шепке жакын жерде кешш журетш султандар мен аксакалдардыц б!р б ел тн щ орыстарды жактайтын пигылдарды да киындата тусп. Соцгылары патша эюмшцпгше ханнын, озбырлыгы мен кысым керсетуше жш шагым жасайтын. Нэтижесшде шекарада туратын казактар, орыс иелжтерше кешш кетш отырды. Мэселен, 1789 жылы Болат ханньщ баласы Тогым султан Орта жуздщ езше багынатын руларымен, Оскемен беюню1не камкорлык керсету туралы етш1ш жасап, коныстану уш1н Ерт1стен жер алды. Солай бола турса да, 1796 жылдьщ ез1нде орыс елшкл Телятников оны Турюстан туб1нде кездест1рген. 1795 жылдьщ кацтарында тагы да ек1 султан мен 19 аксакал ездершщ коныстарын Т1келей Ресейд1н баскаруына кабылдауын сурап ет1шш жасады. Бекей жэне Кудайменде султандар ашык турде Ресейге буйрег1 буратын кезкарас устанды. 90- жылдырдьщ басында Уэли Оцтуст1к Цазакстанда бакылау жасаудан айырылады жэне Жетюудщ ез бауырлары СуЙ1к жэне Эдш султандар бил1к еткен бел1ктер1нде гана оньщ бшпп сакталып калды. Ханнын 1785 жылы кыргыздармен согысы осы аймактагы тагы б1р сэтс1з сырткы саяси эрекет1 болды. Казактар мен кыргыздар арасындагы эс1ресе, Абылай хан кайтыс болганнан кейш жишей тускен шабуылдар, мал айдап экету Уэлид1 кыргыздарга карсы ез 1ншер1 Шыцгыс пен К^асым бастаган эскер ж1беруге мэжбур етт1. Барлау жасаган Шьщгыс туткынга алынды, б1рак кел1ссездерден кешн босатылып ж1берй1Д1. Дегенмен согыс токтатылмады. Тыз султан мен Берд1кожа старшын жеке колымен кыргыздарга шабуыл жасады. Тыз да талкандалып, туткынга тус1р1лд1, тек Берд1кожа гана 188

кыргыздарды талкандаудыц сэтш тус!рд1. Келес1 жылы ол да туткынга тусш, елттршдь Оньщ 1Н1лер1 мен балалары кыргыз коныстарына сэтп шабуыл жасаганына карамастан, жанжал бггпей, шапкыншылык жалгастырыла бертд1. Уэлидщ непзп конысы Есш езен бойында Кекшетау мен Шьщгыстау аралыгында орналасты. Бас ордасы Бурабай келшщ манайында (Ханкол, К,ызыл агаш), екшип ордасы Кокшетаудьщ шыгысындагы Сырымбет кыстауында болды. Ол 1шк1-сырткы саясатта экес1 Абылайдьщ юш жалгастырып, казак хандыгыньщ дербесппн сактауга тырысканымен 19 гасырдьщ басында калыптаскан саяси ахуал оган мумюндж бермедь Ресей ок1мет1 казак даласындагы хандык баскару жуйесш кулату уцпн барлык амалдарды колданды. Нэтижесшде Уэлидщ бшпп б1ртеб1рте элс1рей бастады. Уэли Ресей, К,ытай жэне Орталык Азия мемлекеттер1 толык мойындаган соцгы казак ханы болды, ол кайтыс болганнан кешн, кеп узамай патша еюмет1 Орта жузде хан сайлауды мулдем токтатты. Уэлид1н 2 эйелшен 14 улы болган. Оньщ шпнде мурагер1 болып саналатын Губайдолла мен мил эйел1 Айганымнан туган Шьщгыс Уэлиханов Кекшетау жэне Кусмурын округтер1Н1н алгашкы ага султандары болып сайланган. Уэлид1ц Цин империясымен катынастары негурлым туракты болып, унем1 елшш1ктер алмасып отырды. 1800 жылы ханныц 6ТШ1Ш бойынша император Цзяцин Габбас султанды Уэлид1ц мираскоры деп ресми турде таныды. Габбас Уэлид1ц Т1р! кез1нде елд1, оныц баска балалары не жас болды, не айтарлыктай бедел! болмады. Хан бил1Г1Н1Ц элс1реу1 орталык Казакстанныц казактарыныц 1816 жылы Бекейд1 ез билеуш1лер1 деп жариялауына экеп сокты, оны орыс уюмет! ресми турде танып, сол аркылы Уэлид1ц Орта жузге ыкпалын элс1ретуге тырысты. Бекей хан 1819 жылда кайтыс болганнан кеЙ1н, оныц орнына Шыцгыс сайланды, алайда оныц Нураныц жогаргы агыстары мен К,аркаралы жэне Кент тауларыныц тещрепнде кеш1п журетгн б1рнеше кауымдарга гана бил1Г1 журд1. Сонымен, XIX - гасырдьщ б1р1нш1 ширег1нде Орта жузде Уэлиден баска, оныц бшйпне таласкан тагы да уш хан болды. Уэли езшщ баласы Губайдолла султанды мираскоры деп жариялап, 1821 жылы кайтыс болды. Уэли хан мен оныц бакталастары бшпк етушщ непзп корытындысы казак хандыгыньщ жалпы элареу1 ед!. Баскарудыц 189

улестж жуйесше кешу- султандар ыкпалыныц есуше, ал XVIII аягы-Х1Х гасырдьщ басында орталык; бшпктщ белшектену11ргпа салу сарынньщ кушеюше жэне мемлекеттщ гс жузшде ыдырауына экеп сокты. НэтижесшдеХ1Х гасырдьщ 20-жылдарында Ресейдщ Орта жузде хан бишпн жоюга эрекет жасауына жэне казактарды тэуелс1зд1г1нен айырып, Кдзакстанды Россия империясыньщ б1р бел1пне айналдыратын эюмшшж реформалар журпзуще мумюндж бердк Абылай хан кайтыс болганнан кешн Ресейдщ Ортажуз жерше негурлым белсенд1 турде енуше жагдай калыптасты. Султандар мен рубасылардьщ Уэли ханньщ устшен шекаралык эюмшцйкке жасаган шагымдары Солтустж жэне Шыгыс Казакстанныц аумагын империя курамына косу уш1н колайлы сылтау рет1нде пайдаланды. Ол ол ма, ук1мет мундай жолданымдар мен ет1шштерд1, кетермелеуд1, рубасыларды марапаттау, сыйльщтар мен шен беру аркылы сатып алуды усынды. К^азактар ег1ншш1кке , шеп шабуга жэне солардьщ салдары рет1нде отырыкшылыкка тарту жоспарланды. Баракулы Бекей хан. Бекей (шамамей н 1737 — 1819) — султан, хан. Турсын ханньщ немереа, Барак ханньщ баласы, Э. Бекейхановтьщ 4-атасы. 1749 жылы Бекей экесшщ тапсыруымен езщщ теленпттер1мен б1рге Турк1стан аймагынан СолтустжШыгыс К^азакстан ен1р1не коныс аударып, каракесект1н бигелд1 аталыгына султан болып сайланды. 18 г-дьщ 50-жылдарыньщ басында Коряков бекшю1 (каз1рг1 Павлодар каласы) манын коныстанып, Орта жуз казактарыньщ жонгар баскыншыларына карсы шайкасына катысты. Бекей 18 г-дьщ 80 — 90-жылдарында Ресейден Орта Азияга багытталган сауда керуендер1И1н казак дапасы аркылы ету 1не, сауда жолы торабын Петропавлдан Ямышев беюнюше ауыстыруга атсалысты. Осы максатта Бекей 1785 жылы атакты би Сарыбагыш Атакебатыр басшылыгымен Ресейде болган б1ршш1 кыргыз елшш1Г1не белсенд1 турде колдау керсетп. 1786 жылы 2 тамыз бен 1787 жылдын кантары аралыгында Бекейдщ тапсыруымен курамьщда баласы Батыр султан, 2 старшын мен 2 тел ен гт бар казак екшд1Г1 Санкг-Петербургте болып кайтты. 18 г-дьщ 90-жылдарыньщ басында Ташкент билеуш1С1 Жун1С кожамен тыгыз карым-катынаста болып, одан 1740 — 50 жылы экес1 Барак ханньщ иел1пнде болган Пкан конысын кайтарып алды. Ол жерде Турюстан ощр! Бухар хандыгынын кол астына 190

еткенге дешн Бекейдщ кыскы ордасы болды. Бекей 1816 жылдьщ басынан Орта жуздеп каракесек, тертуыл руларына Уэли ханмен б1рге бил1к журпздь 1817 жылы маусымда Коряков беюнюшен 180 шакырым жердеп Жайылма езеш бойында хан болып жарияланды. Бекейдщ 5 эйелшен 11 баласы болган. Балаларыньщ б1ркатары Ресей императорларынын, арнайы жарлыгымен 19 г-дын 20 — 30-жылдары Ресей империясыньщ дворяндар сословиесше юрдь Бекей Турюстанда жерленген. Бацылау с ура гитары мен тапсырмалар: 1 .Орта жуздеп хандык 6 и л 1к т 1 жоюга багытталган реформа калай аталады? 2.«Уэли ханньщ бшнп кез1ндеп орта жуздщ 1шю жэне сырткы жагдайы» такырыбына слайд жасандар. 3.«Бекей ханньщ бшпкке келуЬ> такырыбында тарихи деректетерге талдау жасандар. 4Досымша эдебиеттерд1 пайдаланып орта жуздщ хандары Уэли мен Бекей туралы конспектшендер. 14. Кши жуздеп саяси жагдай жэне Ресей бил1гшщ орнауы 1.XVIII гасырда Кшг жуз аймагындагы саяси билж пен цалыптасцан жагдай 2. Ресей укшеттщ К^азацстан жертдегг отарлау шаралары Казакстанньщ отарлык кезещнщ тарихына, эс!ресе оньщ туй1нд1 мэселелерше отандык тарих нег131нен ел1М1з тэуелаздж алганнан соц, ягни 1991 жылдан кей1н баса назар аудара бастады. Бул тус1н1кт1 де, ейткен1 шет аймак халыктарыньщ сол кезде отар елдер халыктары аталатынындай, жабайылар тарихы мэселелер1 еткен кездерде империялык ектемд1ктщ жэне марксизмн1ц касан кагидасы, тоталитаризм, жеке адамга табынушылык идеологиясыньщ ыкпалымен кер1неу бурмалаушылыкка ушыратылды. XVIII— XIX гасырлардагы Казакстан тарихы Еуразия даласыныц халыктарына дуниежузш1к тарих угымынан тыс караган Ресей кезкарасы тургысынан пайымдалды. Осыньщ бэрг бупнп танда тарихи еткен кезенге объективт1 турде каралуы, жана кезка191

растарды тиянактауды тал ап етедк Тэуелаз мемлекет ретшде болашагымызга дурыс багдар жасау ушш ел басынан ©ткен тарихка уцшу мацызды кадам болып табылады. Эс1ресе керип мемлекеттермен карым катынас, арадагы байланысты зерттеу мемлекетТ1Л1ПМ13Д1 айкындай тусудщ б1р амалы юпетте Соныц 1шшде Ресей мемлекет1мен болган саяси байланыстарды аньщтау аркылы тарих беттершде узакка созьшган отарлау саясатыныц алгышарттары мен орнауы турасында кец маглумат ала тусем13. XVIII г. Патша уюметшщ отаршылдык саясаты алгаш рет Клип жуз хандарыньщ бастамасы нэтижешнде орнаган болатын. Аталган кезец аса арынды элеуметтж-саяси дурбелендер орын алган Отан тарихындагы мацызды кезецдердщ б1рш курайды. Осы орайда Ресей империясыныц курамына К1рген Юпи жуздег! калыптаскан саяси ахуалга токталып ©ткен1М1з жен. XVIII гасырдыц екшип жартысынан бастап, казактыц К1Ш1 жузшде хандык бил1к элс1рей бастады. Осындагы рулык кауымдардыц 1748 жылы Эбшкайырдыц улы Нуралыны хан ет1п сайлауы бул урд1ст1 жеделдет1п Ж1берд1. Ол Ресей бшипне экес1нен де гер1 тэуелдш1к танытып, аюдыц кушагына ашык ене бастады. Нурапы хан баскарган жылдар Отан тарихындагы мацызды кезецдердщ б1рш курады. Нуралыныц бил1кке келу1 оцайлыкпен 1ске аскан жок. Эбшкайыр ©Л1М1 Батыс Казакстандагы саяси куштердгц ара салмагына да тубегейл! эсер еткен болатын. Атапмыш окигадан соц маркум ханмен белпл1 б1р бакталастыкта болган К,айып хан урпактарыньщ ыкпалы кушейген ед1. Келецс13 жагдайларга карамастан, Клип жуз бен Орта жуздщ б1ркатар билер1н1ц колдауымен Нуралы 1748 ж. 2 казанда Ыргыз ©зен1не сол жагынан куятын Кдйыцды ©зен1н1ц бойында хан сайланады[1]. ©31нщ узак жьшгы бил1Г1 тусында Нуралы кептеген эртурл! элеуметт1к-саяси киындыктарга, дагдарыстарга ушырады, халык тарапынан ашык карсылыктарга да душар болды. Шект1 руын билейт1н Батыр султан Нуралыны мойындамай, К1ш1 жузд1ц оцтустгк-шыгыс жагын, ягни Сырдария аймагын жеке хандык ретшде билеп-тестед1. Ресейден тэуелс13 болуды кездейтш казак рулары осы Батырды колдады. Осылайша, К1Ш1 жуз, шын мэншде, ек1 хандыкка бел1Н1П кетт1. Нуралыныц оцтуепкте Хиуа хандыгымен, ал батыста калмактармен карым-катынастары да шиелен!ске туст1[2]. 192

Нуралы хан баскарган кезенде букш далалык халыктар арасындагы манызды окигалардьщ б1р1 болып етп. 1771 ж. кантар айында Едш бойындагы калмактар ездершщ бурынгы мекендер] Жонгария жерше оралуды шешш шыгыска карай удере коныс аударады. Бул кеш Улы Дала тарихындагы халыктардын ен сонгы коныс аударуы болып табылды. Аталган окига казактардьщ элеуметтж-саяси ем1ршдеп ен манызды жайттардьщ б!р1 болып табылатын. Патша ук1мет1 кешушшерд1 кайтаруга шугыл эрекеттер жасады, бул шарага казак билеушшер1 Нуралы, Абылай хандар, Ералы, Айшуак султандар, баска да кептеген билер мен батырлар белсене катысты.Одан кейшп аралыкта букш Ресей империясыньщ элеуметгж-саяси ем1р1нде улкен 13 калдырган 1р1 окига орын алды, оган шеп бойындагы кептеген халыктардын, соньщ 1шшде казактардьщ да тжелей катысы болган едь Ол 1773- 1775 жж. Е. Пугачев бастаган жайык казактарыньщ кетершю1 болатын, оган Едш, Онтустж Орал ещр1ндеп жергш кп халыктардын барлыгы дерлж катысты[3]. Батые К,азакстандагы Пугачев, Кектем1р жэне Сырым Датулы бастаган кетершютер орын алган — XVIII г. 70-90 жж. тарихи кезен казак кауымдарыньщ солтустж кершшер1мен карымкатынасында ен курдел1 кезендерд1н б1рш курады. Керсетшген жылдары орыс шебше сандаган шабуылдар уйымдастырылып, кез келген жорык адамдар мен мал-мул1ктерд1 экетумен уласып отырды. Нуралы хан ез бшпп тусында К1Ш1 жуз аумагында Ресейд1н отарлау саясатына барынша кедерп жасауга тырысады. Оньщ бул эрекет1 Ресейге унамады. Казак жер1не емш-еркш ен1п, жаксы жерлер1н иемденуд! кездеген орыстар «кешпенд1н1 кешпенд1н1н колымен жою» саясатын устанып, К1шл жуз билерш, батырларын Нуралыга айдап сала бастайды. Бгр жагынан, Эбшкайырдьщ урпактары, Нуралынын ез улдары жерг!Л1кт1 халыкка тырнагын батыра бастаган ед1. Осыган карсы Сырым Датулы бастаган 14 жылга созылган кетерШ1с басталып кетед1. Нуралы ханга карсы багытталган бул кетерш еп Орынбор эк1мшш1Г1 колдап отырды. Акыры, 1785 жылы Орынбор ЭЮМШШ1Г1 Юип жузд1н ру-тайпа кесемдер1н1н ет1н1ш1не орай, Нуралыны бил1ктен алып тастап, У фага жер аударып Ж1беред1. Ол сонда журш, 1790 жылы кайтыс болды. Ары карай хан сайлау мэселесш Ресей 031 шешет1н болады. Орынбор эк1мшцнп усынган адамды казактар хан сайлайды, оны 193

патша бекггедь Сейтш, 1791 жылы такка Нуралыньщ щкп Ералы отырады. Ол жасы келген, элс!з, Ж1герс13 Ресейге нагыз кажетп адам болатын. Осыны пайдаланып, Жайык, Елек бойындагы казак-орыстар казактардьщ жерлерш емш-ерюн тартып ала бастады. Осылайша, орыстьщ саясатындагы мысыктабан тэсш ез нэтижесш бере бастайды. 1794 жылы Ералы кайтыс болады да, Нуралыньщ улкен улы Ес1м хан сайланады. Ол да Ералы хан секшд1 адам ед1. Ес1мд1 1795-1796 жылдары Сырымньщ кетер1Л1сшшер1 елт1рш кетедь 1797 жылы хан сайлау дэстуршде улкендж, агалык кагидасы бойынша Нуралыньщ 78 жастагы шкп Айшуак такка отырады. 87-88-ге келген ол хандык мшдетп аткаруга шамасы келмейтшш айтып, орыс патшасына хат жаза бастайды. Сейтш, Айшуактьщ ез усынысымен улы Жантере хан болып сайланады. Бул Нуралы улдарыньщ наразылыгын тудырады. 1809 жылы Нуралыньщ улдары Каратай, Бекей, Орман султандар Жантереш елт1ред1. 1810 жылы жасы 90-га келш калган Айшуак та кайтыс болады. Жантереден кешн такка Айшуактьщ тагы б1р улы Шергазы отыргызылады. Ол Клип жузд1н сонгы ханы болды. Хандык бил1кт1 кеп узамай 1р1 езгер1стер кут1п турган ед1. XVIII г. басында ант кабылданып, «камкоршысы» рет1нде мойындалган Патша уюмет! тек кагаз бет1нде гана емес ю жуз1нде казак халкын баскаруды ойлады. Сондыктан халыкты калайда багындырып, ез ыркына кенд1рудщ амалдарын 1здей бастады. Патша ек1мет1 Казакстан жершдеп отарлау шараларын б1рт1ндеп жузеге асырды. Казак даласында патша еюметшщ отарлау саясаты уш багытта: б1р1нш1ден, гарнизондар мен кушейтшген бек1Н1ст1 эскери шептер курылыстьщ тездет1п салу жэне туракты казак-орыс (Орынбор, Жайык, Батыс-С1б1р, кеЙ1н Жет1су) мекендер1н куру жолымен, ек1ншщен, саяси эк1мшш1к реформалар жасау, сырткы округтер мен приказдарды одан эр1 куру, баскарудьщ дистанциялык жумыс турш енпзу жолымен, уш1ншщен, казак даласын ез1не б1ржолата косу, ал Орта Азия хандыктармен сауда-саттыкты кецейту жолымен жург1зшд1. Патша ек1мет1 казак даласын тупкш1кт1 билеу уш^н эуел1 эр турл1 реформалар жург131п, казактьщ елд1к-этникалык уйыткысын 1р1Т1п, улыстарды белшектеп, оларды губернияларга, округтерге тел1П, ултанды елд1 тутастыктан айырды. Рас, олар муньщ бэр1н б1рден жузеге асыра койган жок. Букпантайлап, торгай устаган мысыктай, жакыннан кармау уш1н алыстан арбап, зымияндьщ 194

саясат журпздь Патша еюмет! оны кезец-кезещмен юке асырды. [4] Онын алгашкысы ел билеу жуйесшдеп протектораттык дэу1р, ягни кушт1 мемлекеттщ элс13 мемлекетке формальды турде болса да камкорлык жасау саясатын журпзу едь Бул кезде патша ек1мет1 ел билеудщ бурынгы хандык жуйесш сактап, оныц 1ШК1 т1рл!Г1не араласпай, тузакты алыстан курып, сырт иел1пн жасады, ягни казак елш езше жагынып, бас шулгып, багынышты болган хандар аркылы баскарды. Сейте тура, казак журтынын арасына ез бипмдар адамдарын каптатып, гылымды бет перде етш алга устап, соныц тасасында турып, елдщ эдет-гурпын, салт-дэстурш, мшез-кулкын жан-жакты зерттеп, казак халкыныц осал тустарын пайдалануга тырысты. Оны мецгергеннен кешн хан тагына умггкер ханзадалар мен султандар арасында ши жупртш, оларды так таласына итермелед1. Солардыц 1шшде шенге кумар, атаккумарлары ерекше багаланып, булардан патша ек1мет1 ештемен1 де аяган жок- Патша отаршьшары казак журтшылыгынын арасына алауыздык урыгын осылайша енпзе бастады. Патша уюмет1Н1ц казак елшщ басына тэуелд1л1к ноктасын б1ржола кипзу1 отаршылдык саясатыныц ек1нш1 кезец1мен сэйкес келд1. Бул кезде ол эскер куш1 аркылы елд1ц 1шю Т1рл1г1не араласып, жерг1Л1кт1 казак шаруаларын конысынан куа бастады. Олардьщ орнына 1ШК1 Ресейде жокшылыкка ушыраткан орыс боскындарын экеп орналастырды. Отарлаудыц осы эскери-эк1мшш1к кезец1нде патша ек1мет1Н1ц Т1рек пункттер1 рет1нде эскери бек1н1стерд1ц 1ргес1 калана бастады. Оларды турактандыру уш1н шекаралык белг1лермен белд1. Б1рт1ндеп бек1Н1стер Казакстанныц 1ШК1 аймактарына тамыр жайды. Бастапкы кезде бул бекшютер Орал, Ерт1с сиякты езен-арналарына орналасты. Ал кеЙ1Н1рек патша еюметшщ отарлау саясатыныц кушекн нэтижес1нде эскери камалдар салу Казакстанныц батыс, солтуст1к-шыгыс аймактарын тепе камтыды. 1744 жылы Орынбор каласы, 1752 жылы Петропавл каласы салынды. Ресейд1ц Шыгыс Казакстан жер1ндег1 экспансиясы бурынгысынан негурлым кушейе туст1. 1752 жылдан бастап Оцтуст^к Алтайдыц, Ертютщ жогаргы агысындагы Улб1, Буктырма жэне Нарым бойындагы жерлерд1ц Ресейге косылганы туралы ресми турде жарияланды. 1760 жылы Оскемен бекшюшен Телецк келше деЙ1н 195

бекшютер салына бастады. Келес1 1761 жылы вскеменнен Зайсан келше дешн Буктырма шебшщ бекшютер1 пайда болды. 1764 жылы Кузнецк-Колыван шебшщ б1р бел1п вскеменнен Тигерец форцостына дешн кеипршдк Сейтш, Казакстандагы шекаралык шептщ шыгыс канаты XVII гасырдьщ 60-жылдары Ресей эскери камалдарыньщ б1рнеше шебшен туратын кушт1 бекшют1 ауданга айналд ырьшд ы [ 5 ]. Салынып жаткан беюнютердщ корганысын камтамасыз ету ушш Ресейден Казакстанга жацадан кептеген эскери куштер экелшдь Будан баска патша еюметшщ еюмшипп Солтустж жэне Шыгыс Казакстанга орталык губерниялардан орыс шаруаларын коныстандыруга белсене куш жумсады. Бул жерлердеп казактарды ыгыстырып шыгару женшде шаралар колданылды. 1764 жылы казактардьщ Ертюке 10 шакырымнан жэне орыс беюнютерше 30 шакырымнан жакын жерде кешш журу1не тиым салынды. Патша ек1мет1н1н отарлау ежелден турып жаткан казактардьщ дэстурл1 коныстарын тарылтты, С1б1р эк1мшш1Г1 мен казак султандары арасында шиеленю тудырды. Казакстанда табигаттьщ мол коры болды. XIX гасырдын, ортасына карай кептеген кен орындары ашылып, мыс, коргасын, кумю, кем1р енд1ру колга алынды. Кен балкытатын, енд1рет1н, ендейт1н кэс1порындар салына бастады.Байлык корыньщ мол болуы патша уюметшщ сауда байланысын орнатуына мумюнд1к берд1. Казак жер1нде тауар-акша катынастары б1рден-б1рге дами берд1. Оган жэрменкелж сауда жасаудьщ зор ыкпалы тид1. Казакстандагы Кызылжар, Семей, Актебе, Кекшетау, Гурьев, Орал, сондай-ак, кернп Ресей губернияларындагы Омбы, Кррган, Тумен, Орынбор, 1рб1т, Теменп Новгород калалары 1р! сауда орталыктарына айналды, оларда жазгы жэне кузп кездерде жэрмецкелер жумыс 1стед1. Казакстан орыс КЭС1ПШ1Л1Г1 уш1н мал, шишзат жетк1зуш1 эр1 онд1р1С ешмдершщ тутынушысы болды. Казактар жэрмецкелер мен айырбас пункттер1не кой, жылкы, усак жэне 1р1 кара малдары мен май, былгары, тер1, елт1р1, ешю туб1т1н, аркан Ж еТК13Д1. Орыс саясатыныц ерескел тустары казак халкын ез кезепнде эбден тукыртып тастады. Енгхзшген салык мелшер1Н1ц кун санап есу1, казак ауылдарына жасалынган ашыктан-ашык тонау, бек1Н1С есеб1нен тарылган жер шаруалардыц кедейлен1п, кун-кер1с децгей1н мулде темендетш ж1берд1. 196

Бацылау сурак,тары мен тапсырмалар: 1. Клип жуздщ Ресей бодандыгын кабылдауыньщ себеб! неде? 2. Ресейдщ отарлау саясатыньщ непзп багыттары кандай?. 3. Казакстан жершдеп салынган эскери беюнестерд1 атацыз. 4. Казак жуздерщщ Ресей бодандыгын кабылдауы женшде хронологиялык схема курастырьщдар. 16. Бекей Ордасыньщ кзд>ь1ЛУы жэне Жэцпр хан 1. Бекей урдасыныц цурылу себептерг 2.Жэц?лрдщ билтке келу1 3.Жэцггр мектебг Хандыктьщ курылу себептерь Бекей (т.ж.б.-21.05.1815) - Бекей Ордасыньщ ханы (1812-15), Эбшкайыр ханньщ немересг, Нуралыньщ баласы. Айшуак ханнын тусында хан кецесшщ терагасы болды. Бекей 1801 жылы Ресей ук1мет1нен руксат алып, К1Ш1 жуз казактарыньщ б!р бел1г1н Жайык пен Едш аралыгында ногайлы казактардьщ еск1 журтына коныстандырды. Каспий жагалауындагы Дамбай деген жерде ез ордасын Т1КТ1. 1812 жылы Бекей Ордасынын ханы болып сайланды. 1815 жылы хан тагын мурагерлж жолмен Жэнг1р иеленд1. Бекей ханньщ б е й т Едшдщ он жагасындагы Сешт баба зиратында (каз1рг1 Астрахан облысы Краснояр ауданы)[1]. Бекей Ордасы - Ресей императорыньщ руксатымен курылып, 1801 -1845 жылдары Едш мен Жайык езендер! аралыгында болган казак хандыгы. 1шю Орда немесе Бокей хандыгы деп те аталады. XVIII гасырдын, сонына карай К1Ш1 жузде Каратай, Жантере,т.б. султандардьщтаккаталасып езара кырги-кабак болуы жэне улттык езг!Н1н кушейе тусу1 халыктьщ турмыс-т1рш1Л1Г1н куйзелтт!. К1ш1 жуз казактарыньщ деш т1ршш1к етуге “жещлдеу” баска жерлерге кешущ кексед!. Сондыктан колайлы жерлерд1н б1р! - Жайык пен Едш арасындагы Нарын кумы болды. Бул ещрд1 калмактар тастап кеткеннен кешн (1771) ешюм коныстанбаган болатын. “Калмак кырьшган” деп аталган осы жерге улкен умгг артты. Муны Бекей султан пайдаланып калды. 1801 жылдьщ басында ол Нарынды 197

туракты коныс етш б е к т п беру женшде Павел 1-ден руксат сурады. Павел I езшщ 1801 жылгы 11 наурыздагы жарлыгымен Бекей султанньщ тшегш орындады. Ресей уюмет1 будан утьшган жок. Б1ршциден, Клип жуз ею иелжке бел1нд1. Демек, ол саяси жагынан элс1редь Еюшшден, Едш мен Жайык аралыгындагы сауда жолдары каутс1зденд1ршд1. Содан Ресей уюметшщ Казакстанга ыкпалы кушейе туст!. 1806 жылгы патша жарлыгы непзшде Бекей Ордасыньщ накты шекарасы, сонымен катар жэрменке орындары белгшендь 1808 жылы шшденщ 17-1 куш патша жарлыгымен Бекей Ордасы Астрахан эскери губернаторы иен Орынбор шекаралык комиссиясына багындырылды. Патша нускауында Бекей Ордасы Ресей империясына багынады делшгешмен, Бекей султан Жайык пен Едш аралыгындагы жерд1 казак руларын ез1 баскарды[2]. XVIII гасырдьщ аягы - XIX гасырдьщ басында Клип жуздГ1 казак халкыньщ едэу1р топтары Жайык пен Едш езендершщ теменп агыстарыньщ аралыгына кешш барып, 1801 жьшы 1шю, ягни Бекей хандыгын курды. Бастапкыда Жайыктьщ он жагасына бес мындай отбасы етп. Одан кеЙ1нг1 жьшдарда хандык халкы Жайыктьщ аргы бет1нен агылып кешу есебшен есе берд1. Орынбор шекаралык комиссиясыньщ есептеу1 бойынша, 1828 жылы Бекей ханнын халкы 10 225 шацырак болган. Деректемелер бойынша, 1845 жьшы мунда 30 мьщнан астам ш ац ы ракка жеткен, 1860 жьшы оньщ халкы 26 209 шанырактан турган. 1шю Орда казактары ем1р1нщ жекелеген жактарын суреттеген революцияга деЙ1нг1 тарихшьшардьщ кепш ш п оньщ пайда болуын Бекей ханньщ жеке басымен, К1Ш1 жузде болган езара кыркыстармен жэне «аласапыранмен» байланыстырган. 1шк1 Орданьщ курылу себептер1н тусшд1руде каз1рг1 зерттеушшер арасында да б1рауыздылык жок. Жайыктьщ он жагасына еткен казактар тен мелщерде байулына да, жет1руга да жататын адамдардан турды, дегенмен де кешудщ бастапкы кезен1нде апгашкьшары басым болган. Казакстан тарихын зерттеуШ1 М.П.Вяткин 1шк1 Орданьщ курылуына шаруашылык кулдырауы, жерд1Н тарлыгы, катан шаруашылык дагдарысы жэне феодалдану урД1С1Н1н терендеу! экеп сокты деп санаган. Оньщ шюршше, казактардьщ Жайыктьщ оц жагасына, «МЭНГШ1К бодандыкка» ету1 ез бастауын XVIII гасырдьщ 50-жьшдарынан алатын урд1ст1н логикалык корытындысы болган, ягни 198

ол жаца коныстарды игеру жолындагы жарты гасырдай уакытка созылган куреспен байланысты. В.Ф.Шахматов б1ршама озгеше козкарасты дамыткан: ол Едш мен Жайык арасында хандык курылуын, б1рщш1 кезекте, патша еюметшщ отаршылдык саясатыныц нэтижес1 деп карастырды. Элбетте, патша еюметшщ отаршылдык саясаты казак халкыныц когамдык жэне саяси ом^ршде елеупп рол аткарды. Жайыктыц он жагасына казактардьщ кошт барып коныстануы патша ©К1мет1 саясатынын багытына кайшы келмед1, сондыктан да шекаралык еюмет орындары тарапынан белпл1 б!р колдау тапты. Алайда жаца казак ордасы курылуыныц шешунп факторы болган ол еме К,азактардыц Едш мен Жайык езендершщ аралыгына кешугмен жайьшым мэселес1 де шешшген жок, жер катынастарыныц курделшп бул жерде Клип жуздегщен кем болмаган кушнде калды. Топырак-климаттык жэне езге де табиги-географиялык жагдайлары бойынша Бекей хандыгыньщ аумагы коныстанушылардыц кешш келген жагындагы аумакка Караганда нашар болмаса, жаксы емес ед1. Малшыныц ем1рл1к циклында каншалыкты айкындаушы мацызы болса да, коныстанудыц сол б|р накты жагдайларында жайылымдар туралы мэселе ец б1р1нш1 орынга койылган жокХандык курылуыныц непзп себеб1 отаршылдык саясаттыц кушею1 салдарынан кептеген кешпел1 кауымдардыц бурынгы кеш1п журет1н орындарында калуыныц мумк1н емест1п деп есептеу керек[3]. Жэцпрдщбил1кке келу1. Жэцпр (1801-9.6.1845)-Б екей Ордасыныц ханы (1821/23-45), Бекей ханныц баласы. Бекей кайтыс болганнан кешн (1815) хан тагы мурагерлж жолмен Жэцпрге бершген. Алайда Жэцпр жас болгандыктан, ол ер жеткенге дей1н ордадагы бил1к Бекей ханныц 1Н1С1 Шыгай султанга тапсырылды. Жэцг1р 1823 жьшга дей1н Астрахан губернаторы Андреевскийд1ц уЙ1нде тэрбиеленш, еуропаша бш1м алды, ханды ЭК1МШШ1К жагынан баскару эд1С1н уйрендг. Жэцг1р орыс, татар тшдер1Н, нем1с тшш б1лген[4]. 1824 жылы отырган Жэцпр патша ЭК1МШШ1ПНЩ толык колдауына суйене отырып, когам ем1р1 мен халык турмысыныц жекелеген жактарын, сондай-ак дэстурЛ1 жергш1кт1 баскару жуйесш белсенд1 турде кайта кура бастады. Ол кешпелшерд1ц отырыкшылануын, олардьщ хуторлар са199

луын, шеп шабуын жэне далага агаш ес]руд1, малдыц жергшют тукымдарын жаксартуды жэне ауылшаруашылык саймандар экелуд1, мектептер, училищелер, мешптер ашуды жэне ауылдарда молдалар саныныц есущ, сауданы жэне терешйшк баскару нысанына К0шуд1 кетермелеп отырды. Ол патшалык еюмет орындары жэне жерг1Л1кт1 казак шонжарларыньщ мудделерш жаца ццстермен б1р1кт1руге куш салды. 1827 жылы Жэцпр Нарын кумындагы Жаскус алкабында туракты хан ордасы курылатыны туралы жэне орданы осы орталыктан баскаргысы келетЫ туралы хабарлады. 10 жыл 1шшде онда агаштан 40 уй, ал 1846 жылга карай 89 уй салды. 1841 жылы ол Торгын езешнде жазгы орданыг непзш салды. Бес жылдан кешн онда агаштан салынган 9 уй болды. Ханнан улп алып, сондай-ак оныц нускауымен султандар, билер мен аксакалдар уй салып ала бастады; шаруалардыц жекелеген топтары да ездерше жертеле салып алды. XIX гасырдьщ 40-жылдарыныц аягына карай орданьщ эр турл1 жерлершде халыктыц уштен б1ршщ кыскы тургын уйлер1 болды. Патшаныц жеке нускауымен 1829 жылы казыналык зауыттардан ордага 20 айгыр белшдь Жэцпр хан сонша асыл тукымды Кавказдан алдырды. 15 жылдан кешн жергцпкп жылкыныц жаксартылган тукымыныц саны 30 мыцга жетт1. Оларды Дон жэне Орал казак эскерлерше бер1п отырлы. Медреселер жэне ауылдарды бастауыш мектептер салу, балаларды Астраханга, Саратов пен Кдзанга, Орынбордагы арнайы 1шк1 Орданьщ балалары уш1н 10 орын белшген Неплюев кадет корпусына окуга Ж1беру Жэцг1р саясатыныц б!р беляш е айналды. Жэцг1рд1ц кызметг, бурын аталып келген1ндей, оншама б!р жакты болмаганын мойындау керек. Еуропа еркениетш жактаушы болган Жэцг1р оныц элементтерш казактардьщ дэстурл1 ортасына енпзуге умтылды. Элеуметтгк-экономикалык тургыдан алганда, ол 1шю Ордага, кеп жагынан Ресейдщ орталык аудандарындагы феодалдык катынастар жуйес1н кеш1р1п ала отырып, феодалдык тэртш орнатты. Аймактыц когамдык-саяси жэне мэдени ем1р1нде де Жэцпрдщ баскару курылымын кушейту жен1ндеп шарапарды юке асыруы нэтижес1нде езгер1стер, мысалы, жер-жерде 1С жург1зуд1 енпзу, Т1ПТ1 ез1н1ц мурагат кызмет1н куру сиякты езгерютер пайда болды, муныц сол кездег1 Цазакстан уш1н елеул! жацалыктар ед1. 200