Алайда бул жаналыктардыц бэршде терец жэне берж когамдык-саяси непз болмады. Тутас алганда, 1шю Орданыц буюл халкы мен оныц тещрепндеплер тарапынан, ал сонымен б!рге патша эю мш ш п тарапынан да аяусыз каналып жатты. Сондыктан XIX гасырдьщ 30-жылдарыныц орта шеншде-ак елеул1 саяси дагдарыс шсш-жетшп, Исатай Тайманов пен Махамбет Отемюов басшыльж еткен белгш кетершске уласты, оныц идеологиясы дзету рл1 когамдьж курылыстыц мудделерш коргауга непзделдт Жэцпрдщ эд1стер1 саяси жэне когамдык курылыстыц непздерш козгамайтын жацалыктарды кушейту шараларымен енпз1уге курылды. Олар табысты бола алмайтын ед1, ейткеш XIX гасырдьщ б1рщш1 жартысында самодержавиел1к-крепостникт1ц курылыс нег131нде капиталиетж жацалыктарды енг1зуге нэтижес1з эрекеттер жург1зшген болатын [5]. Жэцг1р мектеб1. 1823 жылы Жэцг1р 1ШК1 Бокей ордасында хан сайланганнан бастап казактыц улттык мэдинет!нде, оныц 1Ш1нде улттык бш1м жуйесгне ерекше мэн берд1. Оныц басты себептер1Н1ц б1р:Жэцг1рдщ ез1 орысша бш^м алган жэне осындай бш1мн1ц К,азакстанга, оныц 1Ш1нде 1шк1 Бокей Ордасында оте кажет екен1н тус1нд1. Ол Ресей империясыньщ Еуропалык бш1м жуйес1 аркылы кептеген салаларды жет1ст1ктерге жеткен1н жаксы бшд1. Жэцпр хан казак халкыньщ сауаттылыгын, улттык мэдениетш дамытатын эр! толыктыратын жаца бш м жуйес1 «Еуропалык улг1дег1 жаца мектептер мен орта жэне жогаргы оку орындары» деп тус1нд1. Оны Жэцпр ханныц осы бш м жуйесшде казак балаларын окытуды арман етш, бш1м саласын дамытуга багытталган саясатынан керу1М13ге болады. Ол алгашкы улттык мектеп 1841 жылы 6 желтоксанда Хандык ордада (ставкада) ашылган болатын. Оныц мусылман мектептер1 мен медреслерден улкен айырмашылыгы сол, б1ршин казакорыс мектеб1 болды. Бул алгашкы улттык мектепт1ц т1келей ыкпалымен XIX гасырдьщ алпысыншы жылдары Батыс Казакстанныц баска да жерлер1нде бцнм ордалары уйымдастырыла бастады. Олар жаца Казан мен Камыш - Самарда, хан ставкасынан (Ордадан) 12 шакырымда Нарында, Тал мен Тогында ашылды. Ордага улттык мектептерД1Ц ыкпалымен 1860 жылы Турюстан елкес1ндеп №1 орта ( Казалыда), Перовсюде №2 орта алгашкы улттык 201
мектептер курылды. Бул мектептерде 455 казак балалары окып 221 окушысы баска да халыктьщ ек1лдер1 болды. К^ыркыншы жылдардыц ортасында Ордада орыс-казак мектебшде 25 окушы окыды. Сойтш, алгашкы мектепте Жэцпр ханньщ бш1м жуйесшщ 1ргетасы каланды. Оку жылы казан айында басталып, мамыр айыньщ аягында аякталатын. Жыл сайын 6 желтоксанда окушылардьщ ата-аналары шакырылып, олар ханньщ басшылыгымен журетш емтихандарда окушылардьщ алган бйпмщщ нэтижелерш багалауга катыстырылатын. Будан 613 хан ставкасындагы (Ордасындагы) бипм беру кп тжелей Жэцпр ханныц басшылыгымен журпзшгенш керем1з. Оган коса мектепте етюзшетш эр турл1 шараларга мшдетп турде хан катысатын ед1. Мектептеп сабактардьщ журпзшуш, окушылардьщ бипмш бакылау 1стер1н, емтихандарды, оку багдарламаларын, оку жоспаларын хан кадагалап отырган. Бул бьгпм мен тэрбие жуйесщ Каз1рг1 жаца бш1м жуйесщщ непз1 мен 1ргетасы деп айткан жон. 0 йткен1, осы кэз1рп жаца бш м жуйес1не сол кездег1 бш м жуйес1 ете уксас екен1н айта кету кажет. Мектептеп педагогикалык урд1СТ1 уйымдастыруда демократиялык, идеялардыц да юке асырылганын керуге болады. Бул тэж1рибеш каз1рг1 кезде де пайдалануга болатын оц тэж1рибе деп айтуга болады. Ефимцев Жэцг1р хан мектебшде окытылган келес1 пэндерд1 атап керсетед1: татар,араб, орыс тш1, арифметиканыц алгашкы ережелер1, жазу, сызу, тарих, географияныц кыскаша жинагы, алгашкы дэр1герл1к кемектгц ережелер1. Жэцг1р хан ашкан «улттык мектеп» кешннен дами келе «Жэцг1р училищес1»деп аталып, эр1 карай ез жалгасын тапты.Еуропалык улгщеп бш1м реформасын жасаудагы Жэцпр ханныц агартушылык саясаты осылай жузеге асырылды. Жэцг1р хан мектебшщ ец б1р1нш1 мугал1м1 дэр^гер Ольдекир Константин болды. Алгаш рет сабакты казак тш1нде жург1зет!н мугал1м Шыгыс тшдер1нен дэр1С беруш1 Эминов Сэдудин ед1. 1шю Бекей Ордасындагы Жэцпр ашкан алгашкы орыс-казак мектеб! Орталык мектеп деп аталган. Ец алдымен 1ш к 1 Орда халкы астык 1здеп, малын айдап Ресей калаларына шубырмасын деп Антонов постысында орыс кепестердщ астык коймаларын уйымдастырды. «Жас куста» жэрмецке ашты.Халыктыц - муц муктажын талкылап, шеш!п отыратын хан ордасын, онда кызмет етет1н казак, орыс, татарлар ушш тургын уй 202
салды. Хан ордасында ©з каржысына халкыныц муддес! ушш мектеп, дэр1хана, аурухана ашты. Хан каржысымен Ресей оку орындарында казак жастарын ж1берш окытты. Жыл сайын окуга Ж1бершетш жастардыц санын аныктауга кол жетюздь Казак тарихында туцгыш казак кару жарактарыныц муражайын уйымдастырды. Эрб1р 170 уйге б1р молда есептеп, казак жастарынан 139 молда даярлап 1шю Ордада мусылман дшшщ терец тамыр жаюына ьщпал жасады. Алайда коммунистж партияныц ызгарлы жел1 е с т турганда Жэцпрдщ халкына еткен ецбеп, саяси козкарасы, отарлаушылыкка карсы курескеш акыл парасаты, халкы ушш ецбек Ышрген кайраткер екендИ жокка шыгарылды. Халыктан буркемелендг. Б1здщше бул казак тарихына, Жэцпр рухына жасалган киянат. Себеб1, Жэцпр халкына адал ецбек етп. Елдщ экономикасынын, мэдениетш, бипмш, дшш, тйпн котеруде зор ецбек етп. Жэцпр хандык курган 22 жылдьщ 1шшде казак хандарыныц бгр де бгр! 1стемеген 1стерд1 казак тарихында ©шпес иг1Л1ктерд1 мураларды ©м1рге келт1рд1. Жэцг1р мектеб1 - казак балаларына арналган алгашкы мектеп. Жастайынан зиялы кауымныц арасында болып, бш м кад1р1н бшген Жэцпр бшикке колы тиген кунн1ц ертещнде-ак ©з ордасында мектеп ашып, жастарга бш1м беруд1 армандайды. 1826 жьшы Казан университетшщ ректоры Фукске Жэцпр ©з ордасында мектеп ашып, гылымга казак баласыныц да колын жетк1зуге бастама жасау ниет! бар екен1н б1лд1ред1. Жэцг1рмен сухбатында жаксы эсер алган Фукс туралы «езшщ жас кезшде, хандыгыньщ бас кезшде, тшт1, Ордада эл1 б1рде-б1р уй тургызылмаган кезде, оныц бипмнщ пайдасы жен1нде осы бастан ойлануы кандай ганибет» - деген п1К1р айтады. Мектеп ашу жен1ндег! Жэцпрдщ арманы тек он бес жылдан кешн барып юке асты. Ол оган дешн де жогары жакка элденеше рет катынас кагаз жолдап, мектеп ашуга кемек ету женшде етш ш тус1рген, алайда олары аяксыз калган. Акыры ол мектепт1 ©з куипмен ашуга бек1нд1. Арада ею ай ©ткеннен кеЙ1н, 1841 жьшы 6 желтоксанда казак даласында казак балалары ушш туцгыш мектеп ашылды. Карагайдай киып салынган мектеп уй* - Ордадагы ецсел1 уйд1ц б1р1 болган. Ек1 кабатты гимараттыц 1пи де аса кернект1 болган. Окушылардыц партасы, мугал1м устел1 мен отыргышы, сынып тактасы, шыгыс стилцндег! оймыш буылтык агаш баганасы мектеп 1шшщ жогары эстетикалык талгаммен безенд!ршген1н к©рсетед1. Жэцг1р хан бул мектепт1 1848 жылдан ©з 203
карамагына алып, жыл сайын оньщ кажетше 1404 сом акта берш отырган. 1905 жьшы осы ею сыныптык мектеп терт сыныптык калальщ мектепке айналып, жанынан мугашмдер даярлайтын педагогикалык курс ашылады. Меюгепте шект1 аспаптар оркестр1, хор жэне бай ютапхана болган. Жэцпр мектебшен талай белгш1 адамдар бш1м алып шьщты. Олардьщ катарында М.Бекмухамедов, Ш.Бокеев пен ГДарашев, Г.Жэцпрулы мен Р.Курмангалиев, Ш.Жексенбаевд.б. бар[6]. Бацылау сурацтары мен тапсырмалар: 1 .Бекей ордасыны кай жерде курылды? 2.Жэцпр кай жылдары билжке келд1? 3 .Жэцпр мектеб1 кашан ашылды, онда юмдер окыды? 4.Жэцпр мектебшщ курылымын схема туршде керсетщдер. 16. Кенесары хан жэне оныц м ем леке гп калпына келт!рудег1 эрекет! 1. Кенесары К,асымулы бастаган цозгалыстыц шыгу себептерг мен басталуы 2. К^арулы курестщ барысы жэне кушеюг 3. Кенесарыныц Жетюу влкесте втуг жэне жецшс табуы XIX гасырдьщ алгашкы ширепнде патша еюметшщ кадаласындагы мемлекеттщ белпс1 болатын хандык бшнкп жойып, оньщ орнына ездершщ отаршылдык жуйесш жаппай енпзе бастауы казак султандарыньщ наразылыгын кушейтш Ж1берд1. Эаресе, Орта жуздеп Абылай ханньщ урпактарыньщ арасында патшалык бшпкке карсы мыкты оппозициялык топты калыптастырады. Оны алгашында Губайдолла, кешн ол жер аударылганнан кейш Касымньщ улдары баскарып, отаршылдарга карсы ашыктан ашык карулы кетершютер уйымдастырады. ЭЫресе, Саржанньщ каза табуы казактардьщ азаттык козгалысын одан эр1 ерютеуше жол ашады. 1837 жылы жаз айларында казак даласыньщ улкен бел1пн камтыган бурынгыдан да 1р1 кетершю бурк ете калды. Оны Абы204
лай немерелершщ б1р1 Касымныц улы Кенесары султан баскарды. Абылайдыц 1С1Н жалгастырушы ретщде тарих сахнасына енген Кенесарыга экес1 К^асым мен агасы Саржанныц жасап кеткен ютер1 улкен ©негеге айналды. Ол жастайынан патша ©мметшщ казак даласына орнаткан отаршылдык саясатыныц зардаптарын корт ©ст1. Оныц саяси кезкарасыныц калыптасуына казак хандыгыныц тэуелс13Д1Г1н калпына келт1ру ушш курескен отбасы улкен рол аткарады. Сондыктан Кенесары карулы куреске жастайынан араласып, агасы Саржан бастаган котершюке белсецщ турде араласып, патша эскер1мен болган шайкастарда ержуректшж керсетш, батыр рет1нде халыктыц курметше беленедк Тлил кешн оныц соцынан ерген кетершсшшер де Кенесарыныц ерекше каЬармандыгын жогары багалап «ержурек батыр» деп атаган. Осылайша бала кезь нен азаттык курестщ катал мектебшен отш, бай ©М1рл1к тэж1рибе жинактаган Кенесары атасы Абьшай, экес1 К^асым, агасы Саржан журпзген курес сабактарын ескерш, олардыц жгберген б1ркатар кателжтерш кайталамауга тырысты. К©тершют1 бастамас бурын ол Ресейге карсы басталган курес узакка созылатынын жэне содан туындаган киыншылыктыц елдщ титыгына жететшш бшгенд1ктен жергйпкп патша эюмшйипмен келюсоздер журпзу аркылы оларды казак даласында бекшютер жуйесш салудан бас тартуга кецщруге умтылды. К,окан хандыгыньщ иел1пнде журген кезшде-ак Кенесары Кдсымулы Орынбор генерал-губернаторы В.А.Перовскийге жазган хатында ол казак даласындагы салынып жаткан беюнь стерд1 токтатуга жэне казак жерш басып алуды догаруын талап етед1. 1837 жылы коктемде Кенесары Касымулы Кркан иелшнен кетш, езше ец жакын серпсгер1мен Акмола окрупне келген кезде отаршыл патша бшппнен каарет керш, 1штей тынып журген казактар оныц туыныц астына топ-топ болып жиналып, аягы котершюке уласады. Ос1ресе, 1837 жылдыц аягында кетершске К,ыпшак пен Керей руларынын басым кепш ш п котершюке косьшуы патша ЭК1МШШ1ПН мулдем абыржытып тастады. Котершюшшер кун сайын кушейе тусш, жаца аудандарды камтыды жэне олар усак топтарга белшш алып, разъездер мен бекеттерге карулы 205
шабуылдар жасап, орыс шенеушктер1 мен саудагерлерд1 туткынга алды. Шекара басшылары мен ага султандар болса кетершюшшерге карсы шыгу согысу уипн ездерше жазалаушы эскери топтарды женелтуд1 кайта-кайта талап етуден аса алмады. Кетершюшшер туралы накты мэл1мет ала алмаган патша ЭК1МШШ1П оларга карсы жазалаушы эскерлерш аттандырмас бурын алдын ала барлау жумыстарын журпзуд1 дурыс кередь Осы максатты кездеген патша бшнп кетершюшшердщ арасына алдымен Омбы мусылмандар м еш тнщ басшысы ахун Мухаммед Шариф Эбд1рахмановты, кешн ага султан К,оцыркожа Кудаймендиннщ балалары Жаналы мен Шьщгыс султандарды жумсайды. Оларга Акмола приказынан белшш кеткен болыстарды кешн кайтуга кещпруге, кетершюшшер туткындаган султан Кдтыбаев пен орыс саудагерлерш босаткызуга кол жетюзу жэне купил турде кетершюшшер орналаскан коныстары мен саны туралы, Кенесарыньщ алдагы жорыктары туралы мэл1мет жинау жуктеледь Тыцшылар Кенесарыньщ ордасына баруга батылдары жетпей, тек Тыналы-Карпык жэне Темеш болыстарыныц коныстарынан эр1 аспайды. Кенесарыньщ жорыктары туралы мэл1мет ала алмаган олар кетершюшшердщ сонынан бакылау койып, ез бастарына тенген кауштен сактанып, кер1 кайтуга мэжбур болады. Ага султан К^удаймендинде кетерш1сшшерден коркып, патша эк1мшш1пнен ез1н жэне отбасын коргауга эскер Ж1беру1н ет1Н1П жи1-жи1 хат жазумен болады. Султандардьщ тьщшылык эрекет1нен нэтиже шыкпаган сон патша ЭК1МШШ1П карулы эскерд1 керсе кетершюшшердщ тобыры ез1нен-ез1 тарап кетед1 деген оймен казак даласына Чириковтьщ бастауымен жазалаушы эскер1н женелтед1. Чиркиовке патша ЭК1МШШ1П бел1Н1П кеткен казактарды кайтару жэне кетерш1С басшьшарын туткындауга нускау бершед1. Алайда Чириковтьщ шагын эскер1 саны кеп Кенесарыньщ кетерш1сшшер1мен болган алгашкы шайкаста-ак тас-талкан болып жещлед1 де кептеген адамдары мен кару-жарагынан айрылып кер1 кайтып кетедг. Чириков баскарган жазалаушы эскердщ алдына койган тапсырманы орындай алмай сэтс1зд1кке ушырауы патша эк1мшш1Г1н одан сайын ызаландырады. Бул кезде Кенесары К,асымулы бастаган кетершюшшер орыс эскерлер1 жэне разъездер мен бекеттерге, патша бил1пне толыктай 206
мойынсунган султандар мен рубасылардыц ауылдарына карулы шабуылды кушейтш, сауда керуен жолдарына кауш тенд1ред1. 1837 жылы 27 карашада кетершюшшер Петропавлдан Ташкентке баратын орыс кепесшщ сауда керуенш коргаган хорунжий Рытовтьщ 48 казагына шабуыл жасап, оларды толыгымен талкандайды. Тек ею казак гана коршауды бузып, Актау бекшюше аман жетедь 1837 жылдыц соцына карай Актау бекЫсше жакын кешш конган казактарда кетершюшшерге косылута максат тутып, Балкаш пен Шу езенше карай кешед1. Патша эюмшЫп кештщ себебш бшуге жэне мумкшдж болса кер1 кайтаруга султан Куш1к Айшуаковты Ж1беред1. Олар сондарынан келген султанга Актау беюнкл жойылмайынша жэне тартып алган жерлерд1 кайтармайынша оралмайтындыктарын ашып айтады. Акмола приказы мен Актау мацынан кешш, Кенесарыга косылган казактардан мэн-жайын б1лген патша шенеушп патша эк1мшш1гше оныц непзп уш себеб1н керсеткен: 1. Актау беюню1мен Акмола арасындагы жэне Аягозбен К,аркаралы арасындагы бекеттерд1ц салынуы жэне дэл осындай бекеттерд! Царкаралы мен Актау аралыгына салу жоспары; 2. Актау бекшюшщ жэне Аягозге баратын жол бойына салынатын бекеттер курылысына аттар мен туйелерд1ц алынуы. Аттар мен туйелерД1 азык-тул1к жэне агаш тасу га деген сылтаумен алып, оларды кайтармай койган; 3. Заседатель Тахановичтщ кырга казактардьщ малыныц санагын алуга шыгу. Эдетте мундай санактар казактарга салык салу уш1н жург131лет1н. Таханович коптеген казактардьщ малыныц санын ес1рш жазып, олардьщ ызасын келт1рген. Мше осындай жэне тагы баска да патша эюмшшпнщ отаршылдык саясатыныц нэтижес1нде казактардьщ Кенесарыныц котершю1Н жандандыруга жэне олардьщ катарын кобейтуге алып келд1. 1838 жылдыц басына карай Кенесарыныц кетерЫсше К,аркаралы округ1ндег1 болыстардыц дерл1К барлыгы колдады. Атап айтканда кетершске Жиенбай-Шакшак, К,ара-Актымбет, Керей, Кэрсен-Керней, Кряншы-Тагай, Надей-Тобыкты, АлтекеСарым болыстарыныц басым бел1Г1 косылса, 634 уйден туратын Цыргыз болысы тугел!мен кетерш1ст1ц курамына К1рген. Каркаралы округ1ндег1 Кэрсен-Керней болысыныц баскарушысы султан Кудайменд1 Тазин кетерцистщ белсенд! 207
колдаушысына айналып, кетершютщ аягына дешн катысады. Ол ез1 жасактаган сарбаздармен орыс шенеушктерше жэне ага султандардыц ауылына шабуылдар уйымдастырып, казактарды Ресейден бел1нуге шакырды. Кетершютщ нэтижесшде, коптеген саткын султандар карамагындагы ауылдардан айрылып калганы соншалыкты патша эк1мшш1пнен енд1 б1зге жалакы телейд,1 ме деп сурауга мэжбур болган. Каркаралы округынъщ ага султаны подполковник Турсын Шьщгысов кешкен болыстарды бейбгг жолмен кешн кайтаруга мумюн емест1Г1не кез1 жеткен соц, патша эюмшш1пнен карулы жазалаушы эскери топтарды беруд1 от1Н1п сураган. Кец канат жайган Кенесарыныц козгалысына баска округтерден де казактар кел1п косыла бастайды. Мэселен, Аманкарагай окрупнен 2 мыцнан астам казактар Кенесарыныц кетерййсш толыктыра туссе, Баянауыл приказынан Сейтен Азнабайулы бастаган Каржас болысы мен Таймас Бектасулы басшьшыгымен Торткол болысыныц казактары келед1. Кей1н Кенесарыныц ец жакын сер1ктерше айналган Сейтен Азнабайулыныц агасы патша бил1Г1не карсы куресте каза тапса, ал оныц отбасы мэцгшжке Туринсюге жер аударылган болатын. Ал Тайман Бектасулы болса Кенесарыныц жанында елеул1 рол аткарып, эскери мэселелер бойынша оныц нагыз кецесшю1 болды. Сонымен катар, кетерщ1сшшерге озшщ жеке муддес! уш1н келгендер де бар ед1. Мысалы, казак руларыныц арасындагы бедел1 мен байлыгынан айрылып калудан корыккан Муса Шорманов 150 уймен, Бабатай жэне султан Елемес Жайнаков 125 уймен келш косылады. Алайда олар козгалыс барысында Кенесары мен кетер1л1сш1лерд1 сатып кетед1. Баянауыл округшде козгалыс думпу1Н1ц кушт1 болганы соншалыкты ага султан Маман Абылайовты кетерйг1ст1 жактаушылар еш киналмастан туткынга алады. Патша эк1мшш1Г1 оныц орнына ага султан етш орыс бшппне ерекше адалдыгымен белг1л1 султан Боштай Турсынбаевты тагайындайды. Осылайша Кенесары бастаган кетершю бытырацкылыктан б1ртутас козгалыска айналады. Жалпы алганда Кенесары бастаган казактардьщ улт-азаттык козгалысыныц басты максаты Абылай ханныц кезшдеп Казакстанныц тутастыгы мен тэуелс1зд1г1н калпына келт1р1п, округтерд1 жойып, Ресейдщ иел!Г1не эл1 К1рмеген жерлердщ толык дербест1Г1н сактап жэне отарланган 208
казак жерлерш азат ету жолындагы курест! негурлым батыл жалгастыру болды. Осы максатка жету жолында Кенесары неб1р эскери жэне дипломатиялык эрекеттерге барды. Оньщ согыс журпзу ЭД1С1 непзшен партизандык кимылдардан турды. Кец-байтак казак даласын пайдаланган ол, жазалауга Ж1берген орыстардьщ купи басым эскер1мен бетпе-бет келмей жэне 1р1 бекшютерд[ орагыта отырып, орыстардьщ элс13 тустарына туткиылдан соккы берш отырды. Осылайша халык арасынан езше берж т1рек тапкан Кенесары Касымулы ещц батыл турде патша эк1мш1Л1Г1не казак даласындагы бекшютер мен округтерд1 жэне баска да эскери-эюмшшж мекемелерд1 жою, туткындагы казактарды босату, мемлекеттшжтщ дербест1пн калпына келт1ру сиякты талаптар бойынша наразы хат жазып, 1838 жылы кектемде Тобылды Токтин жэне Кеппмбай Казангапулы бастаган 5 адамды елшшжке Ж1беред1. Сонымен катар, хатта Кенесары егерде талаптары орындалмайтын болса, онда патша бил1Г1не карсы букш казактардьщ басын косып шыгатынын корсетед!. Алайда патша эю мш ш п хатка жауап бермеген1 былай турсын, елшш1кке келген казактарды туткынга алып, оларды эскери соттьщ шеш1М1 бойынша эркайсысын мын адамдык саптьщ алдынан дуре шыбыкпен б!р рет ургызып, т1р1 калгандарын Шыгыс С1б1рге жер аударады. Патша эюмшЬппнщ бул эрекет1не ашуланган Кенесары Касымулы бек1Н1Стер мен казак бекеттер1не карулы шабуылды бастап Ж1беред1. Осындай шабуылдардьщ б1р1 кез1нде эскери старшина Симоновтьщ тобы талкандалып, олардан 10 пистолет, 9 мылтык, 13 кылыш, 495 мылтьж огы мен 460 пистолет огы олжаланады. Кенесары орыстарга шабуыл жасаумен катар Акмола приказыньщ ага султаны К рцы ркож а Кудаймендин мен оньщ туыскандарыньщ ауылына шапкыншьшык жасап, 12 мьщ жылкысын айдап кетед1. Ал оныц карындасы Бопай бастаган партизандык топ Батыс С1б1р губернаторлыгыныц солтустжбатыс аудандарына гшкерлей к1р1п, Аманкарагай приказында дурбелец тугызады. Кенесарыньщ непз1п согыс кимылдары 1838 жылы кектем1нде Акмола приказын коршауга алып, ортеуден басталады. Бек1Н1с коменданты эскери старшина Карбышев пен Акмола округыныц ага султаны К,оныркожа Кудаймендин к1Ш1Г1р1м эскермен беюнютен эрец дегенде кашып кутылса, Кенесары кептеген кару-жарактар мен эскери туткындарды колга тус1ред1. 209
Бул жецютен кешн де 1838 жылдьщ кузп айлардыц 1иинде жуйел1турде приказдар мен бекеттерге шабуылдаруйымдастырып, жаудын, дайындаган жем-шептерш жойып, катынас жолдарын киратып, сауда керуендерш тонап, партизандьщ согыс тэсшдерш жалгастырады. Осы жылдыц аягына таман Кенесары патша бшпгше карсы б1рлес1п куресу уипн Орта Жуз пен К11111 жуз казактарын б1р1кпруд1 колга алып, К11111 жуздеп Терткара, Шомекей, Табын, жэне баска рулардыц кетерш сш баскарган Жоламан Тшенш1улымен байланыс жасау максатында Торгай мен Ыргыз ещрлерше коныс аударады. Кешн бул жерлерге Жоламан Тшенш1улы бастаган кетершюшшер келш косылады. Аталган орындарга орналаскан Кенесары ецщп кезекте тагы да дипломатияга кезек берш, Орынбор генерал-губернаторымен келюсез журпзуге кешед1.0йткен1 Орынбор генерал-губернаторы В.А.Перовский казак даласын тек карудыц куш1мен басып ачуды жактайтын Батые С1б1р генерал-губернаторы Горчаковка Караганда мэселеш бейб1т турде шешуд1 жэне казактарды эр турл! эд1с-тэсшдер колдану аркылы багындыруды колдайтын. Сондыктан да Горчаков кетершюшшермен б1рде-б1р рет келюсез жасауга тырыскан еме Ал Перовский болса жер жагдайын жаксы бшетш кетерш1сшшерд1 эскерд1Ц куш1мен басу мумкш емес екен1н тус1н1п, шиелен1СТ1 ушыктырмай, оны бэсендетудщ жолын 1здест1рд1. Нэтижесшде Перовскиймен жазыскан б^рнеше хатгардан кешн Кенесары патшадан кеш1р1м алып, 1842 жылга деЙ1Н Орынбор елкес1ндег1 карулы карсылыкты уакытша токтатады. Тек Слб1р эюмш1Л1Г1 тарапынан жасалган шапкыншыльщтарга жауап ретшде кактыгыстарга барып отырады. Дегенмен патша эюмшшпмен жасалган кел1С1Мге карамастан Орта жуз пен К1Ш1 жуздщ ыкпалды билер1 мен султандары Кенесарыны 1841 жылы кыркуйек айында ата салт бойынша ак ки1зге кетерш хан сайлайды. Такка отырган Кенесары хан мемлекеттшжтщ нег1зг1 белгшерщ калыптастыруга куш салады. Ол б1ршш1 кезекте бурынгы хандардан келе жаткан мемлекеттш1к курылысты кайтадан уйымдастыруга тырысады. Жогары кецесш1 орган ретщдеп Хан кецесгн азаттык курес жолында адалдык таныткан, халык арасындагы бедел1, акылды да шебер саясатшылар, шайкастарда 210
ерлж керсеткен, дипломатиялык кабшет! бар, султандар, билер, батырлар жэне жакын туыскандарынан жасактайды. Ягни, мемлекет юш баскаруга Кенесары хан шыккан теп не карамастан, тендес1 жок, жеке касиетш корсеткен адамдарды тарткан. Дегенмен Хандык кецестеп шешуцп дауыс кукыгын езше калдырган. Хан кецеанде кабылданган шеипмдердщ халык арасында таралуы мен орындалуын арнайы тагайындаган баскару кызмет1 кадагалан. Хан мемлекеттщ дипломатиялык кызметше де ерекше назар мэн берш, Ресей мен Орталык Азия хандыктарындагы эюмшшжтерге унем1 хат жолдап, дипломатиялык кэделердщ талаптарын бузбай устанып отырган. Кенесары мемлекеттеп шаруашылык катынастарды да бакылаудан тыс калдырмаган. Эс1ресе, иелтн деп казактардьщ епн кэс1б1мен айналысуын котермелеп, епншцпкт1 «кункерютщ жолы» деп бшген. Оньщ себеб1 патша эк1мшш1Г1 кеп жагдайда кетершю аудандарына карай астык тиелген керуендерд1 етк1збеуд1н амалдарын жасаган. Сондыктан мемлекеттеп халыкты астыкпен камтамасыз ету алдьщгы орында турган. Кенесары ханньщ сауда саясатында да ез1нд1к ерекшел1ктер1 болган. Бастапкыда сауда керуендер1н тонаумен айналыскан Кенесары олардан баж салыгын элдекайда ТИ1МД1 екен1н байкап, оларды шабуга тиым салады, Т1ПТ1 кейде керуенбасыларын 031 кабылдап, жещлджтер жасаган. Ал салык телеуден жалтаргандардан косымша алымдар жинаган. Мемлекеттеп салык жинау жуйес1 де б^р калыпка келт1рш1п, малшьшардан зекет, дикандардан ушыр жиналган. Алайда кейб1р уакыттары патша эскерлер1мен болган шайкастардын, зардаптарынан хальщтан алынатын салыктьщ келем1 кебейтш1п турган. 0с1ресе, Кенесары хан мемлекет ушш мацызды болып табылатын сала - эскери енерге ерекше мэн берген. Ол шайкаска кабшетТ1 кальщ колды уйымдастырып, оларды жузд1ктерге жэне мьщдыктарга беле отырып, узакка созылган дала согыс жагдайларына беЙ1мделген жэне эскерлердщ арасында катан тэрт1п енг131лу1 олардьщ кыска уакытта жиналуына септ1Г1н типздь Т1пт1 ол ©31Н1Н эскер1не айырым белгшер1н де енг1зед1. Кенесары эскерд1 жен1ске жетк1зет1н немесе кау1пт1ц алдын алуда мацызды рел аткаратын тыцшылык мэл1мет жинауды да жолга койып, жансыздардыц кызмет1н шебер пайдаланган. 211
Осыньщ аркасында ол жазалаушы эскери куштердщ шыгатын уакытын, журетш багыттарын, кейб1р кездер! жоспарларын, жау эскербасыларыньщ жеке касиеттерш алдын ала бшу аркылы ез жактастарыньщ орынсыз шыгынга ушырамау жолдарын унем1 карастырган. Хандык такка отырган Кенесары патша эюмшшпмен арадагы тыныштыкты пайдаланып, оцтуст1ктеп казактарды Кркан хандыгыньщ ыкпалынан айыруды кездеп, оньщ Бухар эм1рл1пмен арадагы болып жаткан согысына араласады. Ол Крканды элс1рету ушш Бухар эм1рл1пн колдай отырып, 1841 жылы кыркуйек айында Шемекей, Терткара жэне Табын руларынан жасакталган 4 мьщ Ж1птп ертш, Созак, Жацакорган жэне тагы б]рнеше камалдарды басып алып, содан соц Акмешггп коршайды. б1рак оба ауруыныц шыгуына байланысты бул жерд1 тастап, Алайда бул жецютерд1 эр1 карай баянды етуге сэт1 туспейд1. Ойткеш К°кан хандыгыньщ иел1П болып саналатын жерге шабуыл жасауы алгашында Хиуаныц, кешннен Букар ханыныц карсылыгына ушырады. Хиуа ханы Кенесарыньщ Кокан мен Ташкентт1 иеленбек болган ойынан бас тартуын ашык талап етед1. Сондыктан ол Сарысуга карай кету 1 не мэжбур болады. 1842 жылы Орынбордыц генерал-губернаторы ауысып, В.А.Перовскийд1ц орнына Обручев тагайындалады. Ол Перовскийге Караганда Кенесарымен арадагы шиеленютщ бейб1т турде шешшу1не сенбейтш ед1. Осыны пайдаланган Батыс С1б1рдщ генерал-губернаторы Горчаков кетер1Л1Сшшерд1 жазалау ю-шараларын кайтадан колга алып, Сотников бастаган эскери топты Кенесарыньщ ауылын шабуга буйрык беред1. Туткиылдан тап берген жазалаушылар Кенесарыньщ ауылдарына карайтын кептеген малдарды олжалап, 10 шакты адамды туткынга алып кетед1. Солардыц ш ш де Кенесарыньщ эйел1 Кун1мжанда бар ед1. Содан кейгн жазалаушылар кетерш1сшшерд1ц тагы да баска ауылдарын шауып, жузге тарта адамды елт1р1п, 25 адамды туткындап, 1000 туйе, 3 мыц жылкы, 10 койды айдап кетедь Бул жагдайлар патша ук1мет1мен кандай да б!р б1т1мге келу мумкшдгпн жокка шыгарды. 1843 жылдьщ бас кезшде Кенесары бастаган кетершюшшер Батыс С161Р губернаторыныц толык ыкпалында болган Жаппас руыныц султаны Алтыбай Кебековтыц ауылын шауып, султанньщ 031Н олт1р1П кетед1. Осы шабуьшдан кеЙ1н Орынбор генерал - 212
губернаторы Кенесарыга карсы жазалаушы эскери топ жасактап, оны талкандаудын жоспарын жасайды. Сол жылы 27 маусымда орыс патшасы I Николай жоспарга кол койып, жорык жасауга руксат бередь Мунымен катар патша ук1мет1 Кенесарынын басын экелгендерге казактардан алынатын тутш салыгы есебшен 3 мын сом сыйакы беруге уэде бередь 1843 жылы 10 шшдеде Кенесары ханньщ жасактары эскеристаршина Лебедовтьщ баскаруындагы 300 адамдык жазалаушы эскермен Ыргыз езеншщ бойында кездеседк Алайда ею жакта согысты бастауга бата алмай, келюсез журпзшедь Лебедовке эз1рше шайкасты бастама деп нускау берген Обручев оган комек ретшде тамыз айында полковник Бизановтын жалпы басшылыгымен билеупл султандар Арслан Жанторин мен Баймухаммед Айшуаковтьщ баскаруындагы 5000 эскерд! Сахарный беюнюшен женелтедк Бул кезде Кенесарыныц купи де артып, онда Баганалы, Аргын, Табын, Тама, Байбакты, Шект1, Шомекей жэне тагы баска рулардан 5 мындай ауыл болды. Кенесары хан езше карай 1р1 эскердщ келе жатканын бшш, каруы мыкты жазалаушылармен ашык шайкаска туспей, шепне журш олардьщ куштерш саркылтады. Акыры кетершюшшерд1 куганымен еш нэтиже шыкпасын бшген полковник Бизанов 1843 жылы 17 кыркуйекте Орск каласына оралады. Непзп куштердщ кер1 кайтканын пайдаланган Кенесары хан жазалаушы эскерге катыскан билеуш1 султан Арслан Жантериннщ Ойыл озен1Н1ц бойындагы ауылына шабуыл жасап, 5500 жьшкысын, 3500 туйесщ, 970 сиырын, 7000 койын айдап кетед1. Патша эк1мшш1Г1нен 500 эскерд1 комекке алган Арслан Жанторин Кенесарынын соцына тускен1мен Ор езеншщ эр1 карай асуга батьшы жетпейдь Патша ЭК1МШШ1Г1 Арслан Жантеринге тагы да кастандык жасайды деген сактыкпен оньщ ауылын коргаган эскерд1 зецб|ректермен кушейтед1. 1844 жылы кектемде Кенесары ханды жекелеген жазалаушы эскери топпен талкандау мумюн емес екен1не кездер1 жеткен патша эюмшЫп оган карсы жазалаушьшардьщ 3 эскери топын ж1беруге шеш1м кабылдайды. Орск беюн1С1, Улытау таулары жэне Тобыл езен1И1ц бойынан б1р мезгшде шыккан жазалаушы эскерлерд1 есаул Лебедов, жузбасы Фалилеев жэне Ахмет Жантерин баскарса, жалпы эскери басшылык генерал-майор Жемчужниковке жуктелед1. 213
Патша эю мш ш п жасаган жоспары бойынша бул эскери топтар Кенесарыны жан-жактан коршап алып оны жойып ж1беруге тшс болды. Алайда С1б1р жактан шыккан эскердщ дэл уакытында белгшенген жерге жете алмауы Кенесары ханнын, Улытау жакка аман-есен етш кетуше жагдай жасайды. С1б1рлж эскерлердщ жакын арада кемекке келмейтщщ бшген Лебедов Кенесарыньщ соцына тусуден бас тартып, кешн карай кайтады да жолда кетершсшшерге ешкандай катысы жок Байкадамов бидщ ауылын шауып кетедь Ал патша эюмшйпп болса Кенесарыныц соцына туспегеш уш1н Лебедовты эскерд1 баскарудан шеттетш, оныц орнына полковник Дуниковскийд1 тагайындап, кайтадан кетершюшшерд! кууга Ж1беред1. Алайда полковник Дуниковскийдщ партизандармен согысудагы тэж1рибес1 Лебедовке Караганда мулдем жок ед1. Муны дер кезшде байкаган Кенесары хан оныц кушш тшпкаша согысу аркылы титыктату ушш оган карсы шагын жасакты болш, 031 непзп куштермен 1844 жылы 20 шшденщ тун1нде Тобылдыц бас жагындагы ©лкеаяк езен1н1ц мацында Ахмет Жант©ринн1ц эскер1не туткиылдан соккы беред! де, оларды толыгымен талкандайды. Жаппай кырылган Ахмет Жанторинн1ц эскершде болган казактыц 44 султаны да коз жумады. Осы кезде полковник Дуниковский Ахмет Жанториннщ эскерщщ жанында орналасып, олардьщ дауысын еспсе де оздер1Н1ц амандыгын ойлап комекке баруга журектер1 дауламайды. Тацертец полковник Дуниковский езшщ жэне Ахмет Жантериннщ аман калган калдыктарын ерт1п Торгайга жакын жердег1 Аккел кел1Н1Ц мацында Жемчужниковтыц эскер1не барып косылады да Кенесары ханды кугындауларын жалгастырады. Осы уакытта коршаудан аман шыккан Кенесары хан болса батыл турде жаудыц тылына етш, Орынбор Шекара шебшен б1рак шыгады да, кетерш1ске косылудан бас тарткан кейб1р Терткара жэне Жагалбайлы руларынын билер1 мен старшындардыц ауылдарын талкандап кетед1. Содан кешн тамыз айыныц ортасында Кенесары хан кутпеген жерден Екатеринск станицасына шабуыл жасап, оныц форштадын ертейд1 де жаудыц 18 мылтык, 2 пистолет, 18 кылыш пен кептеген ок-Дэрщ1 жэне букш малдарын олжалайды. Осьшайша Кенесары эскерлер! орындарын ауыстыру аркылы шапшац кимьшдауы жазалаушы эскерлерд1 сагым кугандай эсерде калады. Мэселен, 214
патша эюмшшпнен Кенесары ханды талкандау туралы кайтакайта нускау алган генерал Жемчужников тьщшыларынан Кенесарыньщ Мугаджар тауларына карай кеппп кеткен 1 женшде хабар алысымен 22 тамызда сол жерге барады. Алайда сол кезде оган Кенесарыньщ непзп ауылдары Емб1 езешнщ бас жагына етш кеткен 1 туралы хабар жетед1. Осыдан соц генерал Жемчужников Кенесарыны одан эр1 кугындаудыц мэнкй жок екенш тусшш, эбден шаршаган эскерлерш алып, Улытауга карай кер1 кайтады. Осылайша генерал Жемчужников бастаган жазалаушы эскерлердщ жорыгы маскара болып аякталады. Жау эскер1 казак даласынан кеткен соц Кенесары хан да Шекара шебшщ бойына партизандык кимылдар жасауга шагын жасактарын калдырып, 031 кайтадан Мугаджар тауларына бекшш алады. Партизандык согыска калдырылган Кенесарыньщ жасактары болса шекаралык шептерге жш-жш шабуылдар жасап турган. Мысалы, 1 кыркуйек куш Михайловскстаницасыныцмацында он бес салт атты адамдар 2 казакка бас салып, аттары мен жуктерш тартып алса, 10 кыркуйек куш 6\р топ казактар Рымник станицасына шабуыл жасап б1рнешеуш елт1р1п, малдарын алып кетед1. 14 кыркуйекте казактардьщ шагын жасактары Полтава станицасына шабуылдар уйымдастырса, 21 кыркуйек куш Наследницкая станицасыныц мацында Ержан Саржанов бастаган казактар Орданьщ шыгыс бел1гшщ билеупп султаны Кулмен Бабаевтыц жазалаушы эскерше тоскауылдан шабуыл жасаган. Мундай шабуылдар казан жэне караша айларында ез жалгасын тауып отырган. Алайда 1844 жылы Кенесары майдан даласында зор жетют1ктерге жеткен1мен кетерш1ске шыккан кетершюий ауылдардыц жагдайы тым ауыр ед1. ©йткен! жазалаушылардан ыгыскан олар ездер1Н1ц шурайлы коныстарын тастай отырып, малдарына жайсыз жерлерге кешш кет1п отырды, немесе жайылымдардан таршылык керд1. Сондай-ак олар саудадан кол узу аркылы ездерше кажетп заттардан тапшылыкгар керд1 жэне узакка созылган эскери жорыктардан да калжырап 61тт1. Осы киыншылыктарга байланысты Кенесары 1844 жылдьщ аягында Обручевпен уакытша б1Т1м мен туткындар алмасу жен1нде кел1ссез бастауга мэжбур болады. Патша ук1мет1 де кетершюпплерд1 жазалаушы эскерд1ц куштер1мен жоя алмайтынын тус1Н1п, Кенесарыньщ келюсез 215
жасау женшдеп усынысын кабылдауга дайын екенш мэлгмдеп, оныц Ордасына Орынбор Шекара Комиссиясыныц екш Баймухаммед Жаманшинд1 елш1 ретшде ж1беред1. Ол Кенесарыга Орынбордыц генерал-губернаторы Обручевтыц хатын тапсырып, орыс туткындарын алып кетедь 0 з кезепнде 1845 жылы сэу1р айыныц бас кезшде патша эюмшййп орыс офицерлер1 Долгов пен Герн бастаган елшйпктер туткынга тускен Кенесарыныц адамдарын, соныц 1шшде ханныц эйелш апаруга тапсырады. Патша эюмшцип бул елшшкке ресми турде Кенесарыны патша бшппне сезЫз багынуга кенд1ру, туткындар алмасу сиякты ю-шаралары тапсырылса, ал купия турде кетершюшшердщ мекенш жан-жакты зерттеу, Ыргыз пен Торгай езендершщ бойынан, ягни кетершю ошактары болган жерлерден ею беюню салуга колайлы орын 1здеу жуктелед!. Кенесарыныц конысына 45 кунде жеткен елшшер патша ук1мет!Н1Ц Кенесарыга жазган хатын тапсырады. Хатта мынадай талаптар жазылган ед1: 1. Орынбор олкесшде казак даласы жэне оны мекендебарлык халык Ресей империясыньщ ажырамас бел1п болып табьшады жэне эр шацырак кумютей 1 сом 50 тиын салык толейд1. 2. Орынбор казактары казынага уй басынан салык телейт1н болгандыктан олардан зекет жинауга тиым салынады. 3. Урлыкжэне ауыр кылмыс жасагандар Ресей империясыньщ зандарымен жазаланады. Ал 50 сомнан асатын талап 1стерд1 Шекара Комиссиясы карайды. 4. Кенесарыга кашкын орыстар, татарлар, башкурттарды жасыруга тиым салынады. Егер ондай адамдар болса оларды билж органдарына кайтарылуы тш 5. Егер Кенесары орыс патшасына адал мойынсунган адам болса, онда ол Ресейге жау адамдармен немесе уюметтермен кандай да болсын катынастарын узуге тш 6. Кенесарыга жэне оныц туыскандары мен жактастары уюмет берет1н атактардан баска ешкандай атакты немесе дэрежеш иеленуге тиым салынады. Сонымен катар, патша эю мш ш п Кенесарыга К^ара 1\ога атты елд1 мекеншде кеш1п конуга руксат берд1. Мше осындай талаптар Кенесарыныц ерюнд1Г1не жэне оныц куруга умтылып отырган дербес мемлекетше тоскауыл коятын. Сондыктан бул талапка корланган Кенесары хан патша уюметшщ 216
елшцпгше жауапты ©31 бермей жасауылга Кенже аркылы жетюзш былай деЩц: «Онсыз да ©31М13дщ атамекешм1з болып табылатын жерлерд1 орыстардьщ б1зге сыйга тартуына жол болсын». Осылайша патша уюмет1мен кел1ссоз журпзудщ пайдасыз екенд1Г1не к©31 жеткен Кенесары елшш жпен тжелей кездеспей, кун сайын ездершщ коныстарын озгерте отырып, оларды кешпен б1рге ею ай бойы алып журед1 жэне ©те сак Кенесары оларды ешюммен кездест1рмей, сырткы дуниемен мулдем байланыстырмай тастайды. Кенесары ханды Ресйдщ бшппн мойындаткыза алмайтынын тусщген Долговта еш нэтижес1з Орынборга кайтуга мэжбур болады. Елшйнктер Орынборга кайтш келгеннен кешн патша уюмет1 Кенесары кошш конып журген жердщ орталыгына ею беюню, ягни, б1ршшюш Ыргыз езеншщ бойына, еюнппсш Торгай ©зен1И1н жагасына салып, кетершсшшердщосы аудандагы кимылын киындатып кана коймай, оларды соцгы жерлершен айырады. Бул беюнютердщ аркасында орыс эскерлер1 кез-келген уакытта квтершсшшердщ ауылдарына шапкыншылык жасай алатын ед1 жэне к©тер1Л1Сшшерд1ц алыстагы казак руларымен байланыс жасауына кедерп койды. Патша ЭК1МШ1Л1П тарапынан жан-жактан кыспакта калган Кенесары хан Ыргыз пен Торгай ©щрш тастап, каушсгз жерге кешуден баска амалы калмагандыктан 1Н1С1 Наурызбайды 100 ж1Г1тпен Алатау мацын мекендеген Улы жуздег1 немере агасы султан Рустем Абылаевка «Ыргызда, Торгайда жэне Улытауда бек1Н1стер салынганын, сол себепт1 ©31Н1Ц к©ш1п-конуына бул арада енд! колайлы жер калмаганын» хабарлап, коныстануга жер беру^н ©тшген сэлемдемес1н Ж1беред1. Кенесарыныц елшшер1н жаксы карсы алган султан Рустем Абылаев Наурызбайдыц 50 адамын алып калады да, ал калгандарын Кенесарыныц к©шш келугне еш карсылыгым жок деп кер1 кайтарады. Рустем торен1ц келю1мш алган Кенесары хан ©з жактастарыныц ойын бшу уш1н казак руларыныц ©кщдер1н жэне кецесшшер! мен батырларын жинап улкен кецес ©тк1зед1. Жиынга нег131нен Бег1мбет руынан - Иман, Тэуке батыр, Аргынныц Т©лек тармагынан - Жауке батыр, Царауыл руынан - Баубек, Керей руынан - К,ошкар батыр, Т©рткара руынан - Байгелд1 жэне Ойгер, Берд! руынан - Супрбай жэне тагы баскалары катысады. Кецесте курест1 одан эр1 жалгастырудыц жоспары жаса-лып, коныс аударуга жарайтын жерлер белг1ленедг жэне к©рш1 мем217
лекеттерге, атап айтканда К,ытайга ездерш колдауга, мумюндж болса кешш-конатын жер сурау уйгарылады. Ал жалпы алганда кецесте Торгай мен Ыргыз ещрлерш тастап кету туралы шеипм кабылданады. Патша еюметшщ жазалау шаралары мен каптаган бекшь стершен ыгыскан кетершюшшер Жетюу елкесше 1846 кектемше карай етед1. Кенесарымен б1рге Жетюуга К^асым урпактарынан ханньщ 1Н1С1 Наурызбай, карындасы Бопай Кдсымкызы, Ержан, Кудайменд1 Саржанулдары, ЖаЬангер Есенгелд1улы сиякты терелер жэне Шубыртпалы Агыбай, Табын Букарбай, Кыпшак Иман, оныц улкен улы Бердел1, Иман батырдыц бауырлары Кыпшак Тауык, Кейк1, Карауыл, Аргын Ол1ке, Базар Есбатырулдары, Тама Танаш, Карман, сек1лд1 уш жузге танымал батырлар кедщ. 1леден Кексуга от1п, Сушк султанньщ карамагындагы Майтебе мен Курецкей жайлауына кел1п конган Кенесарыньщ ауылына дулаттардыц султаны Эли ж1берген Мэуке би келш жолыгады, кеп кеипкпей артынша Эли султанньщ ез1 де келш, ханга сэлем . берш, хан Кецесше катысады. Кенесары Эли султанга тарту рет1нде уЙ1рл1 жылкы бергп, сый-кошамет жасап, кайтарады. Кенесары хан Тарбагатай, Аягез, Лепс! бойы казактарына да шабармандарын аттандырып, ез1не косылуга ундейд1. 9лкен1 мекендеген казактар Кенесары ханныц келуш куанышпен кабылдап кана койган жок, сонымен б1рге сол аймактагы рул ар жаппай кетершюшшердщ катарына ете бастайды. 0 йткеш жергш1кт1 казактар патша ек1мет1Н1ц ездершщ жергне округ ашып, оган бекшютер салганына жэне олкеге казактарды орналастыра отырып, оларга ец шурайлы шабындыктарды тартып алып берген1не наразы болатын. Сондыктан олар Кенесары ханды баскыншылардан азат етуш! рет1нде кабылдады. Улы жузд1ц Ботбай Тойшыбек, оныц улы Байсешт, Шапырашты Саурык, Шапырашты Сураншы, Шапырашты Бугыбай, Жаныс Шаншар, Албан Атамкул сиякты батырлары Кенесары колын бастаган Орта жуз бен К11Ш жузд1Ц батырларымен Т1зе косты. Кенесары хан буларга кыргыз батырларын косып, Аркага аттанып, жаудыц азаттык козгалысын жалгастырамын деп ойлады. Осы максатпен 1846 жьшы ерте кектемде К,алгуты езен1н1ц бойындагы Какпатас деген жерге кел1п, кыргыздардыц конысына 218
жакын конган Кенесары кыргыз манаптары Жангараш, Жантай, Тшэл1, Терегелд1ге елип Ж1беред1. Елшшер орыстардьщ каптаган селдей болып Едш-Жайыктан, Оралдан етш, Сарыаркадагы сансып жаткан кальщ казакгы алып, Ертютен 1леге жакындап калганын айта келш, мал-жаны аралас казак-кыргыз б1р1гейж, б1р1пп жауга карсы кетершейж, кыргыз-казак б1ржсек, Ташкент, К,окан, Самаркан кайда кетер дейсщ деген ханнын сэлемш жетюзедь Б1рак кыргыздьщ манаптары езара акылдаса келш, багынудан бас тартып кана коймай эр жерден 30-40 адам аттандырып, Кенесарынын карамагындагы ауылдардьщ жылкысын ала бастайды. Буган наразы болган хан алгашында кыргыздарга карсы Элже, Базар, Агыбай мен Букарбай батырлар бастаган 1000-дай сарбазын Ж1беред1. К,азак батырлары ею топка белшш, кыргыз ауылдарын шабуга юрюедь Бгршпл топ кыргыз ауылдарын тан сэрщен сэскеге дешн шауып, малдарын айдап, кер! кайтып кетед1 де, ек1нш1 топ олжага кызыгып, тау арасына 1шкершей ен1п кет1п, кыргынга ушырайды. К,ыргыздармен болган осы алгашкы карулы кактыгыс кез1нде Шубыртпалы Агыбай батыр кыргыздьщ Кэр1боз батырымен жекпе-жекке шыгып, жещске жеткен1 болмаса, казактар жец1л1п кайтады. К,азактардын кыргыздардан жец1лген1н естш, ашуга М1нген Кенесары колды ез1 бастап кыргыздарга аттанады. 1846 жылы кектемде ханньщ ез1 бастаган казак колы сарыбагыштьщ тынайларыньщ ауылдарын шауып, кыргыздардарды жецед1 де, Калпак, Орманбек, Суанбек деген батырларын олт1ред1. Осы жещстен кейш 1846 жылы жазда Жантай манап атынынан Кдлыгул Эл1бекулы бастаган елшш1К Кенесарыга кел1п, оларды Наурызбай тере б1рнеше кун конак ет1п, кут1п алады. Кенесары хан кыргыз елшшершщ ет1Н1Ш1 бойынша, сарыбагыш ауылын шапкан кезде казактар алып кеткен Отеке батырдьщ кез1 саналатын «Тастанбект1н болат кылышы» деп аталатын кылышты кайтарып беред1. Калыгул бастаган кыргыз елшшер! казак-кыргыз ынтымакта турайык деп, кел1С1п кайтады. 1846 жылдьщ ортасына карай ею жак уакытша б1т1мге кел1п, б1раз тыныштык орнайды. Кенесары хан бастаган козгалыстьщ Улы жузд1Н жер1не карай ету1 патша ЭК1МШ1Л1ПН катгы састырды. Ойткен1 патша ек1мет1Н1ц Жет1су елкесшде Аягез округынен баска Кенесары ханньщ козгалысын 219
туншыктыратын б1рд1-б1р бекшю немесе Т1рек орындары болмады. Кенесары ханныц козгалысын жою уиин Жетюу олкесше ж1бершген орыстардыц жазалаушы эскери куштер1 тук бтрм ей , кешн кайгып келш жататын. Оныц устше Улы жуз казактарыныц Кенесары ханныц козгалысына жаппай косылуы патша еюметш киын жагдайда калдырып, Жетюу елкесш отарламак болган жоспарына улкен Кау1П Т0НД1РД1. Кенесары ханныц Жетюу жерше келуше байланысты Улы жуз казактарыныц арасында козгалыстыц ыкпальша мрмеген б1рде-б1р 1р1 ру бел1мшелер1 болмайды. Патша ©К1мет1 болса Улы жуз казактарыныц толкуларынан коркып, Улы жуз бен Орта жуздщ арасында журш жаткан ру аралык араздыкты уакытша токтата турып, 1846 жылдыц жазында Кенесары хан бастаган козгалыстыц оршш кетуше жол бермеу, алдын алу максатында Жетюуга С1б1р шекаралык баскармасыныц бастыгы Вишневский баскаратын елеул1 эскери куштерд1 Лепс1Н1ц бойына ж1беред1. 1846 жылдыц маусымында Лепс1 бойына келген Слб1р казактарыныц Шекара бастыгы Вишневский Улы жуз казактарына шакырту жасай бастайды. Маусымныц 7-С1 кун1 Вишневскийге Мэуке би кел1п, Эли бастаган дулаттар жэне баскалар оз1н ютщ аныгын бшу уш1Н ж1берген1н хабарлайды. Вишневский оган Эли мен Хэюм султанга патшаныц берген сыйлыгы бар екенш айтуды жэне Улы жуздщ елге ыкпалы кушт1 белгш1 билершщ эркайсысыныц аттарын атап корсет1п, шакырып келуд1 тапсырып, кайтарып Ж1беред1. Вишневский арнайы шакырткандардыц 1Ш1нде Тойшыбек Цасаболатулы, Диканбай К,апсалацулы, Сары Алтайулы, Сэмбет Байдербасулы, Царабай Тшесулы, Туганбай Койгелдьулы, Тазабек Пусырманулы, Бейб1т Кенбабаулы, Жайнак Отепулы, Эли Эдшулы сиякты Улы жуздщ ыкпалды билер1 мен торелер1 бар ед1. Улы жуз рубасыларын жинаган Вишневский Лепс1-К,аратал ауданында Улы жуз бен Орта жуздщ султандары мен билерш жинап съезд етюзедь Онда шекара бастыгы ек1 жуздщ султандары мен билершщ арыз-шагымдарын карап, ек1 жакты ортак мэмшеге келт1рш, кез1нде оздер1 мурындык болган б1р-б1рше тонаушылык, барымта жэне урлык эрекеттерге бармауга конд1ред1. Арага у ш кун салып, ягни 23 маусымда Улы жуз казактарыныц билеупилер! отаршылдыкка карсы козгалысты айыптап, коркыту 220
аркылы Кенесарыдан бас тартуга, оны окшаулауга жэне Улы жуз жершен ыгыстырып шыгару туралы кужатка зорлыкпен кол кояды. Улы жуз казактарыньщ бул шартка амалсыздан кол койганын суандардьщ султаны Адамсат Ибаковтын, генерал Вишневскийге айткан мына сез1 дэлел бола алады. Онда ол былай деген ед1: «Уйсшдер сендердщ бшпктер1цд1 шын ыкыласымен кабылдады деп мэз болмандар, эттец, жан-жактан кысып, дуниемулк1м1зд1 тонап б т р д 1ндер. Сейтш барып 613Д1 бшпктер1НД1 мойындауга мэжбур еттщдер». Жагдайдьщ кай багытка бурылганын жаксы тусшген Кенесары хан 1846 жылы кыркуйекте Балкаш кел1 мен 1ле езеншщ ортасындагы жан-жагы майда келдермен коршалган «К,амал» атты аралга орналасады. Осы уакытта патша еюмет1 Улы жуз билеушшершен Кенесары ханды колдамау женшдеп мшдеттеме алган соц, Кенесарыны бакылауга немесе мумкшдк болса оны жазалауга «Камал» аралына есаул Нюхалов пен жузбасы Абакумов бастаган ек1 эскери топты Ж1беред1. Цызылагаш езеш бойына жылжыган есаул Нюхаловтьщ эскерше Белен мен Барак султан бастаган казак жасактары кемекке Ж1бершед1. Кенесарыга карсы кашан куатты жазалаушы эскер1н жтберуге болатынын бьту туралы эскери тапсырма алган есаул Нюхалов эскер! жэне казак колы 1846 жылдын, 20 кыркуйепнде Царатал мен Кексудан ет1п, Шен;гелдшщ 1леге куяр тусына келед1. Нюхаловка Кенесары туралы маглуматтарды Эли, Сушк, Белен султандардан алу жагын да келют1ру жайы да тапсырылады. К,ажет болса, Белен султанмен акылдасып алуга болатыны да кулаккагыс ет1лед1. Б1рак 1ле бойын жайлаган Тойшыбек батыр сиякты Улы жуз батырларыньщ орыстарга онайльщпен ьщгай бермест1Г1н керген Нюхалов Камаудагы Кенесары ауылдарына шабуылдамак тугш, болдырган аттарын ауыстырып бер1ндер деп айтуга да бата ал май, кер! кайтады. Жет1су жер1нде Кенесары колы орыстарга карсы юшкентай табыска жетсе, оны Улы жуз казактары гана емес, орыска караган Орта жуз казактары, соньщ 1Ш1нде найман-матайлар колдап кете ме деп катты кауштенген Н.Ф.Вишневский 1846 жылы 2 казанда Кенесары колын жазалаудьщ кыс мезгшшдеп ю-кимыл жоспарын жасап, казактармен урыс бола калган кунде есаул Нюхаловка шугыл кемек беруге даяр туруга ти1с 125 казактан туратын сотник Карбышев отрядын кыстап шыгындар деп Аягезге аттандырды. 221
Генерал Вишневский, акыры, Кенесары колымен согысуга баратын куатты жазалау эскерш казактар «жуан жшдшкерш, ж1Ц1шке узтетш шак» деп атайтын мезгщце - ерте кектемде аттандыруга шеинм кабылдайды. Генералдыц ойынша, бул кезде Кенесарыныц сарбаздары азып, аттары да арып, элс1рейд1, оныц устше 1ле тасып еткел бермейтш кез туады да не тауга, не Кытай шекарасына ету мумкш болмай калады . «Камал» аралы кел1п мен малына аса колайсыз коныс болганы бьшай турсын, егер де орыстардыц туракты эскери бел1мдер1 келсе, онда коршауга тусу1 эбден мумкш екенш тусшш, жагдайды дурыс пайымдаган Кенесары хан ауылдарымен камыстан жасалган салдарга жэне жалайырлардан алынган 2 шагын паромга дуние-мулгктерш, кару-жарактарын артып, аттуйелерш жузд1рш, улкен шыгынмен 1ленщ сол жагасына етед1. ©зеннен ету барысында ат пен туйенщ кеб1 суга кетедь 1846 жылы, шамамен, казан айыныц басында Кенесары хМерке камалын коршауга алды. Меркедег1 кокандык Мухамедэл1 датка согыссыз берШ1п, «Кызыл ауыз» деген аргымагын сыйга тартып, бершетшш бшд1рд1. Кенесары хан да ез тарапынан Мухамедэлг даткага улкен сый-курмет керсетш, Меркен1ц баскарушысы кылып калдырды. Ханныц бул 1С1не разы болган Мухамедэл1 датка кыргыз манаптарымен, П1шпек бекшю1шц бег1мен уакытша бгпм туралы кел1ссоздер жург1зуге де уэде берд1. Алайда П1шпект1ц Ол1шер даткасы кыргыздарга ек1 зецб1рег1Н берет1Н1Н айтып, Кенесарымен согысуга даяр екен1н мэл1мдед1. Эл^шер датка мен Орман манап кыргыздарга елдщ 1шк1 аудандарына карай кешуге кецес беред1. Патша ек1мет1 де Кенесарыны казак даласында эскери кушпен алу киынга согатынын бЬип, оган карсы кыргыздарды айдап салуды кездейд1 де, кыргыздарга хат Ж1беред1. Жалпы алганда Кенесары ханныц кыргыздармен жауласуына б1р1нш1 кезекте орыс эюмшкппнщ отаршьшдык саясаты ыкпал етт1. Олар кыргыздардыц билер1 мен манаптарын сылап-сипап бауырына тартып, турл1 эскери атактар мен сый-сияпатын берД1. Мэселен, казактар мен кыргыздардыц езара елшйпк алмасып жатканын бш1П койган Кызылагашта кыстаган есаул Нюхалов та ез кюшерш Боранбай, Орман, Жацгараш сиякты кыргыз манаптарына Ж1беред1. «Кенесарыга багынбандар, кезш жоюга 222
тырысындар, Кенесары сендерге де, патша уюметше де душпан, б1здщ патша уюмет! Кенесарыньщ кезш жоюга сендерге кушкемек беред1, колга туЫрсевдер шен-шекпещй де беред1» деген мазмундагы хатын алган сон, кыргыздар кушейе ту сед 1. Орыстардыц бул тереннен ойластырган саясаты Кенесарымен куресте ез нэтижесш керсетш, толык сежмнен шыкты. Кенесары ханньщ кыргыздарга салган ойраны жэне оларга езш хан рет1нде мойындауды талап ету1 кыргыз манаптарыньщ басын б1р1кт1руге жагдай жасады. Кыргыздардьщ манаптары Орман, Жантай, Кэр1боз, Жангараш кыргыз руларынын курылтайын шакырды. Ол курылтайда кыргыз рулары сарыбагыш, саяк, солто жэне тагы баска рулардьщ манаптары Кенесарыга карсы согысуга бел байлайды. Дегенмен де Кенесары хан сонгы шайкас болганга дейш кыргыздармен елшшж катынастарын узбеген. 1847 жылдьщ басында Кенесары хан Калша би бастаган туткындарга ат М1НГ13Ш, шапан жауып, елдерше кайтарады жэне Орман мен Жантай манаптарга езшщ кыргыздармен жауласуга емес, елдесуге келгенщ айтып, кокандыкхарга карсы б1рлесш куресуге шакырды. Кенесарыньщ кыргыз манаптарына жолдаган хатыньщ мазмуны темендепдей ед1: «Мен мунда жауласкалы, кан теккел! келген жокпын, мен казак пен кыргыздьщ басын косып, Коканнан, олардьщ кыспагынан босатып алу уш1н келгенмш. Б1рак ек1 ортада келенс13 уакигалар болып калды. Мен ек1 арамызда болган 1ске салауат деп, С1здердщ тус1нбегендер1Н!зге кеш1р1м жасаймын. С1здерге ешб1р кастандыгым жок екен1н Калша би мен оньщ ею жуз Ж1ПТШ аман-есен кайтарганымнан-ак б1лерс1здер. Осы хатты алганнан кей^н кен1лдер1н1зге ешб1р кумэн, куд1к калмасын, багынышты болгандарьщызды бшд1рш, бакытка кенелу1Н13 уш1н маган келш кауышьщыздар, содан кей1н кайтарсыздар. Егер де менщ бул сез1м кен1лдер1щзге жакпаса, жауласудан кайтпайтын болсаныздар, онда обалдарьщ ы з ездер1Н13ге...». Ханньщ бул сэлемдемесш кыргыздарга Сайдак кожа, Шокпар би жэне Есенгелд1 Саржанулы бастаган елш1лер1 жетк1зд1. Осы кезде Кенесарыны жау сиякты кабылдап, онымен ешкандай байланыс жасаспау керект1Г1н айтып, Батые С1б1р генерал-губернаторы Горчаков та кыргыз манаптарына хат жолдайды. Сондыктан 1847 жылы кантарда Орман, Жантай 223
манаптар Кенесарыньщ елшйпппн кошаметпен карсы алганмен ею ай жаткызып, жещц жауап бермейдь Кешн елшшер кайтар кезде Орман манап Кенесарыга «жасым улкен болгандыктан мен хан болып, сен мешмен келюш эрекет жаса» деген сэлемдемесш жолдайды. 1847 жылы 17-20 сэу1рде 10 мыц эскер1 бар Кенесарханныц кыргыздармен болган актык шайкасы Ыстыккол келшщ тау шаткалы койнауында жэне Шу езеншщ бас жагында етед1. Токмактан 4 шакырым, Шудыц сол жагындагы б!р шакырым аралыктагы Кекшжсецпр тауыныц Майтобе деген жершде орналаскан Кенесары эскер1 ете колайсыз орналасады. Оныц жазык жерде куш бола алатын атты эскер1 мен зецб1ректерше бул жер таршылык жасап, ерюн кимылдауга мумюндж бермедь Майтобеде еткен казак-кыргыз согысында кыргыздар ею артыкшылыкка ие болды. Б1ршшю1, кыргыздардыц жасактары саны жагынан казактардан б1рнеше есе кеп болып, 100 мыц адамга жеткен. Екшип артыкшылык, кыргыздар ез жершде согысып, туган жерге деген сез1М1 кыргыздарды рухтандырган. К^ыргыз жасагын Орман, Жантай, Жацгараш манаптар баскарды. Бас колбасшылык Орманныц колында болды. Кыргыз батырларынан Кебек мерген, Сэмен Ь0уттыксей1тулы, 40 мергенд1 баскарган Шаргын батыр Орманулы жэне т.б. катыскан. Уш тэулжке созылган тец емес шайкаста Кенесары бастаган казактар ауыр жецшюке ушырайды. 0йткен1 К^удайменд1 султанныц 5000 адамдык куатты колыныц талкандалуы, Ержан теренщ туткынга тусу1, косымша куштщ келмеу1, азык-тул1кт1ц, судыц, мал азыгыныц тапшылыгы, Т1ПТ1 ауа райыныц да колайсыздыгы сиякты келецс13 жагдайлар казактардьщ жагдайын нашарлатып Ж1берген. Осгресе, ауа-райы да курт бузылып, б1рнеше кун бойы боран согып, казак атты жасагыныц кимылына кеп кедерп келт1рд1. Оныц уст1не казак ханы осы шайкастыц алдында шешек ауруына шалдыгып, сол аурудан аман калганыныц курмет1не кол астындагы кетемш деген руларга бурынгы коныстарына кайтуга руксат бер1п, соныц нэтижесшде б1раз рулар бел1Н1п кешгп кеткен ед1. Шайкас барысында ездер1Н1ц коршауда калганын тус1нгеннен кеЙ1Н ханга Наурызбай батыр тацдаулы 1000 Ж1птпен коршауды бузып етуд1 усынады. Кене хан болса астындагы аты жуйрж224
тер гана кутылып. калганы кырылып калады, будан кешн калай ел баскарып, хан боламын деп кенбейд1. Аттарды сойып, етш 12 атка артып алып, б1р жагымыз Шу езеш, ал калган уш жагымызда 500 мылтыгы бар мергендерд1 устап, олардьщ артынан найзалы ж1Г1ттерд1 койып, жаяу журш, согысайык деген ханнын усынысына ешк1м ашык карсы шыкпаганмен, атсыз согысу кепшшкке унай коймайды. Шайкастьщ акыргы туншде Рустем торе мен Сыпатай езшщ карамагындагы Ж1пттерд1 жасырын турде урыс даласынан алып кетедь Бул жагдай казак сарбаздарыньщ берекесш кашырып, аягы жаппай кашу га алып келед1. Нэтижесшде казактар толыгымен талкандалып, Кенесарынын ез1 жэне Наурызбай, Кудайменд1 сиякты отызга жуык султандар елт1ршед1. Кептеген казактьщ сарбаздары кыргыздардыц колынан мерт болды. Кенесары опат болган соц, кыргыздар оныц басын кесш алып орыстарга табыс етед1. Сол уипн патша эюмшйпп Ресейге «кызмет сщ1рген» б1рнеше кыргыз манаптарын жэне белгш адамдарын турл1 сыйлыктармен марапаттайды. Атап айтканда, Орман Ниязбеков, Жантай К,арбеков, К,алыгул Эл1беков, Ходжабек Таштанбеков. Кенесары ханныц улт-азаттык козгалысы жен1л1ске ушыраган сон, патша еюмет1 букш казак даласын басып алуды жеделдетед1. Бацмлау сурацтары мен тапсырмалар: 1 .Кенесарыныц кезкарасыныц калыптасуына эсер еткен окиганы атацыз. 2.Кенесары Цасымулы бастаган улт-азаттык кетершютщ басты максаты не? 3.1841 жылы хандык бшикп колына алган Кенесары баскару жуйес1нде кандай реформалар енг13Д1? 4.1845 жылы патша ук1мет1 елшш1ктер аркылы Кенесарыга кандай талаптар койды? 5.Кенесарыныц кыргыз манаптарымен жауласуыныц басты себеб! неде? 225
Глоссарий 1. Абдыра, абдре - уй жиЬазы, сандыктьщ улкен турь 2. Абсолютшшдж, абсолютизм (лат. АЬзошйдз-сезслз, шекС1з) - мемлекетпк баскарудьщ турь 3. Автономия - б!р мемлекеттщ курамындагы саяси-улттык курылымныц айрыкша статус алып, езшщ 1шю проблемаларын дербес шешудщ кец де аукымды мумющпктерше ие болуы. 4. ^огам-адамдар арасында тарихи калыптаскан саясиэлеуметпк байланыстар мен катынастардын туракты жуйесь 5. Кеш пелш ж - кешпел1 халыктардын тарихи калыптаскан элеуметпк-экономикалык даму жуйес1, шаруашылык-мэдени ТИП1. 6. Дерек - белгЬп б1р гылыми зерттеуге непз болатын жазба дуниелер, ескертюштер. 7. Ж эд1 гер - ертеден калган мура, ескертюш. 8. Улыс - тайпалык катынастардын ьщырау барысында тарихи калыптаскан адамдардьщ когамдастыгы. 9. А йтыс-ауыз эдебиет1нде ежелден калыптаскан поэзиялык жанр, топ алдында колма кол суырып салып айтылатын соз сайысы, жыр жарысы. 10. Эм1р - шыгыс елдер1ндеп эскербасылык атак. 11.Батыр (парс, бэкадур-ержурек, батыл, батыр)-эскери енерД1 жаксы менгерген, жау журек ерл1пмен аты шыккан, каЬарман адамга бершетш курметп атак. 12. Бек, беглер беп, бейлер-бей - ежелп турюлер мемлекет!нде колбасьшык дэрежесш бшд1рген эскери шен, атак. 13. Дала еркениет1 - турю тектес халыктардын, соньщ 1шшде казактардьщ материалдык жэне рухани кундылыктарыныц даму сатысы. 14. Егемендж, суверинитет (нем. 8оиуегашШ , - жогаргы билж) - мемлекеттщ сырткы саясатта толык тэуелс1з болуы жэне елдщ пню саясатында мемлекетпк бшпктщ бэршен жогары туруы. 15. Ел - коне турю тш нде “халык” сезшщ синонимы ретшде колданылган атау. Дэстурл1 когамдагы кешпел1 шаруашылык карым-катынастарыньщ дамыган кезендершде ел атауы кауымдык-туыстык курылымньщ (патриархалды от басы, ру, тайпа, мемлекетпк б1рлест1к) жогаргы денгешн бьпццретш магынага ие болды. 226
16. Би-дэстурл1 казак когамыныц саяси-элеуметтж жуйесшдеп демократиялык бшиктщ иесь 17. Гурхан - кидандар мемлекетшщ билеуппсшщ лауазымы. 18. Елтанба-герб-мемлекеттщ, элеуметтщ, эюмшшк боль нютщ, т.б. дэстурл1 ерекшел1ктерш бейнелейтш, оларды элеуметт1к тургыдан даралау максатында жасалатын айырымдык белп, рэм1з, тацба. 19. Декларация - (лат.йек1агайо- мэл1мдеу, хабарлау)- мемлекеттж саясат жэне кукыктык, халыкаралык карым-катынастардыц нег1зг1 принциптер1н салтанатты турде жариялайтын кужат. 20. 1^аган - ерте тур1к мемлекеттер1Н1ц басшысы. 21. Г и марат - белгш 1 б!р архитектуралык улг1мен салынган курылы 22. Жариялылык - жагымсыз кубылыстар мен кемшшктерд! ашып корсетуд1ц, когамды сауыктыру мен демократияландырудыц непзп куралы. 23. Жеделдету-когамныц элеуметт1к-экономикалык дамуын тездету. 24. Жылнама - халыктьщ, мемлекетг1ц, каланыцт.б. жылмажыл жазылып отырган тарихы, шеж!рес1. 25. Бай —дэстурл1 казак когамындагы эулетт1 элеуметт1к топ. 26. Кебеже - дэстурл1 казак когамында азык-тул1к сактауга пайдаланылган, агаштан жасалып, бет1 суйек, кум1с ою-ернег1мен эшекеленген, сандыкша ыды 27. Кел1 мен келсап - тары, бидай,т.б. дэщц дакылдарды туйет1н, унтакгайтын катты агаштан жасалган курал. 28. Кешькон - адамдардыц тургылыкты мекеншен эртурл! себептермен баска жерге коныс аударуы, кешш-конуы 29. Демография - халыктьщ курамын, санын жэне есу^н зерттейт1н гылым. 30. Улт - кауымдастыктыц калыптасу процес1нде оныц аумагы, экономикалык байланыстары, тш1, мэдениет1н1ц ерекшеЛ1ктер1 мен мшез-кулыгы калыптасатын адамдардыц тарихи кауымдастыгы. 31. Отан - туган ел, атамекен. Адамныц туган жер1, сол халыктьщ тарихи аумагындагы оган жататын тарихи даму ерекшел1ктер1, тш1, мэдениет1, турмысы жэне ©негел1л1г1. 32. Когам-адамдар арасындагы тарихи калыптаскан саясиэлеуметпк байланыстар мен катынастардыц туракты жуйес». 227
С в Ж т а к ы р ы п т а р ы : 1.Мухаммед Хайдар Дулатидьщ «Тарих-и Рашиди» ецбеп К,азак хандыгы тарихыньщ дерек кез1 2.Шах-Махмуд Шорастьщ «Тарих» («Хроника») деген шыгармасы казак хандарыньщ ХУ1-ХУН г.г.казак-могол катынастарыньщ тарихы женшдеп тупнуска 3.Есенбуга хан туралы машметтер келт1рщ13 4Дасымханньщ саясатын сипаттацыз 5.Тэуекел хан тусындагы Казак хандыгы 6.Казактардьщ жонгарларга курес] жайында тарихи жырдан У31НД1 КеЛТ1р1Ц13 7.Хакназар ханньщ саясаты 8. Ес1м ханньщ есю жолы 9.Тэуке ханньщ «Жет1 Жаргысы» 10.Абылай ханньщ сырткы саясаты 11 .ХУШ г.казак когамыньщ шаруашылыгы 12.Бекей Ордасыньщ 1ШЮ жагдайы 13.Кенесары ханнын соцгы шайкасы 14. Кенесары ханньщ Ресейге багытталган саясаты 15.Кшл Жуз ханы Эбшкайырдьщ саясаты 228
Т ест су р а к т а р ы : 1. Казак хандыгыньщ курылуын алгаш рет баяндаган ортагасырлык тарихшыныц шыгармасын атацыз: A) “Тарихи Рашиди” B) “Турж шеж1рес1” C) “Бабырнама” Э) “Жылнамалар жинагы” Е) “Диуани лугат ат-турж ’ 2. “Тарихи Рашиди” шыгармасында Казак хандыгыньщ курылган жылы? A) 1465-66жж. B) 1450-57жж. C) 1451-52жж. Э) 1470-71жж. Е) 1477-1478 жж. 3. XV гасырдьщ аягында Казак хандыгыньщ узакка созылган курес! нэтижесшде кандай кала хандыктыц курамына К1рд1 ? A) Созак, Сауран B) Узгент, Аркок C) Отырар, Яссы О) Ташкент, Сайрам Е) Тараз, Хорезм 4. Казак хандыгы Моголстанньщ кай ханы тусында курылды? A) Есен- Буга B) Жуню C) Махмуд Э) Уэйс Е) Эбшхайыр 5. Керей мен Жэшбек хандар кай мемлекеттен белшш кетт!? A) Эбшхайыр хандыгынан B) С161Р хандыгынан 229
С) Моголстаннан Э) Орыс хандыгынан Е) Ногай Ордасынан 6. К^азак хандыгыньщ непзш калаган хандар: A) Керей, Жэшбек хандар B) Есен- Бука, Махмуд хандар C) К^асым, Барак хандар Э) Эбшкайыр, Барак хандар Е) Тэуке хан 7. Тахир ханныц ел билеу1 A) 1523-1533 жж. B) 1544-1548 жж. C) 1538-1540 жж. В ) 1610-1643 жж. Е) 1600-1642 жжж. 8. Буйдаш ханныц К^азак хандыгын билеген жылдары кай кез? A) 1533-1537 жж. B) 1438-1444 жж. C) 1613-1623 жж. О) 1698-1718 жж. Е) 1695-1715 жж. 9.1598 ж. казак ханы кайтыс болды. Ол кай хан? A) Тэуекел хан B) Тэуке хан C) Ес1М хан О) Касым хан Е) Шыгай хан 10. Тэуекел ханныц кайтыс болуына кай каладагыурыста алган ауыр жаракаты себеп болды? A) Бухарадагы B) Кошкаралы C) Самаркандагы О) Ургешште Е) Сайрамда 230
11. Ол Депгп-^ыпшактагы ержурек батыр, мыкты адам ретшде белг1гн болды. Ташкент, Сайрам, Туркктан калаларын жаулап алып, Ресей мен карым-катынасты орнаткан ханды атацыз. A) Тэуекел хан B) Хакназар хан C) Жэнпр хан 0 )Тахыр хан Е) Ес1м хан 12. Казактыц кай ханы озш казак жэне калмак ханымын деп санаган? A) Тэуекел хан B) Тэуке хан C) Жэцпр хан Э) Абылай хан Е) Ес1м хан 13. Казак хандыгыньщ 1 ргес1 кай жерде каланды? A) Жетюуда Шу жэне Крзыбас жерлершде B) Сырдарияньщ бойындагы Яссы каласы мацында C) Едш жагасында О) Арал тешзшщ жагасында Е) Сырдарияньщ теменп агысы 14. XV г. соцгы ширепнде казак хандыгы тарихындагы непзп Эскери -саяси окигалар болган аймак;: A) Жетюу B) Орталык К,азакстан C) Сырдария мен К^аратау О) Батыс Кдзакстан Е) Шыгыс К,азакстан 15. Казак хандыгыньщ курылуыныц непзп себептерк A) 1р1 этно-элеуметпк б1рлестжтердщ мемлекет куруга умтылысы B) феодалдык бытыранкылыктыц есу1 C) Тем1р эскершщ жорыктары Э) жекелеген тайпалар арасында мыкты байланыстардьщ пайда болуы Е) тайпалардьщ арасындагы байланыстардьщ болмауы 231
16. Жацадан курылган К^азак хандыгыныц солтустжтеп кврш1С1 кай мемлекет болды? A) Эбшхайыр хандыгы B) Ногай ордасы C) Моголстан Б ) Эм1р-Тем1р империясы Е) Алтын Орда 17. Д е н т К^ыпшак жершде Эбшкайыр эулетшщ Ш айбандык бшнгшщ токтау себентерп A) К^азак хандыгыныц курылуы B) ойраттардыц шапкыншылыгы C) Ногай ордасыньщ курылуы Э) Ак орданыц курылуы Е) Моголстанньщ курылуы 18. 1^азак хандарыныц Д е н т К^ыпшак ушш куресшдеп басты карсыластары: A) Эбшкайыр хан урпактары B) Эм1р Тем^р урпактары C) Есен буга урпактары О) Орыс хан урпактары Е) Ед1ге хан эдэпактары 19. ^азак хандыгыныц курылуы ею мемлекеттщ ек1 мемлекеттщ нню саяси жагдайларына байланысты болды. Сол мемлекеттерд1 атацыз. A) Эбшхайыр хандыгы мен Моголстан хандыгы B) Моголстан мен Хайду мемлекет1 C) Ногай Ордасы мен Мауренахр О) Мауренахр мен Эбшхайыр хандыгы Е) Ногай ордасы мен Моголстан 20. Бурундык хан 1^азак хандыгын кай жылдары билед1 ? A) 1480-1511 жж. B) 1380-1405 жж. C) 1425-1482 жж. 0)1511-1521 жж. Е) 1426-1480 жж. Г) 232
21. 1511-1523 жж. Казак хандыгындагы бил1 кт! К1М баскарды? A) Кдсым хан B) Тахир хан C) Тэуке хан О) Ес1м хан Е) Хакназар хан 22. Казак халкыныц калыптасу процесс! кашан аякталды? A) XVI г. B) VII г. C) XVIII г. И) IX г. Е) XV г. 23. Тахир хан Жетгсуга кашып барып Моголстан ханына карсы юмдермен одак жасасты? A) Кыргыздармен B) Орыстармен C)©збектермен Э) уйгырлармен Е) кытайлармен 24. Мухаммед Шайбанидщ Сыганакты кайта басып алуга умтылуы, б1рак Касым эскерлершен жещлкке ушырауы жэне Озбектщ Самаркандка кашуы кай жылы болды? A) 1510 ж . B) 1515 ж. C) 1537 ж. Э )1518 ж. Е) 1525 ж. 25. Казак хандыгы XVI г. I ширепнде кай хан тусында улкен кушке айналды? A) Касым хан B) Бурындык хан C) Керей хан О) Жэшбек хан Е) Хакназар хан 233
26. Касым хан кай жылы Сайрам каласын басып алды? A) 1510 ж. B) 1511 ж. C ) 1512 ж. Э) 1513 ж. Е) 1515 ж. 27. Хакназар ханныц казак хандыгын бнлеуй кай жылдарды камтиды? A) 1538-1680 B) 1511-1523 C) 1483-1505 Э) 1428-1468 Е) 1425-1467 28. Обйр ханы Кепнмге карсы туруы ушш Хакназар хан К1ммен одактасты? A) ©збек ханы Абдоллахпен B) Моголстан ханы Саид Султанмен C) Крнтайшы Бошактымен Э) Орыс патшасы Иван Грозныймен Е) 0збек ханы Мрсамедпен 29. XVI гасырдьщ соцында Казак хандыгы шекарасыныц батыс пен солтустЛкте кецеюше кай мемлекет кедерп жасады? A) Орыс мемлекет1 B) К,ытай мемлекет1 C) Жоцгар мемлекет1 О) Моголстан мемлекет1 Е) Ногай ордасы 30. Тэуекел ханныц екш1 ^ л м р а м м е д бастаган Казак елшипп Москвага кай жылы келд1: A) 1594 ж. B) 1595 ж. C) 1596 ж. О) 1597 ж. Е) 1598 ж. 234
31. Тэуекел хан Казак хандыгын кашан билед1 ? A) 1586-1598 жж. B) 1511-1523жж. C) 1498-1513 жж. Э) 1575-1583 ж. Е) 1570-1580 жж. 32. Казак хандыгын 1598 -1628 жж. кай хан билед1 ? A) Ес1м хан B) Тэуке хан C) Керей хан О) Жэшбек хан Е) Шыгай хан 33. XVII г. басында жоцгарлармен куресте жещст» уйымдастырушы батыр хан ретшде тарихка енген кайраткер A) Жэцпр хан B) Тэуке хан C) Жэшбек пен Керей О) Касым хан Е) Ес1м хан 34. 1643 ж. казак-жоцгар шайкасында казак Эскерше кай жактан, к1м бастап кемек келд1 ? A) Самарканнан Жалацтес батыр B) Ташкенттен Турсын хан C) Туркютаннан Хасан батыр О) Букарадан Имам-кули хан Е) Бегенбай батыр 35. XVII г. 80 жылдарында жоцгар Эскер1 контайшы Калданныц баскаруымен Жет1 су мен Оцтустж Казакстанга басып К1 рд1 . Бул шайкас немен аякталды? A) Казактар жешске жетп ез мемлекетшщ шекарасын кецейтт1 B) Казактар жецыд1 C) Жет1су мен Онтустж Казакстанды жонгарлар басып алды О) Жонгарлар женд1 Е) Жонгарлар кешн карай шепнд1 235
36. Тэуке хан казак хандыгын кай жылдарда билед1? A) 1680-1718 жж. B) 1645-1675 жж. C) 1578-1618 жж. 0)1688-1705 жж. Е) 1633-1701 жж 37. 1710 ж. Тэуке ханныц ордасында уш жуздщ екшдерЁ кандай мэселеш талкылады? A) Жоцгарларга тойтарыс беру ушш эскери кушп уйымдастыру B) Ханды сайлау C) Жаца салыктар енпзу О) Бейбгг кел1С1м жасау Е) Сауданьщ дамуы 38. Тэуке ханныц “Жет1 жаргы” зацы кашан дуниеге келд1 ? A) XVII г. B) ХУг. C) XIV г. О) XII г. Е) XIII г. 39. “Жет1 жаргы” бойынша еркек адамныц ел1мше канша мал айып теленд1 ? A) 1000 бас мал. B) 500 бас мал C) 2000 бас мал О) 3000 бас мал. Е) 700 бас мал 40. XVII г. К^азак хандыгыныц астанасы кай кала болды? A) Турюстан B) Сыганак C) Сайрам О) Ташкент Е) Суяб 236
41. “Жет1 жаргы” бойынша кандай жагдайда вл1м жазасына кесшген? A) Эйел зорланса B) Ер адамнын кез1 шыгарылса C) Азамат ©лт1ршсе Э) Урлык жасалса Е) Крл кесшсе 42. ХУП г. Казак хандыгына кауш тенд1рген корил ел A) Жоцгар мемлекет1 B) Ногай ордасы C) Хиуа хандыгы Э) Слб1р хандыгы Е) Кытай мемлекет1 43. ХУ1-ХУН г. казак халкьшыц батырлык эпосына кай шыгарма жатады? A) “Ер таргын” B) “Козы Керпеш - Баян сулу” C) “Кекшетау” О) “Кел,балалар, окылык”. Е) “Кыз Ж1бек” 44. Казак хандыгынын дши орталыгы болган кала? A) Яссы (Туркютан) (дурыс жауабы B) Сайрам C) Сыганак О) Тараз Е) Отырар 45. Орталык Казакстанда мына кесенелердщ кайсысы орналаскан? A) Алаша хан мен Жошы кесенес1 B) К,ожа Ахмет Иассауи кесенес1 C) Карахан мазары О) Айша биб1 мазары Е) Бабаджа хатун мазары 237
46. XVII г. 1^азак тарихи эдебиетщщ мацызды есекртюин “Жами ат-тауарих” шыгармасыныц авторы? A) Кдцыргали Жалайри B) М.Х.Дулати C) М. К,ашк;ари Э) А.Иассауи Е) Ж.Баласагун 47. 1822ж. Жаргы бойынша билердщ шеннмдерш кайта карауга юмнщ кукыгы болды ? A) Округтж приказдьщ. B) Шекаралык соттьщ C) Султанньщ Д) Генерал-губернатордыц Е) Хан кецесшщ 48. Юпп жузд1 Ресейдщ карамагына карату туралы Анна Иоановнаныц грамотага кол коюы болган жыл: A) 19 акпан 1731 ж. B) 19 акпан 1932ж C) 19 акпан 1728ж Д) 19 акпан 1759ж Е) 19 акпан 1730ж 49. 1856-1857жж. Томенп сыр бойы казактарыньщ котерйлкше себеп болган жагдай? A) Беюшстер салуга казактарды куиггеп тарту. B) Сырдария эскери шебшщ курылуы C) Жайылымныц тарылуы Д) Патша эммш ш пнщ салык жинауы Е) Жергш1кт1 феодалдардьщ кысымы 50. II Александр “Орал, Торгай, Акмола жэне Семей облыстарын уакытша баскару ережесГ’ туралы кужатты кашан бекггп? A) 1868ж. 21 казан. B) 1868ж. 21 желтоксан C) 1868ж. 21 карата Д) 1868ж. 21 тамыз Е) 1868ж. 21 кыркуйек
51. “Жасымда гылым бар деп ескермед1м, пайдасын кертура тексермедЁм” деген елеч жолдарыньщ авторы ? A) А.Кунанбаев. B) Муканов C) М.втемюулы Д) А.Байтурсынов Е) Ы.Алтынсарин 5 2 .1757ж. Алтайда кен енд1ру кш е улкен кауш тондь Ол кандай окигага байланысты? A) Кдзак хандарыньщ езара кыркысуы. B) Казак жерше жонгарлардын кайтадан шабуыл жасауы C) Солтустж Монгол эскерлершщ шабуылы Д) Сырдария казактарыньщ аукымды кетершютер1 Е) Маньчжур-Цинь империясы эскершщ казак жерше шабуылы 53. Исатай Тайманулы жэне Махамбет втем кулы бастаган кетершктщ басты козгаушы кунл ? A) Шаруалар. B) Старшындар C) Коленершшер Д) Жатактар Е) Султандар 54. Цазакстанныц Ресейге косылуыныц аякталу кезещнде кандай Ж етку батырлары мен билер! орыс эскерлерш колдады? A) Сураншы, Шаян батыр, Жайнак би. B) Алшыбай би, Кыдырбай C) Агынтай, Нартай батыр, Асан би Д) Жасыбай батыр, Умбетей би Е) Малайсары, Жакып би 55. Казакстанда 1886 жылгы “Ережеге” сай курылган теменп сот буынын атацыз: A) Билердщ соты. B) Империялык соты C) Тетенше соттар Д) Казылар соты Е) “Халык соттары” 239
56. Кенесары Касымулы бастаган кетерипс кезшде эскери тэртш ережесш бузып, опасыздык жасагандарга кандай жаза колданды? A ) 0Л 1М ж а з а с ы н а к е с ш д ь B) Туыскандарыныц жазалауына бершд1 C) ©з катарынан куу Д) Дуре согу Е) Салык; телед1 57. Х1Хг. 20 жылдары Улы Жуздщ кеп бел1П мен Киш жэне Орта Жуздщ оцтустж аудандары салыктарды К1мге телеп жэне багынды ? A) Кркан жэне Хиуа феодалдарына. B) Генерал-губернаторга C) Казак атамандарына Д) Ташкент кушбепне Е) Кыргыз манаптарына 58. Казак шаруаларыныц 1821ж. К°кан хандыгына карсы куресш баскарушы: A) Тентектере. B) Ж.Нурмухамедулы C) Есет батыр Д) Кенесары Е) И.Тайманулы 59. Х1Хг. Жамбылдыц устазы болган Жеткудагы аты эйгьгн акын: A) Сушнбай. B) Дулат C) Шернияз Д) Шеже Е) Шортанбай 60. 1870 ж. Мацгыстаудагы шаруалар кетерЫ сш баскарган: A) Досан Тэж1улы жэне Иса Тшенбайулы. B) Ес1рген Дастанулы жэне Кафар Карамж1птулы C) Б.Маяулы жэне Бекметулы Д) Сейш Туркебайулы жэне Иса Тленбайулы Е) Ж.Нурмухамедулы жэне Есет Кет1барулы 240
61. Х1Хг. 60-жылдары И.Бутков курган комиссия казак жерш калай белудЁ усынды ? A) 2 облыска. B) 1 облыска C) 4 облыска Д) 3 облыска Е) 5 облыска 62. Шокан Уэлихановтьщ ем1р сурген жылдары ? A) 1835-1865. B ) 1830-1860 C) 1820-1850ж Д) 1850-1880 Е) 1840-1870 63. Жонгар шапкыншылыгы кезшде ел басына тускен кайгы-кас1реттен туган эн: A) “Ел1м-ай”. B) “Карындас” C) “Бозторгай” Д) “Заман-ай” Е) “Зар заман” 6 4 .1824ж. кайда хандык бил1 к жойылды ? A) К1Ш1 жузде. B) Орта жузде C) Казакстанныц барлык территориясында Д) Бекей ордасында Е) Улы жузде бб.Орта жузд1 ц эк1мшш1к орталыгы Капалдан Верныйга кай жылы ауыстырылды? A) 1855. B )1857 C ) 1853 Д)1858ж. Е ) 1854 241
66. Абайдыц окуын аяьггагпан елше экес1 Ь^нанбайдыц алып кету себебк A) Ел билеу юше тарту ушш. B) Елдеп балаларды окыту унин C) Уйлещйруге Д) Шокынып кетед1 деп корыкты Е) Анасы Улжан ауырып жатты 67. Абылайдыц кецес1ш с1 болган атакты жырау ? A) Брсар жырау. B) Сыпыра жырау C) Умбетей жырау Д) Тэттщара Е) шалкигз жырау 68. “Слб1 р казактарыньщ жаргысы” кабылданган жыл: A) 1822. B ) 1820 C ) 1824ж. Д ) 1823 Е ) 1821 69. Х1Хг. I жарт. Ресей патшасыньщ Орта жэне Юш1 жуз территориясында кушею1 н1 ц белплерЬ A) Шептер мен форпостардыц кептеп салынуы. B) Денсаулыкты дамыту C) Казак-орыс м е к т е б 1Н1ц ашылуы Д) Товар-акша катынастарыньщ ену1 Е) Эскери казактардьщ отарлауыньщ кушекм 70. Эбшкайыр ханнын елш1л1п Ресейге кай жылы барды? A) 1730ж. B ) 1728 C ) 1726 Д ) 1725 Е ) 1720 242
71. Сырым Датулы бастаган кетершктщ нэтижесшде Юш1 жуз ханы болып к1м сайланды? A) Айшуак. B) Ералы C) Нуралы Д) Ес1м Е) Барак 72. Хиуа ханы Мухамед-Рахым 2000 казак коныстарын тонап, куйзелткен жыл: A) 1820. B)1825ж C ) 1815 Д ) 1821 Е ) 1830 73. Х1Хг. I жарт. Кешпел1 казак халкыньщ эдепгурыптары мен салт-дэстурш зерттеген белгьгп орыс галымы: A) Левшин. B) Дельвиг C) Карелин Д) Соловьев Е) Карамзин 74. Х1Хг. II жарт. Кугын-сурпнге кеп ушыраган казак СаЗГер1, Эр1 ЭН1ШС1? A) Жаяу Муса. B) Б1ржан сал C) Дэулеткерей Д) Ыкылас Е) Тэтт1мбет 75. Кай жердеп шайкаста Кенесары Касымулы каза тапты? A) Б1шкекке жакын Майтебе деген жерде. B) Ыстык кел жагасында C) 1ле езен1И1н мацында Д) Жет1суда Е) Токмак жанында
76. Орыс эскер1 басып алган Турюстандагы саясиэкономикалык орталык болган кала: A) Ташкент. B) Алматы C) Бшжек Д) Ашхабад Е) Душанбе 7 7 .1833ж. А.Пушкин Орынбор каласында кандай тарихи материалдар жинады? A) Е.Пугачев кетерипсшщ тарихы. B) Иван Грозныйдыц тарихы C) I Лжедмитрий тарихы Д) Пушкиннщ отбасыньщ тарихы Е) Ганнибалдьщ тарихы 78. Казактардьщ калмактарга Боланды езеншщ бойында соккы беру1 ? A) 1726. B ) 1723 C ) 1721 Д ) 1722 Е ) 1725 79. Кенесары Касымулы епнпнлжке кошуге, жер шаруашылыгын дамытуга коп кощл болд!, себебк A) Кетершске катыскан ауылдарды астыкпен камтамасыз етуде киындыктар кездесп. B) Ортаазиялык рынокта астык сатуды жоспарлады C) Егшшйпктщ болашагы зор екенш болжай бшд1 Д) К,ытайга астык сатуды жоспарлады Е) Ресейден астык алгысы келмед1 80. В.И.Даль оз1Н1 ц кай шыгармасында Орынбор елкесш деп казактардьщ ем1 р1н сипаттады ? A) “Бекей мен Мэулен”. B) “Кыргыз-казак ордалары мен далаларыньщ жазбасы” C) “Кыргыз-кайсактар туралы тарихи зерттеу” Д) “Тур1к тайпаларыньщ халык эдебиет1Н1Ц бейнес1” Е) “Пугачев бул1Г1Н1ц тарихы” 244
81. II Александр патша “Ж етку жэне Сырдария облыстарыныц баскару” ережесш кашан бекггп ? A) 1867ж. 11 шшде. B) 1867ж. 11 мамыр C) 1867ж. 11 маусым Д) 1867ж. 11 наурыз Е) 1867ж. 11 сэу1р 82. Бегенбай батыр кай гасырда ем1р сурген ? A) ХУШ г. B) XVI г C) VIII г Д) ХШг Е) X г 83. Исатай кетерЫ сш тездетш басуга эсер еткен жагдай? A) Кенесары козгалысыньщ Клип жузд1 шарпуы. B) Оньщ жеке басына ттл ген 1000 сом C) Исатай жасагыньщ 3000 асуы Д) Исатайдьщ хан ордасын коршауы Е) Жоламан Тлленцпулыньщ кетерш1С1 84. XIX г. I жарт. Ресей патшасыныц Орта жэне Юнн жуз территориясында кушекишн белгшерЁ ? A) Шептер мен форпостардьщ кептеп салынуы. B) Товар-акша катынастарыньщ ену! C) Эскери казактардьщ отарлауыньщ кушею1 Д) Денсаулыкты дамыту Е) К,азак-орыс мектебш1ц ашылуы 85. ХУШ г. казак жерлерш калпына келт1р1п, бил1 к журпзген хан: A) Абылай. B) Уэли C) Эбшкайыр Д) Эбшмэмбет Е) Сэмеке 245
86. 1847ж. Казакстанныц кай аймагы Ресей бел!гш мойындамады ? A) Онтустж Казахстан. B) Тарбагатай ещ р1 C) Мацгыстау Д) Кашгария Е) Б ал к;аш манындагы жерлер 87. 1868ж. “Жепсуга шаруаларды коныс аудару туралы Уакытша Ережеш” бекггкен: A) Колпаковский. B) Веревкин C) Рукин Д) Крыжановский Е) Перовский 88. Турюстан генерал-губернаторлыгына к1рген облыстар: A) Жетюу, Сырдария. B) Алматы, Эулиеата C) Акмола, Семей Д) Орынбор, Торгай Е) Жизак, Ташкент 89. 1799ж. 21 карашада шыккан жарлык бойынша Орта жуз казактарыныц Ертктщ оц жагасына кайтадан коныс аударуына руксат еткен император: A) I Павел. B) III Петр C) I Николай Д) II Александр Е) I Александр 90. Кай жылы 4 мыц коцырат жануясы жэне 5 мыц Улы жуздщ бестацбалы рулары Ресейге косылатындыгын мойындады A) 1863ж. B) 1861 C ) 1860 246
Д ) 1865 Е) 1864 91. Кенесары Касымулы бастаган кетершктщ басты максаты: A) Патша уюметшщ отарльщ саясатын токтату. B) Хандар тукымына жецшд1кгер алуы C) Патшаньщ салык жинау саясатына карсы шыгу Д) Отарльщ бшпк тусында баскаруга ие болу Е) Батыс-С1б1р генерал-губернаторыныц кысымына карсы шыгу 92. Жоцгарларга карсы куресте кол бастаган казак батырларынан К1МД1 бшес13 ? A) Бегенбай. B) Амангелд1 C) Кенесары Д) Исатай Е) Сырым Датулы 93. 1822ж. “С161Р казактарынын ЕрежесР’ бойынша курылган ЗК1МШ1Л1К жуйес1нлеп ауыл неше шацырактан турды ? A) 50-60 шацырак. B) 40-50 шацырак C) 20-30 шацырак Д) 30-40 шацырак Е) 60-70 шацырак 94. Калыцдыктыц уйлену тойындагы бас ки1м1: A) Сэукеле. B) Кимешек C) Тымак Д) Желек Е) Бер1к 95.1791ж. К1Ш1 жузд1ц ханы болып к1м сайланды ? A) Ералы. B) Нуралы
С) ЕС1М Д) Айшуак Е) Бекей 96. Жеткудыц Ресейге косылуыныц аякталу кезецшдеп Алатау округш баскарушы: A) Колпаковский. B) Эссен C) Черняев Д) Перовский Е) Гасфорт 97. 1867-68жж. реформа бойынша казак жершдеп генерал-губернаторлардыц саны: A ) 3. B) 2 C) 1 Д)5 Е) 4 98. 1785ж. наурызда Сахарная беюшсше шабуыл кезшде Датулы жагынан туткынга тускен султан ? A) Айшуак султан. B) Сейдалы султан C) Ералы султан Д) Атак султан Е) Досаулы султан 99. Исатайды устап беруннге бершет1н сыйдьщ мелшерЁ: A) 1000 сом. B) 200 сом C) 500 сом Д) 600 сом Е) 700 сом 100. 1841ж. Жэцпр хан б и л 1К еткен кезшде ашылган казак-орыс мектеб1нде сабак журпзшген, окыткан Т1лд1 атацыз ? А) Татар тш1. 248
B) Украин тш1 C) К^азак Т1Л1 Д) Башкурт Т1Л1 Е) 0збек т ш 101. Жут деген не ? A) Жаппай малдьщ кырылуы. B) Коленер тур1 C) Салык Д) Байлык Е) Малды айдап кету 102. ХУШг. I жарт. Уш жуз казактары б1р1гушщ элс1реу себептер1? A) 1715ж. Тэуке ханньщ кайтыс болуы. B) 1598ж. Тэуекел ханньщ кайтыс болуы C) 1628ж. Ес1м ханньщ кайтыс болуы Д) 1730ж. Болат ханньщ кайтыс болуы Е) 1701 ж. Батыр ханнын кайтыс болуы 103. Исатай бастаган кетерШс кай жердеп шайкаста толыгымен жец1ЛД1 ? A) Акбулак шайкасында. B) Жайык бойындагы урыста C) Едш бойындагы урыста Д) Тастебе урысында Е) Оралдагы шайкаста 104. Х1Хг. 50 ж. Онтуст1к Казакстанныц бЁраз жер1н уакытша билеген К°кан хандыгы, казак балаларын атаанасынан тартып алып: A) кулдыкка салган. B) айырбастаган C) аймакты тазалаушы ретшде пайдаланган Д) кез-келген жумысты кушпен аткаруга мэжбур еткен Е) жукш! рет!нде пайдаланган 249
105. Х1Хг. II жарт. Куйпн-композитор, кобызшы? A) Ыкылас Дукенулы. B) Акан Сер1 ^орамсаулы C) Жаяу Муса Д) Коркыт Е) Дэулеткерей Шыгайулы 106. Улы жуздщ ЭК1МШ1Л1К орталыгы К^палдан Верныйга ауыстырылган жылы: A) 1855. B ) 1858 C ) 1854 Д ) 1853 Е ) 1857 107. “1^алмактардыц ацырауы мен боздауы” деп аталатын жоцгарлар мен казак жасактарыныц арасындагы “Ацыракай шайкасы” кашан болды ? A)1729ж. B)1727ж C)1728ж Д)1724ж Е)1731ж 108. 1шк! Орданыц патша увдметшщ каражатыныц комепмен хан сарайы салынган жер: A) Жаску B) Акбулак C) Тастебе Д) Жайык Е) Жидел1 109. 1^ай жылы Улы жуз казактарын баскару ушш осы ощрде Ресей приставы сайланды ? A ) 1848ж. B) 1854ж C)1846ж Д)1844ж Е)1850ж 250