жекелеген султандар, мысалы, Жаныш султан, Таныш султан жэне баскалар устемдк етп деп атап керсетедь Алайда, Сыганак, Отырар, Турюстан (Ясы), Сауран жэне баска калаларымен коса Турюстанды уакытша болса да иелену XVI гасырдьщ басындагы К,азак хандыгы билеушшершщ экономикалык куш-куатын ныгайтудьщ елеугп факторы болып кала бердь «Кыстыгуш, - деп жазады ибн Рузбихан, - казактар Дейгл Кыпшактан оцтуст1кке, Сырдария жагалауына дешн кешш барып, Сыганакка дешн жетш журд!» [ 52,73 б]. Казактарга карасты жерлер - Сырдарияньщ томенп агысы бойындагы кыстаулар Туркютан ауданына дешн созылып жаткан: «Кешш-конатын жерше жеткен кезде (казактар), Сырдария езенш бойлай орналасады. Олардьщ Сырдария озеншщ жагалауын бойлай орналасатын жер (келем1) 300 фарсахтан асады. Сырдария жагалауына келген кезде, олар Турюстан аймагына жакындайды. Ол да Сейхун жагалауында орналаскан» [52, 73 б]. Баска б!р жерде Рузбихан Сыганактан эр1ректеп Цара-Абдал деген жерд1 кыскы коныстьщ орталыгы деп атайды: «Шайбани хан жер кайыскан колмен Самарканнан шыгып, Турюстанга беттед1. Ол казактар жершщ (билад-и казак) шепне жеткен кезде, Сыганактан ет1п, олардьщ кыскы кыстауларыньщ орталыгы болып табылатын Кара-Абдалга дей1н жетп» [ 52,73 б]. Шайбани урпагын дэр1птейт1н автор казактардьщ оцтуст1к жакка ойдагыдай 1лгер1леу1н канагаттана отырып айта алмайтын ед1, сондыктан да Рузбиханнан Турюстанньщ солтуст1к бол1пнде казактар 1рге тепкен аумакты аныктаудагы кайшылыктар ангарылыптурады, дегенмен де, осы автордьщ айтуынша, Сыганак казак хандары иел1пне К1рген. Б1рак, «Михман-наме» авторыньщ мэл1меттершдеп бул кайшылыктар К,азак хандыгыньщ оцтуст1к шекарасы жай-куй1н1Ц шын кор1Н1С1н керсеткен, ол XVI гасырдьщ алгашкы онжылдьщтарында бурынгыдай туракты емес ед1. Егер бурын, XV гасырда, казактардьщ кейде моголдармен, мангыттармен, Тем1р урпактарымен одактаса отырып, кейде соларга карсы куресе отырып, шайбани езбектер1мен Сыр вщр1- н1н калаларын иелену жолындагы курес1 казак хандары уш1н де, шайбани урпагынан тарайтын султандар уш1н де, Шыгыс Децгп Кыпшактьщ кошпел1 халкына бил1к жург1зуд1 колга алуды максат ет1п келген болса, енд1 Бурындык пен Касым хандар далалык аудандарды, Оцтуст1к К,азакстаннын; отырыкшы-ег1нш1Л1к 51
ауданын калаларымен коса Казак хандыгына берж б1р1кпрген кезде, ол хандьщтьщ шж1 жагдайын ныгайту ушш де, оцтустж кершшер1 женшдеп белсещй сырткы саясат ушш де ец басты экономикалык непз болатын. Мухаммед Шайбани хан Казак хандыгыньщ кушеюше жол бермеуге тырысты жэне XV гасырдьщ аягындагы сиякты, казак билеушшершщ Сыр ещршдеп бшпгшщ орныгуына барынша кедерп жасап бакты. Мухаммед Шайбани хан эр турл1 экономикалык шаралар аркылы, атап айтканда, казак саудагерлершщ Туркютан (Сыр ещрО, Мауреннахр мен Хорезм елкелерше келуше тиым салды. Сондай-ак, кырга ец жакын турган калалар халкыньщ да казактармен сауда жасауына тиым салу аркылы, ягни, Туркестан тургандары казак копестермен ешкандай да сауда мэмшесш жасамасын жэне олар (казактар) мен осы калалар тургындарыныц арасында карым-катынас жэне саудагерлердщ араласуы болмасын деп тиым салды. Мухаммед Шайбанидьщ келес1 б1р амалы казактарга карсы согыс жорыктары аркылы да олардьщ Туркютан мен Мауреннахрга келуш токтатуга тырысты [ 86 б]. 0 з тарапынан казак хандары Оцтустж Казакстан аумагына шыгуга табандыльжпен умтылды, калалармен туракты сау-да катынастарын орнатуга тырысты. Оцтуст1ктег1 Тем1р урпактарыньщ иел1ктер1н жаулап алуды максат еткен жорыктары кез1нде Шайбани хан езшщ Хорасан мен Иранга бет алган жолынан талай рет кер! оралып, казактардьщ кезект1 тегеуршше тойтарыс беру уш1н, солтуст1кке, Мауреннахрга жэне одан эр1 Турк1станга асыгыс турде кайтып кел1п отырды. «Михман-наме» авторы Шайбани ханды оньщ Иранга жорыктары кезшде «сол халыктыц (ягни казактардьщ) Турюстан мен Мауреннахр жерше шапкыншылыгы мен шабуылы» осылайша унем1 кау1п тенд1ру1 аландатып отырганын жазады. Хижраньщ 909 жыльшда (1503- 1504) Шайбани хан Туркютан аркылы журш етш, ездер1Н1н кеш-керуен1 мен малын тастап, Дешттн^ц тукп1р1не карай шепнген казактарга карай кырга бет алды. 0 збек ханы эскерлер колга туарген мол олжаны алып, кер1 кайтты, бул жолы бэр1 де шайкассыз етт1. «Б1р жылдан кей1н, - дейд1 Рузбихан, - Орта Азияныц онтуст1Г1 мен Хорасандагы баскыншылык максаттарын жузеге асыруга жэне ез1не тыл жасау уинн Мухаммед Шайбани хан казактарга жанадан жорык жасады». Хижра бойынша 910 52
жылгы (1504-1505 жж.) Бурындык хан казактарына жасалган бул жорыкта да казактар дала тукгнрше шепнш кеткен, б1рак Рузбиханньщ айтуына Караганда, Шайбани ханньщ казактарды азды-кешт дэрежеде талкандаудьщ сэт1 туспеген: «ол оцтустжке кетю1мен, казактар кайтадан Туркютан мен Мауреннахрга келдЬ деп хабарлайды Рузбихан. Казак султандары жорыктар кезшде олжа тус1рш, туткындар алумен канагаттанбай, жер алуга да умтылып отырды. XVI гасырдьщ б1ршцл онжылдыгыныц аягына карай Турюстанды Жэшбектщ улы Жаныс султан 1шшара басып алды: «Олар (Жаныс султанньщ улы Ахмет султанньщ казактары) (Самарканд пен Бухараны шапканнан кешн) Сырдария езеншен Узкент бек1Н1С1 тусынан етш, Туркютанга, казактардьщ ен жакын иел1Г1 болып табылатын Жаныс султанньщ иел1пне келдЬ> [52, 94 б]. Жаныс султанньщ Туркютандагы иел1ктер1 шепнен Самарканд мен Бухарага Ахмет султанньщ бул шапкыншылыгы 1508 жылдьщ куз1нде жасалган ед1. Шайбани ханньщ Хорасаннан асыгыс кайтып келе жатканын бшген казактар Сырдарияньщ аргы жагындагы Туркютанга кайтып, ездер1мен б^рге мьщнан астам туткын экеткен. Шайбани хан кайтып келген кезде казактардьщ Сырдариядан ет1п те кетуше, ал Хорасан 1Стер1Н1ц тез арада кайтып оралуды керек ету 1 не байланысты езбек ханы казактарга карсы жорыкты б!р жылга кеЙ1н калдырып, оларга б1р жылдан кей1н, 1509 жылгы 28 кантарда гана аттанды. Осы жорыкка катысушы ибн Рузбихан Исфахани нак осы жорыктьщ мэн-жайын мейл1нше толык баяндайды. Оньщ казактар мен езбектердщ жауласуы туралы шюр1, 1509 жылгы жорыктьщ эз1рл1Г1 туралы, Мухаммед Шайбани эскерлершщ Турк1стан калаларында азыктул!кпен жабдыкталу тэрт1б1 туралы мэл1меттер1 ынта-ыкылас тугызады. ©збектерд1н Туркютанга баратын жолындагы алгашкы бек!Н1с Шайбани ханнын иел1пндеп Аркек болатын, ол азыктул1к корын толыктырып алу уш1Н уш кунге аялдады, мунда оган ез эскерлер1мен озбек султандары мен эм1рлер1 кел1п косылады: Самаркан уалаятынан 30 мьщнан астам эскер1 бар баласы Мухаммед-Тем1р султан кел1п жетт1, баска да «атакты езбек эм1рлерЬ> мен султандары келд1. Аркектщ ез1нен де, Турк1станньщ баска жерлершен де казактарга жорык жасауга кажетп кеп мелшерде азык-тул1к пен жем-шеп жиналды: «Турл1 елкелер мен шет аймактардыц шайкаска аттанатын эскерлер1не 53
Турюстан уалайатынан б1р айга кажетп жабдык, ешмдер мен азык-тугпк, салт мшетш ат пен жук артатын келжке арнап жемшвп алып, езбектер (казактар) жакка аттануга ... жещмпаз эскер катарындагылардьщ бэрше ... Турюстанныц шыгыс жерлер1 шебшен кеп мелшерде жабдыктар, кару-жарак заттарын, азыктушк жинауга касиетл буйрык бершдЬ) [52, 49]. Сырдария жагасындагы беюню Узкенттен еткен соц, Аркектен темешректе Шайбани ханныц эскер! 1509 жылгы акпан айында Сырдариядан муз аркылы аргы жагалауга шыкканда оган «Турюстанныц, Ташкенттщ, Эщпжанныц езге де улы султандары жэне Ходжент, Шахрухия калалары мен баска елдердщ эм1рлерЬ> [12], атап айтканда, Турюстан уалаятыныц билеушю1 Кеипм султан, Ташкенттщ билеушю1 Сушшш-Кржа хан келш косылады. Эскерд1ц нег!зг1 орнын Ясыда (Турк1станда) калдырып, Шайбани хан Жаныс султанньщ кыста кешгп журетш жер1 Цара-Абдалга жетед1. Рузбиханныц шыгармасындагы мэл1меттер бойынша, Жаныс султанньщ буюл улысында 100 мыц адам болган, олардан урыска жарамды 30 мыц жауынгер шьгккан. Жецш1С тапкан казактар Шыгыс Дейгл Кыпшакка терендеп, Бурындык ханга кашкан. Жаныс султанньщ улы Ахмет туткынга тус1П, елт1ршген. Кашкан Жаныс султанньщ улысы толык талап-тоналады. Колга тус1р1лген олжаныц мелшер1 кеп болган - соныц 1шшде казактардьщ он мыцнан астам жылжымалы уЙ1, уй жабдыктары, мулк1, салт мшетш аттар, сиыр, туйе, кой туралы Рузбихан келт1рген мэл1меттерге Караганда, олардьщ саны «санауга сан жетпейтш кисапсыз кеп» болып , оларды кеЙ1ннен б1рнеше ай бойы тасуга тура келген, муныц ез1 казактардьщ экономикалык куш-куаты едэу1р мыкты болганын да, оларды толассыз согыстар кеп шыгынга ушыратып отырганын да ацгартады [52, 102 б]. Осы жорык кезшде Мухаммед Шайбани ханныц езбектер1 баска да казак улыстарын, атап айтканда, Таныш султанньщ улысын да талан-таражга салады. Жаныс султанды талкандаганнан кей1н Шайбани Бурындык хан орналаскан аймакка карай бет алган кезде, казактар дала тукшрше карай шепнш, кеш1п кетед1. Мол олжа туЫрген Мухаммед Шайбани болса Сыганакка беттеп, сансыз кеп олжаныц бэрш тецдеп буады да, сонан соц Мауреннахрга женелтед1. Алайда Шайбани хан бул жорыгында К^асым султанньщ улысына тшспей кетед1. Келес1 54
жылы Мухаммед Шайбани тагы да казактарга карсы аттанады. Оньщ осы соцгы жорыгы туралы Мухаммед Хайдардьщ «Тарих-и Рашидшнде» жэне Абдаллах ибн Мухаммед ибн Ули Насруллахидщ «Зубдат-эл-асарында» айтылады [4, 212 б]. Жорык хижра бойынша 915 жылдыц кысында (1509 жылгы 21 сэу1р - 1510 жьшгы 12 наурыз) уйымдастырылады. Бул жолгы жорыгын Мухаммед Шайбани хан Касым султанга карсы багыттайды. Жэшбек ханньщ улы Касым султан сол кезге карай казак султандарыныц арасында ец куштю1 едь Сондайак, 1509-1510 жылдыц кысында Мухаммед Шайбани хан езшщ казактарга карсы осы жаца жорыгын олардьщ Туркютанга карай жылжуына жауап ретшде уйымдастыруга мэжбур болган ед1. Мухаммед Хайдардьщ атап еткеншдей, озбек ханы «ез иел1ктерше кершшер1 тарапынан катер тенбеу1 ушш» казактарга тойтарыс берущ максат еткен. 1509 жылы Мухаммед Шайбани ез эскер1мен Улытау аймагындагы К,асымныц иел1ктерше шабуыл жасап, казактардьщ кыстауларын куртып ж1берген. Оныц осы жолгы жорыгы Мухаммед Шайбани ханга жеццпс экелд1. Улытау шайкасы - 1510 жылы кыс айларында Улытауда Касым баскарган казак эскер1 мен Мухаммед Шайбани хан эскерщщ арасында етед1. Шайбани хан уиин шайкастыц максаты Казак хандыгын толыгымен багындыру болды. Осы шайкастан кешн К^асым хан букьп казактыц билеуш1с1не айналып, оныц он жылга созылган хандыкты бас кару кезец1 басталады. Казак хандыгы сол гасырда ез1Н1ц ец шыркау шег1не, Касым ханньщ бил1к курган жылдарына экелед!. 1525-1533 жылдары жазылган Абдаллах Балхидыц «Зубдат ал-асар» атты шыгармасында жэне 1541-1546 жылдар аралыгында жазылган Мухаммед Хайдар Дулатидыц «Тарих-и Рашиди» атты ецбег1нде жорык ТУР3-111»1 айтылады. Жорык кыс айларында басталып, 1510 жылдыц кысында шайбанилык билеуш1 кеп эскер1мен Дешт1 Кыпшак аумагына басып К1ред1. Ханньщ ез1 Сыр бойындагы Кек Кесене деген жерде калып, улы Тем1р султан мен немере шю1 Убайдаллах султан бастаган барлык эскерд1 Улытау мацындагы Касым ханньщ ордасына аттандырады. Шайбанилык тарихшы одан аргы окига барысын былайша баян етед1. «...Касым ханньщ ордасына Тем1р султан мен Убайдаллах султан бастаган эскер кенеттен соккы берд1. Касым хан да оларга карсы турарлыктай куш болмады. Сейт1п, оныц Улытаудагы Ордасы мен ел-журты султандардыц колына туст«. 55
Тэж1рибес1 аз жас султандар жещстерш б1рнеше кун бойы Касым хан ордасында тойлап, карсыластарынан ешкандай каут кутпед1, жау бар екенш естерше де алмады, кузет те коймады». Одан аргы окигалар барысы Абдаллах Балхи мен Мухаммед Хайдар Дулати ецбектершде былайша жалгасады: «Касым хан шайбанилык султандардьщ каннен-каперС13 екенш бшгеннен сон, жагдайдыц бэрш аныктау ушш барлауга езшщ сен1мд1 адамдарыньщ б1р1 - Мойынсыз Хасен деген батырын азгантай адамдармен Ж1беред1. Касым ханнын батыры карауылы жок ордага ете жакын келш, Касым хан келш калды деп кауесет таратады да, тжелей урыска туспей алыстан карасын керсетш отырады. Катты коркып калган шайбанилыктар б1р-б1рше карауга муршалары келмей, бойларын урей билеп, каша бастайды. Ешюмнщ ойына карсылык керсету туралы ой да келмейдь Шайбани ханньщ эскерлер1, С1рэ Касым ханньщ ез1 келген екен деп ойлап, алган олжаларыньщ бэрш тастап, Шайбани ханга кашып келед1». «Зубдат ал-асар» авторы «Жау тасадан шыгып, урыс салды, урыс майданында кеп адам каза тапты. Сол урыста Шайбани ханньщ ага беп Камбар мырза каза тапты. Эскердщ барлык кару-жарагы казактардьщ колына туст1. Кашкан шайбанилык султандар аянышты куйде Шайбани ханга келш косылды. Олардьщ соцынан екшелей куган казактар тагы да Шайбани ханнын кеп адамыньщ кезш жойды. Олардьщ 1Ш1нде ханныц ен жакын сер1ктер1 кеп ед1». Осы жец1стен кеЙ1н Касым ханныц бед ел 1 Казак ел1 1Ш1нде одан эр! есед1, атак-абыройы одан эр1 тасыды. Осылайша хандыктыц ек1 ыкпалды адамдарыньщ бэсекес1 акыр соцында кушт! эр 1 Ж1герл1 султанньщ жецю1мен жэне ез бедел1н жогалткан ханныц куылуымен аякталды. 1511 жылдыц куз1нде Бурындык хан б1р топ жактастарымен «Самарканга кетт1, - деп жазылган «Тарих-и-Рашидиде», - жэне жат жерде елдЬ> [4, 222-223 б]. Бурындык ханныц терт улы мен б1рнеше кызы болган. Шайхим, Санжар-Жакан, Жакан-Бакти атгы улдары туралы еш мэл1мет жок, ал К1МС1н атты улы туралы мэл1мет тек Кадырали бектщ шыгармасында гана келт1р1лген. Оныц керсету1 бойынша, Бурындык ханныц баласы Клмсш султанньщ Суй1м ханым атты кызы Жэшбек ханныц баласы Жэд1ктщ баласы Шыгай ханныц баласы Ондан султанга куйеуге шыккан. Баска жерде Кадырали бек былай деп жазады: «Бурындык хан болган, оныц руы хандык бшнкт1 жогалтты». Б1рак Бурындык ханныц урпактарыньщ атын 56
келт1рмейд1. Бурындык ханньщ кыздарыньщ 6\р\ Тэтпм ханым келешек казак ханы Жэшбек ханньщ немереа Шыгай султанга куйеуге шыккан [54, 164 б]. Онын тагы ею кызы 1494 жылдар шамасында шайбанидтерге куйеуге бершген: б1р1 - Шайбани ханньщ 1Н1С1 Махмуд Султанга, екшшкп Шайбани ханньщ баласы Темгр султанга [4, 18-19]. Михр Султан ханым ес1мд1 еюншкп Самаркандтатурган, улкен беделге ие жэне 1р1 менппк иес1 болган, оньщ 1Ш1нде Самарканд пен оньщ айналасында, Кеш, Несеф жэне т.б. аумактарда 1р! уакыптарга иелж жасаган [55, 5-35]. Оз хандыгынан куылган Бурындык хан Самаркандтагы осы кызына барган. Оньщ одан аргы ем1р тарихы б1зге белпс13, тек езге жерде кайтыс болганын бтем13. Бурындыктьщ орнына хан тагына отырган Касым шамамен 1445 жылдары туган. Ол Казак хандыгыньщ непзш калаушылардыц б1р1 Жэшбек ханньщ ушшш! улы. Оньщ Джаган бегим атты шешес1, Шайбани ханньщ экес1 б1р 1Н1С1 Махмуд султанньщ шешесшщ туган С1цлю1 болган. «Тарих-и Рашиди» авторы Мырза Хайдар Дулати 1513 жылгы куздеп окигаларды сипаттай келе, «Касым ханньщ жасы алпыстан асып, жетпюке жакындап калган» деп керсетед!, бул мэл1меттен Касым ханньщ 1445-46 жылдар шамасында дуниеге келгенд1г1 туралы толык корытынды жасауга болады. Экес1 мен оньщ 1Н1С1Н1Н - Жэшбек пен Керейд1н казасынан сон, дэстур бойынша алдымен Бурындык ханга багынып, соньщ бастауымен 1472 жылгы Муса мен Шайбанига карсы жорыкка катысады. «Сол уакытта, - деп жазады Мухаммед Хайдар, - Касым хан дэрежесш кабылдамаса да, оныц мьщтылыгыныц кушт1 болганы соншалык, ешк1м Бурындык хан туралы ойламады да. Б1рак ол Бурындык ханньщ жанында болгысы келмед1, ейткен1 ол ханга тиют1 курмет корсетпесе бул ханга карсылык керсеткендгк болар ед1, ал оган багынуга кощл! жактырмады... Бурындык хан Сарайшыкта орналасты; Касым хан одан алые кетш, Моголстан шекарасына жакындады жэне ©31Н1ц кыстауы рет1нде Караталды тандады» [4, 274 б]. «Казак хандары мен султандарыныц арасында, - дейд1 Захир ад-Дин Бабыр, - б1рде б1реу1 бул халыкты Касым хан сиякты багыныштылыкта устамаган дейдк Оныц эскер1нде уш жуз мыцга жуык адам болды» [7, 38 б.]. Осылайша, ол ©31Н1ц жастык шагын Моголстанда кацгырып журген казак ер1кт1лер1 катарында ©тк1зген. Жалпы алганда 57
Казак хандыгыньщ XV гасырдьщ соцы мен XVI гасырдьщ басындагы когамдык-саяси ем1р1нде Касым ханньщ алатын орны ерекше. Табысты эскербасы, ыкпалды 1р1 улысты султан, кешннен казактардьщ ханы, билеушьреформатор - осылардьщ барлыгы «Касым ханга тэн касиеттер едь Улкенге курмет керсету дэстур1нде тэрбиеленген нагыз дала улы ретщде Касым султан ез экесшщ улпамен, алгашында барлык мэселе бойынша Бурындык ханды тьщдап, соган багынышты болды», - деп жазады Мырза Хайдар Дулати [4, 221 б]. Хан лауазымын ол Бурындык хан Самаркандка кеткеннен кешн, ягни 1511 жылдьщ кузшде кабылдауы мумкш. Сол уакыттан бастап, деп айтылады «Тарих-и Рашидиде», «Касым хан букы Депгп Кыпшактагы толык билеупи болды жэне Жошы ханнан кешн ешюм ие болмаган атак пен кушке ие болды» [4, 222]. Касымга мундай жогаргы баганы тек Мырза Хайдар Дулати гана емес, Бинаи, Ибн Рузбихан, Бабыр, Хондемир жэне баска да казак ханыньщ замандастары да берген. Мынау Касым ханга айтылган мадактаулардьщ б1рнешеу1 гана: «ез руындагы жалгыз батыр жэне сол кездеп казактар арасындагы атакты эскербасы», «Касым - казактардьщ кез1 мен жарыгы», сондай-ак ол Касым «Д ей т Кыпшактьщ кернект1 билеупплершщ б1р1 жэне сол уакыттагы атакты даругашы»; ол «езшщ мыктылыгымен атагы шыкты жэне езшщ ержуректипп мен ез1не багынышты халкыньщ саны жагынан Дешт1Н1ц барлык билеушшершен асып кето», - дейд1 [6, 92 б]. Дешт1 Кыпшакка аты шыккан батыр, шайкаста барлыгын артка тастайтын, эскер1 соцынан от пен суга тайсалмайтын тусет1н танымал кесем Касым - шын мэншде согыс енер1н1ц бшпр1 болды. Оньщ канша шайкастарга катысканы белпс13. «Зубдат ал-асар» енбеп авторыньщ керсету1 бойынша, кезект! шайкасы барысында оны атынан аударып тус1р1п, ол жерде калганда Касымныц жасы алпыстан асып кеткен. Б1рак, согыстьщ кызган шагында карсыластарыньщ оны танымай калгандыгы гана ем1рш аман сактап калады. Уэз1рлер1Н1ц жедел кимылы аркасында ол кайта атка конады». Касым - туыскандык тушндерш кад1рлейт1н, жогары сер1 намысы рухы нег1зшде эрекет етет1н адам болган. Бул тургыда XVI гасырдьщ басындагы хабарда Орта Азия тарихшылары - Шади, Бинаи, «Нусрат наменщ» белпс1з авторынын, мына эцг1мес1 кецшге конады [4, 116-11766.]. Казак билеушшер! 58
кезект1 рет Сауранды жаулап алады жэне Шайбани ханныц шю1 Махмуд султанды отбасымен колга тус1ред1. Ежелден келе жаткан жаулыкка байланысты Бурындык хан оны елт1рущ буйырады. Б1рак, Махмуд султанмен жакын туыс Цасым султан (олардьщ шешелер! апалы-Ыцлип болган) хан шеш1м1мен келюпейдк Ол туткынды елт1руден бас тартумен катар, Махмуд султанды босатып, ез адамдарымен б1рге, одан эр1 агасына ж1беру ушш оны отбасымен Созакка аттандырады. Казак султаныныц бул эрекет1 Шайбани хан тарихшыларыныц танданысын тудырады жэне олардьщ барлыгы Касымныц кец пейшдшпне тэнп болады. XV гасырдьщ 80-жылдары Цасым Бурындык ханныц атты эскерш баскарады. Ержурек жауынгер, табысты эскербасы, 1зп султан атагы Касымды ХУ-ХУ1 гасырлар шепнде-ак казактардьщ накты кошбасшысы етп. Шекс1з ею леттш п бола отырып, Касым хандыктагы дербес бшикт! тартып алу мумюцщпн пайдаланбайды. Бурындыктыц хандык ету1Н1ц соцгы жылдары, Мырза Хайдардыц с©31 бойынша, Касым одан кашык болуды кездещй, ейткен!, «жагында болып, ТИ1СТ1 курметп корсетпеу, ханга карсы келгенд1к болар ед1, оган багынуга ары Ж1бермед1» [4, 223 б]. Тек картайган Бурындыкты барлык курметтер1мен Самаркандка, кызына шыгарып салган соц гана, Касым мемлекетке бшпк ету мен хандык лауазымды колына алады. Касым ез1 курып ныгайткан мемлекетт1ц басшысы жэне Казак улыстарындагы жогары билеуш1 ретшде ол хан бшппн ныгайтуда, елде салт-дэстур мен зандылыкты сактаудан коре бш п, осы 1сте 1р 1 жет1ст1ктерге жетт1. Бабырдьщ корсету1 бойынша, Касым оган белгцп билеушшерд1ц 1шшде жалгыз 031 халыкты катац багыныштылыкта устады [7, 22 б.]. Ал, Мырза Хайдардыц айтуы бойынша Касым ханныц бодандарыныц саны б1р миллион адамнан аскан. Касым ханныц такка отыру уакыты, агайынды Илбарыс жэне Билбарыстыц Эмударияныц теменг1 агысы бойында ек1нш1 тэуелс13 езбек хандыгын куруымен туспа-тус келд1. Шайбанидтерд1ц ©здерш колдаушылармен б!рге Шыгыс Дешт1 Кыпшак жершен б1ржола кету1 жэне кешпел1лерд1Ц одан кешн жалгаскан коныс аударуларыныц ел уиин жалпы салдары болды: ез руларынан калган, жекелеген рулардыцбел1ктер1 кандай да б1р этникалык ужымга косылуга умтылды. Осы косылулар, ез кезепнде бурынгы ру-тайпалык атаулардыц жогалуына, бурын 59
белпЫз жэне косарланган атаулы жана ру-тайпалык топтардын калыптасуына алып кель Сонымен б^рге Казак хандыгында улыстардьщ султандар арасында кайта бел1ну1 орын алды. Улы Далада ем1р кызып жатты. Когамдык жэне мемлекеттж ем1р нормаларын булд1рмес ушш, Касьш реформатор болады: ол еск1 зандарды жойьш, баскаларын жацартады жэне осы тарихи жагдайдагы казак когамыньщ ем1рл1к талаптарына бешмделген - «Касым ханньщ каска жолы» атты жаца кукьщтык нормалар шыгарады. Кешн тарихта Касым ханньщ зацнамасы халык есшде осы атпен сакталды. Мусылман тарихшыларыньщ эн,пмелер1 мен тю рлер1 бойынша Касым хан жеке батырлыгы, эскери таланты, сонынан баскаларды ерте бшу сиякты кептеген жогары касиеттерге ие адам ретшде кершедь ХУ-ХУ1 гасырлардыц шегшде Шыгыс Дейгл Кыпшактагы саяси тарих пен этникалык процестер арасындагы байланыс осындай болган. Казак елш Касым хан баскарган кезде согыс пен шапкыншылыктар 1шю реформалармен катар журш отырды. Касым ханньщ ею улыньщ аттары белгц11: Мамаш жэне Хакназар: екеу1 де хан болган; эркайсысыньщ ем1рлер1 туралы жеке баяндалады. Халык ауыз эдебиет1 материалдарына сэйкес Касым ханньщ б1р кызы атакты ногай мырзасы Шейх Мамайга куйеуге шыккан [24, 336 б]. Оньщ тагы б!р кызы (аты айтылмайды)1512 жылы Махмуд султанньщ баласы, Шайбани ханньщ 1Н1С1 шайбанид Убайдулла ханга турмыска бершген.Дереккезде бул туралы былай деп жазылады. 918/1512 жылы Тем1рдщ урпагы Бабыр (емгр сурген уакыты 1483-1530 жж.) парсылармен одактасып, Омударияньщ он жагалауына согыспен келген уакытта, ол кезде жас К°жа Ислам (Ишани Калан) Касым ханньщ бшнпнде болган казактар иел1Г1не карай кашады. Имам Абу Бэюр Ахмед ибн Саадтьщ (360/970-71 жж.) урпактарыньщ б1р1нщ келген^н ест1ген, хан оньщ алдынан шыгып, ез сарайына экелед1 жэне узак уакыт конак болуына карсылык бшд1рмейд1. Тек, Бабырдьщ шайбанидтерден жецш1С тауып, Эмударияньщ аргы бет1не еткен1н ест1ген сон гана, К°жа Ислам Бухарага кайтуга жиналады. Осы кезде Бабыр мен парсыларды жецген Убайдулла ханнан Касым ханга ел пил ер келш, оньщ кызын Бухараньщ билеуш1С1 болып беклшген ез билеушшерше куйеуге беруд! сурайды. Касым хан келю1м бер1п, 60
Кожа Исламньщ камкорлыгына Бухарага Ж1бершетш кызын тапсырады. Ол Кожа Исламга былай дейдк «Мен ез кызымды С13ДЩ елге Ж1бер1П жатырмын. С13 613ДЩ ШрЛер1М13ДЩ упысыз. Менщ кызымньщ жагдайы туралы унем1 бшш турьщыз» [56, 6-7 б]. Дегенмен XVI гасырдьщ басына дешн казактардьщ непзп куипмен алдымен Мухаммед Шайбани жаулап алган Мауреннахрга карай жорыкка шыгуы, оларга карсы Мухаммед Шайбанидщ газауат жариялап Мауреннахрдан катарынан терт рет шапкыншылыктармен жауап берушщ нэтижесшде ногайлыктар казак хандарынын, бшнпн мойындамады. Алайда 1510 жылы Мухаммед Шайбанидщ Исмаилдщ колынан каза табуы шайбанидтердщ Казак хандыгына жасалган жорыктарын токтатуга алып келед! де, казак билеушшер1 Бурындык пен Касымньщ ногайлыктардьщ мэселелер1мен айналысуга мумк1нд1к алады. Халкы кеп, эскер1 мыкты ногайлыктарды багындыруды кездеген казак хандары ез максаттарына согысу аркылы жетуд! уйгарады [57, 172 б]. Казак хандары ногайлыктарды багындырган кезде мацгыт мырзаларыньщ Кырым хандыгымен согысып жатканын да ТИ1МД1 турде ез мудделер1не пайдаланады. Мэселен, Муса мен Жанбыршы елгеннен кешн олардьщ балалары Агыс пен Жидектщ жэне кырык такты мырзаньщ Астрахань ханы Абдшкэр1ммен одак курганын ест1ген КЫРЫМ ханы 1509 жылы Мухаммед Керей султан бастаган 1р1 эскери жасакты шапкыншылык жасау уш1н Ногай Ордасына аттандырады. Бул кезде ногайлыктардьщ жартысы ЕД1ЛД1Н аргы бет1нде, калган бел1п берг1 бет1нде болгандыктан накты тойтарыс бере алмай женш1ске ушырайды да, нэтижес1нде ногайлардьщ копш1Л1Г1 кырымдыктардьщ бил 1Г1Н мойындайды. Ал ез тэуелс1зд1пн сактап калгандары кырымдыктар мен казактардьщ ортасында кыспакка тус1п, киын жагдайда калады. Эс1ресе, 1511 жылы такка отырган Касымньщ кез1нде Ногай Ордасын багындыру Казак хандыгыныц сырткы саясатыньщ ен, басты багытына айналды. Сонымен катар, Касым ханньщ кез1нде казактардьщ бшпп ногайларга гана емес, Сырдария бойындагы калаларга да журд1. Казактар мен ногайлардьщ б1р1ккен колын баскарган Касым хан Ташкент пен Турюстанга жорыкгар жасайды [58, 272 б]. 61
Ногайлыктардыц атты эскер! казактардьщ катарында журу1 Касым ханныцкерцижатканулыстардыцалдындадэрежесшеарш Ж1беред1. Шынында да, Касым султанньщ бшпгшщ кушеюш 1503 жылы Шайбани ханнын Ташкентп жаулап алуынан кеп узамай орын алган Эдж султаннын кайтыс болуымен байланыстыратын Мырза Хайдар, Жэшбек ханньщ ушшии улыньщ жагдайын кушейткен себептерд1 айтпайды. Бул деректерд1 Махмуд ибн Уэлидщ «Бахр ал-асрар» ецбегшен табамыз. Ол 1504 жылдьщ кектемшдеп Шайбани ханнын Эндижанга жорыгын суреттей отырып, былай деп жазады: «Бул кезде Касым хан мангыттардьщ кемеп жэне колдауымен Кыпшак даласындагы бшикп жаулап алды жэне Ташкент пен Турюстан шекарасына жорьщтар мен шапкыншылык жасау мумющцп болды» [52, 178 б]. Осы кезде шайбанилердщ аяусыз жендлю табуы жэне ец бастысы, казак эм1рш1лершщ жауап ретшде басып юру кауш Шайбани ханды казактар кешш журетш коныстарына шекаралас иел1ктерш кузету ушш жауынгерлж косындар устауга мэжбур етп, олар т1гтп мемлекетке катерл1 кауш тонген кезде де ездерше сен1П тапсырылган аудандардан кетпейт1н ед1. Мэселен, Хорасанда болган кезде Шайбани хан жаца парсы мемлекетшщ непзш калаушы Исмаил шахтыц аттаныска шыкканы туралы хабар алып, дереу Турюстанга, Ташкентке, Энд1жанга жэне баска аймактарга жаушьшар ж1бер1п, облыстардыц билеушшер1 мен султандарын ез косындарымен б1рге куш косу уш1н дереу Мервке келущ талап еткен. «Буйрыкка сэйкес эркайсысы ез икталарынан аттанып кетт!, - деп жазады «Бахр-эл-асрардыц» авторы, - бутан Кешгм хан косылган жок, ол казак Касым ханныц шабуыл жасау каупш тенд1ру1 себепт1 Турк1станда калып койды». Иран шахы Исмаил эскери айлакерл1кпен колга тус1рген Мухаммед Шайбани ханныц Мерв тубшде каза табуыныц (1510 жылгы караша) егжей-тегжей1 жэне содан кешн езбек ханы эскерлерш кызылбастардыц толык талкандаганы, Бухарада, Самарканда жэне Турюстанныц б1ркатар калаларында бшпктщ б1рсыпыра уакыт Тем1р урпагы Бабырдыц колына кешкен1, Эб1лхайыр хан урпактарыньщ Ясыга кеткен! жаксы мэл1м. Бул жагдайларды Касым хан езшщ Оцтустж Казакстандагы бил1Г1н ныгайту уш1н пайдаланып калуды калт ж1берген жок- Кеп кешгкпей Сыр ещршщ ец онтуст1ктег1 каласы Сайрам казак ханыныц кол астына кецгп, сейт1п ол Ташкентт! каратып алу уш1н 62
эрекет жасады. Бул мынадай жагдайларда болган ед1. 1512 жылы Шайбани ханньщ немерес1 Убайдолла султан Кул-Мелик мацындагы шайкаста Бабырды жещп шыкты; Бабыр Кабулга кайтып барып, сонан сон; одан эскер1мен Ундютанга аттанды, ол онда «Улы Моголдар» мемлекетшщ непзш калады. Кашып кеткен Бабырдын, Сайрамдагы эюм1 Каттабек шайбанилер эскерше карсылык керсетп. Алайда каланы устап туруга куцп жетпей, оны казак ханына бермеюш болып ш еп т. 1513 жылы ерте кектемде, Касым хан Караталда (Жетюуда) болган кезшде оган Сайрамньщ б1р топ атакты кала тургындары барып, оны Каттабектщ атынан кал ага юруге шакырды. Усыныс кабыл алынды. Касым хан «Моголстан шекарасындагы» ез конысынан 1рге кетерш, Талас алкабы аркылы Турк1станга асыгыс аттанды да, ез жакындарыньщ б1р1н бурынырак Ж1берд1, Катта_ бек Сайрамды соган бердь Каттабек Касым ханды Ташкент билеуш1С1 Шайбани урпагы СуЙ1нш1-Кожага карсы аттануга кенд1рд1. «Касым хан, - деп жазады будан эр1 Мырза Хайдар езшщ «Тарих-и-Рашиди» деген ечбепнде, - сансыз кеп эскермен Ташкентке аттанды. Сушнип хан Ташкент беюнюше бек1нд1. Касым хан Ташкент беюшсще барып, оньщ алдында бгр кун турды. Сонан сон ол Ташкент тещрепн тонап, колга тускенн1н; бэр1н алып кетт1. Одан эр1 ол Сайрамньщ тек1рег1не жакындап, мул^к пен мал санын есептеумен айналысты» [4, 223 б]. «Зубдат эл-асардьщ» Шайбани урпагына ниеттес авторы Касым хан мен СушншьКожа хан кактыгысыньщ баска б!р нускасын келт1ред1. «Касым хан, - деп жазады ол, - Д е н т Кыпшактьщ эм1рипс1 болатын. Ол казактар мен мангыттардан туратын эскер1мен Турк1стан мен Ташкентке жорык жасап, б1рнеше коргансыз адамды туткынга алды. Касым хан Ташкентке жакындап келгенде, СушншьКожа хан оган эскер1мен карсы шыкты. Киян-кесю шайкас болды; Касым хан атынан кулап туст1, б1рак кызу шайкас уст1нде карсыластары ханды танымай, оньщ ем1р1н осы жагдай сактап калды. Некерлер1 оган дереу ат тауып берд1; Касым хан Т1зпшн Дешт! Кыпшак жагына бурды». Алайда Касым ханньщ Ташкент каласын ала алмауы казактардьщ курамында шайбанидтерге карсы согыска катыскан ногайлыктарды кайтадан Казак хандыгыньщ бил1Г1нен шыгуга итермеледь Сондыктан Касым хан 1519 жылы ногайларга ез бил1пн тупкш!кт1 орнатуды шешед1. 0 йткен1 Касым ханга Туркютан аумагындагы 63
жайылымдар мен калалар ушш шайкасты жалгастыру уинн кол астындагы барлык улыстар мен елдерд1, соньщ 1ипнде ногайларды б1р орталыкка жинактау кажет болды. Б1ракта Касым ханньщ жоспары жузеге аспады. Ногайлардьщ мырзасы Шейх Мухаммед казактардьщ бигйпнен кутылу максатында Кырым ханынан Едшдщ аргы бетше отуге руксат сурайды. Ал I Мухаммед Керей болса ногай бшнщ етш йит канагаттандырып, «Едшдщ бетше отуге» руксатын беред1. Мундай шакыруды кабыл алган ногайлар жаппай кеше бастайды. Ногайлардьщ кашканын керген Касым хан да карап калмай ез эскерлер1мен мацгыттардьщ сонына тусш еткелден етуге кедерп жасайды. Нэтижесшде 1519 жылы маусымда Астраханныц туб1нде ногайлармен казактардьщ арасында 1р1 шайкас етш, казактар жещске жетед1. Шайкас кез1нде ек1 жак та кептеген шыгынга ушырайды. Т1ПТ1 шайкастьщ улкен кантег1ске уласканы соншалыкты ногайлыктардьщ мырзасы Шейх Мухаммед елее, казактар жагынан Касым ханньщ жиеш Болат, Жэд1к хан мен оньщ улы казатабады [53, 158 б]. Деректерге назар аударсак, Кырым хандыгыньщ иел1Г1не ногайлардьщ аз гана бел1п гана кашып бара алган. Олардьщ катарында ногайлардьщ кептеген мырзалары Алшагыр, Саид Ахмед балаларымен жэне Мусанъщ баласы Жанмухаммед болган [59, 207 б]. 0 з кезепнде ногайлардьщ казактардан женшю табуы жэне б!р бел1Г1Н1н Кырым хандыгын паналауы Ед1лд1Н шыгысындагы аймактардьщ Касымнын, бшипне кешу1не жагдай тугызды. Оган дэлел Казакстанньщ орта гасырдагы тарихын зерттеушшер Касым ханньщ кезшдеп Казак хандыгыньщ шекарасын батыста Едьяге дейш созылганын жазады [60, 2706]. Муны 1520 жылдардьщ басында Шыгыс Еуропадагы мемлекет аралык шекараньщ орналасуын озшщ «Запискаларында» Герберштейн де керсетед1. Ол Казан хандыгыньщ шыгыс кершшер! деп «шайбанидтер мен казак деп аталатын татарларды», ягни С1б1р бурынгы Ордасыньщ татарлары шайбанидтер мен казактарды айтады [61, 170]. Едш бойындагы алкаптардыц ногайлардьщ жер1 болып есептелмеген1 Кырым ханы I Мухаммед Керейдщ Осман султаны Сулейман Канунига 1521 жылы кектемде жазган хатында да кершю тапкан: «Ногай халкы мекендеген жэне 613 аз уакыт 64
бурын басып алган жерлерде казак деген кеп адамдык тайпа ез ханыньщ басшылыгымен орналасты. Олар сол жерге орналасып, енд1 б1зден кез айырмай бакылап отыр. Егер 613 король елше (Польшага) шабуылдайтын болсак, олар б^здщ ежелп жауымыз Кажы Тарханмен б1р1пп, б1здщ елд1 тас-талкан етедЬ> [53, 160 б]. Осылайша ездершщ ежелп Ордасына бшппн жогалткан ногайлар элс1реп кана коймай, б1ржолата ыдырап кетед1. Сондыктан сол жылдарды ногайларга Мухаммед Керейдщ камкорлыгыныц аясында етюзуге немесе казак хандарымен жакындасудан баска амалдары калмайды. Касым хан болса ез иел1пндеп тургындардьщ санын кебейтуд! ойлагандыктан, ногайларды кугындауды токтатып, олармен достык катынас орнатуга юркпп, кешпей калып койган немесе кешуге улпре алмаган кейб1р мырзаларды ногай улыстарындагы лауазымында калдырады. Деректерге суйенсек тшт1 ол ез кыздарыныц б1рш ец мэртебел1 мацгыттардыц б1р1 - Мусаныц улы Шейх Мамайга узатады [38, 66]. Ногай Ордасыньщ астанасы Касым ханныц Ордасына айналды. ©з экес1 Жэшбек пен оныц шю1 Бурындыктыц улпс1мен ол Сарайшыкты иемденд1 жэне осы калада кайтыс болып, сол жерде жерленген [54, 1636]. Касым ханныц ез1 1522 жылы кайтыс болган. Алайда парсы жэне осман авторлары - ал-Гаффари, Хасан бек-Румлу, Мунаджим-баши жэне т.б. керсету1 бойынша Касым хан 930 хижра жылы (1523-1524 жж.)дуниеден еткен дел1нед1. XVII гасырдьщ басындагы авторлардыц б1р1 Кадыргали бектщ айтуы бойынша Касым хан Сарайшык каласында кайтыс болган; «ол жерде каз1рдщ ез1нде оныц б е й т бар» [54, 163 б]. Б1рак, Кадыргали бектщ мэл1мет1 тус1нд1руд1 кажет етед1. Жайыктыц сагасындагы Сарайшык каласыныц непз1 XIII гасырда каланды жэне Жошы урпагы уш1н ек1нш1 орталыкрет1нде мацызды болды, Жошы руынан шыккан хандар сол жерге жерленетш болган, сол жерде, Эбшгазыныц керсету1 бойынша Жэшбек пен Берд1бек Алтын Орда хандары ретшде такка отырып, сол жерде Алтын Орда хандары Токтагул мен Жэшбек (Казак хандыгыньщ билеушю1 Жэшбекпен шатастыруга болмайды) жерленген [10, 174-176 бб.]. Б1рак, 1580 жылы Сарайшыкты орыс казактары жаулап алып, жермен жексен етед1, Т1ПТ1 молалардан ел1ктерд1 де шыгарып алып тастаган [62, 395 б]. «Сарайшык форпостыныц» уЙ1нд1лер1 жен1нде айтылганымен, хан мазары туралы ештеце 65
жок- К^асым ханньщ алгашкы Казак хандыгыньщ аса кернекп билеуШ 1Л ерШ 1Ц б1р1 екеН Д1П СвЗС13. 031Н1Ц ИГШ1КТ1 ютер1, берж ерю мен саяси данагешппнщ аркасында ол казак мемлекетшщ куцгп болуына кол жетюзд1,онда жаксылык устемдж курды жэне баска елдер оган курметпен коз тжть Касым хан болса казак тагын иеленед1 де, он жыл бойы хандык курады. 1511-1521 жылдар аралыгында Казак хандыгы Касым ханньщ баскаруымен сол гасырдагы езшщ ец шыркау шепне кетершдь Бацылау сурацтары мен тапсырмалар: 1 .Бурындык хан кай жылдары хан болды? 2.Сыр бойы калалары ушш Касым хан юмдермен курест1? 3.«Касым ханньщ каскажолы» зандар жинагынатокталыцыз. 4.«Касым хан тусындагы Казак хандыгы» хронологиялык кестесш курындар. 4. XVI гасырдьщ II жартысындагы Казак хандыгындагы аласапыран кезец 1. XVI гасырдагы К,азац хандыгы тарихи деректерде. 2. XVI гасырдыц 20-50-жылдарындагы К^азац хандыгыньщ тарихындагы аласапыран кезец. XVI гасырдьщ 20-50-жылдары казак хандыгы ерекше аласапыран кезенд1 басынан етк1зд1. Атап айтканда, Казак хандыгыньщ корни улыстармен жи1-жи1 эскери кактыгыстары, узджс1з тонаулар мен зорлык-зомбылыктар ез шепне жетт1. Т1пт1 сол уакыттары билеушшердщ б1р-б1р1мен езара жург1зген толассыз согыстарыныц акыры тутас султандар эулеттер1н1н кырылып калуына алып келет1н. Муныц бэр1 айналып келгенде Казак хандыгын эбден элс1рет1п жтберд1. Казак хандыгында еткен бул урд1с тарихи зандылык кана ед1. 0 йткен1, кез келген мемлекет гулдену мен кулдырауды бастан кеш1ред1. Сондыктан эрб1р мемлекетге табигаттагы айналып келет1н козгалыс сиякты аласапыран кезец болган жэне кайталанады да. Осындай уакытта бил1кт1 сырткы куштердщ озбырлыкпен тартып алу элеуетшщ мумк1нд1Г1 немесе 1штег1 так талас ец би1к шыцга жетед1 жэне елде кеп билж жуйес1 пайда болады. XVI гасырдыц 20-50-жылдарында Казак хандыгы66
ньщ тарихында осындай жагдай орын алды. Аласапыран кезецдеп К^азак хандыгыньщ тарихы ортагасырлык деректерде нашар камтылган жэне сол тарихи окигалардьщ егжей-тегжеш ашылмаган кушнде калып отыр. Дегенмен сол кезецдеп Казак хандыгыньщ эскери жэне саяси тарихыньщ б1р бел1П айтарлыктай белгш [24, 325-333]. Бул уакытта Казак хандагыньщ шыгысында шектесш жаткан Ногай Ордасы кайтадан кушейе туседь Олар куштерщ акырын жинап, анда-санда гана батыска карай эскери жорыктар жасап турады да, акырында XVI гасырдьщ екшпп ширепнен бастап Казак ханы Касымньщ казасынан кешнп ногайлардьщ жылдам эр1 оте сэтт1 карымта кайтаруы казактарды узак уакытка дешн элС1рет1п тастады. Сол дэу1рдеп Д е н т Кыпшактагы саны жагынан ец кеп ею халыктьщ карама-карсылыгы непзшде жайылым, пайдалы коныстар мен сауда багыттары ушш курес керш1 аймактарга саяси ыкпал жасаудан туындаган [39, 24]. 1520-1540-жылдары Ногай Ордасы шыгыс Д е н т Кыпшак даласында анык жэне талассыз устемд1к курганы соншалык, оньщ карсыластарыньщ олармен таласуга купи де, шамасы да келмедь Егер ногайлар согыс аркьшы ездерщщ билж аумагын кецейтуд1 кездесе, казактар тарапынан Жайыктан Ерт1ске деЙ1нг1 аумакта ез билшн калпына келт1ру максатында жург131лд1. Казак хандыгы мен Ногай Ордасыньщ этникалык жакындыгы мэдени жэне генетикалык туыстыкка карамастан б1р-б1р1не саяси карсылас болуга кедерг1 келт1рмед1. Сонымен катар, Мацгыт басшылары шыгыс аумактагы казак хандарыньщ бил1к кукыгын ешкашан даулаган еме Сарайшыктан Ж1бер1лген кужаттардьщ ресми атауларында Казак хандыгы - Кырым (Токтамыс хан Ордасы) мен Астрахань (Тем1р Кутлуев хан Ордасы) сиякты курметпен жэне ондагы бил1К курып отырган эулетт1ц аргы аталарыньщ атымен (Казак Ордасыньщ Барак ханы) жэне (Орыс хан Ордасы) аталады. Осыган байланысты жергцпкт1 билеуш1лер де «Барак (немесе Орыс) хан» улдары, бауырлары деп керсетщд1 [53, 201]. Осыган карамастан, 1520-жылдар бойы ногайлар казак улыстарын онтуст!к-шыгыска ыгыстырып шыгарды. Бул елкеде де Казак хандыгы ушш колайлы жагдай калыптаскан жок. Мухаммед Хайдар Дулати керсеткендей, Есен-Буга ханнан (1439-1462) бастап, Рашид хан (1533-1560) заманына дей т моголдар мен казактар арасында достык катынастар болып келгеш белгш1. Т1ПТ1 67
Махмуд хан (1508 ж. елген) мен Ахмет хан (1504 ж. елген) кезшде орын алган азын-аулак кактыгыстарга карамастан олардьщ арасында Т 1 ггп туыстык байланыстар жалгаса берд1, ал муныц ез! мырза Хайдар Дулатидыц жазуына Караганда «елеул1 ю болган». Ал казактардьщ б!р кездер1 аталарына Козыбасы жайлауынан жер берш, канатына алган могол хандарыныц урпактарымен араздыгыньщ басталуы могол ханы - Жуню ханньщ улкен улы Султан Махмудтьщ (1487-1509 жж.) казак хандарыныц саяси карсыластары шайбаншиктерге Турюстанда билж Т1згшш алуга мумкшдж берушен басталды. М.Х.Дулати: «Казак хандары - Керей мен Жэшбек хан балалары бгр жагынан, Султан Махмуд хан екшпп жагынан арасында ежелден келе жаткан достык осыныц салдарынан даудамайга айналды. Себеб1, олар «ШаЬибек ханныц (Мухаммед Шайбани. - Авт.) б1здщ жауымыз екенш бше тура оны Турюстанга неге эм1р етш тагайындайсыц?», - деп наразылык бщщрдь Сейтш, осы кер1ст1ц салдарынан Султан Махмуд хан мен езбекказак арасында ею рет шайкас болды. Екеушде де Султан Махмуд хан жецшске ушырады», - деп керсетед1 [63, 142 б]. Могол ханы ез1Н1ц арамза кецесшшершщ тЫне ер1п, Мухаммед Шайбаниге Самарканд мен Букараны да алуга жэрдем беред1. Муныц кате екен1н айткан дулат эм1рлер1Н1ц сездер1не кулак аспай, акыры 1509 жылы Мухаммед Шайбани ханныц буйрыгымен кэмелетке толмаган 5 баласымен б!рге Ходжент ©зен1н1ц шр1мше тасталып, елт1ршед1. Дегенмен казак-могол катынасыныц тупк1Л1кт1 бузылуы Жаркент тагына Саид ханныц улкен улы Абд ар-Рашид хан отыруына (1533 жылгы шщце) байланысты басталады. Моголдыц жас ханы (ол 915/1509-1510 жылдары туган) ©31 бил1к еткен алгашкы жылдардан бастап-ак, ез1нщ мурага алган журты деп караган Жет1су аумагынан казактарды аластауга жэне бул аумакка ©31Н1Ц басым ыкпалын таратуга багыт устады. Осындай саясат устанган могол ханы, Мырза Хайдардыц айтуына Караганда, «ежелден (моголдарга), будан бурын айтылганындай, душпан болып келген ©збек-шайбанилермен достык пен татулык нег1здер1н калап, ежелден дос болып келген ©збек-казактарды кыра бастады». Жаркент хандыгы билеушюшщ саяси багдарын булайша курт ©згерту1, тег1нде, бгр жагынан, толып жаткан сэтс13Д1Ктер салдарынан К ^ак хандыгыньщ элс1реу1не, ек1НШ1 68
жагынан, шайбанилердщ кушешп, XVI гасырдьщ 30-жылдарында Орта Азиядагы куигп саяси факторга айналуына байланысты болса керек. Акылды билеушп жэне шебер дипломат ретшде Рашид ханньщ казактарды могол хандарына тиесип аумактан куып шыгу ушш муньщ колайлы уакыт екенш, ал бурынгы дзетурл1 одактастарына карсы багытталган бул юте ец жаксы эрштес тек шайбанилер гана бола алатынын кермеу1 мумкш емес едь Оньщ уетше бул шайбанилерге де тиют1 болды; олар могол жэне казак билеушшершщ арасындагы ертеден келе жаткан одактастык катынастарды куйретп жэне куш коса отырып, осы кезге дешн ездерще катерл1 де каушт1 саяси куш болган казак эм1рш1лерш бурынгысынан да элс!рете туст1. Сейтш, накты жагдайды шебер пайдалануга непзделген ез саясатын басшылыкка алып, Рашид хан калыптаскан дэстурлерд! елемей, казактарга аяусыз согыс жариялады жэне езбек билеушшер1мен одактаса отырып, олармен б1рнеше рет 1р1 шайкастар жасады. Кернекп ирантанушы О.Ф. Акимушкинн1н ете мазмунды жэне тупнуска деректемелерге нег1зделген макаласында оларга, сондай-ак Абд ар-Рашид хан мен оньщ мираскорлары бил1к еткен кездег1 казактардьщ моголдармен езара катынастарына талдау жасалган. «ХУ-ХУШ гасырлардагы К^азак хандыктарыньщ тарихы женшдеп материалдарга» к1рюпе макала-аныктамалары мен ескертулер1нде осы багалы жинакты курастырушылар тобы жетекшшер1Н1н б!р1 В.П. Юдин XVI гасырдьщ 30-50-жылдарындагы казак-могол езара катынастары туралы б1ркатар маиызды шюрлер айткан. К,олда бар деректемелер мен зерттеулер бойынша XVI гасырдьщ 30-50-жылдарындагы казактардьщ моголдармен езара катынастары мынадай турде болып кершедк Абд ар-Рашид алгыр эр1 тапкыр билеуш1 болган. Накты жагдайлар калай езгерген бойда, ол да казак эм1ршй1ерше бурынгы кезкарасын езгертт1, сейтш 1533-1537-жылдар аралыгында езбек ханы Убайдолламен одак жасасып, 944/1537-38-жылдарда болса керек, казактарга жорык жасады, ол туралы эцпмеш Зайн ад-дин Васифид1ц келемд1 ецбег1нен табамыз. «Касиетт! мухаррам айыньщ (жылы керсетшмейд1) алгашкы куншде, — дап жазады осы окигалардыц замандасы Васифи, — Убайдолла хан казактарга жорык жасауга дайындалып, ез эскерш К,азыгурт тауыньщ етепне (Сайрам ауданындагы Бадам езен1н1ц бас жагына) шогырландыр69
ды. Сол кезде могол ханынан хабар алып жаушы келд1, онда Абд ар-Рашид озбек ханына бурын Ак-Богыз тау асуыньщ етепнде жасалган б^рлескен кимылдар туралы шарт непз1нде казактарга карсы б1р1ккен кушпен аттануды усыныпты. Усыныс кабылданды да, Убайдолла хан Сайрам ©зеншщ жагасынан кетершп, «К,азакстан жагына» бет алды. 16 сафарда, Убайдолланьщ жауынгерлер1 Узынкулак езеншщ жагасында турган кезде, Рашид ханньщ жакындап келген 1 туралы хабар алынды, ал 17 сафарда Ыстыккел ауданындагы Сан-Таш деген жерде ею эскер косылды. Сол куш кешке езбектер мен моголдар казактар оздерше пана жэне аялдайтын орын етш алган кец эр1 терец сайда жауына жетп. Келес1 куш тацертец болган аяусыз шайкаста казактар жецшю тапты, «сейтш олардьщ мул1ктер1 мен аттардан туратын керек-жарактарыныц барлык турлер1 де, малы да, малайлары да, отыргандары да, тургандары да, сойлемейтшдер1 де, ерюн жайылып жургендер! де жецген эскердщ иел1пне коигп». Сойтш, Абд ар-Рашид хан мен Убайдолла ханньщ арасында б1рлесш кимылдау туралы шарт жэне келю1м жасалуына байланысты казактар мен кыргыздардыц XVI гасырдыц 20-жылдарында калыптаскан саяси б1рлест1пне моголдар мен Мауреннахр озбектершщ одагы карама-карсы койылды, ал моголдар ханы осылайша «ежелг1 достарына» карсы оз семсер1мен гана емес, сонымен катар ездершщ «ежелг1 душпаныныц» жэне казактардьщ бурынгы туыстарыныц семсер1мен де аттануга мумк1нд1к алды. Абд ар-Рашид осы сырткы саяси багытты, С1рэ, ез1 бил1к еткен барлык уакытында устанган болса керек. Бул кезде Цасымныц мурагерлер1 - оныц улы Мамаш, Тахир, Буйдаш Жетюу аумагында улкен емес иел1ктерге бил1к жасаган. Осы хандардыц бил1к куруын рет-рет1мен талдасак. Касым хан олгеннен кей1н Мырза Хайдардьщ айтуы бойынша такка оныц улы жэне мурагер1 Мамаш отырады [4, 224]. Бул ханньщ калай бил1к курганын баяндайтын мэл1меттер белг1С13. Алгаш рет оныц ес1М1 деректерде 1513 жылдар шамасында аталады. Ол уакытта оныц жасы елулер шамасында болган. Сол жылдыц куз1нде Мамаш баска казак султандарымен б1рге К^асым ханныц буйрыгы бойынша могол ханы Саидты карсы алган [4, 225-227]. Мамаш хан оз экес1 сиякты ержурек жауынгер жэне тапкыр колбасшы касиеттер1н игерген, ол эскери сипаттагы хандык бшпкте уакыт талабына сай касиеттер болатын. Б1рак ол бил1к басында узак отырмады. Ол бгр шайкас кезшде кездейсок сауыттыц ауырлыгынан туншыгып 0лед1 [4, 222]. 70
Оньщ ез1 жэне балаларыньщ бар жогы туралы ешкандай церек жок. Оюшшке орай, Мамаш ханньщ кенеттен келген осы эгаш ©Л1М1 жакындап калган сурапылдыц алды болатын. Оньщ эл1М1нен кешн хан тагына Тахир отырады. Тахир хан, шамамен, 1523-1533 жылдары билж курган. Ол Жэдж султанньщ улы, эз-Жэшбек ханнын немерес1 болатын. ТаЬирдщ ата-анасы узак жыл бойы Ташкентте тургандыктан мусылманша сауат ашкан, К031 ашык, кеюреп ояу султан болуы да ыктимал [37, 174]. Себеб1, XVI гасырда Фазаллах Рузбиханньщ керсетушше, казак хандары мен султандары оз балаларын медреселерде окыгуды жон керетш [52, 63]. Тахирды жаксы бшген Мырза Хайдардьщ айтуы бойынша, ол табигатынан ызакор, катал, ©те секемшш адам болган [4, 227]. Деректерге назар аударсак, хандык билжп Тахир султан кездейсок окигага байланысты алган. 1523-жылы Мамаш хан кайтыс болуымен, хандыктагы жогаргы билж ушш озара талас-тартыска Тахир султан бастаган Жэджтщ тайпалары катысады. Бул жерде Тахирдьщ жолы болып, баска султандармен бакталастыкта ол жещп шыгып, хан тагына отырады. Парсы тарихшысы Хайдар ибн Али Хусайни Рази бул тургыда былай деп жазады. Мамаш хан ©лген сон казак хандыгында «улкен келюпеушЫктер басталып, Дейгл Цыпшактьщ казак султандары б1рб1р1мен кеп согысты. Акыр сонында Тахир султан хан деп жарияланды» [4, 228]. Кыргыздарды тэрт1пке к©нд1ру уш1н Ж1бершген (Султан Саид ханнын тапсырмасымен) тарихшы эр1 Рашид ханньщ тэл1мгер1 Мухаммед Хайдар Дулати вз енбегшде Тахир ханды ©те катал эр1 ашушац болды деп сипаттаган. Мырза Хайдардьщ жазуына Караганда Тахир ханньщ барлык эрекет1 киыншылыктардан куралган жэне оньщ барлык бастамалары да жузеге аспаган. Тахир ханнын эскери де, мэмшегерлж шеберЛ1Г1 болмагандыктан, ол унем1 эскери жен1л1стер мен мэм1легерл1к сэтс1зд1ктерге ушырап отырган. Мысалы, Тахир хан билж курган алгашкы жылдарында-ак 1р1 эскери куш1 бола тура бейб1т катынасты бузган мангыттардьщ шапкыншылыгына тетеп бере алмай, ногайлардан б1рнеше рет жецшске ушырап, батыстагы Жайык ©зеншщ бойындагы жерлер1нен айрылып, ©31Н1Ц соцына ерген 200 мыц жактастарымен Шыгыс Д е й т Кыпшактан Моголстанга коныс аударады. Сондай-ак, 1525-26-жылдардыц кысында ол каз1рп Туркестан мацайында Ташкент билеуш1С1 шайбанид Келд1 71
Мухаммедтен жецшс табады жэне ол каншама жыл моголдарды согыспен коркытса да, олармен ашык шайкаска туспейд! [52, 218-219]. 1523-24-жылгы кыстыц ортасында Тахир К^ашкарга барды. Моголдар ханы, сол кезде ордасы сонда болган Султан Саид оган барлык куткендепден асып тускен кабылдау жасады. Тахирдыц карындасы Саид ханньщ улы Абд ар-Рашид султанга узатылды, сейтш казактар мен моголдар арасында формалды одак жасалды. Алайда, сол 1524 жылы олардьщ арасы алшактап, Тахир сол кезде могол ханына карайтын кыргыздардьщ б1р бел1пн ез жагына шыгарып алды. Казак ханы «Моголстанньщ аргы шетше» кетп. Б1рак, бул К^асым ханньщ алгашкы мираскорлары кезшде Казак хандыгыньщ улесше тиген улкен саяси киыншылыктардьщ басы гана болатын. Деректемелер керсетш отыргандай, Тахирдын, мангыттарга гана емес, шайбанилерге карсы согыстары да сэтс1з болып койган жок, оньщ устше бул жагдайда да жецйпс салдарынан казактардьщ непзп иел1ктершщ бгр бел1пнен айрылды. Мэселен, Махмуд ибн Уэли Ташкент билеуипс1 Шайбани урпагы СуЙ1нш1-Кожа хан елгеннен кешн (1525 жылы иплдеде кайтыс болган) кеп узамай орын алган окигаларды баяндай келш, былай деп жазады: «Бул кезде Эдж ханньщ улы, Касым ханнан кешн букш Кыпшак даласы мен Моголстанньщ кейб1р облыстарына билж ете бастаган Тахир хан езшщ мшез-кулкыньщ дерекш1Г1 себепт1 тайпалар мен жауынгерлерд1 ез1нен безд1р1п, елд1ц эскер бастыктары мен атакты адамдары оны тастап кетт1 де», КелдьМухаммед султаннан кемек сурады. Суй1нш1-Кожа ханньщ улы жэне мурагер! оган кемек беруге келюш, олар б1рнеше рет елш1лер алмасты, оларды екг жак та барынша курметпен карсы алды. «Хан (казак ханы) улы мэртебел1 султаннан кемек сураганы туралы жэне ол оган достыкка уэде берт, онымен одак жасасканы туралы хабар оньщ жауларыньщ кулагына тиген кезде, олар катты урейге белендЬ>, сейт1п олар Тахир ханга багынатындыгын бцтд1р1п, кайтадан оньщ туы астына жиналды. Келд1 Мухаммед ханньщ жагдайы ныгайганын жэне «жацадан сэттш1кке» ушыраганын бшген кезде, ол куттыктап, Дешт1 Кыпшакка елш1л1к Ж1берген. «Б1рак арамзалык пен тураксыздык бойын билеген Тахир, - деп жазады Махмуд ибн Уэли казак ханыньщ ю-эрекетш айыптагандай болып, - шайбани урпагыньщ елш1лер1н туткынга алады, «сейтш кайгы-кас1рет какпасын ашып, бул1к пен бущпрп 72
туын устап», султанныц иел1ктерше жорыкка шыккан». «Бул куй1Н1ШТ1 хабар патшалык косынга тараган кезде», Келд1-Мухаммед катан кыс пен катты аязга карамастан, Тахир ханга карсы шыкты. Б1рнеше куннен кейш султан эскер шщ он канатыньщ карауылдары казак ханыньщ б1рнеше жауынгерш колга тус1рд1, олар кинап, азаптаганнан кешн: «Б1здщ Тахир ханнан кеткеш\пзге бупн торт кун болды, 613 ез мекен1м1зге бара жатырмыз, ал Тахир хан Карналык аркылы Турюстанга кетп», - деп хабарлады. Ханньщ кайда бара жатканынын бипп алган КелдьМухаммед Тулюбас пен Айша озеш аркылы тез журш ©тш, Туркютан манында казак ханын куып жетп. Алыстан Тахир эскерш керш, султан оз эскерш сапка тургызды. Он канатка колбасшьшык етуд1 ол оз жакындарыньщ б1р1не, ал сол канатты Кош1м ханньщ улы Абдаллах султанга тапсырды да, ©31 ортага орналасты. Тахир хан да «квпшшж 6©Л1Г1 кыргыздардан туратын» ©з эскерш шайкаска эз!рлей бастады. Цанга бвккен айкастан кей1н Тахир хан талкандалып, «б1рсыпыра атакты жэне жай адамдарымен кас1рет шр1М1 мен вл1м окпанынан куткаратын жагалауга шыгып, жараланган ол асыга кашты», оньщ иел1ктер1Н1н кейб1р аудандары жещмпаздардыц колына кошт!. Оларды баскаруды Абдаллах султанга тапсырып, Келд1-Мухаммед Ташкентке оралды. «Бахр-эл-асрар» авторында жорык мерз1м1 к©рсет1лмейд1: барлык жагынан Караганда, Тахир хан мен КелдьМухаммед арасындагы шайкас 1525-1526 жылгы кыстьщ бас кезшде болган. Рас, осы жещлютен кей1н де Тахир кыргыздар мен казактардьщ б1р б©Л1Г1н ©з жагына шыгарып, Т1ПТ1 Жет1суды ©з ыкпалына багындырып алган. Б1рак, бэр1н де замандасы жэне сол тарихи окигаларга катысушы Мухаммед Хайдар Дулатидьщ айтуындай рет1мен келт1рей1к. 1525-26 жылдьщ кысында Тахир (с1рэ, ©31 женьлю тапканнан кей1н болса керек) Моголстанга барып, Цашкарга жакын жерге косынын орналастырады; оган жакын манайдагы кыргыздардьщ жартысы косылды. Саид ханньщ улы Рашид султан Тахирдан кауштенш, кыс ортасында К^ашкардан Ат-Башиге кет1п калады. «Бул хабар жогары мэртебел1Н1Н кулагына тиген кезде» Султан Саид ханньщ ©31 1526 жылгы кыс аягында Цашгардан Ат-Башиге аттанды. Кектемде Тахир бастаган казактар Моголстанньщ шыгыс жагына кетш, Хасс пен Кункаш манына орналасты. Сонда Саид хан болашактагы «Тарих-и-Рашиди» авторы Мырза Хайдарга ©Т1Н1Ш жасап, оган: «Моголстанга барып, мен1н аса курметп 73
апайым Султан-Нигар ханымга (Тахир ханныц егей шешеа) бар, ол меш мен Тахир ханныц арамызга туст, 1зп достыкпен жолга койсын»,- дед1. «Мен Жаркентке барып, - деп жазады Мырза Хайдар, - ханымды вз1ммен б1рге Моголстанга апардым». Саид хан Аксайда болатын. Бул келюсездщ нэтижелер1 туралы хабар жок. Саид хан кыргыздарды жазаламакшы болып, оларга карсы аттанды. Коп кешжпей Ак-Куяшка жетп; хан Рашид султан мен Мырза Хайдар бастаган эскерд1 кыргыздар орналаскан Арышларга Ж1берд1. Сол жерге келгенде моголдар «ел1 адамдар мен кептеген аттардыц ел1ктерш» корд1, сейтш осыдан б1рнеше кун бурын бул жерде улкен шайкас болып, кыргыздардыц Кусаннан келген Бабашак султанньщ косынын талкандаганын аныктады. Одан эр1 жургенде моголдар кыргыздардыц 100 000-га жуык койын тауып, оны айдап экетп, соныц салдарынан жорьщ халык арасында «кой уцпн жорык» деп аталып кетп. Осы окигалардан кешн коп узамай моголдар Оцтустж-Шыгыс К,азакстаннан кетерше коиип, Кашгарияга кетп; Жетюу мен Ыстыккол ец1р1 казактар мен кыргыздардыц колында калды. Жет1судыц казактар колына кешу1 казак эм1ршшер1Н1ц могол хандарымен жэне калмактармен кактыгыстарын бастап берд1, ол кактыгыстар б1рнеше жыл откен соц, осы елкеш иелену жолындагы табанды да кантег1с куреске уласты. Сонымен катар, Жет1су елкес1Н1ц казактардьщ колына етуше байланысты, олар эскери кимылды калмактарга да карсы жург1зе бастады. вйткеш калмактар елд1ц шыгысында орналаскан болатын. Осы кезде могол билеушшер1 мен ойрат-калмак шапкыншылыктарына карсы куресте казак-кыргыздыц байланыстары одан эр1 беки тусед1. Деректерге суйенсек, Тахир казак хандарыныц арасынан б!р1нш1 болып калмактармен согыска к1рген: «Бадаи ал-вакаи» авторы жэне Тахирдыц замандасы Васифид1ц айтуы бойынша, казак ханы таудын етегше калмак эскер1Н1ц шабуьглын тойтаратын «Жатан беюшсш» салган. 944/1537-38 жылдары могол ханы Абд ар-Рашид шайбанидгермен одактасып, казактарга карсы согыс ашканда, казак эскер1 осы Жатан камалына беюнген [4, 181 -182]. Жатан бек1Н1СШ1ц накты орналаскан жер1 белпс1з. Беюнют1ц кай жерде салынганын эр галым эркалай топшылайды. Галымдардыц кейб1р1 оны каз1рг1 кыргыз жер1ндеп К,ашкар ещршде салынган десе [64, 52 б.], екшшшер1 Ыстыккол мацында тургызылган деп керсетед1 [4, 179]. Ал белгип ресейл1к тарихшы Т.И. Султанов 74
болса беюнютщ орналаскан жер1 белпЫз деп атап етед1 [37, 250-251]. Ол оньщ себебш деректерде дэл керсетшмеу1мен непздейд1. Расында да Жатан беюню1 туралы б1зге дешн жеткен б!р гана мэл!мет бар. Оны ортагасырлык автор Зайнидин Васифи езшщ «Тацгажайып окигалар» (Бадаи ал-вакаи) атты ецбепнде беред1 [4, 181]. Беюнют! б1р таудьщ етепнде Тахир хан салды деп жаза отырып, Васифи оньщ сырт келбетш бш кпп ушкан кустьщ канатын, караган жанньщ кезшщ карын талдыратындай зангар екенш, ал беюню турган таудьщ салмагы жерд1 мушз1мен Т1реп турган епздщ белш кайыстыратындай, таудьщ шьщы жулдыздарга жетш жыгылатындай деп эспеттеп суреттейд1. Бул Жатан беюнюшщ ез заманында айтарльщтай зэушм де бер1к архитектуралык курылыс болганын ацгартса керек. Табигатынан мей1р1мс13 Тахир езшщ агасы Эбшкасымньщ ел1М1не де себепкер болады. Осы кайгылы жагдайга экелген окига былай ерб1ген. Хандык такка отырган Тахирдьщ табигатынан каталдыгы мен секемшшд1Г1 1526 жылдьщ ортасына карай т1птен кушейе тускен. «Осыган байланысты, - деп жазады Мырза Хайдар Дулати, - акылды султандар одан терю айналды; оньщ Эбшкасым султан атты агасы болган, халык Тахирдьщ каталдыгы содан басталган деп санаган. Жен1ске жеткен сон Тахир султан оны елт1рген. Осыдан кеЙ1н барлык халык одан б1рден бел!Н1п шыгып, оны тастап кетп» [4, 230-231]. Осылайша шекс13 каталдыгы жэне эдшетс1зд1пмен ерекшеленген жэне мемлекетпк кайраткерл1к каб1лет1 болмаган Тахир хан ез бшппмен жалпынын ешпендцппн тудырды жэне ез халкыньщ одан без1нуге алып келд1. Оз кезепнде бул жагдай Тахирдьщ кол астындагы халык саныньщ азаюына ыкпал етп. «Тахир ханньщ кол астында ею жуз мьщга жуык адам болганына карамастан, оньщ бил1Г1 элс1рей бастады. Оскер катары он лектен ею лекке деЙ1н азайды», — деп жазады сол кездеп деректер [4, 230]. Ягни, Тахир хан ез халкы мен дала аксуйектер1мен ортак тш табыса алмагандыктан, К^азак хандыгыньщ куш1 б1ршама элс!реп кетед1. «Ойткеш ол ете катал болатын, терт жуз мьщга жуык адам б1р мезгшде одан бас тартты» [4, 222]. Жалпы алганда кешпел1лерд1ц когамында Хан 6ИЛ1Г1Н1Н, бер1кт1г1 оньщ агымдагы саясатыньщ кешпел1 когам аксуйектер1 екшдер1Н1н муддес1не сэйкес келу1не тэуелд1 болгандыгы туралы мысалдар кеп. Мэселен, Хан бшнп дала аксуйектер1Н1и максаттарына кайшы кел1п, олардьщ кукыктарын катты буз-ган 75
жагдайда, олар ез билеушшерш тастап кететш немесе тактан тайдыратын. Эрбгр жекелеген билеушшщ бшпгшщ бер1кт1п оньщ бшпгшщ сипатымен гана аныкталып койган жок. Кешпелшер баскарушыларыньщ саяси ем1р1нде олардьщ жеке дара касиеттер1 де айтарлыктай орын алды. Жогарыда атап еткендей, ортагасырлык тарихшылар билеушшердщ батылдьщ, колы ашьщтыгы. эдш еттш п мен мешр1м1, «жаудьщ опасыздыгын эшкерелеуге кемектесетш акыл», «пайда ушш ьщгайлы жагдайды есептеуге кемектесетш керегенщп» сиякты касиеттерш мактайтын болды. Керюшше, мемлекет гсше кес1рш типзетш, мастык, каталдык жэне менмендж касиеттер1 ханды тастап кетуге ьщпал ететш. Сонымен, халкыньщ басым кепш ш п тастап кеткен соц Тахир хан езшщ жактаушылармен б1рге шайбанидтер мен ногайларга карсы куресте Моголстан ханыньщ кемепне жугше бастады. Моголстан ханымен болган кездесуде оньщ карындасы Абд ар-Рашидке узатылады [28, 936]. Бул кезде кыргыздардьщ кепшцпп Тахирга косылып, казактармен салыстырганда кыргыздар Тахирдьщ сешмд1 кызметшшерше айналады. Кыргыздардьщ мундай эрекетке баруы могол хандарыньщ оларга кажет кезшде керсеткен жаксылыктарын тез умытып кетушде жатты. Мысалы, Мухаммед К,ыргыз бастаган кыргыздар моголдардьщ 1514 жылы Цашкарды, Жаркентп, Хотанды алуына улкен жэрдемш типздь Алайда могол ханы - Жуню ханньщ немерес1, Султан Ахмед ханньщ (Жушс ханньщ К1Ш1 баласы) 18 улынын уипншкл Султан Саид (1487-1533 жж.) бул жэрдемнщ манызын елеусгз калдырып, Мухаммед К^ыргызды 1517 жылы туткынга алып, 5 жыл бойы устайды. Себеб1, Мухаммед К,ыргыз шайбанилж Абдолла ханды туткынга алып турып, сый-сыяпатын жасап, кайта босатып ж1берген болатын. Султан Саид хан Мухаммед Кыргыз шайбаншиктермен купия келю1мге келд! деген куд1кпен 1517 жылы кыргыздарга жорык жасап, Барскун деген жерде еткен шайкаста жещске жетедь Султан Саид хан Мухаммед К^ыргызды ез жагына тартпак болып, 1522 жылы оны камаудан босатып, кыргыздардьщ басшысы ретшде кайта таниды. 1521-1522 жж. Саид ханга Цашкардагы иел1п мал жайылымына тарлык кылып, оны кецейте тусу ушш Моголстанды басып алуга, ондагы кыргыздарды багындыруга бар ынта-ж1герш жумсайды [63, 404-405 бб]. Саид хан эскерге 13 жасар улы Рашидп (Абд-ар Рашид) басшы етш, оган туткыннан босатылган Мухаммед К,ыргызды ко76
сып, Моголстанга аттандырады. К,ыргыздар жас Рашид ханды еркелетш Эреше хан деп атаган [65, 816]. «Рашид султан Моголстанга карай кеткен кезде, Мухаммед Кыргыз алга озып кетш, кыргыздьщ коп 6ел1Г1н алып, оньщ алдынан шыкты. Кыргыздардыц аз 6ел1Г1 Моголстанньщ шалгай аймактарына кашып кетп», - деп жазады сол заманньщ куэгерлершщ 61р1 М.Х. Дулати [63, 407 6]. Мше, сондыктан кашкан кыргыздар казак ханы Тахирд1 пана тутады. Кашкарга жакынырак келш коныстанган казак ханы Тахир езше келш косылган кыргыздарга керцп туруга коныс бередь Осы кезде казактармен эскери одак куру женшде жасырын келюсездер журпзуге Мухаммед Кыргыз да юрюкен болатын. Б1рак оньщ бул эрекет1 Султан Саид ханга мэл1м болып, Мухаммед КыРгызды кайта устап алып, туткындап Каш карга алып кетедь Казактар мен кыргыздардьщ б1рлескен кимылынан секем алган Рашид султан да кайта Кашкарга оралады. Мухаммед Кыргыздьщ могол ханыньщ туткынына тускенше карамастан, казак-кыргыз эскери согыс одагы курылып, оньщ басында Тахир хан турды. Кыргыз зерттеушшер1 арасында Мухаммед Кыргызды Тагай би деп кабылдайтындар да жэне ондай шюрмен келюпейтшдер де бар. Ал казак ханы Тахир кыргыздардьщ шыгу теп туралы ацыздардыц б1ршде айтылатын Дайырмен тенест1рш1п жур [66, 184]. Тахир хан калай дегенде де XVI гасырдьщ 20 жылдары казактар мен кыргыздардьщ басын косып, Султан Саид хан мен оньщ баласы Рашид султанга карсы куресте саяси жэне экономикалык дербест1кт1 сактап кала алды [66, 184]. Султан Саид ханньщ 1526 жылгы Жетюудагы казактарга жасаган жорыгы сэтс13 болып, казак-кыргыз кайтадан Тахир ханнын жанына топтасады. Тахир хан да казак-кыргыз эскери одагын одан эр1 ныгайтып, Жет1суды уысынан шыгармай, 1ле алкабындагы Кунее, Кас озендершщ бойына деЙ1н кош1П-коньш журд1 [67, 250 б]. Жетюудан айрылу Тахир хан ушш аса каушт! ед1, себеб1, карсыластарыньщ кушею1нен одан баска табан Т1рер жер1 де калмаган ед1. Султан Саид хан 1533 жылы ез кызметшде журген тарихшы Мухаммед Хайдар Дулатид1 Моголстандагы халыкты тыныштандыруга Ж1беред1. Тарихшыньщ ез1 де: «Кыргыздарды басуга канша тырыссам да, олар бой бермей, кайтадан Моголстанньщ шалгай аймактарына кетш, Тахир султанга косылды, калган аз бел1п сол орнында калды», - деп керсетед1 [63, 414 б]. 77
Дегенмен Тахир ханныц бшнк ету! кезшде Казак хандыгыныц тарихында мацызды орын алган окига - 1526 жылы барлык Жетюудыц казак билеушшершщ колына кешу1 болды [58, 279- 280]. Сондай-ак, 1529-1530 жылдары Тахир хан казактардьщ б|р бел1Г1не езшщ бшнпн кайтадан орната алды. «Тарих-и-Рашиди» авторыныц айтуы бойынша, 1529 жылы кыркуйекте моголдар ханы Саид Ондижанга жорыкка аттанады, ал езшщ улкен улы Абд ар-Рашид султанды Жаркентте калдырып, оган Тахир ханныц юкимылын бакылап отыруды тапсырады. Бул кезде Тахир ханныц жанына жиырма мындай казак жиналып, ол «солармен б1рге анда-мында соктыгысып журген болатын» [24, 219-220]. Жалпы алганда, Тахир ханныц тагдыры кайгылы аякталган. Оныц тагдыры гылымда калыптаскан, кешпел1 когам билеушюшщ тагдырын оныц такка деген кукыгыныц зандылыгы емес, оныц журпзген саясаты аныктайды деген ережеге лайык жасалды. Мырза Хайдар Дулатидщ жазуы бойынша, ол 1531-32 жылдар шамасында кыргыздар арасында бейшара куйде олген [4, 223]. Тахир ханныц улы болган, б1рак деректерде оныц аты аталмайды. 1526 жылы Тахир ханды кепшшж султандар мен эскерлер тастап кеткенде, оныц улыс экесшен бас тартпаган, онымен б1рге Ат Баши ауданына кешш, кыргыздарга косылган [4, 224]. Тахир ханныц баласыныц одан аргы ©м1р1 туралы акпарат жок. Мше осылайша Тахир ханныц журпзген кертартпа саясатыныц салдарынан хандыктыц 1шю жэне сырткы саяси жагдайы нашарлап кетедь Оныц устше 1533 жылы могол ханы Султан Саид кайтыс болып, такка оныц улкен баласы Абд ар-Рашид отырганнан кейш, ол дэстурл1 достыкты бузады,Орыс ханныц тукымдарымен туыстык катынастарды узед1 жэне Мауреннахрдыц «взбек-шайбандарымен» «анттык кел1С1м» жасап, казактар мен кыргыздарга карсы согыс сокпагына турды. Сол уакыттан бастап ондаган жылдар бойы Сырдария мен Ерт1ст1ц арасында унем1 согыстар туындап, тыныш кундерд1 кврмед1 десе де болады. Мырза Хайдар Дулатидыц керсету1 бойынша Тахирдьщ ел1м1нен соц бил1к «оныц шю1 Буйдаштыц колына кешед1» [4, 223]. Тиют1 мэл!меттерд1ц жоктыгына байланысты бул ханныц тулгалык касиет! мен ем1рш тарихи тургыдан сипаттау мумк1н еме 1533 жылы казактарга карсы шайбанидтермен одактаскан 78
Могол ханы Абд ар-Рашид шешуий жецьлкже жетедь Осыдан кешн коп узамай Кадыргали Жалайырдьщ «Жылнамалар жинагында» жазылгандай Наурыз Ахмет ханнын баласы Дарвиш ханмен болган согыста Буйдаш хан жэне оньщ туыскандарынан 24 султан елт1р1лед1 [24, 274-275]. «Касиетп» Лутфаллах Чустидщ ем^рбаянына арналган Убайдулла Самаркандидьщ «Сирадж ас-саликин ва латаиф ал-арифин» ецбепнде бул шайкас былай деп керсет1лед1: «казактардьщ терелер1, барлыгы жиырма терт султан ез эскер1мен Мауреннахрды жаулап алу максатында жорыкка шыгып, Сайрамга дешн жетед1. Ол жердеп барлык халык карсылык керсету мумкшдш бол май, абыржып, дурбелецге туседь Шейх Лутфулла бул уакытта катты ауырып жатады, б1рак жалпы кайгы мен урейд1 естш, халыкты тыныштандыругаумтылады. «Маган ез таспигымды бер1цдер, - дед1 касиетп кария, - мен шапкыншылар мен жаулар жецтю тауып, мусылман елше ете алмау ушш тоскауыл коюга тырысамын». Осыны айткан шейх б1рнеше кун бойы дуга окиды. Осы кезде казак жэне езбек султандары арасында кантоне шайкас болды деген хабар келедз. Алгашында жецю казактар жагына болып, шайбанидтер эскер! кашуга бет бурган кезде, кенеттен казактар жагына карай уйткыган катты кумды дауыл турады «жэне оларды шан туманмен жауып, олар кешн ш епн т, жен^с толыктай отырыкшы халык жагында болды». Деректерде осы кантепс шайкаста шейхтьщ дугаларыньщ аркасында, 1Ш1нде Буйдаш хан бар, жиырмага жуык казак султаны бастарынан айрылды [65, 378-3806]. Осылайша, Буйдаш шайбанидтермен болган согыста каза тапкан, ол езшщ соцгы сагаттарын жауынгерл1кпен ерл1кпен жэне хандык намыепен карсы алады. Мухаммед Хайдардыц керсету1 бойынша: «тогыз жуз кыркыншы жылдан кеЙ1н Буйдаш хан да болмады жэне казактар да жок болып кетп» [4, 195]. Осылайша, Буйдаш хан тарих сахнасынан 940 жылдарда - 1533/1534 жылдарда кеткен. Улы дала кешпел1 малшылары керш1 отырыкшы ег1ншшержер1не ездершщ эскери жорыктарын эскери аттары бабында болып, узак жур1ске шыдайтын, ал дихандар ег1ндер1н толык жинап алган кезде жасайтындыктарын ескерсек, Буйдаш ханныц каза тапкан уакыты 1533 жылдын соцы деп еен1ммен айтуга болады. Буйдаш ханныц баласы бар-жогы белгкпз. В.В. Вельяминов-Зерновтыц «Буйдаштыц Бауш атты улы болган» дегеш, тексере келгенде 79
накты болмаган [24, 274]. Шындыгында, Бауш султан Буйдаш ханньщ шешелер1 б^р бауыры болган, сонымен катар ол могол ханы Абд ар-Рашидтщ апасы Бади ал-Жамал ханымга уйленген, кешннен бул неке могол ханыньщ талабы бойынша бузьшады. Казактардьщ «толык жогалып кеткенд1п» туралы жазу кезшде Мухаммед Хайдар тек Тахир мен оньщ шю! Буйдаш иел1ктер1 туралы айткан болса керек. Буйдаш казактардьщ жалгыз билеуш1С1 болмаганына карамастан, казактыц жогаргы билеушкп деп курметтелген. «Жами ат-тауарихтьщ» («Шеж1релер жинагы») авторы Жалайыр Цадыргали бидщ мэл1меттерше Караганда, ол елде Буйдаштан баска усак хандар болган, олардьщ ес1мдер1 дэл мэл1м еме Сол кездеп деректерде, хижра бойынша 940-944 жылдардагы (б^здщ заманымыздьщ 1535-1538 жж.) хан атагы болган казак султандары арасында Тогым хан, Ахмет хан, Хакназар хан, Наурыз Ахмет хан айтылады. Ягни, 1530 жылдьщ б1рш1ш жартысында казактарды б1рнеше хандар баскарган. Сол кездеп хан атагы болган казак султандары арасынан Ахмат хан мен Тогым хандарды атап отуге болады. Ахмат хан (ата теп белпЫз) узак уакыт хандык курмаган, Вельяминов-Зерновтьщ келт1рген мэл1мет1 бойынша ногай Сейдак бекпен шайкаста каза табады [24, 275, 325]. Нактырак мэл1меттер келт1ретш болсак, Ногай Ордасына жакын жерде коныстанган казак хандарыньщ б1реу1 Саид Ахмед биге толыктай тэуелд1 болады. 1535 жылы кектемде би ол женшде былай деп жазган: «Казак ханы Кожа Махмет хан он бес улымен б1зде турады» [68, 131], «Терме» жинагындагы казак шеж1рес1нде, Сейтек (Саид Ахмед) 1535 жылы казак ханы Кржахметп он бес улымен туткынга алады деп керсетшген. Кешн осы Кожахметп Орак батыр елт1ред1 [69, 445]. В.В. Вельяминов-Зернов «Акматхан Шидакпен согыстаОрак мырзаньщ колынан каза тапты» деп керсеткен Саид Ахмедт1н, хабарламасы мен Кддырали бект1н мэл1меттер1н салыстырады [24, 237]. Т.И. Султанов осы аталган «Казак ханын» НаурызАхмед хан деп санайды, ол сол уакытта Хакназармен б1р уакытта хандык курган [37, 117]. Шындыгында, Хакназар хан б1ршама кешнп уакытта бил1к етсе керек, ал 1530-жылдьщ б1р1нш1 жартысы мен орта тусында ногайлардьщ арасында турган. Ал енд1 Тахирдьщ бауыры Тогым ханга келеек. Ол Жэшбек ханньщ тогызыншы улы Жэдж султанньщ баласы болатын. 1537-38 жьшы Шагат деген жерде 80
могол ханы Абд-ар-Рашидпен болган согыста каза тапты деп есептелш, онымен б1рге урпактары, оньщ жиеш Басшыбек султан бар барлыгы 37 султан да каза тапкан [24, 274]. Соцгы кездер1 бул окига кещнен зерттелуде жэне Мухаммед Хайдар Дулатидьщ казакгарды Абд ар-Рашидтщ «толык жойгандыгы» туралы шюршщ кател1пн дэлелдейтш мэл^мет ретшде усынылуда [4, 405-408]. Алайда олардьщ каза тапкандыгы туралы тек «Джами аттаварих» авторы Кддырали би гана айтады. Ол согыс уакытын, карсыластар мен жешмпаздардьщ аты-женш келт1рмегенд!ктен, кейшнен бул мэл1мет эртурл1 туащйршдь Мысалы, В.В.Вельяминов-Зернов Тогым хан шагаттармен согыста каза болды деген пиар бшд1ред1, ол «шагат» сезш «шагатайдан» кыскарган соз деп есептейдь Осылайша, зерттеупй Тогым хан шагатайлыктармен болган согыста каза тапты деген тужырымга келед1, ал шагатайлыктар XVI гасырда тек Шыгыс Туркютанды билегенд1ктен, ол Тогым ханньщ согысын 1537 жылгы казакмогол шайкасымен тецест1рген [4, 407]. В.В. Бартольд те бул окиганы 1537 жылгы казак-могол шайкасы деп есептеген. В.П. Юдин «шагат» деп Тогым хан каза тапкан шайкастагы халыкты атаган деп тусшд1ред1 (оньщ конысы С161Р шекарасында болса керек) [4, 407]. Б1рак, О.Ф. Акимушкинн1ц ойынша, Шагат - белгш б!р жер атауы жэне «Джами ат-таварих» авторыньщ мэл^метш ол былай деп келт1ред1: «Тогым хан мен 37 султан бар-жогы Шагат деген жерде каза тапкан» [4, 377]. Б13 де Тогым ханньщ шайкасы казактардьщ оцбай жецш1ске ушыраган шайкастардьщ б1р! болуы мумюн, б1рак оньщ 1537 жылгы казак-могол шайкасына ешкандай катысы жок дегенге токтай отырып, окиганы кещрек талдасак. 1520 жылдары казактардьщ басты карсыласы ногайлардьщ мырзасы Саид Ахмед болган. Дегенмен 1530 жылы оган карсылас табылып, Ногай Ордасы Шейх Мамайдьщ баскаруына етед1. Алайда б!рб1р1не карсы турганына карамастан осы ек1 билеуш1 1530 жылдьщ ек1нш1 жартысында Казак хандыгына жойкын соккы беред1. Ойткеш казактардьщ саны кеп ед1, ал олардьщ кейбгр басшылары ете жаужурек болатын. Мундай хандар мен султандардьщ кершш1Г1нен Хорезм мен Мауреннахрдьщ езбек билеушшер1 баскалардан кеб1рек зардап шекть Ногайлардьщ арасында болган 81
мемлекетпк елпи Данил Губиннщ 1535 жылгы хабарламасында былай деп корсетшедк «Ал казактар, билеуппм, ете кунгл, Ташкентпен согыскан жэне ташкентпк билеушшер олармен ек1 рет согыскан, казактар оларды жецген» [23, 147]. Хорезм мен Бухара иелжтершщ солтустж шектершде орналаскан казактарга карсы кемек 1здеген олардьщ назары б1р кездер1 С1б1р шайбанидтер! эулеттершщ солтустж тармагыньщ мыкты Т1реп болган Ногай Ордасына туседь Осылайша, 1530 жылдьщ ортасында казак хандарына карсы багытгалган одак калыптаса бастады. Бул одактьщ непз! Саид Ахмедке Ташкент билеуш1С1 Суйенпн Кожан ьщ баласы Барактьщ казактарга шабуьш жасау усынысымен келген елшципн кабылдаудан басталады. Кабылдау кезшде елшшж егерде казактар Ташкентп алса, онда келес1 кезек ногайларга келед1 деп, ногайлардьщ мырзаларын кенд1ред1 [68, 149 б]. Муньщ устше Ногай мырзаларына казактарга калмактардьщ б1р бел1Г1 косылды деген каушт1 хабарлар жетед!. Талкандалган К^асым ханнын мурагерлер1 катан кек алудан ©зд1-ез1не келе бастаса керек. Сол канатта кеш1п-кону белгшенген Шейх Мамай, Жус1п жэне баска да мырзалар букш кыс бойы шабуылды кутш «Жайыктьщ ар жагындагы, Емб1 езен1ндеп бекетте» туруга мэжбур болган [68, 128 6]. Казак шапкыншылыгыньщ кауп1 1535 жылы сэу1рде Саид Ахмед пен Шейх Мамай аксуйектер съез1н шакыруы себептер1Н1ц б1р1 болуы эбден мумюн. Узакка созылган кел1ссвздер нэтижес1нде 1536 жылдьщ жазына карай Ногай Ордасы, Бухара хандыгы мен Хорезмнщ саяси жэне эскери одагы курылды. Убейдолла ханмен Моголстан билеуппс1 Аб ар-Рашид те казактарга карсы кел1С1м жасайды [70, 446 б]. Муны согыс барысы туралы жазьшган барлык деректерд1 келт1ре отырып А.И.Исин талдайды. Осы одактьщ нэтижес1нде казактар сурапьш жецш1ске ушырайды. Кантег1с шайкаста олардьщ ханы Тогым ханмен бзрге отыз жет1 ханзада-султандар каза табады. Мухаммед Хайдардыц керсету1 бойынша, шешуш! шайкас 1537-38 жылы болды. Муны 1537 жьшы кыркуйекте Мэскеуде окылган Мусаньщ баласы Жусштщ грамотасы да растайды. Онда дэл сол жылы казактармен согыстар жургеш жазылады [68, 202], ягни Ногай шайкасы, Кадыргали бект1ц айтуы бойынша 1537 жьшы жазда орын алган [39, 48-49]. Узак 82
уакыт бойы ногайлар ездершщ кезект1 жещстерше масаттанып, оны кез келген жерде алга тартатын болды: «Казак Ордасындагы Барак патшаньщ алдында барлыгы журд1. Ал каз1р олар ездершщ Ордаларына келдЬ>, - деп Кажы Мухаммед мырза улы князь Иван Васильевичпен ез естел1ктер!мен белюед1 [68, 209]. Ал Келд1 Мухаммед согыстан кешнп ею жылдан сон былай деп жазды: «Орыс ханньщ Ордасы Кудайды умытты жэне б1здщ св31М13Д1 умытты, берген серттерш бузды жэне Кудай б1зге соны да берд1» [68, 211 б]. Сондай-ак, кейб1р казак елшщ билеушшер1 ездерше багынышты руларымен б1рге жещмпаздардьщ бшнпне етед1. Муны А.И. Исинн1н келт1рген б!р мысалынан коруге болады. 1537 жылы кыркуйекте орыс астанасына казак ханы К,ожа Ахмедт1 олТ1рген Орак мырзадан елш1, «кытай князы Байкебек» [68, 204 б], ягни кытай елшщ бш келед1. Казак халык шеж1ресшде шынында да, XVI гасырда ем1р сурген найман тайпасыныц кытай руынан шыккан Байкебек деген ру басшысы болган [39, 14]. Осылайша, XVI гасырдьщ 30-50-жылдары 1ШК1 кактыгыстар жэне сырткы жаулармен болган согыстар нэтижес1нде мьщдаган кешпелшер каза тапты, б1рнеше султан тектер1 жойьшып кетп, б1рак осыган карамастан, Казак хандыгыньщ непзп халкы ездер1Н1н дэстурл1 кэс1птер1 - жайылымдык мал шаруашылыгы мен дэстурл! жол багыты бойынша кеш1п-конуды жалгастыра берд1. Бсщылау суракршрм мен тапсырмалар: 1 Дазак хандары: Мамаш, Тахир, Буйдаш, Ахмет хандардьщ журпзген саясаттарына токтальщыз. 2.ХУ1 гасырдьщ 20-50 жылдарындагы хандар кестес1н курастырьщыз. 83
5. Хакназар хан тусында Казак хандыгыныц кушеюь 1. Хацназар хан билт тусындагы К,азац хандыгыныц 1шк1 жэне сырцы саясаты. 2. Хацназар ханныц тусында цазац-моцгол байланысы 3. Хацназар ханныц тусында цазац-езбек байланысы Тахир мен Буйдаш хандардьщ кезшде басталган аласапыранньщ салдарынан б1рнеше иел1ктерге белшш кеткен Казак хандыгы Хакназардьщ тусында кайтадан б1р орталыкка б1р1пп кана коймай, кушейе тусед! [54, 163]. Касым ханньщ Ханым Султан атты эйелшен туган Хакназар ханньщ кай уакытта дуниеге келгеш женшде накты мэлгметтер жок болгандыктан оны тек болжаммен гана белплей аламыз. Осыган байланысты мырза Хайдар Дулатидьщ жазуына суйенсек, Хакназар хан 1522 жылга дешн дуниеге келген. ©йткеш оньщ экес1 Касым хан 1522/23 жылдары кайтыс болган. Хакназар ханньщ бшпп 30 жылдан аса уакытка созылды. Кейб1р мэл1меттерге сэйкес, Тахир мен Буйдаштьщ бил1к ету1 барысында Хакназар ногайдьщ Шейх Мамай атты мырзасыныц уЙ1нде турган. Ойткен1, Касымньщ ногай улыстарына катысты жург1зген саясатынын нэтижесшде олардьщ арасында езара душпан тэуелс!3 билеуш1 мырзалар бил1к жург1зген. Сондыктан, кептеген ногайлар б1тпейт1н руаралык жанжалдан эбден киындык коргенд!ктен казак ханыньщ кол астына кашып келетш. Оз кезег!нде Касым хан да оларга унем1 колдау керсетш отырган. Сондай мырзалардьщ б!р1 Шейх Мамай болатын. Ол ногайдьщ баска мырзаларымен куресте жэне мангыттардьщ арасында ез бигнгш сактап калуда Касым ханнан жан-жакты колдау тапкан ед1. Мше, сондьщтан да Шейх Мамай Касым хан елгеннен кей1н Хакназарды ез канатыньщ астына алады. Оньщ устше Орыс ханньщ урпагы болып табылатын Хакназарга Шейх Мамайдьщ ез есеб1 бар болатын. Жалпы алганда, Хакназар ханньщ ногайлар мен башкурттардьщ арасында калай болганы жен1нде б1рнеше халык ауыз эдебиет!нен мэл1меттер сакталган. Башкурт аксакалы Кыдырнияз Моллакаев 1734-1737 жылдарда Орынбор экспедициясынын бастыгы П.И. Рычковка ертедег1 ногай дэу1рш жырлаган кезде башкурттардьщ б1ршцп «ногай ханы» Алшагырды «сол жердеп ежелг1 хандардьщ урпагы», «б!р гана ногайлар мен башкурттарды гана билемеген», сонымен катар, татар жэне орта84
лык азия хандыктарын да билеген Акназар султан деген елт1рген, ол ез кызын атакты ногай мырзасы Шейх Мамайга берген деген [71, 69 6]. Сонымен катар, Р.Г. Игнатьев жазып алган баска да башкурттардын анызында кездесетш мэл!меттерд1 жуйелесек: 1) ногай билеушю1 Хакназар (Алкадар) хан эулетшен шыккан (ягни, мацгыт-ногай мырзасы болмаган); 2) ол жергцпкп билеушшер катарынан болган; 3) ол букш башкурттарга билж еткен; 4) онда салык салуды енпзген; 5) Акназар Шейх Мамайдьщ кайын атасы болган; 6) оньщ иелйтнщ шекарасы Белая езеш бойымен откен; 7) оньщ ордасы Имен-калада, болашак Уфада орналаскан; 8) ол башкурттарга Слб1рден келген; 9) ол жерге келер алдында султан атагын иеленген [72, 336]. Мэтщдердеп тжелей этникалык белгшердщ болмауынан Н.А. Мажитов пен А.Н. Султанова Акназарды ногай ханы, «ногайлардан шыккан жерпл1кп башкурт хандарыныц б1рЬ> болган деген корытынды жасаган. Сонымен катар, оныц Едш бойы мен Орталык Азияга билж журпзу! оныц «ез мемлекет1 шепнде» башкурттардыц барлыгын немесе оныц басым бел1пн билегенш дэлелдецщ [73, 319-321 б]. А.П. Чулошников Акназарды «ногай мырзаларыныц урпагы» деген жэне оны хан деп емес, «бас мырза» деп атаган [31, 54]. Ягни, бул авторлар неге екеш белпЫз Акназарды казактардыц ханы Хакназармен езара уксастьщтарга карамастан б1р адам рет1нде карастырмаган. Ногай эдебиет1н зерттеген келес1 б1р галым А.Н. Усманов болса XVI гасырдьщ б1ршцп жартысында ем1р сурген Хакназар мен «ногай ханы» Акназар туралы акпараттар халык арасында араласып кеткен деп есептейд1 [74, 66-70 б]. Тек Р.Г. Кузеев кана ацыздарда Хакназар хан туралы айтьшган деп дурыс тужырым жасайды [75, 103-104]. Алайда ол казак ханзадасыныц ногайлык башкурттардыц арасында калай пайда болганы жен1нде тусшж бермейд1. Сондыктан оны 613 талдап керсек. К,азак фольклорынан жас кезшде Хакназардыц ногай мырзаларыныц бхршде болганы мэл1м [38, 49]. А. Миллердщ П1К1р1нше, ногайлардыц арасында жас ханзада езшщ б1регей эскери колбасшы талантын уштап, эскери дагдысын жет1лд1ред1 [21, 51 б]. Башкурт ацыздарында Хакназар ез апасыныц куйеу1 Шейх Мамайдьщ конысында Батыс жэне Орталык Кдзакстан аймагын85
да орналасканы туралы керсетшедь Хакназар сеэс13 хан эулетше жаткандыктан, эр1 атакты Алтын Орданьщ билеушкп Орыс ханньщ Т1келей урпагы ретшде ногай мырзасы Шейх Мамайдьщ казак султаны мен туыстык катынас орнатуына муддел1 болганын байкатады. Хакназардьщ башкурттарды билеуге Слб1рден келд1 деген п1К1р де дуры Герберштейннщ керсету1 бойынша, Ногай Ордасы улыстык-канаттык болып болшгещцктен «Слб1р облысыныц б!р бел1Г1 мен оньщ айналасындагы барлык жердЬ> Шейх Мамай баскарган. Ал XV гасыр мен XVI гасырдьщ басында Слб1р аймагына Тобыл мен Ертю езендершщ аралыгы юрсе онда Слб1р толыгымен Шейх Мамайдыц иел1пнде болган деп есептеу кажет. Дэл осы уакытта Алтын Орда тараганнан берп уакыттан бастап башкурттардьщ арасында ногайлардьщ бшпк куру жуйес1 толыгымен калыптасып, Шейх Мамай башкурттарга бшпк жург1зуге оз1Н1ц кайнагасы Хакназарды Ж1беред1. Ек1 башкурт ацызында Хакназар султан ретшде башкурттарды Казак хандыгыньщ тагына отырганга деЙ1н баскарган. Башкурт дереккездер1нде Хакназарга башкурттардан баска Казан, Астрахань, Бухара, Хиуа багынышты болган деген мэл1меттер де бар. Осы деректерге суйенген Рычков былай деп жазады: «Хан болып сайланган Акназар тек ногайлыктар мен башкурттарды гана билеп койган жок, одан баска Казан, СНб^р, Астрахань хандыктарын, Букараны, Хиуаны, Ташкентт1 жэне баска да кептеген калаларды ез1не багындырып, олардан алымсалык жинады... Акназар ханга дешн башкурттарды С1б1рл1к Кеипм хан, Жайык бойындагыларды казандыктар, таулыктарды ногай хандары билеген болатын. Акназар олар ушш катан талаптар койды, кептеген алым-салыктар жинады, осынын эсергнен олар кедейшйнкке ушырады» [71, 69]. Осылайша, XVI гасырдьщ 20-30-жылдарында Казак хандыгында басталган аласапыранньщ салдарынан ыдырап кеткен казактарды б!р орталыкка б1р1кт1рген Хакназар хан езшщ саяси кызметш ногайлардьщ ордасынан бастайды. Оньщ Казак тагына отыру мерз!м1 туралы да эртурл1 кезкарастар бар. Парсы тш1ндег1 деректерд1н кепшшпнде, Касым хан 1522-1523 жылдары елгещпктен Хакназар эскер1Н1н орнына такка сол уакыттары отырды деп керсетшгенд1кген [54, 183 б], кейб1р зерттеуш1лер осы жазбаларга суйен1п Хакназар хандык такка отырган уакыт ретшде кабылдайды [40, 264 б]. 86
Алайда, бул тужырымдамалар шындыкка сэйкес келу1 мумюн емес, ейткеш, Кдсым хан елкпмен такка Мамаш, одан кешн Тахир мен Буйдаш отыргандыгын дэлелдейтш деректер жетерлж. Сондай-ак, ешкандай дэлелдемелерге жупнбеген кейб!р авторлар Хакназардьщ такка отыру уакытын 1538 жыл деп керсетед1 [4, 536 6]. Сондыктан Хакназар ханньщ билж курган уакытын аныктау ушш мына дереютк жумыстарды зерттеп, сондагы мэл1меттерге назар аударуымыз кажет. Мэселен: Хасан бек Румлудьщ «Ахсан ат-таварих» шыгармасындагы мэл1меттерге суйенсек: 1548-49 жылдары Хакназар оглан казакпен Пул-и Хатун тубшде шайкасып, жецьшске ушырагандыгы жэне одан эр1, онын, Амудариядан б1р топ озбекпен еткенд1п айтылады [54, 338 б]. XVII гасырдьщ б1рщцп жартысындагы тарихшы Махмуд ибн Уэлидщ «Бахр ал-асрар» ецбепнде де Хакназар огланныц Мухаммед ханныц балаларымен, Кдзак султанмен жэне Уайс султанмен Пул-и Хатун тубшдеп шайкасы туралы жан-жакты жазылган [4, 343 б]. Ягни, бул ею шыгармада да Хакназарды оглан немесе ханзада деп аталса, ал 972/1564-65 жылдары аякталган алГаффарид1ц «Джахан-арасында» атты енбепнде «каз1рг! уакытта Дешт1 К,ыпшактьщ билеуинс1 К,асым ханныц улы Хакназар хан» екенд1Г1 керсетшген [45, 271 б]. Осы мэл1меттерд! талдай отырып, Хакназар хан 1549 жылдан бастап 1564 жылга деЙ1нг1 аралыкта хандык билжке келген деп корытынды жасауга болады. Такка отырган Хакназар хан 1ргес1 шайкала бастаган жас мемлекетт1ц кушш ныгайтуга кажырлы кайрат жумсайды. Ол мемлекет мудделер1н Улы Дала кешпелшершщ кундел1кт1 ом1р шындыгымен б1р1кт1ре бшген акылды жэне епт1 билеуш1 бола бшд1. Оныц барлык бил!Г1 ез халкын шогырландыруга, ез ел1н сырткы жаулардан коргауга умтылумен етт1. Ол саяси жагдайды жете тус1Н1п, ез уакытыныц артыкшылыгын шебер колданды. Ол алдыцгы хандардьщ 131 бойынша казактардьщ оцтуспктеп керш1лер1 - кыргыздармен достык катынаста болып, казак-кыргыз одагын одан эр1 дамытады. «Хафт иклим» мен «Бахр ал-асрар» ецбектершде Хакназар «казак жэне кыргыз ханы» деп те аталады. Хакназар ханныц мундай атакка оныц кыргыздарга жасаган камкорлыгынан туындаса керек. 87
Нэтижесшде XVI гасырдьщ орта тусында казактар тек Сырдариянын орта агысы бойын иеленш кана коймай, Моголстанда да кешш-конып журдь Могол ханы Абд ар-Рашидтщ оларды Моголстаннан ыгыстырып шыгаруга умтылуы казакмогол куресше алып келдь Хакназар хан тусында казак-могол катынастары шиеленют1 болгандыгы соншалыкты Моголстан билеуш1лер1мен табан Т1рескен шайкастар басталады. Алайда бул шайкастардьщ басым бел1пнде могол хандары жещске жетш отырады. Деректерге назар аударсак, XVII гасырдьщ б1ршии жартысындагы тарихшы Махмуд ибн Уэлидщ шыгармасында Жаркент ханы Абр ар-Рашидтщ ( 1533-1560) бил 1П кезшде, экесшщ Аксудагы ек ш оньщ улкен улы Абд ал-Латиф султан кыргыздар мен калмактарга б1рнеше рет шабуыл жасаган жэне «тонау мен талан-таражга салу аркылы халыктьщ мал-мул юн жок кылады». Могол султаныньщ эрекет! шектен шыгып кеткеш соншалыкты Абд ал-Латиф кыргыздарга бесшпй рет шапкыншылыкжасап, мол олжамен Аксуга кайтып келе жатканда, кыргыздар казактардан кемек сурайды жэне олармен б1р1пп туткиылдан шабуылдап могол эскерш талкандайды да Абд-ал-Латиф султанды олт1ред1. Бул шайкас шамамен 1556 жылдары еткен жэне деректерде осы окигадан кешн моголдардын «казак жэне кыргыз ханы» Хакназар ханмен шайкаста жецшске ушырагандыгы керсетшедь Улыньщ казасы туралы ест1ген Абд ар-Рашид хан оларды жазалау унпн Наурыз-Ахмад ханнан кемек сурап, жедел жорыкка шыгады. Казак-кыргыздардьщ б1ржкен эскерш ез эскер1мен жиырма кунде куып жеткен Абд ар-Рашид шешуш! шайкаста жещске жетед1, ал казак ханы калган эскер1мен «атыньщ жуйр1кт1Г1 аркасында аман калады» [4, 330-331 б]. Бул окигалар Шах Махмуд Шорастыц «Хроникасында» жаксы суреттелед!. Оньщ керсету1 бойынша, Абд ар-Рашид ханнын баласы Абд ал-Латиф султан Хакназар ханды жещп, кептеген байлык пен туткандарга ие болган. Бграк кеп узамай Хакназар хан казактар мен кыргыздардьщ б1р!ккен куш1мен Абд ал-Латифт1ц эскер1не куйрете соккы беред1. Абд ал-Латиф осы шайкаста каза табады. Осы кезде Абд ар-Рашид хан ете кеп эскермен казактарга карсы шыгып, Емелде Хакназар ханды жецйнске ушыратады [3, 155-156]. Ал белгклз автордьщ тур1к тш1нде жазган «Тазкира-йи Ходжа Мухаммад Шариф» атты ецбепнде, казактар мулдем аталмайды, 88
онда Абд ал-Латиф султанга кыргыздардьщ (кыргыздар туралы олардьщ Кара Тегинде ©М1р сургещцп айтылады) шабуыл жасагандыгы жэне сол шайкаста султанньщ толык жецшске ушырап, кешннен елт1рй1генд1п айтылады [4, 235 б]. Деректерде осы шайкастьщ еткен жерш Махмуд ибн Уэли Ыстыккел, Шах Махмуд Шорас - Емел, «Тарих-и Кашкардьщ» белпс!з авторы - Ертю деп керсетедь Шыгармаларда аталган казак хандарыньщ аттары б1р-б1рше сэйкес келмейдь Шах Махмуд Шорастын, керсетушше казактардьщ ханы Хакназар хан, ол осы шайкаста каза табады. Б1рак бул мэл1мет шындыкка жанаспайды, ейткеш, Хакназар ханньщ атын Хафиз Таныш кеп кеш ш рек- 1580 жылдары атайды [4, 255-256 б], ал Ертю тубшде жещске жеткен Абд ар-Рашид хан 1559 жылдары кайтыс болган. Егер Хакназар хан осы шайкаска катыскан болса да, онда каза тапкан ол емес, баска казак ханы болуы мумюн. Ойткеш Хасанбек Румлу «Ахсан ат-таварих» атты енбепнде 963/1556 жылы Барак ханньщ (Наурыз-Ахмад) ел1мшен кешн Хакназардьщ Ташкентке жасаган жорыгы туралы жазады [54, 397 б]. Ал бул айтылгандар Шах Махмуд Шорастын казак ханыньщ Абд арРашид ханмен болган шайкаста 1556 жылы каза тапкан деген пшрш жокка шыгарады [3, 156 б]. Осы окигаларга байланысты «Тарих-йи Кашкарда» казак ханы деп Хакназар ханды атайды, б1рак сонымен б1рге Наурыз-Ахмадты (Барак) да казактардьщ ханы деп те керсетед1 [4, 406 б]. Осыган байланысты эдебиеттерде «бул анык кате, ейткеш Наурыз-Ахмад, ол Барак хан ешкашан казак ханы болган емес» деген шюрлер бершген [76, 212]. Б1рак, отандык тарихнамада буган карама-карсы да пйарлер де орныккан: «Бул шюр шындыкка сэйкес келу1 де мумкш, ейткен! Барак хан Ташкентт! жэне Сырдария манындагы аудандарды узак уакыт билед1. Осы манга кеш1п-конатын кейб1р казактар шайбанидтерд1ц бил1Г1н мойындауы ыктимал, кей1ннен Шыгай, Тэуекел, Турсын-Мухаммед хандар, Абылай султан жэне баска да казак билеушшер1 осылай жасаган» [4, 405-406]. Осыган байланысты егер де «Тарих-и Кашгардагы» мэл1мет шындыкка сэйкес келетш болса, онда Казак хандыгыньщ кейб1р бел1Г1Н1н Сырдария манындагы шайбанидтердщ бил1Г1н мойындаганын жэне солардьщ муддес1не сэйкес эрекет жасагандыгын мойындауга тура келед1. Ондай болса, деректеп мэл1меттер ек1нШ1 П1к1рд1н, ягни Барак ханньщ бил1пн1Ц казактардьщ б1р бел1- 89
пне тарагандыгы туралы тужырымньщ дурыстыгын дэлелдейдь «Бахр ал-асрарга» суйенсек, осы шайкастагы казактардьщ басшысы Буйдаш султан болган. Ал «Тарих-и Рашидиге» сэйкес Буйдаш султан елпрден 1533-1534 жылдары кеткен. Сонымен катар, «Джами ат-таварих» авторыньщ пшршше, Буйдаш хан Наурыз Ахмад ханньщ баласы, Ташкент билеушю1 Дарвиш ханмен шайкаста каза тапкан. Махмуд ибн Уэли шайкас болган уакытты керсетпейд1, б1рак оньщ энпмесшен тек Абд ал-Латиф султанньщ казактар мен кыргыздарга карсы бес рет шапкыншылык жорык жасагандыгы белгш1. Казак билеушшерше карсы Абд ар-Рашид ханньщ (1533-1560 жылдары бшнк курган) ез1 де казактар мен кыргыздарды б^рнеше рет шапкан. В.П. Юдин мен О.Ф. Акимушкиннщ арнайы зерттеулершен кешн, Абд ар-Рашид ханньщ казактармен уш 1р1 согыска тускеш белгпй, б1реушде, моголдар ханына Буйдаш хан, еюншюшде - Тогым хан, ушшшюшде - Хакназар хан карсы турган [40, 264-269 б]. Деректерге суйенсек, осы шайкастардьщ барлыгында да Абд ар-Рашид хан жещске жетш отырган. Б1рак оньщ жещстер1 моголдардьщ Жетюудагы бшппн толык калпына келт1ре алмай, тек жекелеген аудандарда гана бшппн жург1зе алды. Оньщ оз1нде ол аудандар, каз1рп Кыргызстан аумагында орналаскандыктан кей1н казактармен б1рге согыска шыккан кыргыз тайпаларыньщ колына кошт1. Сонымен барлык шыгармаларда шайкастьщ накты болган уакыты корсет1лмеген, оларда тек: 1) онда Абд ар-Рашид ханньщ жещске жеткещцп; 2) казактар мен кыргыздардьщ б1р1ккен куштер1Н1ц талкандалгандыгы; 3) осы куштердщ басшысы Хакназар хан (Махмуд ибн Уэли бойынша Буйдаш султан) болгандыгы атап керсетшед1 [40, 266 б]. Осыган байланысты эр турл1 деректерде кездесетш Абд арРашид ханньщ казактармен етюзген шайкастарын бхр шайкас деп санау кажет [4, 407]. Дегенмен XVI гасырдьщ 50 жылдарыньщ соцына карай Казак хандыгы Могол ханынан б1рнеше рет жещлютер тапканымен ногайларга, С161Р ханы Кеш1мге жэне Орта Азия хандыктарына айтарлыктай кау1п тенд1ре бастайды [21, 45]. Дегенмен сол кездер1 Хакназар ушш ец кауштю1 казактардьщ мыкты коршю! Орталык Азияны билеген шайбанидтер болды. Керсетшген кезендеп казактардьщ шайбанидтермен ара катынасы тыгыз жэне эртурл! сипатта камтыды. Эскери кактыгыстар достык пен ынтымактастык кезещмен ауысып 90
отырды, Т1ПТ1 некелк байланыстарда жасалып турды. Бул кезде Мауреннахрды билеген шайбанидтердщ басшысы Наурыз Ахмад 1556 жылы кузде Самаркандка жакын жердеп Рабат К,ожа деген жерде кайтыс болганнан кешн елде калыптаскан саяси жагдайды утымды пайдалана бшген Ескещцр султанньщ баласы Абдолла хан тагына езшщ экесш отыргызды жэне оньщ бшнгш кушейту ушш ез карсыластарымен, жекелеген улыстардьщ билеушшер1мен сэтп шайкастар журпзедь 1583 жылы экес1 кайтыс болган сон Абдолла хан тагына отырып, 1598 жылы елгенге дешн бшпк журпздь Алайда, Абдолла такка отырганнан кешн кеп узамай-ак шайбанид аксуйектершщ арасында оньщ бшппне наразылык пайда болды. ©йткеш Абдоллага дешн бшпк еткен хандардьщ барлыгын шайбанид султандары сайлайтын, ал Абдолланы сайлау кезшде шайбанидттер шеттетшш, оган тек эм1рлер гана катыскан. Такка отыруга занды кукыгы болмаган Абдолла Ескецщрдщ елт1ршгенш бшген султандар такка баска ум1ткерд1 отыргызады деген каушпен, хан сайлауын тездетш етк1зед1 жэне оган тек ез жактаушыларын гана катыстырады. Абдолла ез туыскандарыныц барлыгын басып-жаншып, езбек аксуйектершщ ыкпалды екшдерш ез бакылауына алады. Бил1к уш 1н куресте Абдолла сондай-ак, мусылман Д1Н1Н1Ц беделд1 тулгаларыныц кемег1не суйенд!. Такка отырганнан кешн де Абдолла хан езшщ бшппн кушейту жолында б1ршама 1стер аткарды. Мэселен шайбанидтерд1Ц жекелеген улыстарын б1р1кт1ру мен елде орталык бил1к жуйесш ныгайтуга куш салды. Оган Ташкент пен Турюстан уэлайатыныц аумагында жиырма жылга жуык бил1к еткен Барак ханныц (1556 жьшы кайтыс болды) улдары Баба мен Дервиш султандардыц бас игшер1 келмейд1. Осыган карамастан, Абдолла хан ез бил1Г1не тек Мауреннахрдыц езбек иел1ктер1н гана емес, Хорезм мен Корасанды да юрпзш, кушт1 хан бил1Г1Н1Ц нег131н калайды. Мемлекетт1к 6и л1к т1 ортальщтандыру ете катал шаралармен жузеге асырылады: мойынсунгысы келмеген эулеттер мен уэз1рлер «келмейт1н жакка жер аударьшды». Осы саясаттыц непзшде кешпел! езбек аксуйектер1 хан кызметшде б1ршама беделдер1Н1ц болганына карамастан, дербес саяси релдершен айрылып, «кызметш1 адам» децгеЙ1не тус^п калды [, 65 б]. Дегенмен шайбанид II Абдолла хан Цазактыц ханы Хакназармен байланыс жасауга келгенде одактас болуга аса 91
мудделшж танытты. Оныц себеб1 Абдолла хан казактардьщ эскери-саяси кушш кере бщд! жэне оны ез бшпгш ныгайтуга, эс1ресе казактарды саяси карсыластары шайбанидтер орналаскан аудандарда пайдалануга тырысып бакты. Осы максатта ол Хакназар ханмен «анттык одак» курды, оган сэйкес ею жак та б1рб!р1мен тек бейб1т катынасты колдауы керек болды. Келю1мнщ толыкканды мазмуны б1зге белпс1з болганымен, ондагы «Б13 каз1рдщ езшде де улы мэртебел1м мен жасаган келю1м мен одакка адалмыз», - деген создер казактардьщ Бухар ханымен тыгыз байланысы кешн жылдары да ез жалгасын тапкандыгын керсетед! [4, 247 б]. Осылайша Абдолла Мауреннахрдагы озбек иел1ктерш ез бшппне б1р11спрт, кушт1 мемлекет курган сон, Хакназар хан онымен амалсыз достык пен эскери одак туралы «анттык келкпм» жасауга барады. вйткеш аласапыран кезендеп Казак хандыгыньщ 1ШК1 саяси жагдайындагы киыншылыктардьщ салдарынан эл1 кутыла алмагандыктан жэне сол кезде Орталык Азияда калыптаскан саяси жагдайдьщ ыкпалы Хакназар ханды XVI гасырдьщ екшин жартысыньщ басында Бухара хандыгын ездерше карсыластан кушт1 одактаска ауыстыруга мэжбурледг. Мэселен, Могол ханы Абд ар-Рашид елген сон, Жаркенттеп хан тагына отырган оньщ баласы Абд ал-Кэр1м бшик курган барлык кезенде казактарга деген катынасында ез экес1Н1н дэстур1не суйенш, унем1 жасактарын Жет1суга Ж1бер1п, казак султандары мен кыргыз билеушшер1мен шайкасып отырды [40, 242-243 б]. Сонымен катар, бул кезде Хакназарга карсы унем1 согьтс жург1зген С1б1р ханы шайбанид Кеийм де ете каушт1 саяси карсыласка айналды. 0йткен1 Москва патшалыгына Казан жэне Астрахань хандыктары косылганнан кеЙ1Н (XVI гасырдьщ 50-жылдары) С161Р хандыгы олардан окшауланып калды. Сондыктан енд1Г1 кезек 031 екенш тус1нген К©ш1м хан Орталык Азияньщ билеуш1 куштер1Н1н комег1 мен колдауын кажет етт1. Мундай жакындык Слб1рдщ куш-куатын арттырып кана коймай, Орталык Азиямен сауда-саттыктын дамуын да камтамасыз ето, ал бул С161Р хандыгы ушш ©те манызды болды [77, 196]. Апайда, К©ш1мн1н бул максатына жетуге Казак хандыгы кедерп келт1рд1. Б1р1ншщен, с1б1рл1ктер Орталык Азияга баруы уш!н Казак даласын кес^п етсе, еюншщен, Хакназар С161Р хандыгын езше косып алуга ум1ттенд1. Сол себегтп Казак 92
хандыгы С161Р хандыгыньщ Орталык Азиямен арадагы кезкелген катынасына тоскауыл койды. Дегенмен, Кеппмге карсы куресте Хакназарга саяси одактас табылады. Ол XVI гасырдьщ екшпп жартысында, 1552жылыК,азанды, 1556 жылы Астраханды жаулап алган Мэскеу патшалыгы ед1. Бул кезде Мэскеу XVI гасырдьщ 70-жылдарында карым-катынасы нашарлай бастаган Кеийм ханды багындыру ушш одактас 1здест1рш жатты. Ал сол уакыттары Кеипмге Казак хандыгы гана кауш тещйре алатын [78 42 б]. Оньщ устше XVI гасырдьщ екшпп жартысында Орталык Азиямен 1р1 сауда катынастарын журпзген агайынды Строгановтардьщ экономикалык мудделер1 казак билеуцплер1мен байланыс орнатуды талап етп. Мше осы себептерге байланысты IV Иван Казак хандыгымен одак куруга умтылып, оларга елпп Третьяк Чебуковты ж1беред1. Б1рак, ол ез мшдетш орындай алмай, 1573 жылы шшдеде Кеиимньщ жиеш Мухаммедкулдьщ колына туткынга тусед1. Осыган карамастан 1574 жылы 30 мамырда Иван Грозный Строгановка казактармен алымсыз сауда жасау грамотасын тапсырады. XVI-VII гасырлардагы казак даласындагы 1ШК1 сауда туралы кернект1 саяхатшы П.И.Рычков былай деп жазады: «Азиялык кепестер, хиуалыктар, бухаралыктар, ташкентт1ктер болсын, олар Кыргыз-кайсак даласынан асып, Ресейге жакындаган жок, олар тек улыстарда сауда жасады, кейлект1к маталарды жылкылар мен койларга айырбастады, оларды Хиуага айдап апарып, жогары багага саудалады» [79, 225 б]. Нэтижесшде Хакназар хан тусында Казак хандыгы Мэскеумен сауда жэне саяси катынастарын орнатса, мэскеулш кепестер казактардьщ делдалдыгымен Турк1стандагы хандыктармен байланыс орната бастады [80, 63 б]. Кызыгы сонда Мэскеу бил1Г1 сол кездщ ©з1нде-ак далага аттанган барлык елшшерше Казак хандыгындагы саяси жагдайларды бакылау, ханньщ орталыказия хандыктарымен ара катынасыньщ кандай екещцпн аныктау туралы тапсырма берген [80,11 б]. Орыс елшшер1 оздер1Н1н жазбаларында казак даласындагы эскери жагдайга басты назар аударган. Себеб1, Еды бойындагы жерлерге иел1к жасауда Мэскеу патшалыгы ногайлыктармен куреске тускенд1ктен казак-ногай согыстары кеп мэселен1 шешетш ед1. Бул кезде Хакназар ханга Алтын Орда кулаганнан кей^н Ногай 93
Ордасы ку рамы на енген батыстагы жерлерд1 К,азак мемлекетшщ курамына косуы киынга тусп, эрг узакка созылды. 0йткен1 XVI гасырдьщ екшгш жартысынан бастап Ногай Ордасы б1рнеше кау1гтп куйзелютерд! бастан еткерш жатты. Мацгыттар журтында б1рнеше жылдар бойы ею агайындыньщ - Исмаил мен Жусштщ жактаушылары арасында ©зара руаралык тартыстар журш, оньщ аягында 1555 жылы Жусш ©лт1ршед1. Алайда кактыгыс мунымен токтамай, Ногай Ордасындагы бшпк ушш талас Жусштщ балалары мен Исмаилдьщ арасында етедь Осы жагдайды пайдаланган Мэскеу мемлекет1 1556 жылы Астраханды жаулап алады да, ногай улыстарында ©з ©ктемдИн жург1зе бастайды. Оньщ уст1не мангыттардын басты б©Л1Г1н билеген Исмаил Мэскеущ жакгаса, оныц саясатын колдамаган мырзалардыц б!р бел1п Орданы тастап Кырым жагына ©тед1. Ал ек1нш1лер1 болса Жайыктыц ар жагына казактарга карай кешш кетед!. Осылайша Ногай Ордасыньщ б1рл1п бузылып, ол эскерисаяси куш ретшдеп байыргы мацызын жогалтады. Алайда, осындай тоскауылдарга карамастан Хакназар ханга Сырдариядан, Арал мацынан Емб1ге дей1нг1 жерлерд1 жэне ногай улыстарыныц б!р 6©Л1Г1Н ©з бил1пне кабылдап, Т1ПТ1 Жайыктыц сол жагалауын ©з бакылауына алудыц сэт1 тус1п, «казактар мен ногайлардыц ханы» аталады. Бул женшде Ногай мырзалары орыс патшасына улыстардыц Ногай Ордасынан шыгып казактарга косылгандыгы туралы хабарлап отырган. Мысалы, 1557 жылы ногай мырзасы Исмаил IV Иванга былай деп шагымданган: «Мен1ц жиендер1м мен1Ц кол астымнан Жайыктыц ар жагына кет1п, казак ханыныц кол астына К1рд1 жэне эруакыт мен1мен согысуды 1здеп жатыр». Бул хабарламалар б1р1ншщен, Хакназар хан бастаган казактардьщ саяси белсендцпгшщ арта бастаганын дэлелдесе, ек1ншщен, ногай мырзаларыныц арасында курестщ кызу жур1п жатканын жэне соныц нэтижес1нде ек1 партияныц пайда болганын к©рсетт1. Бул курестщ непзшде саяси тартыспен катар экономикалык сипаттагы себептер де жатты. Ягни ногай улыстарыныц бгр 6©Л1Г1 (батыс) Мэскеумен тыгыз сауда катынастарын орнатса, еюншшер! - Орта Азиямен байланыстарын дамытуга умтылды. Нэтижес1нде Ногай Ордасыньщ шыгыс белшндеп Жайык езенщ1цжагалауында орналаскан мырзалар 1557 жылы Мэскеул1к 94
багытты колдайтындармен шайкаста ауыр женшюке ушыраган сон амалсыздан ез улыстарымен шыгыска, казак даласына кешед1 [81,28 б]. Сол уакыттарда Англия жана нарыктарды 1здеу барысында парсылармен жэне Азиянын баска да мемлекеттер1мен сауда катынастарын орнатуга тырысканы 6елпл1. Осы максатта агылшын кепес Антони Дженкинсон 1557 жылы Ресейге Ж1бершед1 [82,3 б]. Оз саяхаты ту ралы жазбаларында Дженкинсон сол кездеп азып-тозган ногай улыстарыныц кундел1кт1 ем1р1 туралы калдырган мэл1меттершде езара тартыстардьщ кеаршен барлык ногайлыктар катты жутаган, осынын эсершен болган аштык пен эр турл1 аурулардан 100 ООО жуык адам кырылгандыгы керсетшген [18, 185 6]. Кунарлык жайьшымдык жерлердщ кеттпн е карамастан, Дженкинсон болган елш жапан далагауксаткан. Дэл осы уакытта казактардьщ ханы Хакназардьщ куш-куатыньщ арткан кез1 болатын. Мэселен, 1558-1559 жылдары Орталык Азияда болган агылшын кепес1 А. Дженкинсон аймактагы кушт1 жэне саны жагынан кеп «Мухаммед дшшдеп кассактар» туралы жазады жэне ол 031Н1Н осы ещрге келер1Н1Н алдында казактардьщ уш жыл бойы Ташкентт1 ыгыстырып келгенд1г1н жэне ездершщ шабуылдарымен керуенн1н еркш журу1не кедерг! келт1р1п отыргандыгын керсетед1 [18, 135 6]. Ягни, орталыказиялык хандыктарга дуркш-дурюн шабуылдарды уйымдастырган Хакназар ханньщ казактары ед1.0 з кезег1нде Хакназар хан Улкен Ногай Ордасынан ыгыскан Шейх Мамайга багынышты улыстарга ем1р1Н1н сонына деЙ1Н камкоршысына айналды. Букш ногай мен казакты б1р1кт1руд1 алдына максат ет1п койган Хакназар хан Мэскеумен ауыз жаласкан ногайларга карсы жорыкка дайындалады. Бул жорыкты А.И. Исин ез бшпгш кушейткен Хакназар ханньщ ногаштар мен С1б1р Ордасын иелену жолындагы 1с-эрекет1нен туындаган деп тус1нд1ред1 [39, 22 6]. Муны деректерде керсетшгендей Хакназар ханньщ Жайык бойына жасаган шапкыншылыктарынан байкауга болады. Мэселен, 1569 жылы кантарда поляк-литва корол! СигизмундАвгуст1н елш1С1 Ф.А. Мясоедовтьщ 1568 жылы ногайлардьщ жагдайы жен1нде берген мэл1метшде бьшай дел1нед1: «Кузде ногай адамдарына Казак Ордасыньщ патшасы келд1» деген [83, 37 б]. 95
1569 жылы IV Иван патшаныц ногай мырзаларына ж1берген елш1С1 Семен Мальцов: «Акназар ханныц, Шыгай ханзаданыц, Жалым ханзаданыц казак ордалары жэне олармен б1рге 20 ханзада Ногайларга келд1 жэне согыс болды», - деп хабарлама жасаган [13, 93 б]. Бул деректерге уксас мэл1меттерд1 Кырымдагы елхш А.Нагойдыц хабарламасынан да табамыз: «Казак Ордасы Хакназар хан мен Шыгай ханзада жэне Жалым ханзада кептеген ханзадалармен туткиылдан б1зге бас салды». Сондай-ак ол «Акназар хан пен Шыгай ханзада жэне Жалым ханзада, олармен б1рге жиырма ханзаданыц ногайларга келгенш жэне олардьщ шайкасын», - жетюзген [38, 55]. Мэл1метте керсетшгендей ногайларга карсы жорыкка Хакназар хан, Шыгай мен Жалым султандар жэне жиырма шакты султандар катыскан [37, 118-119 б]. Олар 1568 жылы Хакназар ханныц одактасы эр! туысканы Шейх Мамайдыц урпактары коныстанатын Емб1 езеншщ бойынан Жайыктыц аргы бетше етед1. Алайда астрахандыктардыц ногайларга дер кезвде жеткен кемеп гана оларды токтата алады. Осы жорьщтан кейш 1570- 1580 жылдарда казактардьщ Улкен Ногай Ордасымен арадагы катынасы шиеленюш, аягы б тсп ес душпандык ешпендшкке уласады. 1570 жылдардыц аягына карай Улкен Ногай Ордасы мен Казак хандыгы арасындагы шиеленю шепне жет1п, Хакназар хан ногайларга «Жайык пен Едш бойында кош1п-конуга» тиым саламын деген кезде, Дшахмет мырза оган ашуланып, КЫРЫМ ханына Хакназар «613Д1Ц Сарайшык Ордамызды оз1Н1К1 деп санайды» деп хат жазуга мэжбур болады [84, 368 б]. Сол жылы ногайлар мен казактардьщ арасында шайкас етш, ногайлар тагы да жецшюке ушырайды. Б1рак осы жец1ске карамастан Хакназар хан белпс1з себептерге байланысты одан эр1 батыска барудан бас тартады. 1570 жылдарга карай Хакназардыц мемлекет1 оцтусппнде Сырдариядан, солтуст1кте башкурттардьщ жер1не дешн жэне Ертютен Емб1ге карай созылады [39, 22 б]. Дегенмен Хакназар ханныц атты эскер1 ногайлардьщ коныстарына жорыктар уйымдастырып, табын малдарды айдап экетш, улыстагы кептеген адамдарды туткынга алуын токтатпаган. Бул туралы Ногайдагы орыс елш1С1 Борис Доможиров Иван Грозныйга 1577 жылы былай деп жетюзген: «Татар Асан Илибабаевтыц айтуы бойынша, коктемде Казак Ордасынан 96
Акмырза мен Бекмырзага адамдар келш, олардьщ табындарын айдап, бес адамды туткынга алып кеткен» [84, 369]. Ягни, казактар туткынга тускендердщ бесеуш ногайлардьщ мырзасы Дшахмет биге кайтарып берш, былай дейд1: «Б1здщ патша Хакназар улы князбен, ташкентпктермен жэне ургешшпктермен де бейб1т катынаста, б1рак аздермен согысамыз» [84, 369 б]. Сонымен катар Дшахметке бул хабармен катар оган карсы Хакназардьщ Кырым жэне Мэскеумен купия байланыс орнатып жатканы женшде де мэл1меттер келш тусед1. Осылайша киын жагдайда калган Дшахмет мырза казактардан келетш кауштщ алдын алу жэне кершйтершщ коршауынан шыгу уиин дипломатиялык белсендтжт1 арттыруга мэжбурленедь Алдымен Дшахмет К,ырым ханына Хакназардьщ Сарайшыкты жаулап алган соц кезек «Кырымга келед!», сондыктан Мухаммед Керей хан ногайларга кемектесу1 керек, осы аркылы ол ез иел1ктерш де коргап калады деп хат жазады [84, 369 б]. Осымен б1р уакытта Дшахмет Мэскеумен де кел1ссез жург131п, Ногай Ордасыньщ билеушшер1 IV Иванньщ шын бершген жактастары жэне Кырым хандыгыньщ карсыласы рет1нде керсетуге тырысады. Келюсез кез1нде олар «Ал Акназар хан жэне оньщ атасы Орыс патшамен б1здщ бабамыз Ед1ге эм1рш1 б1р-б1рше дутнпан болган, - деп жазды ногай мырзасы IV Иванга, - Олар б1здщ ежелг1 душпанымыз. Ал сен осындай душпанымыз Акназар патшамен достыктасын жэне жьш сайын елип Ж1берес1н,... Б13 б1р д1нде болсак та мен Даулет Керей патшамен сейлеспеймш, ал Акназар сен1мен баска дшдесшдер, сондыктан достык дурыс болмауы мумк1н» [84, 369]. Осыган уксас хаттар 1577-1579 жылдарда да жолданып турган. Дегенмен ногайлардан сескенген Мэскеу патшасы Хакназармен ешкандай байланыста, достыкта жок деген жауап хат Ж1берш кутылады. Хакназар хан тек б1р-ак рет ез елш1лер!н Бухарадан келген керуенмен ж1берген, - деп акталады IV Иван, - егер Акназар Слзге дос болмаса, онда б1зге Акназар дос болмайды» [84, 370 б]. Алайда бул кезде Хакназар ханньщ батыстагы жагдайга назар аударуга муршасы келмей калады. Оньщ себеб1 XVI гасырдьщ 70-жылдарында казактарга сэтс13Д1к экелген б1рнеше 1р1 окигалар орын алды. Муньщ басы Абдолла хан мен Барактьщ улы Баба султанньщ арасында курестен шыгады. Оган Бабаньщ Ташкентп 97
басып алып, онда Абдолла ханньщ атынан бшпк журпзш отырган езшщ агасы Дарвипгп олт1ру1 себеп болды [54, 201]. Абдолла хан болса Баба султанга карсы согысты бастамас бурын казактардьщ кандай багыт устанатындыгын б т у аркылы кимылдауды жен керд1. Абдолланьщ мундай кадамга баруы, б1ршшщен, казактардьщ Баба султанды колдауынан корыкты, екшшщен, ез купине сенбед1. Оньщ устше оган булжиплер казактармен б1р1пп, ездершщ зацды билеушшерше карсы шыгуды жоспарлап жатыр деген кауесет жетедь Б1рак, ез мудделерш басшылыкка алган Хакназар хан «анттык одакка» адалмын дей отырып Абдолланы колдайды. Ягни, Абдолла ханды колдау аркылы Хакназар XV гасырдан бастап шайбанидтер мен казактардьщ арасындагы кактыгыстарга себеп болган Сырдария езеншщ орта шеншде орналаскан Ташкент пен баска да калалардьщ мэселесш шешш алуды кездедь Ойткеш Сырдария бойындагы калалар эскери максат уцин немесе жецш с жагдайында таптырмайтын корган ретшде рол аткарса, екшшщен Сыр бойындагы калалар Ж1бек жолымен ететш калалар болгандыктан Казак хандыгыньщ экономикасы мен казынасы ушш таусылмайтын байлык ед1 [85, 41-42]. Ал айда XVI гасырдьщ екшин жартысында Турк1станньщ отырыкшы-егшнплж аудандары Отырар, Сауран, Сыганак, Созак, Ясы калаларымен б1рге жэне Сырдарияньщ орта агысы бойындагы Турк1стан облысы шайбанидтерд1ц бил1Г1нде болганын атап ету керек. Егер XV гасырдьщ аягы мен XVI гасырдьщ басында казак хандары мен султандары осы калалар ушш тимуридтермен, шайбанидтермен, шагатайлыктармен кейде табысты шайкастар жург1зген болса, шайбанидтердщ мемлекет1 курылганнан кей1н казактар бул кал ал ар дан ыгыстырылып шыгарылды. Алайда бул сэтЫзджтерге мойымаган казактар айрылып калган калаларга кайта-кайта жорыктар жасап, олар ушш узджшз курес журпз1п отырды. 1510 жылы Мухаммед Шайбани хан елш, шайбанидтер мемлекет] ыдыраган кезде жэне оны II Абдолла хан кайта б1ржпргенге дейш де Туркютанньщ калаларын шайбанидтер ез бил1пнде мыгым устады. Мысалы, Барак (Наурыз-Ахмад) хан жэне оньщ мурагерлер1 тусында да осындай болды. Сондыктан осы калаларды кандай жолмен болса да кайтаруды кездеген казак хандары мен султандары Абдолла ханга белсенд1 турде колдау керсету кажет деген шеш!мге келед1. 98
Абдолла ханга деген шын кен1лдер1 мен адалдыктарын бшд1ру ушш Казак ханы Хакназар оган елып ж1берт, Абдаллахка «Баба-султанньщ баласы Убайдаллах-султан, оньщ эм1рлер1 Жанмухаммад-аталык найман мен Шах-Гази би бастаган б1рнеше аксуйектерден туратын» туткындарды беруге усыныс жасайды [4, 247 6]. Абдаллах-хан елнпмен б1рге казактарга атакты эм1р Суркиаталыкты коса ж1берш, оган мынадай жолдауды тапсырады: «сол жактагы барлык хакандарга кулшылык жасаганнан кешн, оларга Турюстан уалайатындагы терт ауылды берем1з» [4, 247]. Нэтижесшде казак сарбаздарыньщ колдауына суйенген Абдолла хан Баба султанньщ бугппн оп-онай басып, 1579 жылы Ташкент мацайында оны жецшске ушыратады. 1579 жылы тамызда Абдолла хан Баба султанмен бтмгерш ш ж келю1мш жасасады. Алайда казактармен бетпе-бет калган Баба султанньщ «казактардьщ эскерше карсы туруга кунп мен мумющип жок болгандыктан олармен келю1мге келед1 де, айып ретшде Иасы мен Сауранды беред1 жэне Абдолла ханга карсы одак курады» [4, 249 б]. 0зара еткен кецесте Сарбан султан Сырдариядан ет1П Бухара аймагына, ал Бозакор султан баскаларымен б1рге Самарканд уалайатына шабуыл жасау жен1нде шеш1мге келед1. Шынында да, б1р1нш1 болып Бозакор султан шабуыл жасайды: ол Сырдариядан еткен бойда жолында кездескендердщ барлыгын кырып-жойып, Кенбай деген жерге дешн жетед1 де улкен олжага кенелгеннен кешн кер1 карай кайтады [4, 250]. Осы кезде Сарбан-султан да Сырдария озеншен ет1п, Бухарага шапкыншылык жасап, ол жактьщ барлык малын айдап экетедг [4, 2516]. Дегенмен казактардьщ Баба султанмен арадагы одагы бер1к болмады. 1580 жылы сэу1рде Ташкент билеуш1С1 казактарга б1р1Г1п куш жинап, Абдолла ханга карсы шыгуга усыныспен Жанкулы бид1 елш1п1кке ж1бергенде, 1Ш1нде Хакназар хан, Баба султанньщ эйелшщ экес1 Жалым султан бар казак султандары Баба султанды елт1руге астыртын сез байласады. Астыртын эрекет кездейсок ашылып калады. Елш1 Жанкулы бид1 елт1ру тапсырылган адам, оны аяп босатып ж1беред1. Ажалдан кутылган Жанкулы болса Баба султанга ескертш улг1ред1. «Бул жен1нде хабары жок Жалым султан езшщ ек1 баласы жэне Хакназар ханньщ ею улымен 61рге кептеген топпен Баба султанга барады» [4, 254 б]. 99
Казак султандары сол жерден Хакназар ханга бару ушш Шарабхан езеншщ жагасына жиналганда, Баба султанньщ эскер1 оларга куйрете соккы берш, барлыгын кырып тастайды. Осыдан кешн Баба Султан Бозакор султанга Хакназар ханды куып жетш, оны елт1руге буйрык бередь Алайда б1р де б!р деректе Хакназар ханньщ елгещцп туралы акпарат жок. Тек, Баба султанньщ езш елт1рпс1 келетшд1пн еспген Бозакордыц кашып кеткецщп белгш. Оньщ соцынан кууга Баба султан Белпрж бидщ баласы Достым бид1 ж1беред1. «Олар кездейсок Хакназар ханньщ мулю мен малын тонап, оган косылуга келе жаткан Бозакор султанньщ тобын жолыктырады» [4, 254 б]. Бул окигалардьщ барлыгы 1580 жылдьщ мамыр айына дешн болган, ейткеш осы кезден бастап б1зге белгш деректерде Хакназар хан туралы ешкандай хабар жок жэне казак ханы ретшде оньщ немере шил Шыгай-султаннын аты гана атала бастайды. Осылайша шамамен 1580 жылдьщ мамырында Хакназар ханньщ Ташкент билеушкп Баба султаннан жецшс табуы Дешт1 Кыпшактагы саяси куштерге езгерютер экелш, соньщ 1шшде ногайлардыц жагдайын жаксартып Ж1беред1 [37, 118 6]. Нэтижес1нде ногайлардыц мырзасы Орыс Шейх Мамайдьщ баласы Бектщ баскаруымен сол канат эскерш казак улыстарын талкандауга ж!беред1. Алайда, бул кезде Хакназардьщ казасынан кешн казактарда тагы да ыдыраушылык басталып, жанжакка тарап кеткен болатын. Сондыктан 1581 жылы «Казак улыстарында адамдар аз калган», - деген ногайлардыц бш Бек ез эскерш алады да кешн кайтады [84, 370 б]. Казактардьщ жанжакка тарап кеткеш жен1нде Орыс мырзага ж1бершген Мэскеу елшю1 В. Перепелицынде растап былай деп жазады: «Ал Казак ордасындагылар каз1р б!р б1р1не бетен. Казак Ордасында билеуш1 жок, тек ханзада гана бар, оныц ез1 такка отыргызылмаган» [84, 370 б]. Сонымен Хакназардьщ казасы Казак хандыгыньщ элс1реуше, аягы Ногай Ордасындагы халыктьщ кебеюше алып келд1. Мэскеу елшю! Перепелицын Хакназардьщ казасынан соц «Казак Ордасыньщ кептеген адамдары баска жерлерге - ногайларга, Бухарага кет1п калганын» жэне жазда Електег1 жайлауда отырган Орыс мырзаныц езше жацадан жиырма мыц казак косылганын, калгандары жаца басшылары ханзаданыц баскаруымен Ерт1ске карай шепнгенш жазады [84, 371 б]. Тгггп Шейх Мамай баласы 100