811-005-002к-20 Информатика 11 каз УЧЕБНИК ЕМН

6. Бос орын­ды толт­ ыр­ ыңд­ ар:
Ма­ши­на­лық оқыт­ у мінд­ етт­ е­рін ... жән­ е ... деп екі түр­ге бө­

ліп көр­се­туг­ е бол­ а­ды.
7. Сәй­кес­тенд­ ір­ ің­дер:

1. «Мұғалімсіз A) Бір нәр­сен­ і болж­ ай ала­тын,
оқыту» қанд­ ай да бір шеш­ ім шы­ға­руғ­ а
кө­мек­те­се­тін мәл­ ім­ ет бо­ла­ды
2. «Мұғаліммен
оқыту» B) Тек мәл­ ім­ ет қан­ а бар, сол мә­лім­ ет
бой­ ын­ша белг­ і­лі бір қас­ и­етт­ ер­ді
анық­тауы­мыз кер­ ек

8. Ин­тел­лек­туа­ л­ды жүйе­лерд­ і топт­ ауд­ ың атаул­ ар­ ын жа­
зыңд­ ар:

...
...

...

...

9. Бос орын­ды толт­ ыр­ ың­дар:

Әр­бір нейр­ он екі түрл­ і ... жә­не ... мәл­ і­метт­ ер ти­пі­нен тұра­ды.

10. Нейронды жел­ і құ­ра­мы­ның типт­ е­рін таң­даңд­ ар (3 жауа­ п

дұр­ ыс):

A) Кір­ іс E) Жа­сыр­ ын

B) Денд­рит
 F) Қосындылағыш


C) Син­ апс G) Шы­ғыс

D) Акс­ он

51

1-БӨЛ­ ІМ БОЙЫ­ Н­ША ҚО­РЫТ­ ЫН­ДЫ

Жа­сан­ды инт­ ел­лект бөл­ ім­ і бой­ын­ша сенд­ ер «маш­ и­на­лық
оқыт­ у», «жас­ анд­ ы ней­ронд­ ы же­лі», «биол­ о­гиял­ ық ней­рон»,
«ней­ронд­ ы жел­ іл­ ер», «си­на­пст­ ар» ұғымд­ а­рым­ ен тан­ ысып, ней­
ронд­ ы же­лі­лер­дің бірқ­ а­бат­ты нейр­ он­ды жел­ і, көп­қаб­ атт­ ы ней­
ронд­ ы же­лі, тікел­ ей тас­ ы­мал­дайты­ н нем­ е­се бір­ба­ғыт­ты же­лі­
лер, кер­ і байл­ ан­ ыс­ ы бар нем­ ес­ е рек­ у­ре­нтт­ і же­лі­лер се­кілд­ і түр­
лер­ ін қар­ аст­ ыр­дыңдар. Маш­ и­на­лық оқыт­ у­дың «мұғаліммен
оқыту» мен «мұғалімсіз оқыту» түр­лер­ і­нің әр­қайс­ ыс­ ын­ ың жұ­
мыс іс­теу қағидал­ ар­ ын си­патт­ ад­ ыңдар. Жас­ анд­ ы инт­ елл­ ект­ і­
нің нег­ ізг­ і ба­ғыт­тар­ ы мен са­лал­ ар­ ын, атап айт­қанд­ а, мед­ иц­ и­
на­да, өнд­ і­ріс пен ау­ылша­руаш­ ыл­ ы­ғын­да, бі­лім бер­ у­де, ой­ын
инд­ у­с­трияс­ ын­да, қоғ­ амд­ а жас­ ан­ды ин­те­ллек­тін­ і қолд­ ан­ у­ды,
жас­ анд­ ы ин­тел­лект арт­ ықш­ ы­лықт­ ар­ ы мен кемш­ і­лікт­ ер­ ін қа­
рас­тыр­дыңдар. Жа­санд­ ы ин­тел­лек­ті­ні жоб­ а­лау­ды жүз­ ег­ е асы­
ру ба­рыс­ ын­да нейр­ онд­ ы же­ліл­ ер­дің құ­рам­ ы­мен, жұ­мыс іс­теу
қағидаларымен, қол­дан­ у сал­ а­ла­рым­ ен тан­ ыст­ ыңдар. Бұл бө­
лім­нің ма­ңызд­ ы­лы­ғы уақ­ ыт өте ке­ле адамз­ атт­ ың жанс­ ыз ма­
ши­на­ларм­ ен бә­сек­ ел­ ес бол­ ат­ ынд­ ай жағд­ ай бол­са, жас­ ан­ды ин­
телл­ ек­тіг­ е сен­ ім біл­ді­руг­ е бо­ла ма, жоқ па де­ген мәс­ ел­ е­ні ше­шу­
ге сен­дер­ді да­яр­лау бол­ ып та­был­ а­ды.

Глос­са­рий
Жа­санд­ ы ин­тел­лект (ЖИ)  – адам­дар­дың құз­ ы­ре­тінд­ ег­ і

ерек­ше шы­ғарм­ аш­ ы­лық әре­кет­те­рін орын­дайт­ын ин­телл­ ек­
ту­ал­ды ма­ши­на.

Жа­сан­ды ней­рон­ды жел­ і (ЖНЖ)  – күр­де­лі де­рект­ ерд­ і тал­
дайты­ н, адам миын имит­ ац­ иял­ айты­ н, ап­па­рат­тық жә­не прогр­ ам­
ма­лық тұр­ғы­дан іс­ке асы­ру­ға қаб­ іл­ етт­ і мат­ е­мат­ и­ка­лық мод­ ель.

Био­лог­ иял­ ық нейр­ он  – бас­қа ней­рон­дарм­ ен қол­жет­ імд­ і бай­
лан­ ыс арқ­ ыл­ ы бар­лық нейр­ он­ды жел­ і бойы­ н­ша электр­ ох­ им­ ия­лық
им­пульс­ ті бер­ у не­гізг­ і мінд­ ет­тер­дің бі­рі бо­ла­тын ар­найы жас­ уш­ а.

Син­ апс – нейр­ он­дар арас­ ын­дағ­ ы байл­ ан­ ыс, олар­дың әр­қай­
сыс­ ы өз кір­ іс сал­мағ­ ы­ның дә­реж­ ес­ і­не ие.

Ней­рон­ды жел­ іл­ ер – бір-бі­рі­мен си­на­пст­ ар арқ­ ы­лы бір­ ікт­ і­
рілг­ ен ней­ронд­ ар­дың белг­ і­лі бір тізб­ ег­ і.

Дендр­ итт­ ер – ақп­ а­рат­тың кір­ іс порт­ ы.
Ней­ро­жел­ і – бел­гі­лі бір шарт­тарғ­ а нег­ ізд­ елг­ ен дұ­рыс шеш­ ім
қа­был­дауғ­ а мүм­кінд­ ік бе­ре­тін үл­гі.

52

2-БӨЛ­ ІМ

3D ЖО­БАЛ­ АУ

Күт­ і­лет­ ін нә­ти­жел­ ер:
• вирт­ уалд­ ы жә­не кең­ ейті­лг­ ен шын­дық­тың мақ­са­тын тү­сінд­ і­ру;
• вирт­ уал­ды жә­не кең­ ейт­іл­ген шын­дықт­ ың пси­хик­ а­лық жә­не физ­ и-

ка­лық ден­саул­ ыққ­ а әсер­ і тур­ а­лы айт­ у;
• бі­рінш­ і тұл­ға кө­рін­ іс­ і бар 3D па­но­рам­ а жас­ ау (вир­туалд­ ы тур).

§17–18. Вир­туалд­ ы жән­ е кең­ ейт­ілг­ ен шынд­ ық

Еc­тер­ ің­ е түс­ і­ріңд­ ер: Сөздік:
• жа­сан­ды ин­телл­ ект де­ге­н не?
• «мұғ­ а­лімм­ ен оқы­ту» әді­сі; Вир­туал­ды шын­дық – Вир­туальная
• жа­сан­ды ин­телл­ ект әзір­леу реаль­ност­ ь – Virtual Reality (VR)
Ке­ңейті­лг­ ен шын­дық – До­полн­ ен­ная
ке­зін­де «мұғ­а­лімм­ ен оқы­ту» реаль­ност­ ь – Augmented Reality (AR)
әдіс­ ін қол­дан­ у са­ла­ла­ры қандай?

Мең­гер­ іл­ ет­ ін біл­ ім: Вир­туал­ды жән­ е ке­ңей­тіл­ген ­
• вирт­ уалд­ ы шынд­ ық; шын­дық дег­ е­ні­міз не?
• ке­ңейт­іл­ген шын­дық.
Вир­туалд­ ы жә­не ке­ңей­тілген

шын­дық (ағыл­ш. VR, virtual

Қы­зық­ты ақ­па­рат reality  – «виртуалды шынд­ ық»
жән­ е AR, augmented reality – «ке-
1901 жы­лы жазушы Фрэнк ңей­тіл­ген шынд­ ық») – XXI ғас­ ыр-
Баум алғ­аш рет нақ­ты өмір­дің дың озық техн­ ол­ о­гиял­ арының бі-
(не­ме­се адам­дар­дың) үс­ті­ рі, заманауи және тез дамып келе
не са­лы­нат­ ын элект­рон­ды жатқан 3D үлгісіндегі модель.
диспл­ ей құр­ у идеяс­ ын айт­ а­

ды. 1989 жы­лы Ярон Лань­ер Вир­туал­ды шынд­ ық де­ге­ні-

«Вирт­ уал­ды шын­дық» (VR) міз  – техникалық құралдар және
ұғым­ ын ойл­ ап тау­ып, оның программалық жасақтамалардың
тұж­ ыр­ ымд­ а­ма­сын жас­ айд­ ы. көмегімен жасалынған, адамға
1990 жы­лы То­мас П. Код­ елл көру, есту, сезу т.б. сезімдері арқы-
«Кең­ ейт­іл­ген шын­дық» (AR)

тұ­жыр­ ымд­ а­мас­ ы мен түс­ і­ні­гін лы бері­летін жасанды әлем. Тех-

ойл­ ап тапт­ ы. ни­кал­ ық құралдар арқылы адамға

таңғажайып сезімдерді берет­ ін

вирт­ уалды шындық (мысалы, ұшқ­ ыш­тарға арналған авиас­ иму-

лятор). Пайдал­ анушы бұл объектілерге физиканың нақты заң-

дарына (гравитация, заттармен соқтығысу, су қасиеттері, бей-

нелеу және т.б.) сәйкес әсер алуы және нақты өмірде мүмкін

емес қиялдағы әлемін іске асыра алады. Барлық осы сезімдерді

біріктіріп, адамға әсер ету интерактивті әлем деп аталады.

Вир­туал­ды шынд­ ыққ­ а «ену» арн­ айы гад­жетт­ ердің кө­мег­ і-

мен жүз­ е­ге асыр­ ыл­ ад­ ы (13-сызба).

1 2 3

Қарапайым 3D жобалы Бірнеше қолданушы
VR VR VR-і

13-сызб­ а. Вирт­ уалд­ ы шын­дыққ­ а ену гад­жет­тер­ і

54

1. Қар­ а­пай­ым VR. Пайд­ ал­ ан­ у­шы­ға вирт­ уал­ды үшөлш­ ем-
ді ке­ңіст­ ік­тің ор­тас­ ынд­ а бол­ уғ­ а мүмк­ інд­ ік бе­ред­ і. Алайд­ а әре-
кет­тесусіз қор­ша­ған ке­ңіс­тік­ті ған­ а ба­қы­лай алад­ ы. Мұнд­ ай
орт­ а 360°-­тық видеол­ ар­ға не­мес­ е су­ретт­ ер­ге нег­ ізд­ елг­ ен. Оның
сұр­ а­ныс­қа ие, ең көп тар­ ал­ған түр­ і – смарт­фон­дар­ға ар­налғ­ ан
вир­туал­ды шынд­ ық кө­зіл­дір­ ік­тер­ і. Оларғ­ а: Cardboard, Gear
VR, Daydream View, Xiaomi Mi VR Play, HOMIDO Grab, HIPER
VRS, Xiaomi Mi VR 2, Homido VR V2 жат­ ад­ ы. Көз­ ілд­ і­рік­тер-
дің көпш­ і­лі­гі оларғ­ а са­лын­ған смарт­фон­ның кө­мег­ і­мен жұм­ ыс
іс­тейд­ і жән­ е көз­ ілд­ ір­ ік линз­ а­лар арқ­ ы­лы адамғ­ а оның су­ре­тін
бе­ред­ і (23-су­рет).

23-су­рет. Қар­ ап­ ай­ым вир­туалд­ ы шынд­ ық гадж­ етт­ ер­ і

2. 3D жобалы VR. 3D жобалау пайд­ ал­ ан­ уш­ ы­ға вирт­ уал­ды
шын­дық арқ­ ы­лы объ­ек­тіл­ ер­мен өзар­ а әре­кет­тес­ уг­ е мүмк­ інд­ ік
бе­ре­ді. Пай­да­ла­нуш­ ы объ­ект­ і­лерд­ і құ­рад­ ы не­ме­се басқ­ а түр-
ге өзг­ ерт­ е­ді. 3D үл­гід­ ег­ і вир­туал­ды шын­дық про­грамм­ а­ла­рын
жа­сау уақ­ ыт­ты талап ете­ді жән­ е құн­ ы да жо­ға­ры. Се­беб­ і сез­ і-
ну мүм­кін­діг­ і тер­ ең­ ір­ ек бо­лад­ ы. Оларғ­ а Oculus Rift, HTC Vive
сия­ қт­ ы жоғ­ а­ры деңг­ ейл­ і құ­рыл­ғы жи­ын­ты­ғы­нан (конт­рол­лер-
лер, вирт­ уалд­ ы шын­дық бас киім­ і, джойст­ икт­ ер жән­ е қозғ­ а-
лыс дат­чикт­ ер­ і) тұр­ ат­ ын гадж­ етт­ ер жат­ ад­ ы. Сонымен қоса 3D
жобалы виртуалды шындыққа «ену» әсерлі болу үшін арнайы
әзірленген бөлмелерде іске асады (24-су­рет).

24-су­рет. 3D жобалы вирт­ уалд­ ы шынд­ ық гад­жетт­ ер­ і

55

3. Бірн­ е­ше қолд­ ан­ уш­ ы VR-і. Жоғ­ ар­ ы деңг­ ейд­ е­гі гра­фик­ а,
аним­ ац­ ия, 3D жобалау, яғн­ и озық функц­ ия­лард­ ы бір­ ік­тір-
ген орт­ а. Оны бірн­ еш­ е қолд­ а­ну­шы он­лайн түрд­ е бірл­ е­сіп пай-
дал­ ан­ ул­ арына бо­ла­ды (25-су­рет). Оған бірн­ еш­ е рөл­дік он­лайн
ойы­ нд­ ар жат­ ад­ ы: FreeStyle Online, Ultima Online, Ace Online,
Anarchy Online, Dark Age of Camelot жән­ е т.б.

25-сур­ ет. Бірн­ еш­ е қол­да­нуш­ ыға арналған вир­туалд­ ы шын­дық орт­ а­сы

Вирт­ уалд­ ы шынд­ ық­ты көптеген
сал­ а­лард­ а қол­да­нуғ­ а бо­лад­ ы.

Біл­ ім бер­ у. Виртуалды шын­дық
алд­ ын ала да­йынд­ ықт­ ы қаж­ ет ете-
тін са­бақ­тар­да жат­тығ­ у ор­та­сын қа-
лып­таст­ ы­руғ­ а мүм­кін­дік бе­ред­ і.
Мыс­ алы, информатика сабағында
сендер прог­­ р­­ аммалық құрыл-
ғыларды, көркем еңбек сабағында
үшө­ лшем­ді графикаға ар­налған
прог­ раммалық құралдарды пайда-
лана аласыңдар.

Ғы­лым. VR атомд­ ық жә­не мо-
ле­кул­ а­лық әлем­нің зертт­ еул­ е­рін
жыл­дам­дат­ уғ­ а мүмк­ інд­ ік бер­ е­ді.
Ком­пьют­ ерл­ ік шынд­ ық әле­мінд­ е
адам атом­дарды констр­ ук­торды жи-
на­ғандай басқара алады.

Мед­ иц­ и­на. VR кө­ме­гі­мен ме­ди-
ци­на мам­ анд­ ар­ын оқы­туғ­ а жән­ е да-
йынд­ ау­ға: опе­ра­ция­лар жүр­гіз­ уг­ е,
жаб­дықт­ ар­ды зерт­теуг­ е, кә­сіб­ и дағ-
дыл­ ар­ды же­тілд­ і­руг­ е бол­ ад­ ы.

56

Сәу­лет жән­ е диз­ айн. Егер бұ­рын

сәул­ ет­ті дем­ он­ ст­ рац­ ия үшін қол ма-

кетт­ е­рі мен қи­ял пайд­ ал­ ан­ылса, VR

вир­туалд­ ы ке­ңіст­ ікт­ е құр­ ыл­ ыс объек-

тілерін то­лық кө­лем­де құр­ уғ­ а мүм­кін-

дік бер­ ед­ і. Бұл тек құр­ ыл­ ыс объек-

тілеріне ға­на емес, со­ны­мен қат­ ар тех-

ни­ка­ға да қа­тыс­ты.

Ойы­ н-с­ ауы­ қ. VR ой­ын орт­ ас­ ын-

да тан­ ы­мал. Сонд­ ай-ақ мә­де­ни іс-

шар­ ал­ ар жә­не ту­ризм са­ла­лар­ ын­да

да үл­кен сұ­ран­ ыс­қа ие.

Ке­ңейті­л­ген шын­дық  – нақ­ты

уа­қыт­та фи­зи­ка­лық әлемд­ і тол­ ық-

ты­рат­ ын ор­та. Біз оны қанд­ ай да бір планш­ ет, смартф­ он не­ме­се

басқ­ а да құр­ ыл­ғыл­ ар мен прог­ рамм­ а­лық жасақ­там­ а­лар арқ­ ы-

лы көр­ ем­ із. Бұл – нақт­ ы әлемг­ е (ды­быст­ ы, бей­не­лер­ді, затт­ ар-

ды жә­не т.б.) қос­ ым­ша эле­мент­терд­ і тол­ ық­тыр­ у. Кең­ ейті­ лг­ ен

шын­дықт­ а қос­ ымш­ а вир­туалд­ ы эле­ментт­ ерд­ і қос­ а да, сон­дай-

ақ жоя да алам­ ыз. Алайд­ а құ­рыл­ғыл­ ар мен про­грам­ма­лард­ ың

мүм­кін­дік­те­рім­ ен ған­ а шект­ еле­ді.

Кеңейтілген шынд­ ықт­ ы пай­дал­ а-

нуш­ ы үшін нақт­ ы әлем жән­ е вир­туал-

ды объе­ к­тіл­ ер бір кез­де өмір сү­ре­ді.

Мыс­ а­лы, 26-сур­ етке сендер смарт­фон-

да­ғы қос­ ым­ша арқ­ ы­лы қар­ а­саң­дар,

осы су­рет тур­ ал­ ы ақ­па­рат­ты смарт­фон

диспл­ ейін­дег­ і сур­ етт­ ің үст­ ін­ ен кө­ре-

сіңдер.

Ке­ңейт­іл­ген шынд­ ық қо­сымш­ а- 26-су­рет. Кең­ ейті­лг­ ен
сы­ның бір­не­ше түр­і бар: шынд­ ық мыс­ а­лы
1. Марк­ ерл­ ер не­гі­зінд­ е ке­ңейт­ілг­ ен

шынд­ ық. Бұл түрд­ е­гі кең­ ейті­ л-

ген шын­дық белг­ і­лі бір вир­туал-

ды объе­ кт­ і­ні (мы­са­лы, сур­ етт­ і)

та­нид­ ы жән­ е сол объе­ кт тур­ ал­ ы

кер­ ект­ і ақп­ а­ратт­ арды бер­ ед­ і.

Мыс­ ал­ға QR-кодт­ ы (ағылш. Quick

Response Code  – жыл­дам әре­кет

ету ко­ды) алай­ық. Смартф­ он

57

QR-код­ты скан­ ерл­ ег­ ен­де, тиі­ ст­ і ақ­па­рат экр­ ан бе­тінд­ е пай­да
бол­ ад­ ы.
2. По­зиц­ ия­лық ке­ңейті­л­ген шынд­ ық. Ор-
на­ласқ­ ан жерг­ е бай­лан­ ыс­ты вирт­ уалд­ ы
сур­ етт­ ер мен жол сілт­ е­мел­ ер пайд­ а бо-
ла­ды. Бұл түр­ге смарт­фон­ның GPS
функц­ ияс­ ын жатқ­ ыз­ а­мыз (ағылш. Global
Positioning System  – «жаһ­ ан­дық поз­ и-
ция­лау жүй­ есі», қа­шықт­ ықт­ ы, уақ­ ыт-
ты жән­ е дү­ниежүз­ і бо­йынш­ а орн­ ал­ асқ­ ан жер­ ін анықт­ айт­ ын
спут­никт­ ік на­ви­га­ция жүй­ есі), мы­сал­ ы, геоло­ка­ция функ-
ция­сы­ның үй­ле­сім­діл­ іг­ ін әр­түрл­ і мақ­сатт­ ар үшін пайд­ ал­ а-
ну: көрн­ ек­ті жерл­ ерг­ е тур­ ис­тік ақ­пар­ атт­ ы қос­ у, дү­кен­дер,
қон­ ақүй­лер мен мейр­ амх­ а­на­лар­ды таңб­ ал­ ау, қоз­ғал­ ыс ба-
ғыт­тар­ ын көрс­ ет­ у.
3. Проекц­ ия­лар нег­ і­зінд­ е ке­ңейт­іл­ген
шынд­ ық. Бұл қо­сым­шал­ ар­да экр­ ан бе-
тінд­ е­гі 3D үлг­ ід­ ег­ і су­рет адам­мен өза­ра
әре­кетт­ ес­ е алады. Мыс­ а­лы, қо­сымш­ а
бет­ інд­ е­гі таңд­ ал­ған пер­нет­ ақ­та ба-
тырмал­ ар­ ын бас­ у ар­қы­лы бізбен әре-
кетт­ ес­ у мүм­кін­ді­гі пайд­ а бо­ла­ды.
4. Суп­ ер­по­зи­ция нег­ і­зінд­ е кең­ ейті­ л­ген
шын­дық. Нақ­ты уа­қыт ре­жим­ інд­ е қо-
сымш­ а элем­ ент­те­р­мен то­лықт­ ы­ру,
объ­ект­ і­лер­ді та­ну бо­лып та­бы­лад­ ы.
Нақт­ ы әлем­ге өзі­нің вир­туал­ды эле-
мент­тер­ ін ор­нал­ ас­ты­ра­ды жән­ е объек-
тіл­ ерд­ і өза­ра ауы­ с­тыр­ уғ­ а бол­ а­ды.
Ке­ңейт­ілг­ ен шынд­ ық қос­ ымш­ а­лар­ ы
арн­ айы жаб­дықт­ ы қа­жет ет­пейті­ н бол­ғанд­ ық­тан, зам­ а­науи
смарт­фон­дард­ ы пай­да­лан­ ат­ ын кез келг­ ен адамғ­ а қолж­ ет­ імд­ і.
Көпт­ е­ген адам­дард­ ың күн­дел­ ікт­ і өмі­рі­не бе­рік енд­ і жә­не әрт­ үр-
лі мінд­ ет­тер­ді ше­шу үшін қол­да­ныл­ ып жүр.
Қа­зір­гі зам­ анғ­ ы әскери ұшақ­тар мен ті­кұ­шақт­ ар­да ке-
ңейті­ л­ген нақт­ ыл­ ық жү­йелерд­ ің көм­ е­гім­ ен ин­ди­ка­тор­лық па-
нель, кө­ру реж­ и­мі іс­ке асыр­ ы­ла­ды.
Әр­түр­лі журн­ ал­дард­ а, га­зетт­ ер­де, жол сіл­те­мел­ ер­де не-
мес­ е карт­ алар­да арн­ айы кодт­ ар ор­на­ласт­ ыр­ ыл­ ад­ ы, олард­ ы
көр­ у­ге ар­нал­ған ар­найы брау­зерл­ ер­мен оқу қа­жет. Мұнд­ ай

58

белг­ іл­ ерд­ е кез кел­ген цифрлық мазм­ ұн – мәт­ ін, видео, су­рет­тер
не­мес­ е тіпт­ і муз­ ы­ка бол­ уы мүмк­ ін.

Мед­ и­ци­над­ а AR қолд­ а­ну мы­са­лы: онлайн режимінде түрлі
операцияларды модельдеу мүмкін болды, бұл болашақ хирург-
тарды оқытудың тәжірибелік бөлігін едәуір жеңілдетеді.

Вирт­ уал­ды шынд­ ық пен ке­ңейт­ілг­ ен шын­дықт­ ы кө­біс­ і ша-
тас­тыр­ а­ды. Алайд­ а олар­дың айы­ р­ма­шы­лықт­ ар­ ы бар, вир­туал-
ды шын­дық жаң­ а жас­ анд­ ы әлем­ді құ­раст­ ы­рад­ ы, ал кең­ ейті­ л-
ген шын­дық тек нақ­ты әлемд­ і қа­был­дауғ­ а же­ке өзін­ ің жа­санд­ ы
элем­ ентт­ ер­ ін енг­ і­зе­ді.

Пай­дал­ а­ну­шы вирт­ уал­ды шынд­ ық­тың ар­найы гадж­ етт­ е­рі
арқ­ ы­лы жа­санд­ ы әлем орт­ а­сын та­ни­ды (27-су­рет). Әр­бір көз
үшін екі жек­ е су­ретк­ е бөл­ ін­ген жән­ е көз­ге үшөл­шем­ді кең­ іс-
тікт­ ің илл­ юз­ ия­сын жа­сау үшін ар­найы бұр­мал­ анғ­ ан. Егер адам
ор­нын ауы­ с­тыр­са не­ме­се жай ға­на бас­ ын бұр­са, он­да прог­ рам­ма
авт­ о­матт­ ы түрд­ е су­рет­ті қайт­ а құр­ ас­тыр­ а­ды, бұл нақт­ ы физ­ и-
ка­лық қат­ ыс­ у сез­ ім­ ін ту­ды­ра­ды. Мы­са­лы, ол кө­бел­ ект­ і ұс­тап,
оны си­пай алад­ ы. Прог­ рамм­ ағ­ а ен­гі­зілг­ ен физ­ ик­ ал­ ық мо­дель
осы кө­бе­лект­ ің ұшуын есепт­ ейд­ і, бұл жа­сан­ды әлем­ді одан әрі
түр­ленд­ ір­ ед­ і.

27-су­рет. Вир­туалд­ ы шынд­ ық мод­ е­лі

Нақт­ ы әлемг­ е қанд­ ай да бір бей­не­лер­ді, дыб­ ыс­тард­ ы, зат-
тар­ды қос­ у ар­қы­лы тол­ ық­тыр­ у­лар ен­гі­зілг­ ен (28-су­рет). Смарт-
фон экр­ ан­ ын­да жиһ­ азд­ ың бейн­ е­ле­рін орн­ а­лас­ты­ру жә­не қозғ­ а-
лыс бағ­ ыт­та­рын көр­ уг­ е бо­ла­ды. Бұл жағ­дай­да шын­дық – бөл-
ме, ал ке­ңейті­ л­ген шынд­ ық жи­һазд­ ар бо­лып тұр. Кең­ ей­тілг­ ен
шын­дықт­ ы смартф­ он­дар арқ­ ыл­ ы ған­ а емес, сон­дай-ақ бас­қа да
тех­ник­ ал­ ық құ­ралд­ ар, мыс­ а­лы, арн­ айы көз­ ілд­ ір­ ік­тер ар­қы-
лы жас­ ау­ға бо­лад­ ы: вирт­ уал­ды сур­ ет кө­зіл­ді­рік лин­зал­ а­ры­ның
бет­ і­не тү­сір­ і­ле­ді.

59

28-сур­ ет. Ке­ңейті­л­ген шынд­ ық мо­дел­ і

Вирт­ уал­ды жән­ е кең­ ейт­ілг­ ен шынд­ ықт­ ың түпк­ і мақс­ а­ты –
адам ба­ла­сын­ ың елест­ ет­ у мүмк­ ін емес таңғ­ а­жай­ып әлем­нің
нақт­ ы өмір сүр­ у пайд­ а­сын­ а қол­дан­ уы.

VR жә­не AR-дың өзар­ а практ­ и­ка­лық айы­ р­ма­шыл­ ы­ғы – осы
тех­но­ло­гиял­ ар­дың әрт­ үр­лі күрд­ ел­ іл­ ік деңг­ ейл­ ер­ інд­ е. Бі­рақ
екеуінің де болашағы зор жән­ е олар өр­кен­ и­ет­ті дам­ ыт­ у­да үл­кен
рөл ат­қар­ а алад­ ы.

СұрақтарЖғаажуапу­абпебреер­ йеійкік

1. Виртуалды шындық дегеніміз не?
2. Кеңейтілген шындық дегеніміз не?
3. Виртуалды шындық қандай салаларда қолданылады?
4. Кеңейтілген шындық қандай жағдайларда қолданыл­ ады?
5. Қандай гаджеттердің көмегімен виртуалды шындыққа

енуге болады?
6. Виртуалды шындықтың қолданыл­ уы туралы қандай

мысалдар келтіруге болады?
7. Виртуалды және кеңейтілген шындық арасындағы айыр-

машылықты ерекшелеуге бола ма?
8. Виртуалды және кеңейтілген шындық арасындағы байла-

ныс қандай?

ОйлОайнлаайныайқы, тқа, тлақлықылалйайыыққ

1. Вир­туал­ды жә­не кең­ ей­тілг­ ен шын­дықт­ ың бас­ты идеяс­ ы
нед­ е?

2. Вир­туал­ды жән­ е ке­ңей­тіл­ген шынд­ ықт­ ы қолд­ а­ну біздің
өмірімізде қанш­ а­лықт­ ы ти­ім­ді?

60

ТалТдаладпа, пс,аслаылыстсытыррааййыыққ

Кел­ті­рілг­ ен теор­ ия­лық мат­ ер­ иа­ лд­ ар­дан басқ­ а да ақп­ а-
рат көзд­ ер­ ін пайд­ ал­ а­нып, вир­туалд­ ы объ­ект­ і­нің өңд­ е­луін­ е
байл­ ан­ ыс­ты ке­ңейт­ ілг­ ен шын­дық­тың ар­тық­шы­лықт­ а­рын
талд­ ап, сал­ ыст­ ы­рыңд­ ар.

AR түр­ле­рі­ Арт­ ық­шы­лық­тар­ ы­
Марк­ ер­лер не­гі­зін­де кең­ ей­тіл­ген шынд­ ық
По­зиц­ ия­лық кең­ ей­тілг­ ен шын­дық
Проекц­ иял­ ар нег­ і­зінд­ е кең­ ейт­ ілг­ ен шынд­ ық
Су­перп­ оз­ иц­ ия не­гіз­ інд­ е кең­ ейт­ ілг­ ен шын­дық

ДәДпәтпетрердгее оорыннддааййыыққ

1. Венн диаг­рам­мас­ ы бо­йынш­ а вирт­ уал­ды жән­ е кең­ ейт­ іл-
ген шын­дық ай­ыр­маш­ ы­лық­та­ры мен ұқс­ аст­ ықт­ а­рын
сал­ ыст­ ы­рыңд­ ар.

2. QR-кодты білім беру саласында қалай қолдануға болаты-
нын ойластырып, мысал келтіріңдер.

К­ ом­Кпоьмюптьеюртдеердоероырныднадйаыйық қ

Ин­тер­нет ар­қы­лы кес­тед­ е көрс­ ет­ іл­ген гадж­ етт­ ер­дің ба-
ғас­ ын тауы­ п, кестені Excel-де толтырыңдар.

№ Гадж­ ет­ Бағ­ ас­ ы, теңг­ е
1 HTC VIVE вир­туалд­ ы шынд­ ық жүй­ есі
2 Sony PlayStation VR
3 Oculus Rift
4 Samsung Gear VR
5 Fibrum
6 Google Cardboard
7 Zeiss VR One
8 Google Glass

Ой бОөйлібсеөйлікісейік

Вир­туалд­ ы жә­не ке­ңей­тілг­ ен шынд­ ық­ты қолд­ ан­ у бо­ла-
шағ­ ын бол­жаң­дар. Адам­зат өмір­ і­нің та­ғы қанд­ ай са­лал­ а-
рынд­ а вирт­ уал­ды жә­не кең­ ейт­ ілг­ ен шынд­ ық­ты қал­ ай қол-
дан­ у­ға бо­ла­тын­ ын ұсын­ ың­дар.

61

§19–20. Вирт­ уалд­ ы шынд­ ықт­ ағ­ ы адам

Еc­тер­ ің­ е түс­ ір­ іңд­ ер: Қа­зір­гі кез­де тех­но­ло­гия­лар бұ-
• вирт­ уалд­ ы шынд­ ық де­ге­ні­міз не? рын-соңд­ ы болм­ ағ­ ан қарқынмен
• кеңейтілген шын­дық де­ге­ні­міз не? да­мып ке­лед­ і, қар­ а­пайы­ м комп­ ью-

Мең­гер­ іл­ ет­ ін біл­ ім: тер­лер үй­рен­шікт­ і, қаж­ ет­ті зат-
• вир­туал­ды жән­ е кеңейтілген тардың біріне ай­налд­ ы.

шын­дық­тың адам­ның псих­ ик­ ал­ ық Ин­тер­нет­тің пайд­ а­сы ту­рал­ ы бі-
ден­саул­ ығ­ы­на әсер етуі; лем­ із. Адамд­ ард­ ың көп­ші­лі­гі оны
• вирт­ уал­ды жән­ е кеңейтілген ақ­пар­ атт­ ы із­деу үшін ға­на емес, со-
шынд­ ық­тың адам­ның фи­зи­ ны­мен қат­ ар шына­ йы өмірден вир-
кал­ ық денс­ ау­лығ­ын­ а әсер етуі. туалд­ ы әлемг­ е өту үшін де пайд­ а-

Сөздік: лан­ ад­ ы.
Кейбір шынайы өмірде өз ор-
Шын­ айы өмір – Реальная
жиз­нь – Real life нын таба алмаған адамның вир-
Вирт­ уал­ды өмір – Вирт­ уаль­ туал­ды өмірге ұмтылатыны кез-
ная жизн­ ь – Virtual life десіп қалып жатады. Себебі вирту-

Вир­туал­ды тәуе­ л­діл­ ік – алды өмірді бағындыру әлдеқайда
Вирт­ уальная за­ви­си­мос­ть – жеңілірек.
Virtual addiction
Бұл жағ­дай бү­гінг­ і күн­ і ма­ман-

дар тар­ а­пы­нан тір­келг­ ен. Ол «вирт­ уал­ды тәу­елд­ і­лік» (virtual

addiction disorder) деп ата­лады.

Вир­туалд­ ы әлем­ге жиі кірген адам өзін­ ің кейі­ п­кер­ і рөл­ ін­ е

еніп, шынайы өмірге оралғысы келмейді. Сон­дай-ақ адам уақ­ ыт

се­зім­ ін жоғ­ ал­та­ды жә­не бейәлеум­ ет­тік бо­лып кет­ е­ді.

Қат­ты дыб­ ыст­ ар мен сур­ етт­ ердің күрт ауы­ суы да гейм­ ерд­ ің

жүй­ке жүй­ есін­ е тер­ іс әсер етуі мүм­кін.

Шын мә­нін­де, тәуе­ лд­ і­лік пен ой­ын­дар­пси­хо­ло­гиял­ ық тұр­ғы-

дан же­ке тұлғ­ а­ны Мен – шын­ айы жә­не Мен – вирт­ уал­ды ретінде

екіг­ е бө­лед­ і. Мұндай жағдай кә­ме­леттік жас­қа толм­ ағ­ ан бал­ алар

үшін қауіпті. Олар бел­гіл­ і бір кей­іп­кері бар ой­ынд­ ард­ а ойнап,

өзін жек­ е тұл­ға ре­тін­де жоғ­ алт­ ып алуы мүмкін. Сонымен қатар

мынадай бір­қат­ ар проб­ле­мал­ ар да ту­ынд­ ауы ықтимал:

• өзін-өзі тө­мен ба­ға­лау;

• жа­на­шырл­ ық се­зім­інің болм­ ауы;

• нақт­ ы өмірг­ е апат­ ия;

• мах­ аб­бат ұғым­ ын­ ың болм­ ауы;

• фи­зи­кал­ ық денс­ ау­лы­ғын­ а зиян келуі;

• ор­та­лық жүйк­ е жүй­ есін­ ің бұ­зыл­ уы;

• псих­ оз­дар, нев­розд­ ар, ұй­қы­сызд­ ық жән­ е тағ­ ы бас­қа­лар.

62

«Вир­туал­ды тәуе­ л­ді­лік» пробл­ ем­ а­сы­мен шұғ­ ылд­ ан­ уш­ ы
мам­ анд­ ар­дың күш салуына қарамастан, олар ұсынған сипат-
тама ресми психиатриалық стандарттарға кірмейді.

Адам «вир­туалд­ ы тәуе­ лд­ і­лік­тен» зар­дап ше­гіп жүр деп ай-
ту­ға бол­ а­ды, егер:
1) компьютер алдында өткізген уақытты бақылай алмаса (оны

азайтуға, программадан шығуға уәде беріп, ол уәдесінде
тұрмаса; виртуалды тәуелді адам, компьютер ойынына
кедергі келтіретін адамдарға агрессия танытса);
2) ол ком­пьют­ ер ал­дынд­ а өткізген уақ­ ытқ­ а қа­тыс­ты жал-
ған сөйл­ есе нем­ ес­ е немен ай­нал­ ыс­қа­ны тур­ ал­ ы ақ­па­рат­ты
жас­ ыр­ са;
3) компьютер алдында отырып, уақытын зая кетірсе (мысалы,
нақты өмірде жасалмай қалған маңызды істер).

Вир­туал­ды жән­ е кеңейтілген шынд­ ық кө­зіл­дір­ ік­тер­ ін­ ің ­
адам­ның көру қабілетіне тиг­ із­ ет­ ін зия­ ны

Ме­ди­цин­ а­лық тұр­ғы­дан алғ­ ан­да, VR көз­ ілд­ ір­ ік­те­рін­ ің
зия­ ны ком­пью­тер мо­ни­то­ры­мен сал­ ыст­ ыр­ған­да өте әлсіз. Кө­зіл-
ді­рікт­ е көз бір нүк­те­де шо­ғырл­ анб­ айд­ ы, ол әр­бір қозғ­ а­лыс­ты
бақ­ ы­лап, тын­ ыш­тықт­ а бол­май­тындықтан, вирт­ уал­ды шын­дық
көз­ ілд­ і­рі­гі көз үшін аса қауіпті емес.

Алайд­ а вирт­ уалд­ ы шын­дық құр­ ыл­ғы­лар­ ы­ның қаупі өз­ге­де.
Вир­туалд­ ы әлемг­ е шам­ а­дан тыс бат­қан адам кең­ іс­тік­те бағд­ ары­ н
жоғ­ алт­ ад­ ы, бұл ағ­зан­ ың вест­ и­бул­ яр­лық жүй­ есі­нің проб­лем­ а­ла-
ры­на әкел­ е­ді. Сон­дық­тан бас мо­нит­ ор­лар­ ын күн­ і­не үш сағ­ атт­ ан
арт­ ық қолд­ анб­ ай, әр жар­ты са­ғат сай­ын үзіл­ іс жа­сау ұсы­ны­ла­ды.

Вир­туал­ды шынд­ ық кө­зіл­дір­ ік­тер­ ін­ ің адам псих­ ик­ а­сы­на
зия­ ны

Вир­туал­ды шынд­ ық кө­зіл­ді­рік­те­рі әр адам­ға әр­түр­лі әсер
ете­ді. Ол адам­ның эмоц­ ион­ алд­ ы күйін­ е, жек­ е тұл­ға ти­пін­ е
жән­ е басқ­ а да факт­ ор­лар­ына бай­лан­ ыст­ ы. Вирт­ уалд­ ы шын­дық
бас киі­мін қолдануда өте сақ болу керек. Себебі ол қабылдау
қабілетін, ақыл-ой дамуындағы тежеулерге әкелуі мүмкін.

Әм­бе­бап сақт­ ық шаралары:
• жүкт­ і әй­ел­дер­ге, қарт адамд­ ар­ға жә­не жүр­ ек-қан­та­мыр

ау­рул­ ар­ ы­мен, эпи­лепс­ ия­мен, бас­қа да ауы­ р псих­ и­ка­лық
ау­рул­ арм­ ен ауы­ рат­ ын, кө­ру қаб­ іл­ ет­ і бұз­ ылғ­ ан адам­дарғ­ а
вир­туал­ды шынд­ ық­тан бас тарт­ у кер­ ек;

63

• 13 жас­қа дей­інг­ і ба­лал­ ар­ға бас киі­ м­де­рін қолд­ ан­ у­дың
қаж­ е­ті жоқ не ере­сект­ ерд­ ің бақ­ ыл­ ау­ ым­ ен пай­да­ла­ну кер­ ек;

• кез келген жастағы адамға ұзақ ойнау зиян, өйт­кен­ і бұл
кө­ру-мо­тор­лы координацияға, теп­ е-теңд­ ік қаб­ і­ле­ті­не те­ріс
әсер етуі мүмкін.

СұрақтарЖғаажуапуа­ бпебреер­йеійкік

1. Адамн­ ың пси­хи­кас­ ы­на вир­туал­ды жә­не кеңейтілген
шынд­ ық­әсер ете ме? Егер әсер ететін бол­са, қа­лай?

2. Вир­туалд­ ы шын­дық көз­ іл­ді­рі­гі адамн­ ың көр­ у орг­ анд­ а-
рын­ а қалай әсер етеді?

3. Вирт­ уалд­ ы жә­не кеңейтілген шын­дық құ­рал­да­рын жиі
қол­да­нудың салдары қанд­ ай болуы мүмкін?

4. Вир­туалд­ ы шынд­ ық құ­рылғ­ ы­ла­рын кім­дерг­ е пай­да­ла-
нуғ­ а тыйы­ м са­лы­на­ды?

ОйлОайнлаайныайқы, тқа, тлақлықылалйайыыққ

Неліктен вирт­ уалд­ ы шынд­ ық адам денс­ аул­ ығ­ ын­ а
қауіпт­ і?Оны қанд­ ай тұ­жы­рым­дар раст­ айд­ ы?

ТалТдаладпа, пс,аслаылыстсытыррааййыыққ

Вирт­ уал­ды шындықтың пайдасы мен зиянын талдап,
салыстырыңдар.

ДәДпәтпетрердгее оорыннддааййыыққ

Вир­туал­ды тәуе­ л­діл­ ікт­ і болдырмаудың ереж­ ел­ ерін дәп-
тер­ге жаз­ ың­дар.

­Ком­Кпоьмюптьеюртдеердоероырныднадйаыйық қ

Граф­ ик­ ал­ ық ред­ акт­ орл­ ард­ ың көм­ е­гі­мен вир­туал­ды
тә­у­ ел­ді­лік­тің алд­ ын алу ереж­ ел­ е­рі тур­ а­лы бүкт­ е­ме жа-
саң­дар.

Ой бОөйлібсеөйлікісейік

1. Сендердің күнд­ е­лік­ті өмір­ лерің­ е вирт­ уал­ды шынд­ ық-
тың әсе­рі тур­ а­лы әңгімелесіңдер жән­ е вир­туалд­ ы тәуе­ л-
ді­лік­тен қа­лай ары­лу­ға бол­ ат­ ын­ ын айтыңдар.

2. Вирт­ уал­ды шынд­ ықт­ ың пайд­ а­сы ту­ра­лы ой­ла­ныңд­ ар
жә­не оны қол­да­нуғ­ а бол­ ат­ ын бірн­ еш­ е идея­ны атаңд­ ар.

64

§21–22. 3D пан­ о­рам­ а жән­ е вирт­ уалд­ ы тур

Еc­тер­ ің­ е түс­ ір­ іңд­ ер: Сөздік:
• вир­туалд­ ы жән­ е кеңейтілген
Вир­туал­ды тур – Вирт­ уаль­ный
шын­дықт­ ар адамн­ ың пси­хи­ка­лық тур – Virtual tour
денс­ ау­лығ­ын­ а қал­ ай әсер етед­ і? Сфе­рал­ ық па­нор­ ам­ а – Сфе­
• вирт­ уалд­ ы жән­ е кеңейтілген ри­чес­кая пан­ о­ра­ма – Spherical
шын­дықт­ ар адам­ның фи­зик­ ал­ ық panorama
ден­саул­ ығ­ын­ а қа­лай әсер етед­ і?

Мең­гер­ іл­ ет­ ін біл­ ім:

• вир­туал­ды тур жә­не 3D па­но­ 3D панорама  – компьютер
ра­ма; мониторында көрсетуге бейім-
делген қоршаған ортаның 360°-
• вирт­ уал­ды тур жән­ е 3D па­но­ра­ тық бейнесі. 3D панорамада
ман­ ың жа­са­луы.

көру бағы­тын өзгертуге, суретті үлкейтуге, жеке бөлшект­ ерді

қарауға болады.

3D панораманың түрлері:

1. Жазық панорама  – бір­неше кадрдан құралған қара­пайым

кеңформатты фотосу­рет.

2. Сфералық панорама. Сфералық панорамалар көлденеңінен

360° және тігінен 180°­-ты қамтиды. Ол айна­ладағы барлық

көрінетін кеңістікті қамтып, фотосу­ретті сфераға жабады

және тұтас көлемді суретті береді.

3. Цилиндрлік панорама (циклорама)  – көлденеңінен 360°-

ты, ал тігінен 180-нен төмен градусты ғана қамти алады.

Панораманың бұл түрі, суреттің жоғарғы және төменгі шека-

раларын көрсетуді қажет етпейтін жағдайда қолданылады.

Панорама айналадағы барлық көрінетін кеңістікті

көрсетеді, қолданушы 360°-қа бұрыла алады, бірақ төмен

немесе жоғары қарай бұрыла алмайды. Мұндай панорама

бірыңғай цилиндрді қалыптастыра отырып, сақина тәрізді

желімденеді.

4. Текшелі панорама. Панорама текшенің ішкі жағына проек-

цияланады. Сфералық панорамамен салыстырғанда текшелі

панораманың артықшылығы: дайындау, сақтау, тасымал-

дау қарапайымдылығы болып табылады, себебі күрделі

пішін бетімен емес, тек текшенің алты қырымен  – жазық

және шаршымен жұмыс істеуге тура келеді.

Виртуалды турлар (3D тур) – бір 3D панорамадан басқа пано-

рамаға өтуге мүмкіндік беретін бірыңғай «белсенді аймақтар»

65

кешеніне біріктірілген, әртүрлі 3D панорамалар жиынтығы.
Мұндай турлар музыкамен, кадрдан тыс дыбыспен, видеоролик-
термен, жазбалармен және т.б. толықтырылуы мүмкін.

3D турларды жасау үш кезеңде өтеді:
• объектіні суретке түсіру, бірнеше суреттер алу;
• суреттерді өңдеу;
• виртуалды турды жинау.

Фототүсірілім. Жоғары сапалы панорамалар жасау үшін
мына ережелерді сақтаған жөн:
• камераны таңдалған диафрагма бойында сериядағы барлық

кадрлар фокуста (камера, түсірілетін шеңбердің дәл орта-
сында тұрғаны жақсы) болатындай етіп орнату қажет;
• желімденетін суреттердің жиынтығын, болашақ сфералық
панорама тігістерінің орындары бір түсті орындарда (мыса-
лы, үй объектілері жағдайында монолитті қабырғаларда)
түсіру керек;
• штатив басы кеңістікте камераны қатаң орнықтыруға
арналған деңгейлермен жабдықталуы тиіс;
• барлық үш сурет үшін камераны көлденең және тігінен
бағытта жазықтықтағы синхронизациясын жүргізу қажет –
камераны туралау деңгейлер көмегімен жүзеге асырылады;
• камераның айналмалы бұрылу бұрыштары 120°-қа тең
болуы тиіс, ол бұрылыс шкаласымен реттеледі.
Өңдеу. Бастапқы суреттерді бірыңғай фотопанорамаға бірік-
тіреді (бұрыштары бірдей проекцияға), онымен параллельді
түрде жөндеулер жүргізіліп, түске коррекция жасалып оты-
рады. Фотосуреттерді қолмен немесе арнайы желімдегіш-
программалар көмегімен желімдеуге болады. Кейде проек-
цияны алтыбұрышты текшеге өзгертеді және әрі қарай 3D
панораманың қажетті форматына түрлендіреді (Flash, HTML5
және т.б.). Сонымен қатар осы кезеңде белсенді аймақтарды
белгілейді, графиканы, жазбаларды, дыбыс және т.б. элемент-
терді таңдап, қосады.
Турды жинау. Жеке фотопанорамалар бір-бірімен, бір пано-
рам­ адан екінші панорамаға өтуге және объектілер туралы
қосымша ақпаратты беруге жауап беретін белсенді аймақтар
(фотопанорамадағы арнайы облыстар) көмегімен, бірқалыпты
ауысулармен байланысады. Белсенді аймақтар технология-
сы панораманың жеке бөліктеріне: интерьер бөлшектеріне,
сауда орталықтарындағы жаңа тауарларға, қызықты сәулет

66

ескерт­кіштеріне, көрмедегі нақты бір стендке және виртуалды
қолданушының назарын аудару қажет кез келген ақпаратқа
көңіл бөлуге мүмкіндік береді. 3D турға қолданушының
орналасқан жерін көрсетіп тұратын навигаторды да қосуға бо-
лады. Орын ауыстыру нүктелері жоспарлы немесе автоматты
түрде орындалуы мүмкін.

Дайын жұмысты қарау үшін, панорамалар қандай форматта
жасалғанына байланысты Интернет шолушылар қолданылады.
Әдетте, ол Java-скрипті қолдайтын немесе flash-ойнатқышы
бар стандартты Интернет шолушы болуы мүмкін.

3D турл­ ар­көптеген сал­ а­ла­рда қолданылады:
Жыл­жым­ ай­тын мүл­ ік (29-сур­ ет).
Жыл­жы­майт­ ын мү­лік сал­ ас­ ынд­ а 3D турды пайд­ ал­ ан­ у
пә­тер­ді, қал­ а сырт­ ынд­ ағ­ ы үй­ді, кең­сен­ і толыққанды көр­се­туг­ е
көм­ ект­ ес­ ед­ і. Клиент үй­ден шық­пай, тәу­лікт­ ің кез кел­ген уақ­ ы-
тынд­ а объектіге виртуалды саяхат жасап, өзін қыз­ ық­ты­ра­тын
жерл­ ерд­ і егж­ ей-тег­жейл­ і қа­раст­ ыр­ а ала­ды. Вир­туалд­ ы тур
оның уа­қы­тын айт­ ар­лық­тай үнемд­ ейд­ і.

29-сур­ ет. Жылж­ ым­ ай­тын мү­лік­тің 3D туры

Қон­ ақүй бизн­ ес­ і (30-сур­ ет).
Бол­ аш­ ақ клиент кез кел­ген қал­ а­дан вирт­ уалд­ ы турд­ ың
кө­мег­ і­мен алд­ а­ғы де­ма­лыс нем­ е­се іс­сап­ ар атм­ осф­ е­ра­сын­ а үңі-
ліп, өзін­ ің тоқ­та­лат­ ын орн­ ы тур­ ал­ ы то­лық ақп­ ар­ ат ала алад­ ы.
3D турда көрс­ ет­ ілг­ ен жайл­ ы­лық оның қо­нақ­үй тур­ а­лы пікіріне
оң әсер етед­ і.

67

30-сур­ ет. Қо­нақүйд­ ің 3D туры

Мейр­ амх­ ан­ а биз­нес­ і (31-су­рет).
Қо­нақ­тар тар­ту­ға жән­ е олар­ға мек­ е­ме жұ­мыс­ ы­ның бар­лық
асп­ ек­тіл­ е­рін көр­се­туг­ е көм­ ект­ е­сет­ ін вирт­ уалд­ ы тур­ды құр­ у,
мейр­ амх­ ан­ а/ка­фе/бар бә­сек­ ел­ ес­тер­дің көп са­ны­нан ерекш­ ел­ е-
ну­ге мүм­кінд­ ік бер­ е­ді. Қон­ ақт­ ар үс­телд­ ер мен бар тір­ еу­ле­рін­ ің
ор­нал­ а­суы­мен тан­ ы­сып, әде­мі ин­терь­ерд­ і, залд­ ар­дың сан­ ы
мен үй-жайл­ ар­дың кө­лем­ ін көр­ е­ді. Егер қон­ ақ сал­тан­ ат­ты
іс-ша­ра­ны өт­кіз­ у үшін мей­рам­хан­ а таң­дайт­ ын болс­ а, ол үшін
бұл ақп­ а­рат ерекш­ е маң­ ызд­ ы бол­ а­ды жән­ е вир­туал­ды тур оған
кө­мект­ ес­ е­ді.

31-су­рет. Мейр­ ам­хан­ а­ның 3D туры

68

Өнер­кәс­ іпт­ ік объ­ек­ті­лер (32-су­рет).

32-су­рет. Өнерк­ әс­ іпт­ ің 3D туры

Вир­туалд­ ы тур – жабд­ ықт­ ы, техн­ о­ло­гиян­ ы жә­не өн­дір­ іс­тік
про­цес­ті көр­се­ту­дің ең тиі­ мд­ і құр­ ал­ ы. Оның көм­ е­гі­мен кә­сі­по-
рынд­ ы одан әрі қарж­ ы­лан­дыр­ у­үшін ин­вест­ ор­ды қыз­ ық­ты­руғ­ а
бо­ла­ды.

Ме­диц­ и­нал­ ық орт­ ал­ ықт­ ар, клин­ ик­ ал­ ар (33-сур­ ет).

33-сур­ ет. Мед­ иц­ ин­ а­лық ор­тал­ ық­тың 3D туры

69

Та­зал­ ық, жайл­ ыл­ ық, стат­ ус, зам­ а­науи жабд­ ықт­ ар кли-
ник­ а­ны нем­ ес­ е мед­ иц­ ин­ а­лық орт­ ал­ ық­ты таңд­ ау­да үл­кен рөл
атқ­ а­рад­ ы. Клиентк­ е осы қас­ ие­ тт­ ерд­ ің бар­лы­ғын тол­ ық­тай жет-
кіз­ уд­ ің там­ а­ша жол­ ы – вир­туал­ды тур жа­сау.

Вирт­ уалд­ ы тур­лар мен 3D панорамаларды қолд­ а­ну ая­сы
өте ауқымды. Авт­ ос­ а­лонд­ ар мен авт­ ок­ өліктер, фитн­ ес-клуб-
тар, сұл­ ул­ ық сал­ онд­ ар­ ы, сау­да орт­ а­лық­та­ры, жиһ­ аз са­лон­да-
ры жән­ е т.б.

СұрақтарЖғаажуапуа­ бпебреер­йеійкік

1. 3D панорама дегеніміз не?
2. 3D панораманың қандай түрлері бар? Олардың әр­қай-

сысының анықтамасын беріңдер.
3. 3D панорамаларды қалай қолдануға болады?
4. Виртуалды турды жасаудың қанша кезеңі бар?
5. Виртуалды турларды қалай қарауға болады?

ОйлОайнлаайныайқы, тқа, тлақлықылалйайыыққ

Сапалы 3D панорама және виртуалды тур үшін не
қажет?

ТалТдаладпа, пс,аслаылыстсытыррааййыыққ

Вир­туалд­ ы тур мен 3D па­нор­ ам­ а ара­сын­дағ­ ы айы­ рм­ а-
шы­лық­тар қан­дай?Салыстырыңдар.

ДәДпәтпетрердгее оорыннддааййыыққ

Дәптерге 3D панорамалар мен виртуалды турлардың
артықшылықтары мен кемшіліктерін жазыңдар.

­КомК­поьмюптьеюртдеердоероырныднадйаыйық қ

Оқу каб­ ин­ е­тін­ ің 3D пан­ о­ра­ма­сын жас­ ау үшін, қа­зір
отырғ­ ан оқу каб­ и­нет­ ін­ ің сур­ ет­тер­ і­нің сер­ ияс­ ын жас­ аңд­ ар
жә­не кез келг­ ен гра­фи­кал­ ық ред­ акт­ ор­да өңд­ еңд­ ер.

Ой бОөйлібсеөйлікісейік

Вирт­ уал­ды тур мен 3D пан­ ор­ ам­ ан­ ың пай­дас­ ы мен зи­яны­
туралы ой бөлісіңдер.

70

§23–24. 3D пан­ ор­ а­ма (виртуалды тур) жасау.
Практ­ ик­ ум

Фот­ оп­ ан­ о­ра­мал­ ар  – пайд­ ал­ ан­ уш­ ы­лар­ға бол­ ып жатқ­ ан
барл­ ық сәтті көрс­ е­туд­ ің ең жақ­сы тә­сіл­де­рін­ ің бі­рі, ныс­ анд­ ы
«іші­нен» көрс­ ет­ у жә­не т.б. Фо­топ­ ан­ о­рам­ а­лар­ды те­гін жа­сау­ға
мүмк­ ін­дік бер­ е­тін 6 құр­ алд­ ы қар­ аст­ ы­райы­ қ.

1. Image Composite Editor (34-сурет)
Microsoft-тің өнімі Image Composite Editor – қолданыстағы
ең қарапайым программа. Бұл программа фотосуреттен де,
видеодан да панорама жасай алады.
Программаның жоғары жағында, Импорт, Желімдеу, Қию
жән­ е Экспорт үдерістерінің әрбір кезеңдерінен өтуге мүмкіндік
беретін 4 батырма бар. Оң жақта панораманы жақсартуға бо­лат­ ын
опциялар орналасқан. Жасалған файлды сапасы әртүрлі файл
ке­ңейт­ іл­ іміне экспорттауға болады. Құрылған панораманы экс-
портт­ аудан бұрын сырғымалы мәзірде орналасқан Quality (Сапа)
қасиетін Superb (жоғарылатылған) мәніне өзгертеміз (https://www.
microsoft.com/en-us/research/product/computational-photography-
applications/image-composite-editor/).

34-сурет. Image Composite Editor

2. Photo Gallery (35-сурет)
Windows 7 және 8-ге кірістіріліп орнатылған Фотогалерея –
өңдеудің негізгі мүмкіндіктері және тегтерді қосудың пайдалы
функцияларымен қамтылған, фотосуреттерді ұйымдастыру
программасы. Фотогалерея функциясының бірі  – суреттердің
панорамасын жасау. Бұл программа оны құрудың ең қара-
пайымы болып табылады.

71

Панораманы жасау үшін қажетті фотосуреттерді Фотога-
лереяға апару керек. Көшірілген фотосуреттердің барлығын
ерекшелеп, жоғарыда орналасқан Create (Құру) батырмасын
басып, Panorama мәнін таңдау керек. Панорама құрылғаннан
кейін, оны компьютерде алдын ала көру мүмкіндігінсіз сақтау
ұсынылады.

35-сурет. Photo Gallery

3. Autostitch (36-сурет)
Autostitch іск­ е қос­ ылғ­ анн­ ан ке­йін, бу­ман­ ың бел­гіш­ е­сін
ба­сып, фот­ о­сур­ етт­ ер­ді жүк­теп алу кер­ ек. Прог­рам­ма олар­ды
па­нор­ а­ма жа­сау үшін ав­том­ ат­ты түрд­ е жел­ ім­дей­ді (http://
matthewalunbrown.com/autostitch/autostitch.html).

36-сурет. Autostitch терезесі

72

4. Hugin (37-сурет)
Hugin – па­но­ра­ма­лард­ ы өң­деу­ге ар­налғ­ ан озық прог­ рам­ма.
Ол түр­лі фот­ оа­ пп­ ар­ атт­ ар­мен түс­ ір­ ілг­ ен фо­тос­ у­ретт­ ер­ді, тіпт­ і
үл­кен пан­ ор­ а­ма жа­сау үшін бір­не­ше фо­тос­ у­ретт­ і (жоғ­ арғ­ ы жә­не
тө­мен­гі) жап­сыр­ уғ­ а мүмк­ інд­ ік бер­ е­ді. Сон­дай-ақ лин­за­лар­ды
ка­либ­ рл­ еу жән­ е 360° па­но­рам­ а­лар жа­сау опц­ иял­ а­ры бар.
Бірд­ е-бір прог­ рам­мад­ а мұн­дай мүм­кін­дікт­ ер жоқ.
Сур­ етт­ ер­ді им­пор­ т­та­ған­нан кей­ ін олард­ ы дәл тур­ ал­ ау ке-
рек, сод­ ан кей­ ін про­грамм­ а тапқ­ ан қат­ е­лік­тер­ді, пай­дал­ а­нуш­ ы
өзі қолм­ ен жөнд­ еу ке­рек. Осы­дан кей­ ін ған­ а Hugin жұ­мыс іст­ ей
бас­тайд­ ы (http://hugin.sourceforge.net/).

37-сурет. Hugin

5. Google Photos (38-сурет)
Google Photos мил­лионд­ а­ған пайд­ а­ла­нуш­ ыл­ ар үшін фот­ о-
сур­ етт­ ерд­ і сақ­тауғ­ а ар­налғ­ ан әдетт­ ег­ і сер­виск­ е айн­ ал­ды. Ол
Android, iOS платф­ орм­ а­ла­рын­да, сайт­ жән­ е тіп­ті комп­ ью­тер
үшін прог­ рамм­ а рет­ інд­ е жұм­ ыс іст­ ейд­ і. Фо­то­сур­ етт­ ер­ді жүкт­ еп
ал­ған­нан ке­йін көм­ екш­ і функ­ция пай­да бол­ а­ды. Көм­ екш­ і фот­ о-
су­ретт­ ер­ді тал­дайд­ ы жә­не олар­ды жақс­ арт­ у жолд­ ар­ ын із­дейд­ і.
Бұл – шам­ а­мен бір жерд­ ен тү­сі­ріл­ген фо­тос­ ур­ ет­тер із­деу нем­ е­се
же­ке фо­тос­ ур­ етт­ ер­ді қо­су.

73

Көм­ екш­ і бір нүк­тед­ ен алынғ­ ан жапс­ ар­лас фо­то­сур­ ет­тер­ді
авт­ о­матт­ ы түр­де анықт­ ай­ды жән­ е олард­ ы пан­ ор­ ам­ а жа­сау үшін
же­лім­дейд­ і (https://www.google.com/intl/ru/photos/about/).

38-сурет. Google Photos

6. Dermandar (39-сурет)
Dermandar  – фотосуреттерді 1–2 рет қана шерту арқылы,
оларды панорамаға айналдыратын веб-сайт. Ол үшін веб-сайтқа
өтіп, екі опцияның бірін (360°-ты немесе кеңбұрышты шо-
лу) таңдау керек. Қажетті фотосуреттерді жүктеп, құралдың
оларды желімдеуі үшін бірнеше секунд күтеміз. Нәтижесінде,
тінтуір көмегімен бір бұрыштан екінші бұрышқа қозғалатын
панорама алынады. Fullscreen батырмасы бейнені кеңейтуге
мүмкіндік береді. Ал Options батырмасы арқылы файлды ком-
пьютерге JPEG форматында сақтаймыз (http://www.dermandar.
com/).

39-сурет. Dermandar

74

Dermandar  – он­лайн сер­ви­сінд­ е 3D пан­ о­ра­ма жас­ ау­дың
тол­ ық сип­ атт­ а­ма­сы. Оның кө­мег­ ім­ ен екі түр­лі пан­ о­ра­ма­лы
сур­ ет­тер­ді жас­ ауғ­ а бо­лад­ ы  – 360° (іс­ке қо­сыл­ған кадрл­ ар­дың
оңт­ ай­лы са­ны – 6) жән­ е кең бұр­ ыш­ты пан­ о­рам­ а (3 кадр).

Сап­ ал­ ы, анық жә­не әде­мі па­нор­ а­ма жас­ ау үшін, өлш­ ем­де­рі
бір­дей көп кадрд­ ы пай­да­ла­ну ұсы­ныл­ ад­ ы. Әдетт­ е, олар А–Я
принц­ и­пі бо­йынш­ а сұ­рыпт­ ал­ ад­ ы, яғ­ни алғашқы су­рет 1.jpg
жән­ е ал­ты фот­ ос­ ур­ ет­тен па­но­рам­ а жа­са­ған жағ­дай­да, соң­ғы
6.jpg деп ата­луы кер­ ек.

Бұл сер­висп­ ен жұ­мыс іст­ еу принц­ ип­ і күрд­ е­лі емес. Ол үшін
бас­ты бет­тег­ і Create Your Panorama-ны ба­су жет­кі­лікт­ і, әрі
қа­рай па­нор­ ам­ ан­ ың қаж­ ет­ті тип­ і ор­нат­ ылады (40-сурет):

Кеңбұрышты

Айналмалы
панорама

40-сурет. Create Your Panorama

Сод­ ан кей­ ін фот­ ос­ ур­ етт­ ер­ді жүкт­ еу­дің сұхб­ ат те­рез­ ес­ і пайд­ а
бол­ ад­ ы, бі­рақ жүк­теу тәрт­ іб­ і ту­рал­ ы ұмыт­па­ған жөн (А...Я).

Бір­не­ше се­кунд нем­ е­се мин­ ут­тан кей­ ін эк­ранд­ а пан­ ор­ ам­ а
пайд­ а бол­ ад­ ы, со­дан ке­йін сер­вис оны қолд­ ан­ уд­ ың бірн­ е­ше нұс-
қа­сын ұсы­над­ ы (41-сурет):

41-сурет. Панораманы қолдану нұсқалары

75

Мысалы, құрылған панораманы сервиске жүктеуге немесе
сілтеме көмегімен жеке сайтқа орналастыруға болады. Ол
үшін Dermandar сервисіне жұмысты бастамас бұрын тіркелу
қажет. Алынғ­ ан па­но­рам­ а­ны комп­ ью­терг­ е сақт­ ау­ға да бол­ а-
ды. Егер оны веб­-сайтқ­ а қою ке­рек болс­ а, Youtube нем­ е­се
бас­қа ұқ­сас серв­ ис­терд­ е­гі сия­ қ­ты Embed Code кө­шір­ у кер­ ек
(42-сурет).


42-сурет. Embed Code кө­ші­ру

Сон­дай-ақ серв­ ис сайт­ ынд­ а тірк­ ел­ген жағ­дайд­ а карт­ ад­ а
пан­ о­ра­ман­ ың ор­нын кө­рсете аламыз.

Тапс­ ырм­ а
1. Өз инф­ ор­ма­тик­ а каб­ и­не­ттеріңн­ ің жә­не каб­ и­нет орн­ а-

ласқ­ ан қаб­ ат дә­лі­зін­ ің 3D пан­ ор­ ам­ ас­ ын жоғ­ а­рыд­ а көр-
сет­ ілг­ ен фот­ оп­ а­но­ра­мал­ ар­ды құру әдіс­тер­ і­нің көм­ е­гі­мен
жас­ аң­дар.
2. Фот­ оп­ а­но­рам­ а­лард­ ы жас­ ауд­ ың бар­лық тәс­ ілд­ е­рін пай-
да­лан­ғанн­ ан ке­йін, сен­дер үшін ең ың­ғай­лыс­ ын жә­не
тиі­ м­ді­сін таңд­ ап, өз үй­ле­ріңн­ ің фот­ оп­ ан­ ор­ ам­ ас­ ын
жа­саңд­ ар.

76

§25–26. 3D пан­ о­ра­ма жас­ ау. Практ­ ик­ ум

Мақс­ а­ты: Microsoft корп­ о­ра­ция­сы ұсынғ­ ан Image Composite
Editor прог­ рам­мас­ ы­мен 3D па­нор­ а­ма жас­ ау.

Өтк­ ен саб­ ақ­та фот­ оп­ ан­ ор­ ам­ ал­ ар­ды тег­ ін жа­сай­тын 6 про-
грам­ма­ны қар­ аст­ ырғ­ ан бо­лат­ ынб­ ыз. Сол прог­ рамм­ ал­ ар­дың бі-
рі Microsoft кор­по­ра­ция­сы ұсынғ­ ан Image Composite Editor-мен
жұ­мыс жас­ ай­ық. Image Composite Editor прог­ рамм­ а­сы қолд­ а-
ныс­тағ­ ы ең қар­ а­пай­ым жә­не кең­ ей­тіл­ген па­но­ра­мал­ ық су­рет
ре­дакт­ ор­ ы бол­ ып та­был­ ад­ ы. Фот­ о­сур­ етт­ ен де, вид­ еодан да 3D
пан­ о­рам­ ал­ ық көр­ і­ніс­тер жа­сау мүмк­ інд­ і­гі бар. Прог­ рамм­ а тү-
рім­ ен жұ­мыс жа­сау үшін Microsoft жас­ а­ған Image Composite
Editor прог­ рамм­ ас­ ын Инт­ ер­нет арқ­ ыл­ ы ком­пью­тер­ге жүк­теу
қаж­ ет. Прог­ рамм­ а­ны рес­ми Microsoft сай­тын­ ан не­ме­се https://
www.microsoft.com/en-us/research/product/computational-
photography-applications/image-composite-editor/ сіл­тем­ е­сі ар-
қы­лы жүкт­ еуг­ е бол­ ад­ ы. Орын алу жад­ ын­ а қар­ ай екі нұсқ­ а­ның
бір­ ін таңд­ айм­ ыз (43-сурет).

43-сур­ ет. Image Composite Editor прог­ рамм­ а­сын жүкт­ еу ор­та­сы

Таңд­ ағ­ ан нұсқ­ ан­ ы Жүк­теу (Скач­ ать) бат­ ырм­ ас­ ын ба­су ар-

қыл­ ы жән­ е про­грамм­ а­сын­ ың қойғ­ ан талапт­ ар­ ы бо-

йын­ша жүкт­ ей­міз. Жүкт­ елг­ ен Image Composite Editor прог­ рам-

ма­сын­ ың ло­гот­ ип­ і түр­ інд­ е бо­лад­ ы (44-сурет).

77

44-сур­ ет. Image Composite Editor про­грам­ма­сын­ ың алғ­ ашқ­ ы тер­ ез­ е­сі

Image Composite Editor орт­ ас­ ынд­ а пан­ о­ра­ма жас­ ау үш функ-
цияд­ ан тұ­ра­ды: New Panorama from Images – жаң­ а сур­ ет­терд­ і
жүкт­ еу, New Panorama from Video – жаң­ а вид­ еолард­ ы жүкт­ еу,
Open Existing Panorama – бар па­но­рам­ ал­ ар­ды ашу (45-сурет).

45-су­рет. Image Composite Editor ор­тас­ ын­ ың функц­ ия­ла­ры

1. New Panorama from images функц­ ия­сы­на пан­ ор­ ам­ а жас­ ай-
тын алд­ ын ала таң­дал­ған сур­ ет­тер­ді жүк­тей­міз. Тер­ е­зен­ ің
жо­ға­ры жа­ғын­да бағ­ ыт­тай­тын төрт бат­ ыр­ма бар: су­рет­тер-
ді им­пор­ тт­ ау (IMPORT), жел­ імд­ еу (STITCH), кес­ у (CROP)
жән­ е эксп­ орт­тау (EXPORT). Оң жақ­та пан­ ор­ а­ман­ ы жақ-
сар­туғ­ а мүмк­ ін­дік бе­ре­тін оп­циял­ а­ры да бар. Имп­ ор­ тт­ ау
(IMPORT) тер­ е­зес­ інд­ е Structure panorama опц­ ияс­ ын­да су-
рет­терд­ ің орн­ ал­ ас­ у тәрт­ і­бін (image order) жә­не сур­ ет­терд­ ің
диапаз­ онд­ ар­ ын (angular range) өңд­ еуг­ е бол­ а­ды (46-сурет).

78

46-су­рет. Имп­ ор­ тт­ ау (IMPORT) те­рез­ ес­ і

2. Жел­ імд­ еу (STITCH) те­ре­зе­сін­де имп­ о­ртт­ алғ­ ан сур­ етт­ ерд­ ің
проек­ция (Projection) түрл­ е­рі­мен тан­ ы­сып, бір түр­ ін таң-
дайм­ ыз. Бұл тер­ е­зед­ е таңд­ алғ­ ан сур­ ет­тер бір-бі­рі­не ав­то-
матт­ ы түрд­ е же­лім­дел­ е­ді (47-сурет).

47-сур­ ет. Жел­ ім­деу (STITCH) те­ре­зес­ і

3. Ке­су (CROP) те­рез­ е­сінд­ е жа­салғ­ ан фо­топ­ а­но­рам­ ал­ ард­ ың
шек­ ар­ а­сын Авт­ о­мат­ты түрд­ е кес­ у (auto CROP) нем­ ес­ е Кес­ уд­ і
қа­жет ет­пей­ді (no CROP) дег­ ен ба­тырм­ ал­ ар­ ын таңд­ ауғ­ а
бол­ ад­ ы (48-сурет).

79

48-су­рет. Кес­ у (CROP) тер­ е­зе­сі

4. Эксп­ орт­тау (EXPORT) тер­ е­зес­ інд­ е фот­ о­па­но­ра­ма­лард­ ы
әрт­ үрл­ і сап­ а па­рам­ е­тр­лер­ і бар файл піш­ ім­де­рін­ е эксп­ орт-
тауғ­ а бо­ла­ды. Жас­ алғ­ ан пан­ о­рам­ а­ны экс­порт­тау ал­дынд­ а
Superb (жо­ғар­ ы) мәз­ і­рін­ ің ашылм­ а­лы ті­зім­ ін­де Quality-ді
(сап­ а) өз­герт­ уд­ і ұмытп­ аң­дар. Диск­ іг­ е экс­порт­тау (export
to disk...) фот­ оп­ ан­ о­рам­ а­лард­ ы сақ­тау ор­нын көрс­ ет­ іңд­ ер
(49-сурет).

49-су­рет. Эксп­ ортт­ ау (EXPORT) те­рез­ ес­ і

80

Фо­топ­ а­нор­ ам­ а дай­ ын бол­ды. Су­рет­те .jpg фор­мат­ ын­да сақ-
талғ­ ан нәт­ иж­ ес­ і көрс­ ет­ ілг­ ен (50-сурет).

50-сур­ ет. Фот­ о­па­но­ра­ма нәт­ иж­ ес­ і

А деңгейі
«Мектеп алаңы» ат­ты фо­топ­ а­но­ра­ма жас­ аңд­ ар. Смарт­фон

нем­ е­се фот­ о­ап­па­рат көм­ е­гі­мен мект­ е­птің сыртқы алаңының
қаж­ ет­ті жерл­ ер­ ін су­ретк­ е жән­ е вид­ ео­ ға түс­ ір­ ің­дер. Түс­ і­ріл­ген
сур­ етт­ ер мен вид­ еолар­ды бір бум­ а­ға сақт­ аң­дар.

Image Composite Editor про­грам­мас­ ы ар­қы­лы Имп­ о­рт­тау
(IMPORT) те­рез­ е­сі­нен Structure panorama опц­ ия­сын­да сур­ ет-
терд­ ің ор­нал­ ас­ у тәр­тіб­ ін (image order) zigzag түр­ ін­е жән­ е су­рет-
тер­дің диапаз­ он­да­рын (angular range) 360° vertically түр­ і­не
өз­герт­ ің­дер.
В деңгейі

Image Composite Editor прог­ рам­мас­ ы­ның жел­ ім­деу (STITCH),
ке­су (CROP) жән­ е экс­порт­тау (EXPORT) қа­дамд­ а­рын орынд­ ап,
сақт­ аң­дар.
С деңгейі

Дәл осы қа­дамд­ ар бой­ ын­ша «Мен­ ің мект­ еб­ ім» атт­ ы вид­ е­опа-
нор­ а­ма жа­саңд­ ар.

81

ЖИЫ­ Н­ТЫҚ БА­ҒАЛ­ АУ ТАПС­ ЫР­МАЛ­ АР­ ЫНЫҢ ҮЛГІЛЕРІ

1. Техникалық құралдар және программалық жасақтам­ а­

лар­дың көмегімен жасалынған, адамға көру, есту, сезу т.б.

сезімд­ ері арқылы берілетін жасанды әлем:

A) Вир­туал­ды шынд­ ық D) Ком­пьют­ ер­лік шынд­ ық

B) Ке­ңей­тілг­ ен шынд­ ық E) Тех­ник­ а­лық шынд­ ық

C) Бұлтт­ ық шынд­ ық

2. Бар­лық сез­ імд­ ер­ді бі­рік­ті­ріп, адам­ға әсер ету ... ... деп ата-

ла­ды.

3. Сәйк­ ест­ енд­ і­рің­дер:

1. A) Вирт­ уалд­ ы шынд­ ық көз­ ілд­ ір­ і­гі

2. B) Контр­ олл­ ер­лер

3. C) Вир­туалд­ ы шын­дық бас киі­мі

4. Тө­мен­де­гі ті­зім­нен ви­туа­ л­ды шын­дық­тың қолд­ а­ны­лат­ ын
сал­ а­лар­ ын таң­даң­дар:

Бі­лім бер­ у­
Ғы­лым
Му­зей­
Ме­ди­цин­ а
Газ­ ет-журн­ ал
Сәул­ ет жән­ е ди­зайн
Ой­ын-­сау­ық
Киб­ ер­тех­но­лог­ ия

82

5. Тәу­елд­ іл­ ік пен ойы­ н­дар псих­ о­лог­ иял­ ық тұр­ғыд­ ан жек­ е тұл-

ған­ ы ... жә­не ... деп екіг­ е бөл­ е­ді.

6. Компьютер мониторында көрсетуге бейім­делген қоршаған

ортаның 360°-тық бейнесі:

A) Вир­туалд­ ы тур D) 3D па­но­ра­ма

B) Ке­ңейт­ ілг­ ен шынд­ ық E) 3D басп­ а

C) Вирт­ уал­ды шынд­ ық

7. 3D турды қолд­ а­ну сал­ ал­ ар­ ы:

A) Жыл­жы­майт­ын мү­лік D) Му­зык­ а

B) Қон­ ақүй биз­не­сі E) Қол­ өн­ ер

C) Мейр­ ам­ха­на бизн­ ес­ і

8. Сәй­кес­тенд­ ір­ ің­дер:

1. Image Composite A) Бірн­ е­ше рет шерт­ у арқ­ ыл­ ы фот­ о-
Editor су­рет­терд­ і жаб­ ыст­ ы­ра­тын веб-сайт­

2. Photo Gallery B) Па­нор­ а­ма жас­ ау үшін жүкт­ ел­ген
фот­ о­су­ретт­ ерд­ і ав­то­мат­ты түрд­ е
3. Autostitch же­лімд­ ейд­ і

4. Dermandar C) Тегт­ ерд­ і қо­суд­ ың пай­да­лы мүм-
кін­дікт­ ер­ і мен өң­деу бо­йын­ша
нег­ із­гі мүмк­ ін­дікт­ ер­ і бар­ ұй­ым-
дас­тыр­ у прог­ рамм­ а­сы

D) Фо­тос­ у­рет­тен де, видеодан да
кө­рін­ іс­тер жас­ ай алад­ ы.

9. Вирт­ уалд­ ы тур жас­ ау кез­ ең­де­рін­ ің рет­ ін көр­сетіңдер:

Фот­ о­сур­ етт­ ерд­ ен үш өлш­ емд­ і ныс­ ан­дар жас­ ау

Нен­ і жә­не қа­лай көрс­ ет­ у қаж­ ет ту­рал­ ы жосп­ ар
әзірл­ еу­

То­лық вир­туал­ды тур алу үшін барл­ ық бөл­ ік­тер­ді
жи­нау

Су­ретк­ е тү­сі­ру жә­не сол су­ретт­ ерд­ ен қо­лайл­ ы­лар­ ын
таңд­ ап, өң­деу

10. Пан­ о­рам­ ал­ ар­ды өң­деуг­ е ар­нал­ған про­грамм­ а:

A) Hugin D) Photo Gallery

B) Google Photos E) Image Composite Editor

C) Dermandar

83

2-БӨЛ­ ІМ БОЙЫ­ Н­ША ҚО­РЫТ­ ЫН­ДЫ

3D жоб­ а­лау бөл­ ім­ і бойы­ нш­ а сенд­ ер­ «вир­туал­ды шынд­ ық»,
«ке­ңейт­іл­ген шынд­ ық», «вирт­ уалд­ ы тәуе­ лд­ і­лік», «вирт­ уал­ды
тур», «3D пан­ о­ра­ма» ұғым­дар­ ым­ ен тан­ ыс­ып, әр­қай­сыс­ ы­ның
нег­ ізг­ і мақ­сатт­ а­рын түс­ ін­діңдер. Вирт­ уалд­ ы шын­дық пен
кең­ ейт­ілг­ ен шын­дық­ты қолд­ а­ну сал­ а­лар­ ы туралы білдіңдер.
Вир­туалд­ ы жә­не кең­ ейт­іл­ген шынд­ ықт­ ың пси­хи­ка­лық жән­ е
фи­зи­ка­лық ден­саул­ ыққ­ а әсе­рі тур­ а­лы айты­ лд­ ы. Вирт­ уалд­ ы
техн­ о­ло­гия ар­тықш­ ыл­ ықт­ ар­ ы, олар­дың қаж­ ет­тіл­ і­гі, 3D тур-
лард­ ың қол­да­ну са­ла­лар­ ы, 3D па­нор­ ам­ а жә­не вирт­ уалд­ ы тур
жас­ ауғ­ а мүм­кін­дік бе­рет­ ін ар­найы жабд­ ық­тар мен прог­рам-
мал­ ық жа­сақ­та­ма­лар­мен та­ныс­тыр­ у жұ­мыс­тар­ ы берілді. Вир-
туалд­ ы тур жас­ ау кез­ ең­де­рі, жа­сал­ у жол­дар­ ы қад­ ам бо­йы­ нш­ а
кел­тір­ ілд­ і. Бұл бөл­ ім­нің маң­ ызд­ ыл­ ығ­ ы сенд­ ер­ді айн­ ал­ а­мыз­да
бол­ ып жатқ­ ан бар­лық сәт­терд­ і көр­се­ту­дің ең жақ­сы тә­сіл­де-
рі­мен та­ныс­ты­рып, ал­ған бі­лім­дер­ ің­ді өмірд­ е нәт­ иж­ е­лі пай­да-
ла­ну­ға үйр­ ет­ у бо­лып таб­ ыл­ а­ды.

Глос­са­рий
Вир­туал­ды шын­дық (virtual reality, VR) – техникалық құ-

ралд­ ар және программалық жасақтамалардың көмегімен жа­са-
лынған, адамға көру, есту, сезу т.б. сезім­дері арқылы беріл­ етін
жасанды әлем.

Ке­ңейт­ілг­ ен шын­дық (augmented reality, AR)  – комп­ ью-
терл­ ік құр­ ылғ­ ы­лар  – планш­ ет, смартф­ он мен инн­ ов­ ац­ ия­лық
гад­жет, сон­дай-ақ олар­ға прогр­ амм­ а­лық жас­ ақ­там­ а арқ­ ы­лы
нақт­ ы уақ­ ыт ре­жи­мін­де физ­ и­ка­лық әлем­ді цифрлық дер­ ек-
терм­ ен тік­ е­лей не­мес­ е жан­ ам­ а тол­ ық­тыр­ а­тын орт­ а.

3D панорама  – компьютер мониторында көрсетуге бейім-
делген қоршаған ортаның 360°-тық бейнесі.

Фо­топ­ ан­ ор­ ам­ ал­ ар – пай­да­ла­нуш­ ы­ларғ­ а бо­лып жатқ­ ан бар-
лық сәт­ті көр­сет­ уд­ ің ең жақс­ ы тәс­ іл­де­рі­нің бір­ і.

Виртуалды турлар (3D тур) – бір 3D панорамадан басқа пано-
рамаға өтуге мүмкіндік беретін бірыңғай «белсенді аймақтар»
кешеніне біріктірілген, әртүрлі 3D панорамалар жиынтығы.

84

3-БӨ­ЛІМ

АППАРАТТЫҚ
ЖАСАҚТАМА

Кү­ті­лет­ ін нәт­ и­жел­ ер:
• виртуалды машиналардың мақсатын сипаттау;
• мобильді құрылғылардың негізгі компоненттерінің

сипаттамаларын салыстыру: планшеттер, телефондар;
• аппараттық және программалық жасақтаманың даму

заңдылықтарын сипаттайтын мысалдар келтіру.

§27–28. Вир­туалд­ ы ма­шин­ ал­ ар

Еc­тер­ ің­ е түс­ і­ріңд­ ер: Сөздік:
• 3D па­но­ра­ма қал­ ай жа­са­
Вирт­ уал­ды ма­ши­на – Вирт­ уальная
ла­ды? маш­ и­на – Virtual machine
• 3D па­но­ра­ма жа­сау тәс­ іл­ Вирт­ уал­ды опе­рац­ ия­лық жүйе – Вир­
туальная опер­ ац­ ио­ нн­ ая сист­ ем­ а – Virtual
дер­ і. operating system
Үдер­ іст­ ік вир­туал­ды ма­ши­на – Про­
Мең­гер­ іл­ е­тін біл­ ім: цес­ с­ н­ ая вир­туальная ма­шин­ а – Process
• вирт­ уал­ды маш­ и­нал­ ар virtual machine
Жүйе­лік вирт­ уал­ды ма­ши­на – Сист­ ем­
дег­ ен не? ная вир­туальная маш­ и­на – System virtual
• вир­туал­ды маш­ и­нал­ ар­дың machine

мақс­ ат­ ы.

Вир­туалд­ ы ма­ши­на (51-су­рет)  – арн­ айы программал­ ық
жасақтама кө­мег­ і­мен жас­ ал­ған жас­ ан­ды комп­ ьют­ ер. Қа­ра-
пай­ым тілм­ ен айт­қан­да, бұл  – комп­ ьют­ ер ішін­дег­ і ком­пью­тер
жән­ е ол нег­ із­гі комп­ ью­тер ре­су­рс­тар­ ын пай­дал­ а­на­ды (же­дел
жа­ды, про­цесс­ ор жә­не қат­қыл диск).

51-су­рет. Вирт­ уалд­ ы маш­ и­наның сипаттамасы

86

Виртуалд­ ы ма­шин­ а­ға вир­туализ­ а­ция үшін қол­да­ныл­ а-
тын не­гіз­гі ком­пью­тер­ге сай кел­ е­тін кез кел­ген жүйен­ і ор-
нат­ уғ­ а бол­ а­ды. Бұл  – жаң­ а программа­лард­ ы орн­ а­ту, файл-
дар­ды сақ­тау мүмк­ ін­ді­гі бар вирт­ уалд­ ы қат­қыл диск­ іс­ і, бар-
лық программа­лар­ ы бар тол­ ыққ­ ан­ды опер­ ац­ иял­ ық жүйе. Ол
арқылы месс­ ендж­ ерл­ ер­де сөй­лес­ уг­ е, әлеу­мет­тік жел­ і­лерд­ е
отыр­ уғ­ а, ки­но көр­ уг­ е, муз­ ы­ка­ны тыңд­ ау­ға, мә­тінд­ ік құж­ ат-
тарм­ ен жұм­ ыс іст­ еу­ге, электронды хат­тард­ ы жі­бер­ уг­ е бол­ а-
ды (52-сур­ ет).

52-су­рет. Вирт­ уал­ды машинадағы опе­рац­ иял­ ық жүйе

Кез келг­ ен комп­ ью­тер қолд­ ан­ у­шы­сын­ а вирт­ уал­ды маш­ ин­ а
қа­жет емес, бір­ ақ озық қолд­ ан­ уш­ ы­лар оны жиі пай­да­ла­на­ды.
Вир­туал­ды ма­ши­на тө­мен­дег­ і мақс­ атт­ ар мен мінд­ ет­тер­ді орын-
дау үшін қол­дан­ ыл­ ад­ ы:
• Екін­ші/бас­қа опе­рац­ ия­лық жүйе ор­на­ту;
• Программал­ ық жасақтаман­ ы тес­тіл­ еу;
• Кү­дік­ті программал­ ар­ды қауі­ пс­ із іс­ке қос­ у;
• Комп­ ьют­ ерл­ ік же­лін­ ің эмул­ яц­ иясы (бәсекелестік);
• Не­гізг­ і комп­ ьют­ ер опе­ра­ция­лық жүй­ есі­нен іс­ке қос­ уғ­ а бол-

майт­ ын қо­сым­ша­лар­ды іск­ е қо­су.

87

Вирт­ уалд­ ы ма­шин­ а­ға Windows-тің өзге нұсқаларын нем­ ес­ е
Linux, UNIX си­яқт­ ы басқ­ а опер­ ац­ ия­лық жү­йелер­ді, сонд­ ай-ақ
түрл­ і программал­ ар мен утил­ ит­тер­ді ор­нат­ у­ға жә­не тек­се­руг­ е
бо­лад­ ы.

Вирт­ уал­ды маш­ и­на өте ың­ғайл­ ы, яғн­ и вирт­ уал­ды орт­ а­да
әр­түрл­ і бейт­ ан­ ыс программал­ ард­ ы сы­нау­ға бо­лад­ ы.

Виртуалды машиналар үдерістік және жүйелік болып, екі
топқа бөлінеді. Әрі қарай, жүйелеу виртуалды машин­ аның
жүйелеріне байланысты жүзеге асырылады, яғни егер олар
өзара сәйкес келсе, онда жүйелеу орындалады.

Үдерістік виртуалды машина жеке үдерісті қолдау
мақсатына бағытталып, оны орындауға арналған. Үдерістік
виртуалды машина іске қосылған кезде құрылып, жұмысы
аяқталғаннан кейін өшіріледі.

Жүйелік виртуалды машина  – толық қызметті, тұрақты
әрекет ететін жүйелік орта, ол операциялық жүйені ауқымды
қолданушылық үдерістер санымен қолдау үшін қызмет етеді.
Жүйелік виртуалды маш­ ин­ а «қонақ» операциялық жүйесіне
виртуалды аппа­ратт­ ық құр­ алдарға, оның ішінде процессор мен
жадыға, енгізу / шығару құрылғыларына, графикалық интер-
фейске қолжетімдікті қамтамасыз етеді.

Вирт­ уал­ды комп­ ьют­ ерл­ ерд­ і құр­ у жән­ е басқ­ ар­ уға арналған
көп­те­ген программал­ ар бар.

VirtualBox вир­туал­ды ма­ши­на­сы
VirtualBox  – ең тан­ ы­мал опер­ а­ция­лық жүй­ елерд­ і ор­на-

ту­ға бол­ а­тын те­гін вир­туал­ды маш­ ин­ а. VirtualBox – Windows,
Linux, FreeBSD, Mac OS жү­йелер­ і­мен жұм­ ыс істейд­ і.

VirtualBox опе­ра­циял­ ық жү­йелерд­ ің 32 жә­не 64 битт­ ік нұс-
қа­лар­ ын қол­дай­ды. VirtualBox VMware Workstation ақы­лы
программа­сынд­ а құ­рылғ­ ан вирт­ уалд­ ы комп­ ьют­ ер­лер­мен жұ-
мыст­ ы жүзеге асырады.

VirtualBox-ты ор­нат­ у жән­ е онымен үйде де жұ­мыс жас­ ау
өте ың­ғайл­ ы жән­ е қар­ ап­ ай­ым. Программа өнімд­ і жән­ е
тұр­ ақт­ ы. Ол кеңфунк­цио­нал­ ды, мен­шікт­ і ин­терф­ ей­сі бар
жән­ е ақысыз орнатылады.

88

VMware вирт­ уал­ды ма­ши­на­сы
VMware – ең та­ным­ ал жән­ е кең та­ралғ­ ан вир­туалд­ ы ма­ши-

на. VMware, әдетт­ е, ірі алаң­дар нем­ е­се кор­по­ра­ция­лар үшін
қол­да­ныл­ ад­ ы.

Вир­туал­ды VMware маш­ ин­ ас­ ы екі түр­де ұсынылады: Work-
station жән­ е Player. VMware Workstation  – қуа­ тт­ ы маш­ ин­ а,
бірақ ақылы. VMware Player – VMware Workstation-ның ақысыз
қысқартылған нұс­қас­ ы.

VMware Workstation 32 жә­не 64 битт­ ік жүй­ елерм­ ен, USB
3.0, түр­лі опер­ а­циял­ ық жүй­ елер­ді көтере алады.

VMware Workstation – ірі комп­ а­ниял­ ар қолд­ а­на­тын ең жақс­ ы
вирт­ уал­ды маш­ ин­ а, бір­ ақ оның бағасы жоғары болғандықтан,
жеке қолданушылар ара­сын­да та­ны­мал­дыл­ ы­ғы тө­мен.

Microsoft Virtual PC вир­туал­ды ма­ши­на­сы
Microsoft Virtual PC  – ақысыз вирт­ уалд­ ы маш­ ин­ а. Ол

кеңфунк­цион­ алд­ ы жән­ е ың­ғай­лы инт­ ерф­ ей­сі бар, бі­рақ оның
бір үлк­ ен кемш­ і­лі­гі – тек Windows опер­ ац­ ия­лық жү­йеле­рі­мен
жұ­мыс іс­теуі. Оған Linux не­ме­се Mac OS қос­ уғ­ а болм­ ай­ды.

СұрақтарЖғаажуапу­абпебреер­ йеійкік

1. Вир­туалд­ ы ма­ши­на­лар деген не?
2. Вирт­ уалд­ ы ма­шин­ а­лар қан­дай мақ­сатт­ а қолд­ ан­ ы-

лад­ ы?
3. Вир­туалд­ ы ма­ши­на кез келген қолданушыға қа­жет

пе?
4. Қандай вирт­ уалд­ ы маш­ и­наларды тегін пайд­ а­ла­нуға

болады?

ОйлОайнлаайныайқы, тқа, тлақлықылалйайыыққ

1. Вир­туал­ды комп­ ьют­ ерл­ ерд­ і құ­ру жә­не бас­қар­ уға арнал-
ған қан­дай программал­ ар бар?

2. Не себепті VMware вирт­ уал­ды маш­ и­насын кез келген
адам қолдана алмайды?

3. Вир­туал­ды маш­ и­на қал­ ай жұ­мыс іст­ ей­ді?

89

ТалТдаладпа, пс,аслаылыстсытыррааййыыққ

Дерб­ ес комп­ ью­тер мен вирт­ уалд­ ы ма­шин­ а арас­ ынд­ ағ­ ы
ай­ырм­ аш­ ыл­ ық нед­ е?Талдап, салыстырыңдар.

ДәДпәтпетрердгее оорыннддааййыыққ

Дәп­терг­ е вирт­ уалд­ ы маш­ ин­ а­лард­ ы қол­дан­ у қаж­ ет­тіл­ і-
гін жа­зыңд­ ар.

К­ омК­поьмюптьеюртдеердоероырныднадйаыйық қ

Жұ­мыс комп­ ьют­ ер­лер­ іңд­ е вирт­ уал­ды ком­пьют­ ер бар-
жоғ­ ын текс­ ер­ іңд­ ер. Егер бар бол­са, оны зертт­ еңд­ ер.

Ой бОөйлібсеөйлікісейік

1. Вир­туал­ды машинадағы опе­ра­ция­лық жү­йелерд­ ің жә­не
вир­туалд­ ы маш­ и­нал­ ард­ ы пай­да­ла­ну­дың ар­тықш­ ы­лық-
та­ры мен кемш­ і­лік­тер­ ін сы­ныпт­ ас­та­рыңм­ ен тал­қы-
лаңдар. Берілген кестені толтырыңдар.

Артықшылығы­ Кемшілігі

2. Сабақта не білдіңдер? Не үйрендіңдер? Өз ойларыңды
достарыңмен бөлісіңдер. Алған жаңа білімдеріңді
күнделікті өмірде қандай жағдайда қолдануға болады?
Мысал келтіріңдер.

90

§29–30. Мо­бильд­ і құр­ ылғ­ ыл­ ар сип­ ат­там­ а­сы

Еc­тер­ ің­ е түс­ ір­ іңд­ ер: Қы­зық­ты ақ­па­рат
• вир­туалд­ ы маш­ и­нал­ ар де­ге­
Бі­рін­ші план­шет­ті ал­ғаш рет Samsung
ні­міз не? комп­ ан­ ияс­ ы 1989 жыл­ ы жа­сап шығ­ар­
• вир­туал­ды маш­ и­нал­ ар­ды ған. Оның тек қа­ра-ақ түс­ті ажыр­ ат­ а
алат­ ын экр­ а­ны бар еді жә­не план­шетт­ ің
пай­да­ла­ну қаж­ етт­ і­лі­гі қан­дай? мүмк­ ін­дік­те­рі өте төм­ ен бол­ған. Бағ­а­сы
• вирт­ уалд­ ы машинадағы опе­ра­ 3000 дол­лар­ды құр­ ай­тын. Әрин­ е, мұн­
дай ба­ғал­ ы планш­ ет қар­ а­пайы­ м хал­ ық
ция­лық жүйе дег­ е­ні­міз не? үшін қол­жет­ ім­сіз еді. Сон­дық­тан мұнд­ ай
• вирт­ уал­ды маш­ и­нал­ ар­дың құр­ ыл­ғының иел­ е­рі кәс­ іп­керл­ ер, комп­ а­
ния басш­ ы­ла­ры, ең жоғ­а­ры бу­ын бухг­ал­
ар­тықш­ ыл­ ықт­ а­ры мен кемш­ і­ терл­ е­рі бол­ған.
лікт­ е­рі не­де?
Мобильді құ­рылғ­ ыл­ ар  – баст­ ы
Мең­гер­ іл­ е­тін біл­ ім: ерекш­ ел­ ік­тер­ і кішк­ ен­ е өлш­ ем­ і мен
• моб­ ильд­ і құр­ ыл­ғыл­ ар – план­ ат­қа­рат­ ын функ­циял­ ар­ ы­ның са-
ны бо­лып та­бы­ла­тын смарт­фон­дар,
шет­тер, те­леф­ он­дар­дың планш­ етт­ ер, электронды кіт­ апт­ ар,
не­гізг­ і комп­ о­не­нт­те­рі­нің те­ле­фонд­ ар, ноутб­ укт­ ер (ультра-
сип­ ат­та­ма­ла­ры; букт­ ер, нет­букт­ ер) (53-сур­ ет).
• апп­ а­рат­тық жә­не прог­рам­ Смартф­ онд­ ар  – ең ма­ңыз­ды ерек-
мал­ ық жасақтаманың да­му шел­ і­гі көл­ ем­ і мен тас­ ы­малд­ а­ну қа-
заңд­ ыл­ ық­та­ры. біл­ ет­ і жә­не көпт­ ег­ ен функц­ ион­ ал-
дық мүм­кін­дікт­ ер­ і бар құ­рылғ­ ы-
Сөздік: лар. Планш­ етт­ ер  – үлк­ ен экр­ ан-
Моб­ ильд­ і құ­рыл­ғы – мен жаб­дықт­ алғ­ ан жә­не Инт­ ер­нет-
Мобиль­ное устройство – ті, кі­тапт­ ард­ ы, офист­ ік пак­ ет­терд­ і,
Mobile device сонд­ ай-ақ ойы­ нд­ ард­ ы пай­дал­ ан­ у­ға
Ап­па­ратт­ ық жасақтама – мүм­кін­дік бе­рет­ ін құрылғылар.
Аппаратное обеспечение –
Hardware
Прогр­ ам­ма­лық жасақ­
тама – Программное обеспе­
чение – Software

a) Смартфон ә) Планшет б) Элект­ронд­ ы в) Ноутбук
кі­тап­

53-су­рет. Мобильді құ­рыл­ғыл­ ар

91

Электронды кіт­ ап­тар си­пат­ ы бой­ ынш­ а план­шет­терг­ е
ұқс­ айд­ ы, алай­да олар­дың мүмк­ ін­дікт­ ер­ і план­шетт­ ег­ і­дей көп
емес. Олар­дың нег­ із­гі мінд­ е­ті – кі­тап­тар мен электр­ он­ды файл-
дар­ды оқу. Бұл мобильді құ­рылғ­ ы­лар E-ink мат­ри­ца­сы­на не­гіз-
делг­ ен. Ол өзін­ ің қас­ ие­ т­те­рі бой­ ын­ша кәд­ імг­ і қағ­ азғ­ а ұқс­ ай­ды,
яғ­ни экр­ анд­ а жар­ ық жоқ, оны көз қар­ ап­ айы­ м қа­ғаз пар­ а­ғы
рет­ ін­де қа­был­дай­ды.

Электр­ онд­ ы кіт­ апт­ ар­дың ав­тон­ омд­ ы жұ­мыс іс­теу уақ­ ыт­ ы
3 күнн­ ен 10 күнг­ е дей­ін. Одан әрі 1 күн­нен 3 күнг­ е дей­ін ав­то-
номд­ ы жұм­ ыс іс­тейт­ін смартф­ он­дар жү­ре­ді, ал планш­ ет­тер
жүкт­ е­ме қар­қынд­ ы­лығ­ ы­на бай­лан­ ыс­ты 10 сағ­ ат­тан ар­тық жұ-
мыс іст­ е­мей­ді.

Мобильді құр­ ылғ­ ыл­ ар­дың нег­ із­гі ком­пон­ е­нтт­ ер­ і (54-сурет)
мен сип­ атт­ а­ма­лар­ ы.

54-су­рет. Мобильді құ­рыл­ғы­ның нег­ ізг­ і комп­ о­нен­ т­тер­ і

Кез кел­ген мобильді құ­рылғ­ ы  – бір-бі­рі­мен өзар­ а бай­ла-
нысқ­ ан жә­не тұ­тас алғ­ анд­ а құр­ ыл­ғын­ ың қа­лып­ты жұ­мы­сын
қамт­ а­мас­ ыз ете­тін көпт­ е­ген функц­ ио­налд­ ық аяқт­ ал­ған
мод­ уль­дерд­ ен тұ­ра­тын, күр­де­лі техн­ и­ка­лық құр­ ылғ­ ы. Бір
ғана мо­дуль іст­ ен шықса – құ­рылғ­ ын­ ың ішк­ і ақаул­ ы­ғы­на әке-
ліп со­ғад­ ы.

92

1. Ак­кум­ ул­ я­тор­лық бат­ а­рея (АКБ)  – мобильді құр­ ыл-
ғын­ ың не­гіз­гі (баст­ ап­қы) қуа­ т көз­ і. Пай­да­ла­ну үрд­ і­сін­де-
гі жағ­ ым­сыз қас­ и­етт­ ер­ і­нің бі­рі  – «ескіру», яғн­ и сый­ым-
дыл­ ығ­ ын жо­ғал­туы, ішк­ і кед­ ер­гін­ ің ұлғ­ аюы. Бұл  – қайт­ а
қал­пын­ а кел­мей­тін үр­діс жә­не ба­тар­ еяның «ескіру» жыл-
дам­ды­ғы көпт­ е­ген факт­ орл­ арғ­ а байл­ а­ныс­ты. Олард­ ың не-
гіз­гі­ле­рі  – дұр­ ыс пай­дал­ а­ну жән­ е сақ­тау шараларын орын-
дамау. Мобильді құр­ ылғ­ ын­ ың ак­кум­ у­ля­тор­лық бат­ а­рея­сы
бат­ а­реядан жән­ е электр­ он­ и­каның ша­ғын тақшасын­ ан тұ-
ра­ды. Элект­рон­ и­ка тақша­сы қорғаныс функциясын орын-
дайды, аккумулятордың өзін де, құрылғыны да төтенше
жағдайлардың алдын алады:
– акк­ у­мул­ ят­ ор­дың қор­ ект­ ен­дір­гіш клемм­ а­лар­ ы­ның қысқ­ а

тұй­ық­тал­ уы;
– зар­ ядт­ ау жән­ е пайд­ ал­ а­ну үр­ді­сінд­ е бат­ ар­ еяның қы­зып

кет­ уі;
– бат­ ар­ еяны бел­гі­лен­ген мөл­шерд­ ен кем за­рядт­ ау;
– ба­та­реяны белг­ і­ленг­ ен мөл­шер­ден арт­ ық за­ряд­тау.

Ак­кум­ ул­ ят­ ор­лық бат­ а­реяның не­гізг­ і си­пат­та­ма­лар­ ы:
– но­мин­ алд­ ы кер­неу  – әдет­те 3,6–3,7 Вольт. То­лық зар­ яд-

тал­ған ба­тар­ ея үшін 4,2–4,3 Вольт;
– сыйымдылық – смартфондар үшін, шамамен, 700  мАсағ-тан

(миллиАмпер * сағат) 5000 мАсағ-қа дейін және одан да
көп.
2. Қо­рек­тенд­ і­ру контр­ ол­лер­ і  – CPU (орт­ а­лық проц­ есс­ ор),
RAM жә­не ROM (жа­ды мик­росызбал­ ар­ ы), түр­лі кү­шейтк­ іш­тер,
кей­де перн­ е­тақт­ а мен дисп­лей жән­ е т.б. си­яқ­ты тел­ еф­ он­ның
жек­ е тор­ ап­тар­ ы мен құ­рыл­ғыл­ ар­ ын қо­рект­ енд­ ір­ у­ге арн­ ал­ған
кер­неуд­ ің бір­неш­ е түр­ ін­ е АКБ кер­неуін түрл­ енд­ і­ру үшін қыз-
мет етед­ і. Сон­дай-ақ АКБ зар­ ядт­ ау үрд­ і­сін басқ­ а­рад­ ы. Про-
цес­сорм­ ен бірг­ е оған енг­ із­ іл­ген нем­ е­се сырт­қы ды­быс кү­шейт-
кіш­те­рін, мик­роф­ он, буз­зерд­ і (по­ли­фонд­ ық дау­ыс күш­ ейт­кіш)
бел­сен­ді­ред­ і. Сонд­ ай-ақ SIM (Subscriber Identification Module)
карт­ а­мен де­рект­ ерд­ і алм­ а­суд­ ы қамт­ ам­ а­сыз етед­ і. Жек­ е чип
тү­рін­де орынд­ ал­ған не­ме­се проц­ ес­сор құр­ а­мынд­ а бір­ ік­тір­ іл­ уі
мүмк­ ін.
3. Жүйел­ ік тақш­ а мо­бильд­ і құ­рыл­ғыл­ ар комп­ он­ ен­ тт­ е­рін­ ің
ма­ңызд­ ы элем­ ент­ і бо­лып та­бы­лад­ ы. Ол электр­ он­ды құ­рал, жа-
ды, проц­ есс­ ор, бейн­ еж­ ыл­дамд­ ат­қыш жән­ е олард­ ы байл­ ан­ ыс­ты-
руш­ ы комп­ он­ е­нтт­ ер­ден тұр­ а­ды. Барл­ ық осы ком­по­нен­ тт­ ер кез

93

келг­ ен мо­бильд­ і құр­ ылғ­ ы­ның ана­лық тақш­ ас­ ын­ а ор­нат­ ы­ла­ды.
Бұл  – өте «күр­де­лі» мод­ уль, ол ыл­ғал­дың, темп­ ер­ ат­ ур­ а­ның,
кер­неу­дің жән­ е бас­қа факт­ орл­ ард­ ың әсер­ ін­ ен іс­тен шы­ғуы
мүмк­ ін.

4. Орт­ а­лық про­цесс­ ор (central processing unit, CPU)  –
мобильді құр­ ыл­ғы­лард­ ың не­гізг­ і ком­пон­ ен­ті бо­лып таб­ ы­лад­ ы.
CPU кез келг­ ен жек­ е комп­ ьют­ ер­де, ноутб­ ук­те жән­ е т.б. ор­на-
лас­қан проц­ ес­сор тә­різ­дес. Ол құр­ ыл­ғы­ның прог­рамм­ а­лық қам-
там­ ас­ ыз етуін­де қар­ аст­ ыр­ ылғ­ ан маш­ и­нал­ ық ко­ман­да­лард­ ы,
нұс­қау­лықт­ ар мен опе­рац­ ия­лард­ ы, бас­қа мод­ ульд­ ер­мен жә­не
құ­рылғ­ ыл­ арм­ ен нақ­ты өза­ра әрек­ ет­те­су­ді жән­ е олард­ ы кей­ ін-
нен бас­қар­ у­ды орынд­ ау­ға арн­ алғ­ ан. Бір сөзб­ ен айт­қанд­ а, про-
цес­сор – мобильді құр­ ыл­ғын­ ың жұм­ ы­сын тол­ ығ­ ым­ ен бас­қар­ а-
тын «ми». Жек­ е чип түр­ інд­ е орын­дал­ған. Сонд­ ай-ақ құ­рылғ­ ы-
ның қал­ ып­ты жұ­мыс іс­теу ке­зінд­ е бо­лат­ ын көп­тег­ ен үр­діст­ ер­ге
жау­ап бер­ е­ді. Олар­дың не­гізг­ і­ле­рі: бей­нен­ і дисп­лейг­ е шы­ға­ру,
мобильді жел­ і сиг­нал­дар­ ын қа­был­дау жән­ е өңд­ еу, перн­ ет­ ақ­та-
лық мод­ уль сиг­налд­ ар­ ын қаб­ ыл­дау жән­ е өңд­ еу, кам­ ер­ а жұ­мы-
сын бас­қа­ру, ақ­па­ратт­ ы қаб­ ылд­ ау/жіб­ ер­ у құр­ ыл­ғыл­ а­ры, ба­та-
реяны зар­ яд­тау үр­ді­сі (қо­рек­те­ну контр­ олл­ е­рім­ ен бірг­ е) жән­ е
та­ғы бас­қал­ ар.

5. Жедел жад­ ы (RAM). Дер­ ект­ ерд­ і уақ­ ыт­ша сақт­ ау үшін
қызм­ ет ете­ді. Онд­ а прог­рам­мал­ ық кодт­ ың барл­ ық про­цес-
сор­лық есеп­теу­лер­ і жүр­гіз­ іл­ е­ді, нақт­ ы ағымд­ ағ­ ы сәтт­ е есеп-
теу жән­ е ақ­па­ратт­ ы өңд­ еу нәт­ и­жел­ е­рі сақт­ а­ла­ды (мыс­ а­лы,
муз­ ы­ка­ны тыңд­ ау, видеон­ ы ойн­ а­ту, қос­ ымш­ ал­ ар, ой­ын­дар
жә­не т.б.).

6. Пер­не­тақ­та­лық мо­дуль  – або­нент нөм­ ір­ ін, SMS ха­бар-
ла­мал­ ар мәт­ ін­ ін те­ру­ге ар­налғ­ ан стан­дарт­ты сандық перн­ е-
тақ­та.

7. Құр­ ыл­ғы­ның LCD диспл­ ейі (эк­ран) – тік­ ел­ ей көр­ у ақп­ а-
рат­ ын көр­се­те­тін құ­рал. Не­гіз­гі си­патт­ а­мал­ ар­ ы:
– рұқс­ ат ету қаб­ і­ле­ті, яғн­ и ой­на­тыл­ а­тын пик­сель­дерд­ ің (нүк-

те­лер­дің) сан­ ы. Бұл пар­ ам­ етр жоғ­ ар­ ы бол­ған сайы­ н, су­рет
анық жә­не са­пал­ ы бо­лад­ ы.
– ойн­ ат­ ыл­ ат­ ын (көр­се­ті­ле­тін) түст­ ер­дің сан­ ы. Түр­лі түс­ті
диспл­ ейл­ е­рі бар ес­кірг­ ен тел­ еф­ онд­ ард­ а бұл мән, нег­ і­зін­ ен,
4096 түс­ті құр­ айд­ ы. Қаз­ ір барл­ ық зам­ ан­ ауи смартф­ онд­ ар
16 млн түст­ і дисп­лей­мен жаб­дық­тал­ған.

94

8. Сенс­ ор­лық эк­ран де­рек­тер­ді енг­ і­зу жә­не мобильді құ-
рылғ­ ы­лар­ды бас­қа­ру үшін қыз­мет етед­ і. Оның мын­ ад­ ай түр-
лер­ і бар: рез­ ист­ орл­ ы, сый­ымд­ ы, матр­ и­цал­ ы, проекц­ ия­лық-
сыйымд­ ы, бет­тік-акус­ти­кал­ ық тол­қын­дар эк­ра­ны жән­ е ин-
фрақ­ ы­зыл сәу­ле­лер то­ры бар экр­ ан. Мобильді құр­ ылғ­ ы­лар-
дың сызбал­ ар­ ын­да қол­дан­ ы­лат­ ын сенс­ ор­лард­ ың не­гізг­ і түр-
лер­ і олар­дың ти­імд­ і­ліг­ і мен ұзақ мерз­ імд­ іл­ іг­ і­не бай­лан­ ыст­ ы
ал­ғаш­қы үш түр­ і ке­ңін­ ен қол­дан­ ыл­ а­ды. Соңғ­ ы екі түр­ і қым-
бат бағ­ ас­ ы­на жән­ е басқ­ а­ру күрд­ ел­ і­лі­гі­не бай­лан­ ыст­ ы өте си-
рек қолд­ ан­ ы­ла­ды.

9. Қа­былд­ а­ғыш-та­рат­қыш  – мобильді GSM сигн­ ал­ ын қа-
былд­ ау жә­не бе­ру құрылғысы. Құ­ра­мынд­ а көп­тег­ ен функ­цио-
нал­дық эле­мен­ тт­ ер (ге­нер­ а­торл­ ар басқ­ ар­ ы­ла­тын кер­неу қаб­ ыл-
дағ­ ыш жә­не тар­ ат­қыш, жо­лақт­ ық сүзг­ і­лер, ше­шу­ші конд­ енс­ а-
торл­ ар, ин­дук­тивт­ і­лік жән­ е т.б.) орн­ а­лас­қан. Қаб­ ылд­ а­ғыш-та-
рат­қыш­тың ақау­лы­ғы кез­ інд­ е тел­ еф­ он мобильді же­лі­ге тірк­ ел­ е
ал­майд­ ы жән­ е дисп­лейд­ е GSM сиг­нал­ ы деңг­ ей­інің ин­ди­ка­то­ры
бол­майд­ ы.

10. Ан­тенн­ а  – баз­ ал­ ық станц­ ия шығ­ ар­ ат­ ын энерг­ иян­ ы
жин­ ақт­ ау­ға жән­ е оны ке­йін­нен қаб­ ылд­ ау жо­лы тізб­ ег­ і­не бер­ у­ге
арн­ алғ­ ан құрылғы.

Апп­ а­ратт­ ық жән­ е прог­ рамм­ а­лық жасақтаманың дам­ у
заң­дыл­ ық­тары
1. Ком­пью­тер­лік жү­йелер­ді ұйы­ мд­ ас­тыр­ уд­ ың нег­ із­гі прин­

цип­те­рі.
Бар­лық буы­ н­дағ­ ы ком­пьют­ ер­лер­ді функц­ ио­нал­ды ұй­ым-
даст­ ы­ру нег­ і­зінд­ е про­грамм­ а­лық бас­қа­ру­дың жән­ е ақ­пар­ ат­ты
екіл­ ік ұсы­ну­дың жал­пы прин­ци­пі жа­тыр.
2. Затт­ ық-энер­гет­ ик­ а­лық жә­не ақп­ ар­ атт­ ық тұ­таст­ ық.
Комп­ ью­терл­ ік жүйе тұ­таст­ ы­ғы, кез кел­ген техн­ и­кал­ ық
жү­й­ е­ лер си­яқ­ты, олар­да өте­тін зат­тай, энер­гет­ ик­ ал­ ық жән­ е
ақп­ ар­ ат­тық түр­лен­дір­ у (өңд­ еу), сақт­ ау, алм­ а­су (бер­ у) жә­не
басқ­ а­ру үде­ріс­те­рін­ ің тәу­ел­ді­ліг­ ін­ е байл­ а­ныс­ты. Нақ­ты тех-
ник­ ал­ ық жүй­ елерд­ е затт­ ы, энер­гиян­ ы жән­ е ақп­ ар­ атт­ ы түр-
лен­ді­ру, сақт­ ау жә­не ал­ма­су үде­ріс­те­рі өза­ра байл­ а­ныст­ ы.
Бұл үдер­ іс­тер­ді басқ­ ар­ у ақп­ ар­ атт­ ық ағын­дар­мен, ма­те-
риал­дық жә­не энерг­ ет­ ик­ а­лық та­сым­ алд­ ауш­ ы­ларм­ ен жү­зег­ е
асыр­ ы­лад­ ы.

95

3. Функц­ ион­ алд­ ық жән­ е құр­ ы­лым­дық тұт­ аст­ ық­ты арт­
ты­ру.
Бұл заң­ды­лық же­кел­ ег­ ен кі­ші жү­йелерд­ ің функ­цион­ ал-

д­ ық жән­ е құ­рыл­ ым­дық ин­тег­ра­ция­сы мен комп­ ью­терл­ ік жү­-­
йелерд­ ің жұ­мыс іст­ еу үде­ріс­ інд­ е затт­ ың, энерг­ иян­ ың жә­не
ақп­ а­рат­ты түрлендірудің аралық деңгейлері мен түрлерінің
азаюында көрінеді.
4. Не­гізг­ і функц­ ия­ны архивтеу.

Жүй­елер­дің бел­гіл­ і кла­сын да­мы­ту үдер­ і­сін­де, олар­дың
нег­ із­гі (ба­за­лық) функц­ ия­ла­ры­ның жи­ынт­ ығ­ ы сақ­тал­ ад­ ы.
Ком­пьют­ ер­лік жүй­ елерг­ е қа­тыст­ ы: әрб­ ір жа­ңа комп­ ьют­ ер-
лік ұрп­ ақ алд­ ыңғ­ ы бу­ын ком­пьют­ ерл­ ер­ і іск­ е асы­ра­тын нег­ із-
гі функ­циял­ ард­ ың жиы­ н­тығ­ ын сақт­ айд­ ы (ойн­ ат­ ад­ ы). Ком-
пьют­ ер­дің не­гізг­ і функц­ иял­ ар­ ын­ а PMTC – Processing (өңд­ еу),
Memory (сақт­ ау), Transfer (бе­ру), Control (бас­қар­ у) жат­ а­ды.
Осы­ның бар­лы­ғы ком­пьют­ ерл­ ік жүй­ елерд­ ің бар­лық дам­ у ке-
зең­дер­ і бойы сақ­тал­ ад­ ы. Ең қар­қын­ды өз­гер­ іс­терг­ е сер­вист­ ік
функ­ция­лар ұшыр­ ай­ды. Бұл өз­гер­ іст­ ер өнім­діл­ ікт­ і арт­ты­руғ­ а
жән­ е пайд­ ал­ а­ну­шын­ ың жүйе­арқылы ин­тер­фейс­ ін жет­ ілд­ і­ру-
ге ба­ғыт­талғ­ ан.
5. Функ­цион­ ал­дық-құр­ ыл­ ым­дық ұй­ымн­ ың жүйен­ ің мақс­ а­

тын­ а па­ра­-пар­лығ­ ы.
Мы­сал­ ы, ойы­ н ком­пьютер­ і­нің арх­ и­тек­тур­ ас­ ы сер­вер­дің
ар­хит­ ект­ ур­ ас­ ы­нан өз­ге­ше бол­ уы ти­іс. Егер бі­рінш­ і жағд­ ай­да
тым қымб­ ат емес, бі­рақ бел­гіл­ і бір есеп­теу жи­ынт­ ы­ғы­на оңт­ ай-
лан­ды­рыл­ған проц­ ес­сор, оным­ ен үйл­ е­сімд­ і жа­ды, граф­ ик­ а­лық
контр­ олл­ ер жән­ е ен­гі­зу құ­рыл­ғы­ла­ры алын­са жән­ е осын­ ың
бар­лы­ғы бір жал­ғыз ор­тақ ши­нам­ ен бай­лан­ ыс­са, ал екін­шіс­ ін­де
көпмақ­сатт­ ыл­ ыққ­ а бағ­ ытт­ алғ­ ан көппр­ оц­ есс­ орл­ ы па­рал­лель­ді
өңд­ еу, де­рект­ ерд­ і ұсы­ну шин­ ал­ ар­ ын­ ың кең жиы­ нт­ ығ­ ы тал­ ап
етіл­ е­ді. Алайд­ а шекс­ із көп­тег­ ен алг­ ор­ итмд­ ер нақ­ты құр­ ы­лым-
дар­ға сәйк­ ес көрс­ е­тіл­ уі мүм­кін емес. Бі­рақ сол функ­ция­лар
әм­беб­ ап жән­ е ар­найы құр­ алд­ арм­ ен оңт­ ай­ла­нуы мүм­кін. Осы-
лайш­ а, белг­ і­лі бір функ­цио­налд­ ық мақс­ атт­ ағ­ ы ком­пью­терл­ ік
жү­йелерд­ ің құ­ры­лым­ ын қа­лыпт­ аст­ ыр­ у ке­зінд­ е жүйен­ і ұй­ым-
даст­ ыр­ у­дың барл­ ық деңг­ ейл­ ер­ ін­де «әмб­ еб­ ап» жә­не «ар­найы»
ара­сын­да­ғы қай­шыл­ ықт­ ар­ды шеш­ у қа­жет. Әм­бе­бап элем­ ент-
терд­ і пай­дал­ а­ну функц­ ия­ның бел­гіл­ і бір жиы­ н­ты­ғын іс­ке

96

асы­ра­тын мин­ им­ ал­ды құ­ры­лым­ды (яғн­ и элем­ ен­ тт­ ер­дің ең аз
са­ны) ком­пьют­ ер­лік жүйен­ і құр­ у­ға мүм­кін­дік бе­ред­ і.
6. Са­па көрс­ етк­ іш­тер­ і­нің өза­ра байл­ а­ны­сы.

Ком­пьют­ ерл­ ік жүйе сап­ а­сын­ ың нег­ із­гі көрс­ ет­кіш­те­рі  –
өнімд­ іл­ ікт­ ің сип­ атт­ а­ма­лар­ ы, энер­ге­тик­ а­лық сип­ атт­ ам­ а­лар,
жү­йелерд­ ің сен­ імд­ і­лі­гі мен тиі­ м­діл­ і­гін­ ің си­патт­ а­мал­ а­ры, эко-
но­ми­ка­лық көр­сет­кішт­ ер  – өзар­ а байл­ а­ныст­ ы жә­не өза­ра тә-
уелд­ і.
7. Апп­ ар­ атт­ ық жә­не про­грамм­ а­лық ше­шімд­ ер.

Белг­ і­лі бол­ғанд­ ай, көп­те­ген мін­детт­ ерд­ і ап­пар­ ат­тық жән­ е
прог­ рам­ма­лық жолм­ ен ше­шуг­ е бол­ а­ды. Бі­рақ «прог­ рам-
ма­лық» әдіс орт­ а­лық про­цесс­ орд­ ың ре­су­рст­ ар­ ын жән­ е ком-
пью­терл­ ік жүйе­нің не­гіз­гі жа­ды­сын пай­да­лан­ у­ға нег­ ізд­ е­лед­ і,
ал «ап­па­ратт­ ық» бас­қа арн­ айы эле­мен­ т­тің (эле­мен­ т­тер­дің)
бо­лу­ын бол­жай­ды. Бі­рінш­ ін­ ің арт­ ықш­ ы­лығ­ ы, әдет­те, жыл-
дам әре­кет ету жә­не комп­ ью­терд­ ің не­гіз­гі эле­мен­ т­тер­ ін­ ің
қу­атт­ ы­лығ­ ын­ а тәу­елс­ із болу, бір­ ақ ол иілг­ іштігі төмен жә­не
өте қым­бат. Ал прог­ рам­ма­лық шеш­ імд­ ер, кер­ і­сін­ше, ар­зан,
әмб­ еб­ ап жә­не оңай жаң­ арт­ ы­ла­ды, бір­ ақ қуа­ тт­ ы ком­пьют­ ер­дің
бол­ у­ын тал­ ап ете­ді.
8. Тех­нол­ ог­ иял­ ард­ ың саб­ ақт­ ас­ты­ғы.

Бұл – не­ғұрл­ ым қыз­ ық­ты заңд­ ыл­ ық. Ол моральдық то­зу сал-
да­ры­нан бел­гіл­ і бір техн­ о­лог­ иян­ ы бірт­ ін­деп іс­ке асыр­ у жән­ е
одан кей­ ін оның (техн­ ол­ о­гиян­ ың) қайт­ ад­ ан неғ­ ұр­лым са­пал­ ы,
жо­ғар­ ы деңг­ ейд­ е пайд­ а бо­луы салд­ а­рын­ ан осы тех­нол­ ог­ иян­ ы
бір­тінд­ еп іс­ке асы­ру бол­ ып та­бы­лад­ ы.

Да­му ешқ­ аш­ ан ті­ке­лей бол­майд­ ы жә­не оны болж­ ай алмай-
мыз. Сонд­ ық­тан ап­пар­ ат­тық жән­ е про­грамм­ а­лық жасақтама-
ның дам­ у заң­дыл­ ық­та­ры олард­ ы ха­лық­тың тұ­ты­нуын­ а байл­ а-
ныс­ты өзг­ ер­ уі мүм­кін.

СұрақтарЖғаажуапу­абпебреер­ йеійкік

1. Мобильді құ­рылғ­ ыл­ ар дег­ ен­ ім­ із не?
2. Ком­по­нен­ тт­ ер­дің си­патт­ ам­ а­ла­ры мобильді құр­ ыл­ғын­ ың

белг­ іл­ і бір функ­цияс­ ын­ а әсер ете ме?
3. Апп­ а­рат­тық жән­ е про­грам­мал­ ық жасақтамадағы қан-

дай дам­ у заң­ды­лықт­ ар­ ын бі­ле­сің­дер?

97

ОйлОайнлаайныайқы, тқа, тлақлықылалйайыыққ

1. Не себепті мобильді құр­ ыл­ғыл­ ар уақыт өте келе жарам-
сыз болып қалады?

2. АКБ неліктен тез тозады?
3. Мобильді құр­ ыл­ғын­ ың жылд­ ам жұ­мыс іст­ еуі­нің бас­ты

сип­ атт­ а­ма­сына не жатады?
4. Комп­ ью­терл­ ік жүй­ елер­дің да­му заң­ды­лықт­ ар­ ы не үшін

қа­жет?

ТалТдаладпа, пс,аслаылыстсытыррааййыыққ

1. План­шет пен смарт­фон ара­сын­да­ғы айы­ рм­ аш­ ы­лық-
тард­ ы ажы­ра­тып көрс­ е­туг­ е бол­ а ма?

2. Планш­ ет диспл­ ейі­ нің өлш­ емд­ е­рін сал­ ыст­ ыр­ ың­дар.
3. Аталғ­ ан апп­ ар­ атт­ ық жән­ е про­грам­ма­лық жасақтама-

ның дам­ у заң­дыл­ ықт­ ар­ ын­ ан қанд­ ай қор­ ы­тынд­ ы жа-
сау­ға бо­лад­ ы?
4. Жүйен­ ің мақ­са­тын­ а функц­ ион­ алд­ ық-құ­ры­лымд­ ық
ұйымн­­ ың пар­ а­парл­ ығ­ ы әсер ете­тін­ ін қан­дай фак­ті­лер
раст­ айд­ ы?
5. Дербес компьютер процессоры мен смартфон процессо-
рының сипаттамаларын салыстырыңдар.

ДәДпә­тпетрерд­ гее оорынндд­ ааййыы­ ққ

1. Өз сөзд­ е­ріңм­ ен мобильді құр­ ылғ­ ы анық­та­масын жазың-
дар.

2. Ап­па­рат­тық жә­не прог­ рам­ма­лық жасақтаманың да­му
заңд­ ы­лықт­ а­рын дәпт­ ер­ге жаз­ ып алыңд­ ар.

98

­КомК­поьмюптьеюртдеердоероырныднадйаыйық қ

Зерттеу жобасы: «Мобильді құрылғылардың пайдасы
мен зияны».

Жобаның құрылымы:
• Титул беті;
• Кіріспе;
• Зерттеудің өзектілігі;
• Зерттеудің мақсаты, міндеті, әдістері;
• Мобильді құрылғылардың пайда болу тарихы (нақты бір

құрылғыны алуға болады);
• Қазіргі адам өміріне мобильді құрылғылардың әсері;
• Мобильді құрылғылардың артықшылықтары;
• Мобильді құрылғылардың кемшіліктері;
• Мобильді құрылғылардың адам денсаулығына (оның

ішінде баланың денсаулығына) әсері;
• Мобильді құрылғыларды қолдану ережелері;
• Оқушылар арасында сауалнама жүргізу және алынған

нәтижелерді талдау;
• Қорытынды;
• Қосымшалар (қажеттілігіне қарай).

Жобаның міндеттері:
1. Жобаның толық сипаттамасы Word форматында ұсы-

нылуы қажет.
2. Жоба презентациясын (PowerPoint форматында) қорғау

қажет.

Презентацияда мәтін, сурет, видео ақпараттар болады
және презентация автоматты айналым режимінде көрсе-
тілуі тиіс; көрсету уақыты 5− 7 минуттан аспауы керек.

Ой бОөйлібсеөйлікісейік

Сабақта не білдіңдер? Не үйрендіңдер? Өз ойларыңды
достарыңмен бөлісіңдер. Алған жаңа білімдеріңді күн-
делікті өмірде қандай жағдайда қолдануға болады? Мысал
келтіріңдер.

99

§31–32. Вирт­ уалд­ ы ма­ши­на құ­ру. Прак­тик­ ум

Вирт­ уалд­ ы ма­шин­ а­мен жұм­ ыс іс­теу үшін VirtualBox жүк-
теп, ор­на­ту қа­жет (55-сурет).

55-су­рет. Virtual Box

Сендер Windows VirtualBox мы­са­лын­да бір­ ін­ші вир­туал­ды
маш­ ин­ ан­ ы құ­ратын боласыңдар. VirtualBox бар­лық опер­ а-
ция­лық жү­йелерд­ е шам­ ам­ ен бірд­ ей көр­ і­нед­ і; егер сен­дер
macOS пайд­ а­ла­нуш­ ыс­ ы болс­ аң­дар да, сенд­ ер­де вирт­ уал­ды
маш­ ин­ а құ­ру бар­ ыс­ ынд­ а еш­қан­дай қиы­ н­дықт­ ар ту­ын­дам­ айд­ ы.
Программан­ ы іс­ке қос­ ып, Созд­ ать бат­ ыр­мас­ ын ба­сыңд­ ар (56-
сурет).

56-су­рет. Virtual Box-ты іске қосу

Вирт­ уалд­ ы маш­ ин­ а нақт­ ы опер­ ац­ иял­ ық жүйеге сәй­кес-
тен­дір­ іл­ іп құр­ ыл­ а­ды. Linux Mint опе­ра­циял­ ық жү­йесін пай-
дал­ ан­ған дұ­рыс. Видеоны Cinnamon 32/64-bit ресм­ и сайтынан
жүкт­ еп алыңд­ ар (57-сурет).
100