811-005-002к-20 Информатика 11 каз УЧЕБНИК ЕМН

57-сур­ ет. Linux Mint

Егер Windows 10 ор­на­ту қаж­ ет болс­ а, оны ресм­ и сай­тын­ ан
жүк­теп алу ке­рек. Опе­ра­циял­ ық жүйен­ і жүк­теп ал­ған­нан ке­йін
вир­туалд­ ы ма­ши­на құр­ уд­ ы баст­ ауғ­ а бо­лад­ ы. Ең ал­дым­ ен, атын,
тү­рін жә­не нұсқ­ ас­ ын көрс­ ет­ у кер­ ек. Аты (Name)  – вир­туал­ды
маш­ и­на­ның кез кел­ген атау­ын таңд­ аң­дар. Түр­ і (Type) – Linux,
өйт­кен­ і біз Linux Mint қоя­мыз. Версия (Version) – Ubuntu (32/64-bit),
осы жүйен­ ің нег­ і­зінд­ е Linux Mint жас­ ал­ған (58-сурет).

58-су­рет. Linux Mint құру

Ес­тер­ ің­ е сақт­ аңд­ ар, вирт­ уал­ды маш­ и­на – сенд­ ер­дің нег­ із­гі
комп­ ью­терл­ е­рің­нің ішінд­ е­гі вирт­ уалд­ ы ком­пьют­ ер. Вир­туалд­ ы
маш­ ин­ а үшін не­гіз­гі комп­ ьют­ ерд­ ің рес­ ур­ ст­ а­рын­ ың бір бө­ліг­ ін,
атап айт­қанд­ а, же­дел жа­ды жә­не қатқ­ ыл дис­кіден кең­ іст­ ік­ті
бө­ліп алу қаж­ ет. Linux Mint үшін біз 2048 МБ RAM бөл­ уг­ е кең­ ес
бер­ е­міз, ол іс­ке қос­ ылғ­ ан вирт­ уал­ды маш­ и­над­ а ға­на қол­да­ны-
лад­ ы. Windows 10 опер­ ац­ иял­ ық жү­йесі бар вирт­ уалд­ ы маш­ ин­ а
үшін біз 4096 МБ бө­луг­ е кең­ ес бер­ е­міз (59-сурет).

101

59-сур­ ет. Ресурстарды бөлу сұхбат терезесі

Одан әрі жүйе файлд­ ар­ды сақт­ ай алат­ ын вир­туалд­ ы қат­қыл
диск­ ін­ і құ­ру қаж­ ет (60-сурет).

60-су­рет. Виртуалды қатқыл диск құру

VDI түр­ ін­ ің (VirtualBox Disk Image) піш­ і­мі құ­рас­тыр­ уш­ ы-
лар­дың ұсы­ныс­ ы­мен дин­ ам­ ик­ а­лық бо­лып таб­ ы­ла­ды, бұл тек
қаж­ етт­ і кө­лемд­ і пай­дал­ ан­ у­ға мүм­кін­дік бе­ре­ді. Құр­ ас­тыр­ у-
шы­лар­дың ай­туы­ н­ша, тір­келг­ ен қатқ­ ыл диск жылд­ ам жұ­мыс
іс­тей­ді, бір­ ақ іс жү­зінд­ е бұл сез­ іл­мей­ді. Құ­рыл­ғы­да­ғы дис­кін­ ің
соңғ­ ы нұсқ­ а­дағ­ ы SSD болғ­ а­ны өте маң­ ыз­ды. Linux Mint опе-
ра­ция­лық жү­йесі­нің тек өзі үшін ған­ а диск­ і­де ша­мам­ ен 10 ГБ
орын қа­жет, со­ны еск­ е­ре оты­рып файл­дар үшін де орын қал-
дыр­ у ке­рек. Біз Mint үшін 50 ГБ қалд­ ыр­ уғ­ а ке­ңес бер­ ем­ із, олар
тек қаж­ етт­ іл­ іг­ і­не қар­ ай ға­на қол­дан­ ыл­ ад­ ы (61-сурет).

102

61-су­рет. Жаңа виртуалды қатқыл дисктің атын,
көлемін көрсетуге арналған сұхбат терезе

Вир­туал­ды маш­ и­на сәтт­ і құ­рыл­ды, ен­ді ол вир­туалд­ ы маш­ и-
на­лар ті­зім­ інд­ е пай­да бол­ а­ды (62-сурет).

62-сур­ ет. Виртуалды машина құруды аяқтау

Құр­ ылғ­ ан вирт­ уалд­ ы маш­ ин­ ан­ ы іс­ке қос­ ыңд­ ар. Жүйе бұр­ ын
жүкт­ ел­ген опер­ ац­ иял­ ық жүйен­ ің бей­нес­ ін­ е жол сұр­ айд­ ы (63-сурет).

63-су­рет. Жүктейтін дисктің жолын көрсету терезесі

Ен­ді Linux Mint вир­туал­ды опер­ ац­ ия­лық жү­йесім­ ен жұм­ ыс
іс­тей ала­сыңд­ ар. Осын­дай жол­мен кез келг­ ен опер­ а­ция­лық
жүй­ елер үшін вирт­ уал­ды маш­ ин­ а құ­руғ­ а бол­ ад­ ы.

103

ЖИЫ­ Н­ТЫҚ БА­ҒАЛ­ АУ ТАПС­ ЫР­МАЛ­ АР­ ЫНЫҢ ҮЛГІЛЕРІ

1. Ар­найы прогр­ амм­ ал­ ық жа­сақт­ ам­ а кө­мег­ ім­ ен жас­ алғ­ ан
жа­сан­ды ком­пьют­ ер:
A) Вир­туал­ды ма­шин­ а
B) Вирт­ уал­ды тур
C) Ке­ңейт­ ілг­ ен шынд­ ық
D) Вирт­ уалд­ ы шынд­ ық
E) 3D граф­ и­ка

2. Вирт­ уал­ды ма­ши­нал­ ард­ ы таң­даңд­ ар (3 жау­ап дұ­рыс):
A) VirtualBox
B) VMware
C) Microsoft Virtual PC
D) Microsoft Office
E) Mac OS

3. Бос орынд­ ы тол­ты­рың­дар:
Cмартф­ онд­ ар, планш­ ет­тер, электронды кіт­ апт­ ар, те­ле­фон-

дар, ноутб­ укт­ ер (ультра­бук­тер, нет­бук­тер) ... деп ата­лад­ ы.
4. Құ­рылғ­ ы­лардың атауын суретімен сәйкестендіріп, анық­

тама беріңдер:

1. Смартф­ он − ...

2. Ноут­бук − ...

3. Электр­ онд­ ы кіт­ ап − ...

4. Планш­ ет − ...

104

5. Бос орын­ды тол­тыр­ ыңд­ ар:
Сенс­ ор­лық эк­ран  – дер­ ект­ ерд­ і ... жә­не план­шетт­ і ... үшін

қызм­ ет ете­ді.
6. Моб­ ильд­ і құр­ ыл­ғы­лар эле­ме­нтт­ ер­ ін бел­гі­леңд­ ер (4 жау­ап

дұр­ ыс):
A) Жа­ды
B) Пер­не­тақ­та
C) Проц­ есс­ ор
D) Принт­ ер
E) Бейн­ е­жылд­ амд­ атқ­ ыш
F) Ска­нер
G) Байл­ а­ныс­ты­ру­шы ком­пон­ ен­ т­тер
7. Ком­пью­терд­ ің нег­ із­гі функ­циял­ а­ры (4 жа­уап­ дұ­рыс):
A) Processing (өң­деу)
B) Simplicity (қар­ ап­ айы­ м­ды­лық)
C) Control (бас­қа­ру)
D) Visibility (көр­нек­ і­лік)
E) Memory (сақт­ ау)
F) Attractiveness (тар­тымд­ ыл­ ық)
G) Transfer (бе­ру)
8. Ком­пью­терл­ ік жүйе са­пас­ ы­ның не­гізг­ і көрс­ ет­кішт­ е­рін
ажы­ра­тыңд­ ар:
Өнім­діл­ ік, прак­тик­ а­лық, энерг­ ет­ и­ка­лық, ға­рыш­тық,
жүйел­ ер­дің се­нім­діл­ і­гі мен тиі­ мд­ і­ліг­ і, жел­ ілік, эко­ном­ и-
кал­ ық
9. Мо­бильд­ і құ­рыл­ғыл­ ар сыз­бас­ ын­ а кір­ е­тін құр­ ауы­ шт­ ард­ ы
бел­гіл­ ең­дер (4 жау­ ап­ дұ­рыс):
A) Диспл­ ей
B) Сен­сорл­ ық экр­ ан
C) Жүйел­ ік тақш­ а
D) Акк­ ум­ ул­ ят­ ор
E) Құ­лақ­қап
F) ­Дау­ыс зор­айт­қыш
G) Адап­тер
H) Мод­ ем
10. Бос орын­дар­ды толт­ ыр­ ың­дар:
Мо­бильд­ і құр­ ыл­ғы­лар сыз­бан­ ың соңғ­ ы комп­ он­ ен­ті ... (1) бо-
лып та­был­ а­ды. Олар ... (2) түрг­ е бө­лін­ ед­ і: ... (3) жә­не ... (4).

105

3-БӨЛ­ ІМ БОЙЫ­ Н­ША ҚО­РЫТ­ ЫН­ДЫ

Ап­па­ратт­ ық жас­ ақ­там­ а бө­лім­ і бойы­ нш­ а сенд­ ер­ «вирт­ уал-
ды ма­шин­ а», «мо­бильд­ і құ­рылғ­ ы», «прогр­ ам­ма­лық жа­сақ­та-
ма», «ап­па­ратт­ ық жа­сақт­ а­ма» ұғымд­ ар­ ым­ ен та­нысы­ п, әрб­ ір
ұғымн­ ың не­гізг­ і мақ­сатт­ ар­ ын түс­ ін­діңдер. Вирт­ уалд­ ы маш­ и-
над­ ағ­ ы опер­ ац­ иял­ ық жүйе, вирт­ уалд­ ы ма­ши­на­ның мақс­ ат­ ы
мен мінд­ ет­те­рі, вир­туал­ды ком­пьют­ ер­лер­ді құ­ру жә­не басқ­ а-
ру­ға ар­налғ­ ан прог­рамм­ а түрл­ ер­ і қар­ ас­ты­рылд­ ы. Мо­биль­ді
құ­рылғ­ ы­лар­дың түр­лер­ і, нег­ ізг­ і комп­ о­нен­ т­те­рі, оның ішінд­ е,
ак­кум­ ул­ я­тор­лық ба­тар­ ея, қо­рек­тенд­ і­ру контр­ олл­ ер­ і, жүйел­ ік
тақш­ а, орт­ ал­ ық проц­ есс­ ор, жед­ ел жад­ ы, перн­ ет­ ақт­ ал­ ық мо-
дуль, құ­рыл­ғы­ның LCD дисп­лейі, сен­сор­лық эк­ран, қаб­ ылд­ а-
ғыш-тар­ ат­қыш, ан­тен­на­ның сип­ ат­та­ма­ла­ры кел­тір­ іл­ді. Апп­ а-
ратт­ ық жән­ е прог­рам­мал­ ық жас­ ақт­ а­ман­ ың да­му заңд­ ыл­ ық­та-
ры, атап айтқ­ анд­ а, ком­пьют­ ерл­ ік жүйе­лер­ді ұй­ымд­ ас­тыр­ у­дың
не­гізг­ і прин­ципт­ ер­ і, зат­тық-энерг­ ет­ и­кал­ ық жә­не ақп­ а­рат­тық
тұт­ аст­ ық, функ­цион­ алд­ ық жән­ е құр­ ыл­ ымд­ ық тұт­ аст­ ық­ты арт-
тыр­ у, не­гізг­ і функц­ иян­ ы архивтеу, сап­ а көр­сетк­ іш­те­рі­нің өза-
ра бай­ла­ны­сы, апп­ ар­ ат­тық жән­ е прогр­ ам­ма­лық ше­шім­дер мен
техн­ ол­ о­гия­лард­ ың саб­ ақт­ ас­тығ­ ы қа­раст­ ы­рыл­ды. Бұл бөл­ ім­нің
маң­ ызд­ ыл­ ығ­ ы сенд­ ер­ге вир­туал­ды маш­ ин­ ан­ ың мақс­ ат­ ын, мо-
биль­ді құр­ ыл­ғыл­ ар­дың не­гіз­гі комп­ о­не­нтт­ е­рі­нің сип­ ат­та­мал­ а-
рын кел­тір­ іп, сенд­ ер­дің ап­пар­ атт­ ық жә­не прогр­ амм­ ал­ ық жа-
сақт­ а­ман­ ың да­му заңд­ ы­лықт­ а­ры ту­ра­лы жал­пы бі­лімд­ е­рің­ді
қал­ ыпт­ аст­ ыр­ у бо­лып та­бы­лад­ ы.

Глос­са­рий
Вирт­ уалд­ ы маш­ и­на  – арн­ айы прог­рам­мал­ ық жа­сақт­ а­ма

көм­ ег­ ім­ ен жа­салғ­ ан жа­санд­ ы комп­ ью­тер.
Моб­ иль­ді құр­ ыл­ғы­лар  – баст­ ы ерекш­ ел­ ік­тер­ і кіш­ке­не

өлш­ е­мі мен ат­қар­ а­тын функ­циял­ ар­ ы­ның сан­ ы бол­ ып таб­ ы-
ла­тын смартф­ он­дар, план­шет­тер, элект­ронд­ ы кіт­ ап­тар, те­ле-
фонд­ ар, ноутбуктер (ультрабуктер, нетбуктер).

Смарт­фонд­ ар  – ең маң­ ызд­ ы ерекш­ е­ліг­ і көл­ ем­ і мен тас­ ы-
мал­да­ну қа­біл­ е­ті жә­не көпт­ ег­ ен функ­цион­ алд­ ық мүм­кін­дікт­ ер­ і
бар құ­рылғ­ ы­лар.

Планш­ етт­ ер – үлк­ ен экр­ ан­мен жабд­ ықт­ алғ­ ан жә­не Инт­ ер-
нет­ті, кі­тапт­ ард­ ы, офист­ ік пак­ етт­ ерд­ і, сон­дай-ақ ойы­ нд­ ард­ ы
пайд­ а­лан­ у­ға мүм­кінд­ ік бер­ ет­ ін құрылғылар.

106

4-БӨ­ЛІМ

ЗАТТАР ИНТЕРНЕТІ

Күт­ і­лет­ ін нәт­ и­жел­ ер:
• заттар интернетінің жұмыс қағидаларын сипаттау;
• заттар интернетінің перспективалары туралы айту;
• конструкторда ыңғайлы мобильді қосымшаның интерфейсін

құру;
• кодтың блоктарымен және циклдерімен мобильді қосымшаны

жасау;
• әзірленген мобильді қосымшаны орнату жолын түсіндіру;
• ақылды үй датчиктерінен алынған деректерді шығаруды

ұйымдастыру;
• ақылды үй датчиктерінен алынған деректерді шығару

программаларын әзірлеу;
• ақылды үй құрылғысын басқару үшін программа әзірлеу.

§33–34. Зат­тар инт­ ер­нет­ і дег­ ен не?

Еc­тер­ ің­ е түс­ і­ріңд­ ер: Сөздік:
• мо­бильд­ і құ­рылғ­ыл­ ар де­ге­нім­ із не?
• моб­ ильд­ і құ­рылғ­ы­лар қан­дай Зат­тар инт­ ерн­ ет­ і – Инт­ ерн­ ет
ве­щей – Internet of Things
комп­ о­не­нт­тер­ден тұр­ а­ды? Бі­рыңғ­ ай же­лі – Един­ ая сеть –
• апп­ ар­ атт­ ық жән­ е прог­рамм­ а­лық Unified network
Экож­ үйе – Экос­ ист­ ем­ а – Ecosystem
жасақтамада қан­дай дам­ у заңд­ ы­
лық­та­ры бар?

Мең­гер­ іл­ е­тін біл­ ім:

• затт­ ар ин­терн­ ет­ і де­ген­ ім­ із не? Зат­тар инт­ ерн­ ет­ і (Internet of
• зат­тар ин­тер­нет­ і­нің жұ­мыс Things, IoT)  – бір-бі­рі­мен нем­ е­
се сыртқ­ ы ор­там­ ен әре­кет жа­сау
қа­ғи­дал­ ар­ ы; үшін кі­рікт­ і­рілг­ ен тех­нол­ ог­ ия­
• зат­тар инт­ ер­не­тін­ ің қол­дан­ ы­лу лар­мен жабд­ ық­талғ­ ан, осынд­ ай

са­лал­ а­ры.

Бұл қы­зық жел­ і­лерд­ і ұй­ым­даст­ ы­руд­ ы эко­
но­мик­ а­лық жән­ е қоғ­ ам­дық үде­
XX ға­сырд­ ың ба­сынд­ а фи­зик ріст­ ер­ді қайт­ а құр­ у­ға қаб­ і­лет­ті
Ник­ ол­ а Тесл­ а ра­диотол­қынд­ ар құ­бы­лыс ре­тін­де қар­ аст­ ы­ра­тын,
бар­лық зат­тард­ ы бас­қар­ ат­ ын әрек­ етт­ ер мен опер­ а­циял­ ард­ ың
«үл­кен ми» нейр­ он­да­рым­ ен па­ бөл­ і­гі­не адамн­ ың қа­ты­су қаж­ ет­
ра-­пар бо­ла­тын­ ын бол­жад­ ы. Ал

оны бақ­ ыл­ ау құ­рал­да­ры қал­тағ­а ті­лі­гін болд­ ыр­майт­ ын фи­зик­ а­
оңай сыйы­ п кет­ ед­ і де­ген. лық объе­ к­ті­лерд­ ің «затт­ ард­ ың»

есеп­теу же­ліс­ ін­ ің тұ­жы­рымд­ а­

ма­сы. IоT тұрмыстық техникадан бастап кішкентай датчиктер-

ге дейін бір-біріне қосылған интеллек­туалды құрылғылардың

кешенін білдіреді (64-сур­ ет).

64-су­рет. Затт­ ар инт­ ерн­ е­ті

108

Бүгінгі күні Интернет желісі бұлттық технология

көмегімен миллиардтаған өндірістік және тұрмыстық тех-
никаларды өзара байланыстыруды қамтамасыз етеді (14-
сызба).

ӨНДІРІСТІК ЗАТТАР ТҰРМЫСТЫҚ ЗАТТАР
ИНТЕРНЕТІ ИНТЕРНЕТІ

Ауыр машина Алып жүретін
өндірісі гаджеттер

Қоғамдық Смартфондар
көлік

Ақылды қалалар Ауқым- Телевизор
Автоматтандыру ды желі Тұрмыстық
арқылы мәлімет электр құралдары
алмасуға арналған про-
граммалық жасақтама

Өндіріс Ақылды үй
жүйелері

Денсаулық сақтау Үйге арналған гаджет-
терді автоматтандыру

14-сызба. Өндірістік және тұрмыстық заттар интернеті

Затт­ ар инт­ ерн­ ет­ ін жү­зег­ е асы­ру үшін мына шарт­тард­ ы
орынд­ ау қа­жет:

1. Бір­ ыңғ­ ай ор­та­лық
Барл­ ық зат­тар­дың орт­ а­лығ­ ын­да мақ­сатқ­ а же­ту бо­йынш­ а
программа­ны бе­рет­ ін адам емес, құрылғы тұр­ уы ти­іс. Ол басқ­ а
құр­ ыл­ғыл­ ард­ ы жән­ е тапс­ ырм­ ал­ ард­ ы орын­дау­ды ба­қыл­ ап,
дер­ ект­ ерд­ і жин­ айд­ ы. Мұнд­ ай құрылғы әр үйд­ е, кеңс­ ед­ е жән­ е
басқ­ а жерл­ ер­де тұ­руы кер­ ек. Олар де­рек­тер ал­ма­са­тын жән­ е
кез келг­ ен жерд­ е адам­ға көм­ ект­ е­се­тін бі­рыңғ­ ай жел­ ін­ і бір­ ік­
ті­ред­ і.
2. Бір­ ыңғ­ ай станд­ артт­ ар
Бірыңғай стандарттардың сақталмауы жаһандық заттар
ин­тернетіне қолжеткізу жолында басты кедергі болып табы-
лады.
Жүйенің ауқымды жұмысы үшін бірыңғай тіл қажет. Өз­де­
рін­ ің эко­жүй­ есі жо­лынд­ а қаз­ ірг­ і таң­да Apple, Google, Microsoft
комп­ ан­ ия­ла­ры қар­қынд­ ы жұ­мыс жас­ ап жа­тыр. Бір­ ақ олар­дың
бар­лы­ғы же­ке-же­ке жұ­мыс жа­сауда, де­мек, ең жақс­ ы жағ­дайд­ а

109

біз тек жерг­ і­лікт­ і жүй­ елерді ала алам­ ыз, олард­ ы тіпт­ і қа­ла дең­
гейі­ нд­ е бі­рік­ті­ру қиын болады.

Бұл жағд­ ай­да жү­йелер­дің бір­ і станд­ арт бо­лып қал­ ып­тас­ ады
нем­ есе әр­бір же­лі жерг­ іл­ ікт­ і бол­ ып қа­ла бе­ред­ і жән­ е жа­һан­дық
дең­гейі­не дейі­ н өс­пей қа­луы мүм­кін.

3. Қауі­п­сіз­дік
Заттар интернетінің жүйелерін әзірл­ ей оты­рып, де­рект­ ерд­ і
қорғ­ ау тур­ ал­ ы ойл­ ан­ у қа­жет. Егер ха­кер жел­ і­ні бұ­за­тын болс­ а,
ол мәліметтердің бәр­ ін бі­ле­тін бол­ ад­ ы.
Бүг­ ін­гі күн­ і бізд­ і әр­түрл­ і «қо­сыл­ған» құр­ ылғ­ ыл­ ар қор­
шайд­ ы: кө­шед­ е қауі­ п­сіз­дік жән­ е эко­мо­нит­ о­ринг жү­йелер­ і
жұ­мыс іс­тей­ді. Зат­тар интернеті тұр­мыст­ а, тұр­ғын үй ком­му­
налд­ ық ша­руа­шы­лы­ғы жә­не инд­ ус­ тр­ ия­лық сал­ а­да, кө­лікт­ е,
ау­ылшар­ уаш­ ыл­ ы­ғын­да жән­ е мед­ и­ци­над­ а қолд­ ан­ ыл­ а бас­та­ды
(15-сызба).

– өндіріс – бөлшек сауда
– көлік – логистика
– қорғаныс – банктер
– ауылшаруашылығы – қызмет көрсету
– инфрақұрылым

IoT индустриясы

– мұнай, газ, тау-кен өнеркәсібі – ауруханалар
– сақтандыру қызметі – денсаулық сақтау
– ақылды үйлер – ақылды ғимараттар
– тамақ өнімдерін өндіру – IoT компаниялары

15-сызба. Затт­ ар ин­терн­ ет­ і ин­дус­ т­рияс­ ы

1. Янд­ екс. Нав­ иг­ ат­ ор (65-су­рет).
Смартф­ он­дар мен планш­ ет­тер коорд­ и­натт­ ард­ ы, қоз­ғал­ ыс
бағ­ ы­ты мен жылд­ ам­дығ­ ын Ян­декс қыз­мет­ і­не бер­ е­ді, ал пай­
да­ла­нуш­ ы­лар­дан қа­былд­ анғ­ ан ақп­ ар­ ат ком­па­ниян­ ың сер­ве­
рін­де тал­дан­ а­ды. Жол кепт­ е­лісі ту­ра­лы мә­лі­мет алғ­ ан соң,
қос­ ымш­ а жүр­гіз­ у­ші­ге ав­том­ атт­ ы түр­де айн­ а­лып өту нұсқ­ ал­ а­
рын ұсы­над­ ы жә­не те­леф­ он­ның нем­ ес­ е планш­ етт­ ің эк­ран­ ын­
да мар­шрут­ты көр­сет­ ед­ і. Моб­ ильд­ і құр­ ылғ­ ыл­ ар, де­рект­ ер­ді

110

өң­деу ор­та­лықт­ а­ры жә­не Янд­ екс қо­сымш­ ас­ ы дер­ ек­терд­ і адам­
ның қа­тыс­ уы­ нс­ ыз бөл­ іс­ е­тін зат­тар инт­ ерн­ е­ті­нің нақ­ты мы­са­
лы бол­ а ала­ды.

65-су­рет. Янд­ екс. На­ви­га­тор

2. Спортт­ ық IoT (66-су­рет).
Спорт­та зат­тар инт­ ерн­ е­тін ста­тис­ти­ка жин­ ау жә­не де­рект­ ер­
ді тал­дау үшін пай­да­ла­над­ ы. IoT-ше­шімд­ е­рін қолд­ а­ну әрт­ үрл­ і:
ка­ло­рия шы­ғы­нын қад­ ағ­ ал­ айт­ ын таң­ғы жү­гі­ріст­ і әуесқ­ ой­лар­ға
ар­нал­ған мо­бильд­ і қо­сымш­ ал­ ар­дан кә­сі­би спорт­тағ­ ы өн­дір­ іс­тік
ақ­па­ратт­ ық-есепт­ еу жүй­ елер­ ін­ е дейі­ н.
Ко­манд­ а­лық IoT-шеш­ ім жек­ е спорт­шы­лар мен бар­лық
ұжым­ның жағ­дайы­ н қа­да­ға­лай­ды. Спорт­шын­ ың орын
ауы­ с­ты­руы, та­мыр­ ы­ның соғ­ уы тур­ ал­ ы ақп­ ар­ ат оның үс­тін­ е
ки­ген кеуд­ е­шес­ і­не орн­ ат­ ылғ­ ан датч­ икт­ ер көм­ е­гі­мен алы­
над­ ы.
Коорд­ и­натт­ ар мен мед­ иц­ ин­ ал­ ық те­лем­ ет­рия басш­ ыл­ ық­ты
шұғ­ ыл ақп­ а­рат­пен жән­ е қо­сал­қы қыз­мет­те­рін қам­там­ ас­ ыз
ете оты­рып, бұлтт­ ық платф­ орм­ а­ға жі­бер­ іл­ ед­ і. Жат­тықт­ ы­
ру­шы ұжым жағ­дай­ын бағ­ а­лау үшін тайм-аутт­ ы күтп­ ест­ ен
ой­ын так­ти­кас­ ын құр­ ас­тыр­ ад­ ы жә­не қал­ ыпт­ асқ­ ан жағд­ айд­ ы
тез есеп­ке алып, шар­ а қолд­ а­ну арқ­ ас­ ынд­ а қарс­ ыл­ аст­ а­рын
жең­ е алад­ ы.

111

66-су­рет. Спортт­ ық IoT

3. Ақылд­ ы есеп­тег­ іш­тер.
Ақыл­ды есеп­те­гіш­тер тұр­ғын үй-ком­мун­ ал­дық шар­ уаш­ ы­
лы­ғынд­ а, IoT-техн­ ол­ о­гиял­ а­рын зиятк­ ер­лік дис­петч­ ерл­ ен­ді­ру
жү­йесінд­ е рес­ у­рст­ ар­ды есепт­ ейт­ін ақыл­ды құр­ ал­дар ре­тін­де
қолд­ а­ныс тап­ты. Инт­ ерн­ ет­ке қос­ ыл­ған есеп­тег­ іш­тер көрс­ ет­
кішт­ ер­ді бұлт­қа бе­ред­ і, ал дисп­ ет­чер жек­ е үй­дег­ і, квар­талд­ ағ­ ы
не­ме­се жалп­ ы қа­лад­ а­ғы су, электр не­мес­ е газ шы­ғын­ ын көр­ ед­ і.
Бұл менш­ ік ие­лер­ ін­ ің пәт­ ер­ле­рінд­ е бо­лу-болм­ ауы­на қа­ра­май,
нақ­ты уа­қыт ре­жим­ інд­ е рес­ у­рст­ ард­ ы тұ­тын­ уд­ ың тол­ ық кө­рі­
ніс­ ін­ е ие бо­луғ­ а, есепт­ еу құ­рал­да­рын қа­шық­тық­тан басқ­ а­ру­ға,
тұр­ғынд­ арғ­ а жед­ ел есепшот­тар жі­бе­ру­ге мүмк­ інд­ ік бе­ред­ і.
4. Ауы­ лш­ ар­ уаш­ ыл­ ы­ғы (67-су­рет).

67-сур­ ет. Затт­ ар ин­терн­ ет­ і ауы­ л­шар­ уа­шыл­ ы­ғынд­ а

112

Же­ке­лег­ ен өсім­дікт­ ер­ге не­мес­ е егіст­ ікт­ ерг­ е орн­ ат­ ыл­ған
дат­чик ақп­ ар­ ат­ты бұлтт­ ық серв­ ер­ге жіб­ е­ред­ і, ол жер­ден де­
рек­тер опе­рат­ орғ­ а кел­ іп түс­ е­ді, кө­шетт­ ің жай-күйі­ н жән­ е
оның же­міс қас­ и­етт­ ер­ ін жақ­сарт­ у жөн­ інд­ ег­ і ұсын­ ыс­тар­ды
экр­ ан­ға шы­ғар­ а­ды. Қы­зан­ ақ өн­дір­ уш­ іл­ ер­дің жар­тыс­ ы­нан
ас­там­ ы жән­ е Израиль мақт­ а өсір­ у­шіл­ е­рін­ ің үш­тен бі­рі ыл­
ғалд­ ы­лық­ты, то­пы­рақ тем­пер­ ат­ ур­ ас­ ын жән­ е то­пыр­ ақ­тың
басқ­ а да сип­ ат­та­мал­ а­рын мо­ни­тор­ инг жа­сау үшін жүйен­ і
пайд­ а­лан­ а­ды.

5. Ақыл­ды зауы­ т­тар (68-сур­ ет).
Электр энер­ге­ти­ка­сы мен же­ңіл өнер­кә­сіпт­ е зат­тар
инт­ ер­не­тін қол­да­ну­ға қы­зығ­ уш­ ы­лық артт­ ы. IoT-тех­нол­ о­
гиял­ ар­дың кө­мег­ ім­ ен тең­ із желі ге­не­рат­ ор­лар­ ы­ның опе­ра­
торл­ ар­ ы рот­ ор­лар мен тур­бин­ а­лард­ ың то­зуы­ н қаш­ ық­тан
ба­қы­лай­ды, олар­дың өнімд­ і­ліг­ ін қад­ ағ­ ал­ айд­ ы. Уақы­ ты­лы
қыз­мет көрс­ ет­ у есеб­ і­нен «жел турб­ и­нал­ ар­ ын­ ың» тоқ­тау
қаупі азай­ты­лад­ ы жән­ е бри­га­да­лард­ ы қа­шық­та­ғы те­ңіз
плат­форм­ ал­ ар­ ын­ а жіб­ е­ру қа­жетт­ і­ліг­ і жой­ыла­ды. Ше­телд­ ік
зау­ыт­тард­ ың иел­ е­рі IoT-тың ин­дус­ тр­ ия­лық бизн­ ес­тің
шығ­ ын­дар­ ын қыс­қар­ту мен кір­ іст­ і арт­ты­ру­дағ­ ы ар­тық­шы­
лықт­ а­рын тү­сінд­ і.

68-су­рет. Өнд­ і­ріст­ е­гі зат­тар инт­ ер­не­ті

113

Cтанок пен қозғ­ алтқ­ ыш­тар шығ­ ар­ а­тын швей­цар­ иял­ ық
комп­ а­ния өнд­ ір­ іст­ ік ин­жен­ ерл­ ерд­ ің ар­ма­нын  – ал­дын
ала тех­ни­ка­лық қыз­мет көрс­ ет­ у (ТҚ) мүмк­ інд­ іг­ ін жүз­ е­ге
асырды.

6. Алып жү­рет­ ін IoT (69-су­рет).
Ірі ақп­ ар­ ат­тық техн­ о­ло­гиял­ ар комп­ ан­ ия­ла­ры ме­диц­ и­
нал­ ық затт­ ар инт­ ер­нет­ ін дам­ ыт­ уғ­ а инв­ ест­ иц­ ия са­ла бас­
та­ды. Осынд­ ай шеш­ ім­дер­дің бі­рі сен­сор ар­қыл­ ы де­не­де­гі
ау­руд­ ың дин­ а­ми­ка­сын жән­ е ем­дел­ у­шіл­ ер­дің сауығуын 24/7
ре­жи­мін­де қа­дағ­ а­лай­ды. Мон­ и­то­ринг нақ­ты уақ­ ыт реж­ и­
мінд­ е ста­цион­ ар мен үй­дег­ і көр­сетк­ ішт­ ерд­ і жин­ ау­дан бас­
тал­ ып, дер­ ект­ ерд­ і ем­деуш­ і дәр­ і­гер мен зерт­ха­нағ­ а тал­дау
жән­ е ше­шім қа­былд­ ау үшін жі­бе­ру­ге дей­ін­гі әре­кет­терд­ і
қам­тиды.
Ме­диц­ ин­ ад­ а емд­ еу мек­ ем­ е­сі шең­бер­ ін­де жұ­мыс жас­ ап жат­
қан қыз­мет­керл­ ерг­ е дә­рі-дәр­мек­тер не­ме­се құр­ алд­ ар қо­ры­ның
сарқ­ ы­луы тур­ ал­ ы ес­керт­ у бе­рет­ ін жоб­ ал­ ар бар.

69-су­рет. Алып жү­рет­ ін затт­ ар инт­ ер­нет­ і

IoT арх­ ит­ ек­тур­ ас­ ы. 16-сызб­ а­да төрт дең­гейд­ ен жә­не деңг­ ей
арас­ ын­да әрек­ ет етет­ ін бас­қар­ у мен қау­іпс­ ізд­ ік мүмк­ ін­дік­те­
рін­ ен тұр­ а­тын IoT арх­ и­тек­ту­рас­ ы бей­нел­ енг­ ен.

114

Қосымша ІоТ қосымшалар Қауіпсіздік-
деңгейі ті қамтамасыз
ету мүмкінді-
Басқару Қосымша- Қызметтер- Қызметтер- гінің деңгейі
мүмкіндігінің ларды және ді қолдаудың ді қолдаудың
қызметтерді Қауіпсіздік-
деңгейі қолдау негізгі шектеулі ті қамтамасыз
деңгейі деңгейі деңгейі ету мүмкінді-
Басқару
мүмкіндігінің Желі деңгейі Желі мүмкіндігінің деңгейі гінің негізгі
Трафик мүмкіндігінің деңгейі
негізгі деңгейі
деңгейі Қауіпсіздік-
Құрылғы мүм- ті қамтамасыз
Басқару кіндігінің ету мүмкінді-
мүмкіндігінің деңгейі гінің шектеулі

шектеулі деңгейі
деңгейі

Құрылғы Шлюз мүмкін-
деңгейі дігінің деңгейі

16-сыз­ба. IoT арх­ и­тек­тур­ а­сы

Жел­ і деңг­ ейі екі нег­ ізг­ і функц­ иян­ ы орынд­ айд­ ы. Же­лі мүм­
кінд­ ікт­ е­рі құр­ ыл­ғы­лар мен шлюз­дерд­ ің өзар­ а әрек­ ет­те­рін­ е
тәуе­ л­ді. Тас­ ы­малд­ ау мүм­кін­дікт­ е­рі IoT қос­ ым­ша­лар­ ы мен қыз­
метт­ ер­ ін, сонд­ ай-ақ IoT басқ­ а­ру жән­ е бақ­ ыл­ ау тур­ а­лы ақп­ ар­ ат­
та­рын­ ың тас­ ы­мал­дауы­на жат­ а­ды.

Қыз­мет­терд­ і жә­не қос­ ымш­ ал­ ард­ ы қолд­ ау дең­гейі, қо­сымш­ а­
лар­мен пайд­ а­ла­ны­лат­ ын мүм­кін­дікт­ ер­ді бер­ ед­ і. Көпт­ е­ген түр­лі
қос­ ым­ша­лар жалп­ ы қол­дау мүмк­ інд­ ікт­ ер­ ін пайд­ а­ла­на ала­ды.
Мы­сал­ ы, де­рект­ ер­ді жал­пы өңд­ еу жә­не ДҚ басқ­ ар­ у жа­тад­ ы.

Қос­ ымш­ а дең­гейі IoT құр­ ыл­ғыл­ а­ры­мен өзар­ а әре­кетт­ е­се­
тін бар­лық қо­сымш­ ал­ ар­дан тұр­ ад­ ы. Басқ­ ар­ у мүмк­ інд­ ікт­ е­рін­ ің
деңг­ ейі же­лі­ні бас­қа­ру­дың дәст­ үр­лі функ­ция­лар­ ын қамт­ ид­ ы,
яғн­ и ақаул­ ар­ды, конф­ и­гур­ а­циян­ ы, есепк­ е алуд­ ы, жұ­мыс көр­
сетк­ іш­те­рін жән­ е қауі­ п­сіз­дікт­ і басқ­ ар­ у.

Қ­ ау­іпс­ ізд­ ікт­ і қамт­ а­ма­сыз ету мүм­кінд­ ікт­ ер­ ін­ ің деңг­ ейі,
қос­ ымш­ а­лар­ға бай­ла­ныст­ ы емес қауі­ пс­ із­дік­ті қамт­ а­ма­сыз ету­
дің жал­пы мүм­кінд­ ік­те­рін қам­ти­ды.

Қ­ ау­іпс­ із­дікт­ і қам­там­ а­сыз ету­дің жал­пы мүм­кінд­ ікт­ е­рін­ ің
мы­сал­дар­ ы:
– қос­ ымш­ а деңг­ ей­інд­ е: ав­то­ри­за­ция, ау­тент­ и­фи­кац­ ия,

қо­сым­шал­ ар дер­ ек­те­рі­нің құп­ иял­ ыл­ ығ­ ын жә­не тұ­таст­ ығ­ ын

115

қор­ғау, жек­ е өмірг­ е қол сұ­ғыл­ у­дан қорғ­ ау, қау­іп­сізд­ ік
аудит­ і жән­ е ант­ и­ви­рус­тық қор­ғау;

– же­лі деңг­ ей­ін­де: авт­ ор­ и­зац­ ия, ау­тент­ и­фик­ а­ция, пай­да­ла­ну
ту­ра­лы де­рек­тер­дің жән­ е сигн­ ал бе­ру де­рек­те­рі­нің құ­пия­
лы­лығ­ ы, сон­дай-ақ сиг­нал бе­ру де­рек­тер­ і­нің бү­тінд­ іг­ ін қор­
ғау;

– құ­рыл­ғы дең­гей­інд­ е: аут­ ент­ иф­ и­кац­ ия, авт­ оризация, құр­ ыл­
ғын­ ың бүт­ ін­діг­ ін тек­се­ру, кір­ у­ді бас­қар­ у, де­рект­ ерд­ ің
құп­ ия­лы­лығ­ ы мен бүт­ ін­діг­ ін қор­ғау.
Қауі­ п­сізд­ ік­ті қам­там­ ас­ ыз ету­дің арн­ айы мүмк­ ін­дік­те­рі,

қос­ ым­шал­ ард­ ың тал­ апт­ а­рым­ ен, мыс­ а­лы, мо­биль­ді тө­лем­дерд­ ің
қауі­ п­сізд­ ік та­лап­та­ры­мен ты­ғыз байл­ а­ныс­ты.

Зат­тар ин­тер­не­ті  – адамд­ ар мен затт­ ар­дың өза­ра әре­
кет етет­ ін тең­дес­ і жоқ бол­ аш­ ағы, алайд­ а бү­кіл әлем бой­ ынш­ а
бірыңғ­ ай жел­ іг­ е қо­сыл­ған милл­ ионд­ а­ған «зат­тар» үшін ІоТ-ны
енд­ ір­ у­дің та­бы­сы жа­һанд­ ық деңг­ ейд­ е әрек­ етт­ ер­дің үй­ле­сім­ді­
ліг­ ін, се­нім­ді­ліг­ ін жән­ е тиі­ м­діл­ іг­ ін қамт­ а­ма­сыз етет­ ін ауқ­ ым­
ды станд­ арт­тард­ ың бо­луы­на тік­ ел­ ей байл­ ан­ ыс­ты бо­лад­ ы.

Бүг­ інг­ і кү­ні IoT бір­ ың­ғай тол­ ық қам­тит­ ын стан­дарт­тауд­ ың
болм­ ауы – оны енг­ і­зуд­ і те­жейті­ н нег­ ізг­ і проб­лем­ ал­ ар­дың бір­ і.

Затт­ ар ин­тер­нет­ ін ұйы­ мд­ ас­тыр­ уғ­ а бай­ла­ныс­ты тех­нол­ ог­ ия­
лар­ды стан­дарт­таум­ ен бірн­ еш­ е хал­ ы­қар­ ал­ ық зертт­ еу топт­ а­ры
ай­на­лыс­ а­ды, олар­дың не­гіз­гіл­ е­рі Рад­ иоэлект­ро­ник­ а жә­не
электр­ о­тех­ник­ а бо­йын­ша станд­ артт­ ар­ды әзір­леу са­ла­сын­да­ғы
ма­манд­ ар қау­ым­даст­ ығ­ ын­ ың (IEEESA) Internet of Things то­бы
жән­ е Ха­лық­ а­рал­ ық Электр байл­ а­ны­сы одағ­ ы­ның (ХЭО) стан­
дарт­тау сект­ о­рын­ ың то­бы бол­ ып таб­ ы­ла­ды.

Бүг­ інг­ і күн­ і ХЭО-да зат­тар ин­тер­не­ті бой­ ынш­ а ба­зал­ ық
станд­ артт­ а­р әзірл­ ен­ді. Затт­ ар ин­терн­ ет­ і ерекш­ ел­ іг­ і­мен қолд­ а­
ныст­ а­ғы тех­но­ло­гиял­ ар­ды пайдалану бо­йынш­ а көпт­ ег­ ен мәс­ е­
ле­лер қа­раст­ ы­ры­лу­да. Кез кел­ген жа­ңа тұ­жы­рым­да­ма­ға тән,
затт­ ар ин­терн­ е­ті­нің станд­ арт­тау про­це­сі жел­ і ар­хи­тек­тур­ а­сын,
«затт­ ар­дың» тал­ апт­ ар­ ы мен мүм­кін­дікт­ ер­ ін жән­ е олард­ ы қол­
дан­ уд­ ың нақ­ты техн­ о­ло­гия­лар­ ын­ а дей­ін затт­ ар инт­ ерн­ ет­ ін­де
«зат­тард­ ың» бір-бір­ і­мен жә­не сырт­қы орт­ а­да­ғы құ­рылғ­ ы­
лар­мен жә­не адам­дарм­ ен тік­ е­лей өзар­ а әрек­ етт­ ес­ уін ұйы­ м­дас­
тыр­ уғ­ а мүмк­ ін­дік бер­ ед­ і.

Қа­зірг­ і уа­қытт­ а инф­ о­ком­му­ник­ ац­ ия са­лас­ ын­да әр­түр­лі тех­
но­ло­гия­лар станд­ артт­ а­ла­ды. Алайд­ а оны қамт­ ам­ ас­ ыз етуг­ е мүм­
кінд­ ік бе­рет­ ін техн­ ол­ о­гиял­ ар емес, қаз­ ірг­ і за­манғ­ ы ақп­ ар­ атт­ ық

116

қоғ­ ам­да өза­ра іс-қим­ ылд­ ың не­гіз­гі бірл­ і­гі бо­лып та­был­ ад­ ы.
Мыс­ а­лы, элект­рон­ды ме­ди­цин­ а (e-health)  – ке­ле­сі ұрп­ ақт­ ың
бай­лан­ ыс жел­ і­сі ар­қы­лы не­мес­ е затт­ ард­ ың инт­ ер­нет­тег­ і объе­ к­
тіл­ е­рі­нің өзар­ а іс-қи­мыл­ ы есе­бі­нен ұсы­ныл­ ат­ ын қыз­мет.

Сұрақтар­Жғаажуа­ пуа­ бпебр­еер­йеійкік

1. Затт­ ар ин­терн­ ет­ і­деген не?
2. Затт­ ар ин­терн­ ет­ і ин­дус­ тр­ иян­ ың қан­дай сал­ а­лар­ ын­да

қол­да­ны­ла­ды?
3. Зат­тар инт­ ерн­ е­тін жүз­ е­ге асыр­ у үшін қанд­ ай шартт­ ар

қа­жет?

ОйлОайнлаайныайқы, тқа, тлақлықылалйайыыққ

1. Зат­тар инт­ ер­не­ті не үшін қа­жет?Мыс­ ал келт­ і­рің­дер.
2. Не­ге затт­ ар ин­терн­ ет­ і бү­гінг­ і кү­ні әлем үшін жа­һан­дық

жаң­ а­лық бол­ды?

ТалТ­даладпа,пс,ас­лаылыс­тсытыр­ рааййы­ыққ

1. Затт­ ар инт­ ер­не­ті анықт­ ам­ ас­ ын­ ан қан­дай қо­рыт­ ын­ды
жа­сауғ­ а бо­ла­ды?

Заттар интернетінің Өз сөзде- Өз сөзде-
анықтамасы ріңмен ріңмен
қысқаша
Бір-бірімен немесе сыртқы ор- қорытынды анықтама
тамен әрекет жасау үшін кірік- ...
тірілген технологиялармен жа- ...
бдықталған, осындай желілерді
ұйымдастыруды экономикалық
және қоғамдық үдерістерді қайта
құруға қабілетті құбылыс ретін-
де қарастыратын, әрекеттер мен
операциялардың бөлігіне адам-
ның қатысу қажеттілігін бол-
дырмайтын физикалық объек-
тілердің «заттардың» есептеу

желісінің тұжырымдамасы

2. Жа­һанд­ ық затт­ ар инт­ ер­нет­ і үшін бір­ ыңғ­ ай стан­дарт­
тар қа­жет еке­нін қан­дай факт­ іл­ ер рас­тайд­ ы? Талдап,
салыстырыңдар.

117

ДәДпә­тпетрер­дгее оорынндд­ ааййыы­ ққ

Ұсын­ ылғ­ ан та­қы­рып­тард­ ың бір­ ін­ е эс­се жаз­ ың­дар:
1. «Затт­ ар ин­терн­ е­ті мен­ ім­ ен бірг­ е. Бү­гін».
2. «Зат­тар ин­тер­нет­ ім­ ен ту­ынд­ ай­тын проб­ле­мал­ ар».

­Ком­Кпоьмюп­тьеюртд­еердоероырныд­ надйаы­йық қ

Топтарға бөлініп, жобалық жұмыстарды орындаңдар.
Топпен орындалатын жобалық жұмыс тақырыптары:
1. Өнеркәсіпке арналған IoT (көлік, инфрақұрылым, энер-
гетика, фабрикалар, логистика).
2. Ақылды қалаларға арналған IoT (қаланы қауіпсіз және
ыңғ­ айл­ ы ету, тұрғындар мен ұйымдардың мәселелерін
шешу).
3. Ақылды үйге арналған IoT.
4. Медицинаға арналған IoT (адам параметрлерін алуды
және ақпаратты өңдеуді қамтамасыз ететін шешімдер,
медиц­ иналық мекемелермен өзара іс-қимылды қамта­
масыз ету).
5. IoT электронды құрауыштар мен IoT аппараттық ше­
шімд­ ер (сенсорлар, таратқыштар және қабылд­ ағ­ ыш­
тар, ақпа­ратқа қолжеткізу және өңдеу нүктелері,
құрылғылардың автономды жұмысының ұзақтығын
арттыру әдістері).
6. Агро және биотехнология саласындағы IoT (ауыл­
шаруашылығы, өсімдіктер мен жануарларды өсіру, ауа
райы мен шығымдылықты болжау және т.б.).
Жобаның міндеттері:
1. Жобаның толық сипаттамасы Word форматында ұсы­
нылуы қажет.
2. Жоба презентациясын PowerPoint форматында қорғ­ ау
қажет.
Презентацияда мәтін, сурет, видео ақпараттар болады
және презентация автоматты айналым режимінде көрсетілуі
тиіс; көрсету уақыты 5–7 минуттан аспауы керек.

Ой бОөйлібсеөйл­ікі­сейік

Бүг­ інг­ і саб­ ақ­та ал­ған жа­ңа бі­лім­дер­ ің­ді күнд­ е­лікт­ і
өмірд­ е қан­дай жағд­ ай­да қолд­ ан­ уғ­ а бо­лад­ ы? Мы­сал кел­ті­
рің­дер.

118

§35–36. Затт­ ар ин­тер­нет­ інің перспективалары

Еc­тер­ ің­ е түс­ і­ріңд­ ер: Затт­ ар инт­ ерн­ ет­ і жүй­ есі­нен кү­

• затт­ ар инт­ ерн­ ет­ і де­ген­ не? тіл­ е­тін әсер­   – барл­ ық ақылд­ ы құ­
• зат­тар ин­терн­ ет­ ін­ ің жұ­мыс ралд­ ар­ды біры­ ңғ­ ай станд­ артт­ ар­ға
сәйк­ ес­тенд­ ір­ у. Шын мән­ ін­де, бар­
қа­ғид­ ал­ ар­ ы қанд­ ай? лы­ғы бірш­ ам­ а күр­дел­ і көр­ ін­ ед­ і  –
• затт­ ар ин­тер­не­ті қай са­ла­ әр­бір өнд­ ір­ уш­ і өз ше­ші­мін та­бу­ға

лар­да қолд­ а­ныл­ ад­ ы?

Мең­гер­ іл­ е­тін біл­ ім: ты­ры­сад­ ы, се­беб­ і әрт­ үрл­ і өнд­ і­ру­
• зат­тар инт­ ерн­ е­тін­ ің перс­пек­ шін­ ің құ­ралы­ н бір­ ың­ғай желіге
бір­ ік­тір­ у қи­ын мінд­ ет бо­лад­ ы.
тив­ ал­ а­ры;
• зат­тар ин­тер­нет­ ін жү­зег­ е Затт­ ар ин­тер­не­тін бірт­ інд­ еп
ен­гі­зу ар­қыл­ ы адамғ­ а тәуелсіз жә­
асыр­ у мәс­ ел­ ел­ е­рі; не қызм­ ет­керл­ ерд­ ің тұр­ ақт­ ы қа­
• зат­тар ин­терн­ ет­ ін қол­да­ тыс­ у­ын тал­ ап етп­ ейті­ н тұ­тас ав­

ну­дың ар­тықш­ ы­лық­та­ры мен
кемш­ іл­ ік­те­рі.

то­ном­ды кәс­ іп­ о­рынд­ ар құ­руғ­ а бо­

Сөздік: лад­ ы. Бұл жүйе барл­ ық қа­ла­лар
мен елд­ ер­ді, мүм­кін бүк­ іл әлемді

Ақылды құралдар – Умные бір­ ік­тір­ е алар еді.
приборы – Smart devices Бір­ ақ қаз­ ір­гі уа­қытт­ а прог­ресс
Ақылды қала – Умный
город – Smart city жа­ңа тех­нол­ ог­ ия­лық көм­ екш­ і­лер­
Ақылды ел – Умная страна – ді са­тып алу үшін қо­мақ­ты ақ­ша
Smart country тө­леуг­ е дайы­ н тұт­ ы­нуш­ ы­ның қа­

Ақылды планета – Умная жетт­ іл­ ік­тер­ ін­ е ба­ғыт­талғ­ ан. Осы­

планета – Smart planet ған орай, ға­лымд­ ар барл­ ық адам­

затт­ ы бір­ ік­тір­ уг­ е қаб­ іл­ етт­ і, қуа­ т­ты

жо­ба лай­ық­ты да­му дең­гейін­ е жетп­ ей жат­ ып, тек комм­ ер­ция

мен пайд­ а та­буд­ ың көзі ретінде қалып қоюы мүмкін дег­ ен қор­

қын­ ыш бар еке­нін білд­ ірд­ і. Әрб­ ір құр­ ал өзін­ ің баз­ а­лық функ­

цио­налд­ ы­лығ­ ы­на жә­не бас­қа фак­торл­ ар­ға сай «тә­жір­ и­бе» жи­

нақ­тау жә­не өздігімен шеш­ ім қаб­ ылд­ ау­ға қа­біл­ етт­ і же­ке тұл­ға

бол­ а алм­ ас­ а да, ин­див­ ид­ уум­ға айн­ ал­ уы ти­іс. Қаз­ ір­гі жағ­дайд­ а

бұл өте қиы­ н бо­лып кө­рін­ ед­ і, өйт­ке­ні барл­ ық құр­ ал­дар үшін ор­

тақ дер­ ект­ ер қор­ ын сақт­ ауға ти­тан­дық жа­ды көл­ ем­ і бар қуа­ тт­ ы

су­перк­ омпью­тер қаж­ ет.

IoT жүй­ есін іск­ е асы­ру мәс­ е­ле­ле­рі
1. Прогр­ амм­ а­лауд­ ың бал­ а­ма әдіст­ е­рін із­деу қаж­ ет­

ті­ліг­ і  – нег­ із­гі күр­дел­ і сәт­терд­ ің бі­рі. Бү­кіл әлемн­ ің

119

программалаушылары әлі күн­ге дей­ін оның ше­шімін тап­пай
отыр.

Қа­зір­гі за­ман­ғы ақыл­ды техн­ и­ка баз­ ал­ ық ло­гик­ а­лық
ко­ман­дал­ ар мен блок­тар­да прог­ рам­мал­ ан­ған ал­го­ритмнің
көм­ ег­ і­мен әрек­ ет етед­ і. Құр­ ал­дың барл­ ық «ақы­лы» бар кем­
ші­лі­гі  – да­му мүмк­ ін­діг­ і жоқ­ про­грамм­ а ко­дынд­ а жа­тыр.
Сонд­ ық­тан құр­ ал жай ға­на бер­ ілг­ ен ал­гор­ итмд­ і орынд­ айд­ ы
жән­ е орын­дау үдер­ іс­ інд­ е әр­түр­лі жа­уапт­ ар­ды алу бар­ ыс­ ынд­ а
бірн­ еш­ е әре­кет сце­нар­ ий­лер­ і ған­ а бар. Әрек­ ет алг­ ор­ итм­ і мен
прог­ рам­мад­ а қар­ аст­ ы­рылм­ а­ған мән-жайл­ ар арас­ ын­да мәс­ ел­ е
ту­ын­да­ған кезд­ е, прог­ рам­ма тоқт­ айд­ ы не­одан күтк­ ен нәт­ иж­ е­ні
берм­ ейд­ і. Ең маң­ ыз­дыс­ ы  – құ­рал бұл тә­жі­ри­бед­ ен ешн­ әрс­ е
үй­ренб­ ей­ді: про­грамм­ ан­ ы осын­дай жағд­ айд­ ан шы­ғу­ға кө­мек­
тес­ ет­ ін программалаушы қаж­ ет бол­ ад­ ы.

2. Әзірл­ ем­ е­лер­дің ша­шыр­ аң­қы­лығ­ ы  – ма­ңыз­ды­лығ­ ы
жағ­ ы­нан екін­ші мә­се­ле. Apple, Windows, Google жә­не бас­қа
да көпт­ е­ген ком­па­ния­лар бір­ іг­ іп жұ­мыс жас­ ас­ а, нақт­ ы нәт­ и­
же­лерг­ е қолжет­кі­зе ала­ды. Олар бір-бір­ ін әрт­ үрл­ і жақ­қа
тартп­ ай­ды жә­не тіп­ті бір-бі­рі­не бә­сек­ ел­ ес­тік ту­ды­рад­ ы, бі­рақ
нә­тиж­ е­сін­де бір­неш­ е рет бас­қа бір­ еу қолжетк­ із­ген нәт­ иж­ ен­ і
әзір­леуг­ е мәж­бүр бол­ а­ды.

3. Энер­гия­мен қамт­ ам­ ас­ ыз­ ету мә­се­ле­сі. Зат­тар инт­ ерн­ е­ті
дұ­рыс жұ­мыс іст­ еуі үшін, тіп­ті жек­ е алынғ­ ан бөлм­ е шең­бе­
рінд­ е де барл­ ық қос­ ыл­ған ас­пап­тард­ ың қор­ ект­ ен­ уі үзд­ ік­сіз
бол­ уы ти­іс. Бар­лық құ­рал­дар­ды Internet of Things бір­ ың­ғай
же­лі­сін­ е қо­су ба­ла­мал­ ы, арз­ ан жән­ е се­німд­ і энер­гия көзд­ ер­ і
қажет.

Ақылд­ ы үйд­ ен «ақылд­ ы қал­ а», «ақыл­ды ел» жә­не «ақыл­
ды план­ ет­ ан­ ың» ке­зең­де­рін­ е өту он­сыз мүмк­ ін бол­майд­ ы.
Қо­рыт­ ын­ды: зат­тар инт­ ер­не­тін инт­ ег­ра­ция­лау пай­дал­ а­ну­
шыл­ ард­ ың та­быс­ ы­на тәу­ел­ді бол­мауы ке­рек, бі­рақ мұнд­ ай
баст­ ам­ ан­ ы қар­жыл­ ан­ды­рат­ ын тұл­ған­ ы таб­ у өте қи­ын бо­
лады.

Затт­ ар инт­ ерн­ е­тін­ ің әл­сіз тұстары
Жүйе элементтерінің бір-біріне тәуелділігі
Бір элементтің істен шығуы немесе бұзылуы тізбектік

реак­цияны тудырады, мұның салдарынан заттар интернеті
өз міндеттерін бос әдістермен шешіп, басқа құрылғылардың
да істен шығуына немесе өшіп қалуына себеп болады.

120

Мысалы, ақылды термометрдің температура датчигі істен
шықса, онда ақылды гардероб жалған көрсет­кіш­терге
негізделе отырып, үй иесіне ауа райына сәйкес келм­ ейтін
киімді ұсынады.

Хакерлік шабуылдар алдындағы қорқыныш
Ақылды үйдегі бір ақылды құрал туралы ақпаратқа
қолжеткізе отырып, хакерлер оның иесі туралы барлық
мәліметті біле алады.
Машиналар «көтерілісінің» болу мүмкіндігі
Құрастырушылардың нұсқасы бойынша, егер машина-
ларды жасанды интеллектімен жабдықтап, орталық компью-
терге қолжетімдік беретін болса, кем дегенде жүйе істен шығуы
ықтимал немесе адамзатқа қарсы машиналар «көтерілісі»
болуы мүмкін.
Жүйенің энергетикалық ресурстардан толық тәуелділігі
Адамзат тегін энергияның баламалы көздері (күн сәулесі,
геотермальды жылу электр стансылары т.б.) түріндегі сарқ­ ыл­
майтын ресурстарға іс жүзінде көшсе де, егер энергия көзі істен
шықса, онда жүйе толығымен белгілі бір бөлікте істен шығуы
мүмкін. Сонымен қатар ақылды электроника қазірдің өзінде
қолданыста бар басқарылатын электромагнитті өрістен зардап
шегу қаупі бар.

Өмірд­ ің аса же­ңіл­деуі сал­дар­ ы­нан адам­зат­тың рухани дағда­
рысқа ұшырауы

Осы осалд­ ықт­ ар­дың кейб­ ір­ ін фан­тас­ти­кал­ ық жә­не мүм­
кін емес деп са­нау­ға бол­ ад­ ы, алайд­ а осы күнд­ ер­ге дейі­ н зат­тар
ин­терн­ ет­ ін­ ің өзі мүмк­ ін бол­мағ­ ан­ ын ұмыт­па­ған жөн. Техн­ о­ло­
гиял­ ард­ ың өсу деңг­ ейі­мен мүм­кін­дік­тер де өзг­ е­ре­ді – бұн­ ы да
ұмыт­пау ке­рек.

Зат­тар ин­тер­не­ті қа­зірд­ ің өзін­де уақ­ ыт пен шы­ғын­дар­ды
тиі­ мд­ і­ етіп, көп­те­ген бизн­ ес са­лал­ а­рын­да қол­да­ны­лып жүр.
Бі­рақ бұл тренд енд­ і ға­на бас­тау алуд­ а, ал IoT тұ­жы­рымд­ а­мас­ ы
үнем­ і жет­ іл­ді­рі­ліп отыруға тиіс. Датч­ икт­ ер­дің ба­ғас­ ы олар­ды
өнд­ ір­ у кө­ле­мін ұлғ­ айт­ у жә­не комп­ он­ ен­ т­тер құн­ ын азай­ту есе­
бі­нен төм­ ен­дейд­ і. Құр­ алд­ ар көл­ ем­ і бар­ ын­ша ша­ғын бо­лып ба­ра
жат­ ыр.

Құ­ралд­ ард­ ы энер­гия­мен қамт­ а­ма­сыз ету  – әзір­ге айт­ ар­
лық­тай маң­ ызд­ ы мә­сел­ е. Бір­ ақ жел жә­не жар­ ық энерг­ ияс­ ын
пай­дал­ ан­ у осы мә­сел­ ен­ і шеш­ ед­ і жән­ е жа­қын бол­ а­шақ­та IoT

121

тех­нол­ ог­ ия­сын қолд­ а­ну тол­ ығ­ ы­мен авт­ он­ омд­ ы үде­ріс бол­ ад­ ы.
Ма­шин­ ал­ ар дәуі­ рі жақ­ ын­дап ке­ле­ді жән­ е ин­тер­нетт­ і пайд­ а­
ла­ну олар­ды жек­ е тір­ і ағза рет­ ін­де өмір сүр­ уін қам­там­ ас­ ыз
ете­тін бір­ ыңғ­ ай гет­ ер­ о­генд­ і ор­та­ға бі­рік­тір­ уг­ е мүмк­ ін­дік
бер­ е­ді.

Үй иел­ ер­ і жа­қынд­ ағ­ анд­ а есік­те­рін аша­тын, жай­лы мик­
рокл­ им­ атт­ ы қамт­ а­ма­сыз етіп тұр­ а­тын, то­ңа­зыт­қышт­ ы
өздері тол­ ықт­ ы­рат­ ын жән­ е иес­ і ауыр­ ып қалс­ а, қаж­ ет­ті
дәр­ і-дәрм­ ек­терг­ е тапс­ ыр­ ыс бер­ е­тін ақылд­ ы үйл­ ердің көбеюі
алыс емес. Ол үшін ақылд­ ы үй адам та­ғып жүр­ген біл­ ез­ ік­тен
денс­ аул­ ы­ғы ту­рал­ ы көрс­ ет­кішт­ ер алып, олар­ды дәр­ і­гер­ге
жі­бер­ ед­ і.

Көшеде авт­ ок­ өліктер жүрг­ із­ уш­ і­сіз жүр­ е­тін бол­ а­ды, ал жол­
дар­дың өз­дер­ інд­ е кеп­тел­ іс­тер болм­ ай­ды. Зат­тар ин­тер­нет­ і жол­
дард­ а­ғы кепт­ е­ліс­терд­ і болд­ ырм­ айт­ ын тра­фик­ті бақ­ ы­лауд­ ың
озық жүй­ есін әзір­леу­ге мүмк­ інд­ ік бе­ре­ді.

Қаз­ ір­дің өзін­де көп­тег­ ен гадж­ етт­ ер түр­лі жүй­ елерм­ ен қа­тар
жұ­мыс іс­тейд­ і, алай­да таяудағ­ ы 5–10 жылд­ а бізд­ і зат­тар инт­ ер­
нет­ інің күрт өрк­ енд­ еуі кү­тіп тұр.

Сұрақтар­Жғаажу­апу­абпебр­еер­ йеійкік

1. Internet of Things жү­йесін­ ің әсе­рі қанд­ ай болуы
мүмкін?

2. Бүг­ інг­ і таң­да затт­ ар инт­ ерн­ е­тін іск­ е асыр­ уд­ ың қанд­ ай
мә­сел­ е­лер­ і бар?

3. Затт­ ар ин­тер­не­ті­нің әлсіз тұстары қан­дай?

ОйлОайнлаайныайқы, тқа, тлақлықылалйайыыққ

Нел­ ік­тен зат­тар инт­ ерн­ ет­ і­не қос­ ыл­ған әр құ­рыл­ғы инд­ и­
вид­ уум бо­лып та­был­ ад­ ы?

ТалТ­даладпа,пс,ас­лаылыс­тсытыр­ рааййы­ыққ

1. Зат­тар инт­ ер­не­тін пай­да­лан­ уд­ ың персп­ ек­ти­ва­ла­рын тү­
сін­дір­ іңд­ ер.

2. Internet of Things ар­тықш­ ыл­ ығ­ ы мен кем­шіл­ іг­ і ту­ра­лы
не ай­ту­ға бол­ а­ды?

122

ДәДпә­тпетрер­дгее оорынндд­ ааййыы­ ққ

Затт­ ар инт­ ер­не­тін дәп­терг­ е инт­ ел­лект-кар­та тү­рінд­ е
тү­сі­ріңд­ ер.

­КомК­поьмюп­тьеюрт­деердоероырныд­ надйаы­йық қ

Жоба жасаңдар.
Зертт­ еу жоб­ а­сы: «Зат­тар инт­ ерн­ ет­ і жә­не ол бізд­ ің өмір­ і­
мізд­ і қа­лай өз­герт­ е­ді?»
Жо­ба­ның құ­ры­лым­ ы:
• Титул беті;
• Кіріспе;
• Зерттеудің өзектілігі;
• Зерттеудің мақсаты, міндеті, әдістері;
• Заттар интернетінің даму тарихы;
• Биохакерлер мен теріасты чиптер;
• Электронды дәрігер;
• Адам қауіпсіздігін қамтамасыз ету;
• Көреген көз;
• Цифрлық көмекші;
• Болашаққа болжам;
• Оқушылардан сауалнама жүргізу және алынған нәти­
желерді талдау;
• Қорытынды;
• Қосымшалар (қажеттілігіне қарай).
Жо­ба­ның мін­детт­ е­рі:
1. Жо­ба­ның тол­ ық сип­ атт­ а­ма­сы Word фор­ма­тын­да ұсын­ ы­
луы қаж­ ет.
2. Жо­ба пре­зент­ а­цияс­ ын PowerPoint форм­ ат­ ын­да қор­ғау
қа­жет.

През­ ент­ ац­ ияд­ а мәт­ ін, сур­ ет, вид­ ео ақ­па­рат­тар бол­ а­ды
жән­ е през­ ен­тац­ ия ав­то­мат­ты айн­ а­лым реж­ и­мін­де көр­сет­ і­
луі тиі­ с; көр­се­ту уа­қы­ты 5–7 мин­ утт­ ан асп­ ауы ке­рек.

Ой бОөйлібсеөйл­ікі­сейік

Бүг­ ін­гі саб­ ақ­та алғ­ ан бі­лімд­ е­ріңд­ і күн­де­лікт­ і өмірд­ е
қанд­ ай жағ­дайд­ а қол­да­ну­ға бол­ ад­ ы?Мы­сал келт­ і­ріңд­ ер.

123

§37–38. Моб­ ильд­ і қо­сым­шан­ ы құру.
Мобильді қо­сым­ша ин­тер­фейс­ ін жас­ ау

Еc­тер­ ің­ е түс­ ір­ іңд­ ер: Сөздік:
• затт­ ар ин­тер­нет­ і­нің
Ди­зайн – Ди­зайн – Design
болашағы; Инт­ ерф­ ейс – Инт­ ерф­ ейс – Interface
• затт­ ар инт­ ерн­ ет­ ін­ ің сату Бас­қа­ру элем­ ен­ тт­ ер­ і – Эле­мент­ ы
уп­равл­ е­ния – Elements of management
мәселелері; Мо­бильді қо­сым­ша – Мо­биль­ное
• заттар интернетін пайда­ прил­ ож­ е­ние – Mobile application

ланудың артық­шылықтары
мен кемшіліктері.

Мең­гер­ іл­ е­тін біл­ ім: Қол­да­ныс­тағ­ ы моб­ ильд­ і құр­ ыл­
• конструкторда мобильді ғыл­ ард­ ың барл­ ығ­ ы дерлік сенс­ ор­
лы экр­ ан­дарм­ ен жа­сақ­талғ­ ан. Мо­
қосымшаның ыңғайлы бильд­ і қос­ ым­ша ин­терф­ ей­сін жа­
интерфейсін жасау.

сау  – күр­дел­ і үдер­ іс. Сол се­бепт­ і

ең ал­ды­мен, моб­ ильд­ і қос­ ым­ша инт­ ерф­ ейсте­рін жа­сау нег­ із­де­

рі­мен: ин­терф­ ейст­ ің виз­ уа­ лд­ ы ди­зайн­ ым­ ен, құр­ ыл­ ымд­ ық бө­

лікт­ ер­ і мен басқ­ а­ру эле­мен­ т­те­рін­ ің ерек­шел­ ік­тер­ і­мен та­ны­сып

алайы­ қ.

Инт­ ер­фейст­ ің виз­ у­алд­ ы ди­зай­ны  – жо­ба­лау ба­ры­сын­да

қолд­ ан­ у­шым­ ен үйл­ ес­ імд­ і қа­рым-қат­ ын­ ас­ты қамт­ ам­ а­сыз ете­

тін маң­ ызд­ ы бө­лім. Ол гра­фи­ка­лық ди­зайн мен ақ­па­ратт­ ық

ди­зайнн­ ан тұр­ а­ды. Граф­ и­кал­ ық жә­не ақ­пар­ атт­ ық ди­зайн­

дард­ ың ерекш­ ел­ ікт­ ер­ і 17-сызб­ а­да кел­ті­рілг­ ен.

Графикалық дизайн Ақпараттық дизайн

Тартымды интерфейстер Ақпараттар, мазмұн және бағ-
дар беру құралдарын көрсету

Тон, стиль, композиция Түс, пішін, орналасу, масштаб

Фирмалық стильді ұстану Графиктер,
диаграммалар және т.б.

17-сыз­ба. Гра­фик­ а­лық жә­не ақп­ ар­ ат­тық
диз­ айн­дард­ ың ерекш­ ел­ ік­те­рі

124

Инт­ ерф­ ейс диз­ айн­ ы­ның құ­рыл­ ымд­ ық бө­лік­тер­ і
Қол­да­ну­шы инт­ ерф­ ей­сін құр­ у бар­ ыс­ ынд­ а ди­зайн­ның құ­ры­

лымд­ ық бө­лікт­ е­рін­ е кір­ ет­ ін әрб­ ір элем­ е­нт­тің қас­ и­ет­те­рін талд­ ау
қа­жет. Пай­дал­ ы әрі тар­тымд­ ы қол­дан­ у­шы ин­терф­ ей­сін жас­ ау үшін
эле­мен­ т­тер­дің әр­бір қас­ ие­ті­мен жұм­ ыс жа­сау ке­рек (18-сызба).

Форма Нысанның адам үшін маңызды­
лығының басты белгісі, себебі біз
нысанды контуры бойынша танимыз

Интерфейс дизайнының құрылымдық бөліктері Өлшем Ақпараттық иерархияны
белгілеудің тиімді қасиеті: егер нысан
өте кіші немесе өте үлкен болса, басқа

айнымалыларды интерпретациялау
қиын болады

Түстердің шектелген жиынтығы қол-
данылады – кемпірқосақ эффектісі қол-
Түс данушының қабылдауын қиындатады

және ақпаратты тасымалдау
кезіндегі мүмкіндіктерін шектейді

Қанықтылық Көрсетілуі қажет элементтерге
назар аудартудың жақсы
құралы бола алады

Бағыт Бағыт туралы ақпарат беру талап
етілетін кезде тиімді (жоғары немесе

төмен, алға немесе артқа)

Текстура Айырмашылықтарды көрсету немесе
Орналасуы назар аударту кезінде тиімділігі сирек

кездеседі, бірақ маңызды ақпарат
сілтеушісі болып табылады

Иерархияны тасымалдау
үшін тиімді

18-сыз­ба. Интерфейс дизайнының құрылымдық бөліктері

Бас­қа­ру элем­ ен­ тт­ ер­ і  – қол­да­ну­шы­лар­ға цифрлық тех­но­
ло­гия өнім­де­рім­ ен өза­ра әре­кетт­ е­су­ге мүмк­ інд­ ік бе­рет­ ін басқ­ а­
ры­лат­ ын экр­ ан объ­ект­ іл­ ер­ і.

125

Терезе құралдары (Controls/widgets қысқаша windows
gadgets) – қол­дан­ уш­ ын­ ың граф­ и­ка­лық инт­ ер­фейс­ і­нің бас­тап­қы
құ­ры­лымд­ ық бө­лік­тер­ і.

Басқ­ а­ру эле­мен­ тт­ ер­ ін­ ің түрл­ е­рі

Командалық басқару элементтері

Функцияны орындау

Таңдау элементтері

Деректерді немесе баптауларды таңдау

Енгізу элементтері

Ақпаратты енгізу

Бейнелеу элементтері

Бейнені көрнекі басқару

Қо­сымш­ а инт­ ерф­ ейс­ ін жас­ ау үшін MIT App Inventor ви­­
зуал­ды прогр­ ам­ма­лау орт­ а­сын­ ың бо­луы жетк­ іл­ ік­ті (http://ai2.
appinventor.mit.edu/).

MIT App Inventor  – Java жә­не Android SDK прогр­ амм­ а­лау
тіл­ ін біл­ у­ді та­лап етп­ ей­тін OS Android плат­фор­мас­ ын­ а ар­нал­
ған қо­сымш­ а­лар­ды виз­ у­алд­ ы әзірл­ еу­дің бұлт­ты орт­ ас­ ы, ал­го­
ритмд­ еуд­ ің қар­ а­пай­ым не­гізд­ е­рін біл­ у жетк­ і­лікт­ і. MIT App
Inventor-де жұм­ ыс іст­ еу үшін Google не­мес­ е Google Apps ак­
каунт бо­луы қаж­ ет, ал прогр­ ам­мал­ ар­ды құ­ру прог­рам­мал­ ық
код блокт­ ар­ ын пай­да­ла­ну арқ­ ыл­ ы ви­зуа­ л­ды реж­ имд­ е жүз­ е­ге
асыр­ ы­лад­ ы (19-сызб­ а).

MIT App Inventor-де моб­ иль­ді қос­ ым­ша­сын әзірл­ еу екі ке­
зең­де жүз­ е­ге асыр­ ы­ла­ды. Бір­ інш­ і кез­ ең – пайд­ а­ла­ну­шы ин­тер­
фейс­ ін жоб­ а­лау «бұл қал­ ай кө­рі­нед­ і», екінш­ ісі  – прог­рам­ма
комп­ о­нент­ ін прогр­ ам­ма­лау «олар өз­де­рін қал­ ай ұс­тай алад­ ы»
(70, 71-сур­ етт­ ер).

126

Құру Орнату, тестілеу,
түзету

МIT OS
App Android
Inventor

Windows
Android

IOS
19-сызб­ а. Құр­ ылғ­ ыл­ ард­ ы қол­дан­ у

70-сур­ ет. Бір­ ін­ші кез­ ең – пайд­ а­ла­ну­шы инт­ ер­фейс­ ін жоб­ а­лау

71-су­рет. Екінш­ і кез­ ең – прогр­ амм­ а ком­по­нент­ ін прог­рам­ма­лау

127

Ди­зайн­ ер ре­жим­ і
Ди­зай­нер реж­ им­ і  – қос­ ымш­ ан­ ың инт­ ерф­ ей­сі жа­са­лат­ ын

реж­ им (сырт­қы тү­рі). Бұл ре­жим қос­ ымш­ ан­ ың әртүрл­ і ком­
по­не­нт­те­рін таң­дау жә­не ор­нал­ аст­ ыр­ у үшін қол­дан­ ыл­ а­ды:
қо­сымш­ ан­ ы іс­ке қосқ­ ан кез­де құр­ ыл­ғы экр­ ан­ ын­да көр­се­ті­лет­ ін
түй­мел­ ер, мә­тінд­ ік өріст­ ер, сур­ ет­тер жән­ е т.б.

Жо­ба диз­ айн­ ын әзірл­ еу Ин­терф­ ейс­ і мынадай не­гізг­ і элем­ ен­ т­
тер­ден тұр­ а­ды:

Пал­ итр­ а­ға бол­ а­шақ қос­ ым­шан­ ың ком­пон­ ент­ і жи­ын­
тық­та­ры (топт­ а­ры) кі­ре­ді. Ком­по­нен­ т­терг­ е гра­фи­кал­ ық
диз­ айн­ның бө­ліг­ і бол­ ып та­был­ ат­ ын, ба­тырм­ а­лар, тайм­ ер,
сен­сорл­ ар не­ме­се видео плейер сия­ қ­ты құр­ ылғ­ ы экр­ ан­ ын­да
көр­ інб­ ейт­ ін жән­ е сур­ ет­тер, мә­тін, мәт­ ін­ді ен­гі­зу өріст­ е­рі,
күн­дер, Android құр­ ыл­ғыс­ ы­ның түр­лі дат­чик­тер­ ін­ е қос­ ыл­ у
ин­терф­ ейсте­рі жат­ ад­ ы.

Қар­ ау – қо­сымш­ ан­ ың эк­ран­ ы. Дәл­ і­рек айт­қан­да, экр­ ан­дар­
дың бір­ і. Қо­сым­ша­да түрл­ і әрек­ ет­тер жа­са­ла­тын бірн­ еш­ е эк­
ранд­ ы пай­дал­ а­нуғ­ а бо­ла­ды. Мыс­ а­лы, бір­ ін­ші экр­ анд­ а нұсқ­ ау­
лық, екін­ші экр­ ан­да оның функц­ ио­налд­ ық бө­ліг­ і бол­ уы мүм­
кін.

Комп­ о­не­нтт­ ер  – бұл жер­де жо­бад­­ ағ­ ы ком­пон­ ент­тер тіз­ і­мі
ор­на­лас­қан.

Қос­ ымш­ а комп­ он­ е­нтт­ ер­ ін­ ің атаул­ а­ры
Ком­по­не­нтт­ ер­ді атағ­ ан кез­де мына ереж­ ен­ і пай­дал­ а­ну

ұсын­ ы­ла­ды ком­пон­ ент атауы = ком­пон­ ент атауы + әре­кет/
Функ­ция, ол қо­сымш­ а­да мына әре­кет­терд­ і орын­дай­ды: Ба­
тыр­маАрт­қа, Ба­тыр­маӘріқ­ ар­ ай, Су­рет­Фон жән­ е т.с.с. Комп­ о­
не­нтт­ ер­ді осы­лай атау, олар үшін әре­кет­тер мен оқиғ­ а­лар­ды
прогр­ ам­мал­ ау ба­ры­сынд­ а оңай ба­ғытт­ а­луғ­ а мүмк­ інд­ ік бе­ре­ді
(72-сур­ ет).

Қас­ ие­ т­тер  – экр­ ан­ның осы бө­лі­гін­де қо­сым­ша ком­пон­ ен­
тін­ ің қас­ и­етт­ ер­ і орн­ ат­ ыл­ а­ды, мы­са­лы: түс­ і, қа­ріп өл­шем­ і,
су­ретт­ ер мен ды­быс­тар көз­дер­ і, жаз­бал­ ар, баст­ апқ­ ы мән жә­не
басқ­ ал­ ар.

Мед­ иа – мед­ иафайл­дард­ ың ті­зі­мі (сур­ ет­тер, видео, аудиоро­
лик­тер жән­ е т.б.).

128

72-сур­ ет. Диз­ айн­ ер реж­ и­мі

Қос­ ымш­ а­ның эк­ранд­ ар­ ы
Прогр­ ам­ма жо­бас­ ы көпт­ е­ген эк­ран­дар­дан тұр­ уы мүмк­ ін.

Screen эк­ран­да­рым­ ен жұ­мыс іст­ еу үшін, өң­деу те­ре­зе­сінд­ е
Экр­ анд­ ы қос­ у жә­не эк­ран­ды өші­ру бат­ ыр­ма­лар­ ы бар. Қо­сым­
ша­ны іск­ е қо­су әрқ­ аш­ анд­ а баст­ апқ­ ы экр­ ан­нан бас­та­лад­ ы, оның
ди­зай­ны бас­қа экр­ ан­дарғ­ а өту үшін ком­по­нент жин­ а­ғын қам­
туы мүмк­ ін.

MIT App Inventor ор­тас­ ынд­ а эк­ран­дар сан­ ы 10-нан асп­ ауы
тиі­ с. 11-ші эк­ран­ды жа­са­ған кезд­ е, экр­ ан­дард­ ың рұқ­сат етіл­ген
са­ны­ның арт­ уы ту­ра­лы ес­кер­ту бе­рі­лед­ і.

СұрақтарЖ­ғаажу­апуа­ бпебр­еер­йеійкік

1. Ин­терф­ ейс­тің қандай түрл­ ер­ і бар?
2. Ин­терф­ ейст­ ің диз­ айн­ ы де­ге­нім­ із не?
3. Ин­тер­фейс диз­ айн­ ы­ қанд­ ай құ­рыл­ ымд­ ық бө­лік­терд­ ен

тұр­ а­ды?
4. Мобильді қос­ ымш­ ад­ ағ­ ы басқ­ ар­ у эле­мен­ тт­ ер­ іне не жатады?
5. Басқ­ ар­ у элем­ ен­ т­те­рі­нің қан­дай түр­лер­ і бар?

ОйлОайнлаайныайқы, тқа, тлақлықылалйайыыққ

1. Ин­терф­ ейст­ ің ақ­па­рат­тық ди­зай­нын­ ың маз­мұн­ ы қан­
ша­лықт­ ы ма­ңызд­ ы?

129

2. Не се­бепт­ і мобильді қо­сымш­ а инт­ ер­фейс­ ін құ­ру ба­ры­
сын­да инт­ ерф­ ейст­ ің құ­рыл­ ым­дық элем­ е­нт­тер­ ін қа­таң
сақ­тау қа­жет?

3. Не­лік­тен мобильді қо­сымш­ а инт­ ерф­ ейс­ і қолд­ ан­ у­шы
үшін ыңғ­ ай­лы бо­лу ке­рек?

ТалТ­даладпа,пс,ас­лаылыс­тсытыр­ рааййы­ыққ

Инт­ ер­фейст­ ің граф­ ик­ ал­ ық жән­ е ақп­ ар­ атт­ ық ди­зайн­ да­
ры­ның мазм­ ұ­нын сал­ ыс­ты­рып, тө­мен­дег­ і кес­тен­ і олард­ ың
не­гіз­гі белг­ і­ле­рім­ ен тол­тырыңдар.

Графикалық дизайн Ақпараттық дизайн

Интерфейс дизайнының ДәДпә­тпетрер­дгее оорынндд­ ааййыы­ ққ
құрылымдық бөліктері
Кес­те­ге диз­ айн­ның құ­рыл­ ым­дық бө­лік­тер­ і мен олар­дың
атқ­ ар­ ат­ ын қызм­ ет­те­рін то­лық­тырыңдар.

Өлшем

Бағыт
Орналасуы

130

­Ком­Кпоьмюпт­ьеюртд­еердоероырныд­ надйаы­йық қ

Алғ­ ашқ­ ы моб­ ильд­ і қо­сымш­ а
Мо­биль­ді құ­рыл­ғы­ны сілк­ іг­ ен кез­де ойы­ н тек­шес­ і лақ­
ты­рыл­ ып, кез­дей­соқ шең­берл­ ер сан­ ын шығ­ а­рат­ ын жоб­ а мы­
сал­ ынд­ а құ­рыл­ ат­ ын қос­ ымш­ а алг­ о­ритм­ ін қа­рас­ты­райы­ қ.
Қо­сым­шан­ ы жас­ ау­ға қа­жетт­ і су­реттерді жүкт­ еу
(https://drive.google.com/open?id=1IwbGfljWbkEjv9vlZSmn
py70yoSDvtii).
Жұ­мыс ал­го­ритм­ і:
1. Google ак­каунт құ­рыңдар.
2. http://ai2.appinventor.mit.edu/ сіл­те­мес­ і бо­йын­ша MIT
App Inventor ви­зуа­ лд­ ы прогр­ ам­мал­ ау орт­ а­сы­на кі­рің­дер.

Google аккаунтына кіруге келісім беру

3. Условия обслуживания тер­ е­зес­ ін­ ен Я принимаю усло-
вия предоставления услуг батырмасына басыңдар.

Қызмет көрсету шарттары терезесі

131

4. Welcome to MIT App Inventor те­ре­зес­ і­нен Continue таң­
даңдар.

«App Inventor 2-ге қош келдіңіз» терезесі

5. English мәзірінен Русский ті­лін таң­даңдар.

Тіл таңдау

6. Жаң­ а жоб­ а құр­ у үшін Жа­ңа жо­ба баст­ ау ⇒ CubeSensor
(На­чать но­вый проект ⇒ CubeSensor) жол­ ын таңд­ аң­
дар.

132

7. Виз­ у­алд­ ы прог­рамм­ ал­ ау ор­тас­ ын­ ың жұ­мыс эк­ран­ ы:

MIT App Inventor визуалды программалау ортасының жұмыс экраны

8. Сур­ ет (Изобр­ аж­ е­ние) комп­ он­ ент­ ін мо­биль­ді құр­ ылғ­ ы
эк­ран­ ы­ның тер­ ез­ ес­ ін­ е ор­нал­ аст­ ыр­ у, ол үшін Су­рет ⇒
Жүкт­ еу (Изоб­раж­ е­ние ⇒ Заг­ру­зить) ком­ ан­дас­ ын орын­
даң­дар.

Сурет компоненті

9. Су­рет (Изобр­ а­же­ние) комп­ о­нент­ і үшін гра­фи­ка­лық файл
жүк­теңдер.

133

Графикалық файлды жүктеу

10. Файл­ ды жүкт­ еу (Заг­ру­зить файл) функц­ ия­сы көм­ ег­ і­мен
5 граф­ и­кал­ ық фай­лды бір­ із­ді жүк­теп алу ке­рек.

5 графикалық файлды бірізді жүктеу

11. Сур­ ет 1 (Изобр­ а­жен­ ие1) ком­пон­ ент­ і­нің атауы­ н Текш­ е
жа­ғы 1 (СторонаКубика1) деп өзг­ ерт­ іңдер.

Сурет 1 компонентінің атауын өзгерту

134

12. Сенсорлар ⇒ Акс­ е­ле­ром­ етр­ сенсорын (Сенс­ ор­ ы ⇒ Сен­
сорА­ к­сел­ ер­ о­метр­ а) таңд­ ап, оны мо­бильд­ і құ­рыл­ғы экр­ а­
нын­ ың обл­ ы­сын­ а ор­нал­ ас­ты­рыңдар.

Акселерометр сенсорын таңдау

13. Screen1 комп­ о­нент­ ін таң­дап, оның қа­сие­ тт­ е­рін былайша
ор­на­тыңдар: Көл­ден­ е­ңі­нен тур­ а­лау, Ені бой­ ын­ша ту­ра­
лау, Эк­ранда орн­ а­лас­ уы (Выр­ ов­нятьПоГор­ и­зон­та­ли, Вы­
ровн­ ятьПо­Верт­ и­кал­ и, Ориент­ а­цияЭкр­ а­на).

Screen1 компонентінің қасиеттерін баптау



14. Жұм­ ыс­ты сақ­таңд­ ар. Жалғ­ а­сы кел­ ес­ і та­қы­рып­та бо­лад­ ы.

Ой бОөйлібсеөйл­ікі­сейік

Сын­ ыпт­ аст­ а­рың­ның құрғ­ ан қос­ ымш­ а ин­терф­ ейстер­ ін
қа­рап шы­ғыңд­ ар. Олар көр­сетк­ ен қо­сымш­ а инт­ ер­фейс­ тің
мақс­ атт­ а­ры мен идеялар­ ын талд­ аңд­ ар.

135

§39–40. Мо­бильд­ і қос­ ым­шан­ ы жа­сау

Еc­тер­ ің­ е түс­ ір­ іңд­ ер: Сөздік:
• инт­ ер­фейс­тің түр­лер­ і деген не?
• ин­тер­фейст­ ің ди­зай­ны де­ге­ Өріс – Пол­ е – Field
Бат­ ыр­ма – Кнопк­ а – Button
ні­міз не? Сур­ ет – Ри­сун­ ок – Picture
• ин­терф­ ейс диз­ айн­ ы қан­дай құр­ ы­ Жие­ к – Гра­ниц­ а – Border

лымд­ ық бөл­ ікт­ ер­ден тұр­ а­ды?
• басқ­ а­ру эле­ме­нт­те­рін­ ің қан­дай

түрл­ е­рі бар?

Мең­гер­ іл­ е­тін біл­ ім: MIT App Inventor-да моб­ иль­
• шарттары мен циклдері бар код ді қос­ ым­ша­ны әзір­леу 2 ке­зеңд­ е
жүз­ ег­ е асы­рыл­ ад­ ы. Ал­дыңғ­ ы та­
блоктарын пайдалана отырып, қыр­ ып­та бі­рін­ші кез­ еңд­ і  – пай­
мобильді қосымшаны әзірлеу.

да­лан­ у­шы­ның ин­тер­фейс­ ін жо­

ба­лау­ды қар­ ас­тырд­ ық, ал осы тақ­ ыр­ ып­та мо­биль­ді қос­ ымш­ а­

ны әзір­леуд­ ің екінш­ і ке­зең­ ін  – қос­ ым­ша­ның ком­по­не­нтт­ е­рін

прог­рамм­ ал­ ауд­ ы қар­ ас­ты­райы­ қ. Бұл үшін MIT App Inventor-да

Блок­тар ре­жим­ і қол­дан­ ыл­ ад­ ы.

Блокт­ ар реж­ им­ і сенің қо­сым­ша­ңның қал­ ай әрек­ ет ете­тін­ і­не

жә­не сен таңд­ а­ған комп­ о­не­нт­тер пайд­ ал­ ан­ уш­ ы­ның әртүрл­ і

іс-қим­ ылд­ а­ры­на жауа­ п бе­ре­тін комп­ он­ ен­ тт­ і прог­рам­ма­лауға

арн­ ал­ған (73-су­рет).

73-су­рет. Блокт­ ар реж­ и­мі

Блокт­ ар реж­ им­ ін­де блокт­ ард­ ың үш то­бы қолд­ ан­ ы­лад­ ы.
Қос­ ымш­ а­лар­ды жас­ ау ке­зінд­ е қол­да­ны­ла­тын блок­тар­дың
нег­ ізг­ і топт­ а­ры:

1. Кір­ іст­ ір­ ілг­ ен блок­тар
Бұл блок­тар то­бы құ­рылғ­ ан ком­пон­ ен­ тт­ ер­ге бел­гі­лі бір әре­

кетт­ ер­ді/функ­циял­ ар­ды қоюға мүм­кін­дік бе­ре­ді (74-сур­ ет).

136

74-сур­ ет. Кір­ іс­ті­рілг­ ен блок­тар

Басқ­ а­ру  – бар­лық комп­ о­не­нт­тер үшін орт­ ақ тарм­ ақт­ а­лу
блок­тар­ ы, цикл, бірн­ е­ше экр­ ан­ды жұ­мыс жә­не т.б.

Ло­гик­ а – қос­ ым­ша­дағ­ ы лог­ и­кал­ ық функц­ ия­лар­ды пай­дал­ а­
нуға арналған блокт­ ар­.

Ма­те­ма­ти­ка – мат­ е­мат­ и­кал­ ық блок­тар жи­ын­тығ­ ы.
Мәт­ ін – мә­тін­дік блокт­ ар жи­ынт­ ығ­ ы.
Мас­сив­тер  – мас­сив­тер­мен/тіз­ імд­ ер­мен жұ­мыс іс­теу­ге
ар­нал­ған блокт­ ар.­
Түс­тер – түс­терм­ ен жұм­ ыс жа­сайт­ын блокт­ ар.
Айн­ ым­ а­лы­лар – жа­һанд­ ық жә­не жерг­ і­лікт­ і айн­ ым­ ал­ ы­лар­
дың мән­ ін анықт­ ау­ға жән­ е орн­ а­ту­ға мүм­кінд­ ік бер­ ет­ ін блок­
тар.
Проц­ е­дур­ а­лар – прог­рамм­ а ішін­де пар­ ам­ ет­ р­лер­ і бар нем­ е­се
оларс­ ыз рәс­ ім­дер мен функ­ция­лард­ ы айқ­ ын­дау­ға мүм­кін­дік
бер­ ет­ ін блокт­ ар­.

2. Қос­ ымш­ а комп­ он­ е­нтт­ ер­ ін­ е арн­ ал­ған іс-әре­кетт­ ер/оқиғ­ ал­ ар
блок­тар­ ы (Screen 1 тоб­ ы)

Нақ­ты қос­ ымш­ а ком­по­не­нтт­ е­рін­ ің әре­кет­тер­ ін анық­тай­ды.
Қаж­ ет­ті комп­ он­ ен­ т­ті таңд­ а­ған­да, қолж­ е­тім­ді блокт­ ар көрс­ е­ті­
лед­ і (75-сур­ ет).

137

75-су­рет. Қолж­ е­тім­ді блок­тар

3. Кез кел­ген комп­ он­ ент
Бұл блок­тар тоб­ ы қос­ ым­шад­ а 20 Спр­айт­нем­ е­се 40 ба­тыр­ма

сия­ қ­ты көп біртип­ті комп­ он­ е­нт­ті ұй­ымд­ аст­ ыр­ у­ға жән­ е бас­қа­
руғ­ а мүм­кін­дік бе­ред­ і.

Блокт­ ар­дан жас­ ал­ған конст­рукц­ иял­ ар, көр­ у өрі­сін­ е жи­на­
лад­ ы (76-сур­ ет).

76-су­рет. Кез кел­ген комп­ о­нент

Блок­тар реж­ им­ ін­ ің функ­циял­ а­ры
Блокт­ ар ре­жим­ інд­ е жұм­ ыс іс­тег­ енд­ е оның мынадай функ­

ция­ла­ры жиі қолд­ а­ны­лад­ ы:
Блок­ты ысы­рып қою/ашу
Үлк­ ен прогр­ амм­ а­лық ко­ды бар қо­сымш­ а­лар­ды жас­ ау

кез­ ін­де эк­ранд­ ағ­ ы орын­ды оңт­ айл­ анд­ ыр­ у үшін блок­ты ысыр­ ып
қою функ­цияс­ ы қолд­ ан­ ыл­ а­ды (77-сур­ ет).

138

77-су­рет. Блокт­ ы ысы­рып қою функц­ ияс­ ы

Блокт­ ы ысыр­ ып қою функц­ ия­сын орын­дағ­ ан­нан кей­ ін
блок­тар­дың құ­ры­лым­ ы мынадай түрд­ і қаб­ ыл­дайд­ ы:

Блокт­ ы ашу үшін, тінт­ уірд­ ің оң жақ ба­тыр­мас­ ын ба­сып,
Блок­ты ашу ко­манд­ а­сын таң­дау қаж­ ет.

Тү­сін­ ік­тем­ е қо­су
Кез кел­ген прог­рам­мал­ ард­ ы жа­зу кез­ інд­ е констр­ ук­ция­да
сал­ ын­ған әре­кет­тер мен оқиғ­ а­лар­ды түс­ ін­ді­ру үшін тү­сін­ ікт­ ем­ е
қал­дыр­ған ыңғ­ ай­лы.
Блокт­ ы өшір­ у/қос­ у (78, 79-сур­ етт­ ер)

78-сур­ ет. Блокт­ ы өшір­ у

Бұл функц­ ияны прог­рамм­ ал­ ард­ ы тес­тіл­ еу ке­зінд­ е блок­
тар­ды жою үшін пай­дал­ а­ну­ға бо­лад­ ы. Қоқ­ ыс се­бе­ті­не са­лып,
жоюд­ ың орн­ ы­на, олард­ ы пай­да­ла­ну­ды уа­қытш­ а өші­руг­ е
бо­ла­ды.

139

79-су­рет. Блокт­ ы қо­су

Блок­тард­ ы жою
Блокт­ ар­ды қоқ­ ыс се­бе­ті­не апар­ ус­ ыз-ақ жоюға бол­ ад­ ы. Жою
функ­цияс­ ы код­тың кез келг­ ен бөл­ і­гін орын­дау­ға мүмк­ ін­дік
бер­ е­ді жә­не прог­рам­мал­ ард­ ы тес­тіл­ еу ке­зін­де пайд­ а­лан­ ыл­ а­ды.
Бұл жағд­ айд­ а эмул­ я­тор­ға қо­сы­лу қаж­ ет.
Блокт­ ард­ ы көш­ і­ру
Экр­ анн­ ың ішінд­ е блокт­ ар­ды кө­ші­руг­ е бол­ а­ды, жан­ ам­ а
мә­зірд­ і пай­да­лан­ а оты­рып, қа­жетт­ і блокт­ ар­дың констр­ укц­ ия­
сын­ а тін­туір­дің оң жақ ба­тырм­ а­сын бас­ ып, көш­ ір­мен­ і жа­сау
ке­рек (80–82-сур­ етт­ ер).

80-сур­ ет. Блокт­ ард­ ы көш­ ір­ у

81-сур­ ет. Блокт­ ард­ ы рюкз­ ак­қа көш­ ір­ у

140

82-су­рет. Барл­ ық блокт­ ар­ды рюкз­ акқ­ а көш­ ір­ у

Сұрақтар­Жғаажу­апуа­ бпеб­реер­йеійкік

1. MIT App Inventor-да мо­бильд­ і қос­ ым­шан­ ы әзірл­ еу неше
кез­ еңнен тұрады?

2. Блоктар режимі деген не?
3. Блоктардың неше тобы бар?
4. Блоктар режимі қанша функциядан тұрады?

ОйлОайнлаайныайқы, тқа, тлақлықылалйайыыққ

1. Не себ­ еп­ті мобильді қо­сым­ша­да мә­тін мен граф­ и­кан­ ы
қос­ у ма­ңыз­ды?

2. Не себепті Блоктар режимі қолданылады?

ТалТ­даладпа,пс,ас­лаылыс­тсытыр­ рааййы­ыққ

Қос­ ым­ша­лард­ ы жасау кезінде қолданылатын блок топ-
тарын талдап, бір-бірімен салыстырыңдар.

ДәДпә­тпетрер­дгее оорынндд­ ааййыы­ ққ

Мобильді қос­ ымш­ а­ға мәт­ ін жән­ е гра­фик­ а қос­ у жолд­ а­
ры­н кест­ ег­ е толт­ ыр­ ың­дар.

Мобильді қо­сымш­ а­ға мәт­ ін қо­су­ Мобильді қо­сым­шағ­ а гра­фик­ а қо­су­

141

­КомК­поьмюпт­ьеюртд­еердоероырныд­ надйаы­йық қ

Алғ­ ашқ­ ы моб­ ильд­ і қос­ ым­шан­ ы жас­ ау­ды жал­ғаст­ ы­ра­мыз.
1. Блоктар реж­ и­мін­ е өтіп, оң жақ­тағ­ ы мәз­ ірд­ ен Сен­сор

А­ к­се­лер­ о­метр­ а 1 компонентін таң­дап, когда Сен­сор­Ак-
сел­ е­ром­ етр­ а 1.Вибрацияны прогр­ амм­ а­ның блокт­ ар өрі­
сі­не орн­ ал­ аст­ ы­рыңд­ ар. Бұл блок құр­ ылғ­ ы вибр­ ац­ ия­ға
ұшыр­ ағ­ ан­нан ке­йін іск­ е қо­сыл­ ад­ ы.

2. Сто­ро­на Куб­ ик­ а ком­по­нен­тін таңд­ ап, прогр­ ам­ ман­ ың
блок­тар өріс­ ін­ е Присв­ оить Стор­ о­на ­Ку­би­ка.изоб­ра­же-
ние в блог­ ын әкел­ іп орн­ а­лас­тыр­ ыңдар. Бұл блок граф­ и­
ка­лық файл­дың бейн­ е­сін мо­бильд­ і құ­рылғ­ ы эк­ран­ ы­на
шығ­ ар­ а­ды.

3. Тек­ше жақт­ ар­ ын­ ың сур­ етт­ ер­ і үшін (1.png–6.png файл­
дар­ ы) сур­ ет фай­лын­ ың атауы Соедин­ ить функц­ ияс­ ы­ның
көм­ ег­ ім­ ен іс­ке асы­ры­ла­ды: 1-ден 6-ға дейі­ нг­ і кез­дейс­ оқ
сан ( бізд­ ің тек­шен­ ің 6 жағ­ ы бар) жән­ е гра­фи­ка­лық файл
кең­ ей­ті­лі­мі .png.

142

4. Мат­ е­мат­ ик­ а ⇒ Случ­ айн­ ое це­лое от 1 до 100 таңд­ аңдар
жә­не диапа­зон мәнд­ е­рін 1-ден 6-ға дейін орн­ а­тыңдар.

5. бло­гын қос­ ыңдар жән­ е онд­ а «.png» мә­тін­ ін жа­
зыңдар.

6. Қо­сымш­ а­ны рәс­ ім­деңдер жә­не Screen1 комп­ он­ ен­ті­нің
қа­сиетт­ ер­ ін­ е иконк­ а­ны орн­ а­тыңдар.
143

Прог­рамм­ а дайы­ н, оны моб­ ильд­ і құр­ ылғ­ ығ­ а жүкт­ еу қа­
жет. Мо­бильд­ і құ­рылғ­ ығ­ а ор­на­туд­ ы ке­лес­ і тақ­ ы­рып­та қа­
раст­ ыр­ ам­ ыз.

Ой бОөйлібсеөйл­ікі­сейік

1. Сын­ ып­таст­ а­рыңн­ ың құрғ­ ан қос­ ымш­ а инт­ ер­фейстер­ ін
қар­ ап шығ­ ың­дар. Олар көр­сет­кен қос­ ым­ша ин­терф­ ейс­ і­
нің мақс­ атт­ а­ры мен идеялар­ ын талд­ аңд­ ар.

2. Та­қыр­ ып­тың баст­ ы идея­сын тү­сінд­ і­ріңд­ ер.

144

§41–42. Мобильді қос­ ым­шан­ ы орн­ а­ту

Еc­тер­ ің­ е түс­ і­ріңд­ ер: Сөздік:
• мобильді қос­ ымш­ а­ға фон қа­лай
Түзету – Отладка – Debugging
қо­сам­ ыз? Тестілеу – Тестирование –
• мобильді қос­ ымш­ а фо­нын таң­ Testing
Бастапқы код – Исходный код –
дау­да нен­ і ест­ е сақт­ ау кер­ ек? Source code
Орындалатын файл – Исполня­
Мең­гер­ іл­ е­тін біл­ ім: емый файл – Executable file
• құ­рыл­ған мобильді қос­ ымш­ ан­ ы

орн­ а­ту;
• мобильді қос­ ымш­ а­ны тест­ і­леу.

Қос­ ым­шан­ ы құ­ру MIT App Inventor бұлт­тық орт­ ас­ ынд­ а жа­
са­ла­ды. Тес­тіл­ еу жә­не тү­зе­ту жұм­ ыст­ а­ры моб­ иль­ді құр­ ылғ­ ы­да
жүр­гіз­ іл­ ед­ і. Қос­ ым­шан­ ы құр­ ылғ­ ығ­ а орн­ а­ту үшін жас­ а­лынғ­ ан
мо­биль­ді қо­сымш­ ан­ ың QR ко­дын оқу­ға мүм­кін­дік бе­рет­ ін, ал­
дын ала ор­на­тылғ­ ан MIT App Inventor Companion қос­ ымш­ а­сы
бар мо­бильд­ і құ­рылғ­ ы қолд­ а­ны­лад­ ы.

Құр­ ыл­ғы­ға қо­сымш­ ан­ ы жүк­теу жолд­ ар­ ы:
• өзін­ ің баст­ ап­қы ко­дынд­ а (.aia файл ке­ңейт­ іл­ ім­ ім­ ен)
.aia фор­мат­ ын­да­ғы бас­тапқ­ ы код қос­ ымш­ а­ны өңд­ еу­ге

мүм­кінд­ ік бе­ре­ді. Баст­ ап­қы код ком­пью­тер­ге Жоб­ а­лар  ⇒
Таңд­ ал­ған жоб­ а­лард­ ы экс­порт­тау (.aia) (Проек­ты ⇒ Экс­пор­
тир­ о­вать) мә­зір­ і арқ­ ы­лы құ­рыл­ а­ды.
• орынд­ а­лат­ ын файл тү­рін­де (.apk файл ке­ңей­тіл­ ім­ ім­ ен)
APK қос­ ымш­ а фай­лын құ­ру App Inventor мәз­ і­рінд­ е Құ­
ру ⇒ Қо­сым­ша (.apk фай­лын ком­пью­терг­ е сақт­ ау) (Пост­ро­
ить ⇒ При­лож­ ен­ ие (сох­ра­нить .apk на ком­пьют­ ер) ко­манд­ а­
сы арқ­ ыл­ ы құр­ ы­ла­ды. .apk фай­лы құ­рылғ­ ы­да жұ­мыс іс­тей­
тін, орын­дал­ а­тын прогр­ амм­ а бо­лып та­был­ а­ды.
• қос­ ым­ша­ның QR-ко­ды түр­ ін­де
Құр­ у  ⇒ Қос­ ымш­ а (.apk файл­ ын жүк­теу
үшін QR код құ­ру) Постр­ оить  ⇒ Прил­ о­же­ние
(соз­дать QR код для ска­чив­ ан­ ия .apk) ко­ман­да­
сы арқ­ ы­лы құр­ ы­ла­ды.
QR код­ ын оқу жә­не моб­ иль­ді құ­рыл­ғы­ға қо­
сымш­ ан­ ы ор­нат­ у үшін Google Play-ден MIT AI2
Companion App про­грамм­ а­сын мобильді құ­рыл­ғы­
ға ор­на­ту қа­жет.

145

Қос­ ымш­ ал­ ар­ды ор­нат­ у кез­ ін­де .apk мо­биль­ді құ­рыл­ғы­ға

белг­ і­сіз көзд­ ерд­ ен қос­ ым­ша­лар­ды орн­ а­ту­ға рұқс­ ат ету қаж­ ет

(Пар­ ам­ ет­ рл­ ер ⇒ Қос­ ымш­ а­лар ⇒ Бел­гіс­ із көз­дер (Наст­рой­ки ⇒

Прил­ ож­ е­ния ⇒ Неизв­ ес­ т­ные ис­точ­ник­ и).
Егер сен­дерд­ е OS Android жән­ е Wi-Fi байл­ ан­ ыс мобильді

құ­рыл­ғы болс­ а:
1. Моб­ иль­ді құ­рыл­ғыд­ а Google Play дү­ке­нін­ ен MIT AI2 Companion

App прог­рам­мас­ ын жүкт­ еп, орн­ ат­ у кер­ ек (83- сурет).

83-сурет. MIT AI2 Companion App қосымшасы

2. Сенд­ ер жұм­ ыс іст­ ейт­ ін комп­ ьют­ ер­ді жән­ е моб­ иль­ді құр­ ыл­
ғы­ны Ин­терн­ ет­ке, мыс­ а­лы, Wi-Fi арқ­ ы­лы қо­су­ға бо­ла­ды.

3. Ком­пьют­ ерд­ е текс­ е­ріл­ е­тін жо­ба­ны ашып, мәз­ ірд­ ен
Қосылу  ⇒ Кө­мек­ші AI (Подключиться  ⇒ По­мощ­ник AI)
жол­ ын таңд­ ау қа­жет (84-сурет).

84-сурет. Мәзірден Көмекші AI таңдау

146

4. Эк­ранд­ а сенд­ ер құр­ған қо­сымш­ ан­ ың QR код­ ы пай­да бо­лады
(85-сурет).

85-сурет. Қосымшаның QR коды

5. Моб­ ильд­ і құр­ ылғ­ ыд­ а MIT AI2 Companion қо­сымш­ ас­ ын
іс­ке қос­ ып, Scan QR code жол­ ын таңд­ ау ке­рек. Бірн­ еш­ е
се­кунд­тан ке­йін мобильді құ­рылғ­ ы­ға қос­ ымш­ а орн­ а­ты­ла­ды
(86-сурет).

86-сурет. Мобильді құрылғыда MIT AI2 Companion
қосымшасын іске қосу

Егер Android ОЖ мобильді құрылғы болмаса, онда:
1. Арн­ айы App Inventor Setup Software прог­ рам­

мал­ ық жас­ ақт­ ам­ ан­ ы кө­шір­ іп, жүкт­ еп алу
ке­рек.
2. aiStarter іск­ е қос­ у ке­рек (тек қан­ а Windows &
GNU/Linux үшін).

147

3. aiStarter сәт­ті қо­сылғ­ ан бол­са, он­да мынадай түр­дег­ і тер­ ез­ е
пайд­ а бол­ а­ды (87-сурет):

87-сурет. aiStarter терезесін іске қосу

4. MiT App Inventor жоб­ ас­ ы­на өтіп, мәзір жол­ ын­ ан Қос­ ы­лу ⇒
Эмул­ я­тор (Подкл­ ю­чить­ся ⇒ Эму­лят­ ор) жо­лын таңд­ ау ке­р­ ек
(88-сурет).

88-сурет. Эмуляторды таңдау

5. Эмул­ ят­ ор тер­ ез­ ес­ і мынадай түр­де бол­ ад­ ы (89-сурет):

89-сурет. Эмулятор терезесі

148

Егер сендер USB кабельді қолдансаңдар:
1. USB-ді пайдалану үшін құрылғыны дайындаңдар (USB

бо­йынша жөндеуді қосу).
2. Android құрылғысында Қосымша параметрлері (Настройки

приложения)  ⇒ Әзірлеу (Разработка) мәзіріне өтіп, USB
бойынша жөндеу жолын іске қосыңдар (90-сурет).

90-сурет. USB бойынша жөндеу жолын іске қосу

3. Android 3.2 немесе одан жоғары нұсқасы бар құрылғыл­ ард­ ың
көпшілігінен Параметрлер (Настройки)  ⇒ Қосымшалар
(Приложения)  ⇒ Әзірлеу (Разработка) бөлімінен опцияны
таңдаңдар.

4. Android 4.0 және одан кейінгі нұсқаларында – Парам­ етрлер
(Настройки) ⇒ Әзірлеушілерге арналған функция­лар
(Функции для разработчиков) жолынан қоса аламыз.
Android 4.2 және одан кейінгі нұсқаларында әзірлеушіл­ ерг­ е
арн­ алған функция жасырылған. Бұл мүмкіндікті қосу үшін
Параметрлер (Настройки) ⇒ Телефон туралы (О телефоне)
бөліміне өтіп, құрастыру нөмірін (номер сборки) жеті рет
басыңдар. Кейін Әзірлеуші үшін (Для разработчиков) соның
ішінде USB Debugging мәз­ ірі­ н табу үшін, алдыңғы экранға
оралу керек.

Мобильді құрылғыны компьютерге қосыңдар.

149

Сұрақтар­Жғаажу­апуа­ бпебр­еер­йеійкік

1. Қос­ ымш­ ан­ ы құру қа­лай орын­да­ла­ды?
2. Мобильді қо­сымш­ а­ны тес­тіл­ еу қал­ ай іс­ке асы­ры­лад­ ы?

ОйлОайнлаайныайқы, тқа, тлақлықылалйайыыққ

1. MIT App Inventor Companion қо­сымш­ а­сын не себепті
мобильді құрылғыда алдын ала орнату керек?

2. Неліктен мобильді қо­сымш­ а­ны тест­ і­леу үде­ріс­ і ма­ңыз­ды
бо­лып са­на­ла­ды?

ТалТ­даладпа,пс,ас­лаылыс­тсытыр­ рааййы­ыққ

1. Құр­ ыл­ған мобильді қо­сым­ша­ны ор­нат­ у үде­ріс­ ін тал­
даңдар.

2. Мобильді қос­ ым­шан­ ы тест­ і­леу е­рек­шел­ ікт­ е­рін тал­даңд­ ар.

ДәДпә­тпетрерд­ гее оорынндд­ ааййыы­ ққ

Мобильді қос­ ымш­ ан­ ы мо­биль­ді құр­ ыл­ғы­ға орн­ а­ту алго­
ритмін дәп­терг­ е толт­ ы­рың­дар.

Мобильді қо­сымш­ а­ны құ­рыл­ғығ­ а орн­ а­ту

1-әре­кет
2-әрек­ ет
3-әре­кет
...

­КомК­поьмюп­тьеюрт­деердоероырныд­ надйаы­йық қ

1. Android құрылғысын компьютерге USB кабелі арқылы
қосу, құрылғы «медиа құрылғы» ретінде емес, «жад
құрылғысы» ретінде қосылғанына көз жеткізіңдер.

Компьютер Мобильды
құрылғы

Құрылғыны «жад құрылғысы» ретінде қосу

150