Агроөнеркәсіптік кешен/биотехнология/фар-
мацевтика/ауылшаруашылығы
IT технологиялар
Машина жасау
Жаңартылатын энергия көздері
24-сызба. Жоб ал ард ы жинауд ың төрт бағ ыты
Startup негіз ін қалаушылард ың нег ізг і акт ив і – прог рам
малық жас ақтама.
IT Startup нар ыққ а шықпас бұр ын ұзақ жолдан өтед і. Про-
грамм алық өнім жыл бойы нем ес е одан да көп уақ ыт аралы-
ғынд а құр ылуы мүмкін. Себ еб і прог раммал ық өнімн ің нег ізі
прог раммал ық жасақтама бол ып таб ыл ад ы және оны жасау,
тест іл еу, қайта өңд еу айтарлықт ай уақ ытт ы талап етед і.
IT Startup-тың ең көп таралған үлг ісі – жарн ам алық үндеу-
лер. Бұл үлг іл ер белг ілі бір комп анияғ а немес е тауарғ а, ұсыны-
лат ын қызмет түрін е тұт ынушыл ардың қызығушыл ықт ар ын
қалыптастыр у мен қолд ауға бағ ытталғ ан жарн ам алық сип атта-
ғы үнд еул ерд і көрс етеді. Тұт ын ушыл ар сайтты немесе қосым-
шал арды үлкен көл емд е тамашалағ анда ған а жарнам а арқ ылы
ұсынылатын үлг іл ерд ің қайтарымы деңгейде болад ы деп түсі-
ну керек. Бұл Startup-қа жарнамаға тапс ырыс беруш і ірі кор-
порациял армен B2B-сат ыл ымғ а (business to business – корпор а-
тивтік клиентт ерг е нем есе басқ а компанияларғ а сат у) шығ уды
қамтамас ыз етед і.
Жарнам ал ық үндеу – нақты ныс ан ы (мәтінд ік, көрн ек і, ды-
быстық, символ ик алық және т.б.) бар дайын жарнамал ық өнім,
оның көмегім ен жарнам а бер уші өз клиенттер іне жүгін ед і.
201
Жарн ама үндеуінің қалай жас алатындығы жарнама науқ а-
нының табыст ылығ ына байлан ысты. Әрбір өтін ішт і бірретт ік
өнім рет інд е емес, фирм ан ың көпқырл ы бейн есін е үлес рет інде
қар аст ыр у кер ек.
Жарнам а – қандай да бір комп ан иян ың атын ан идеяларды,
тауарларды, қызм еттерді ұсыну және жылжыту. Жарнама –
нақты көрсет ілг ен қарж ыл анд ыр у көзі бар ақпаратт ы тар а-
тудың ақылы құралд ары арқыл ы жүз еге асыр ылатын комму-
ник ац иян ың белгілі бір функциясы.
Жарнамалық үндеуді әзірл еу проц есі
Жарн ам ал ық үндеуді әзірлеу проц ес і мынадай кезеңд ерд і
қамт ид ы:
1. Жарн ама мақс ат ын анық түсіну.
2. Жарнам ал ық-маркетингт ік зерттеулер нәтижел ер ін жүр-
гізу және талдау.
3. Шығармашыл ық жарнам алық стр ат ег иян ы және жарна-
мал ық идеяларды жасау. Үндеу стилі мен тонын таңдау.
4. Үндеу құрылым ын анықт ау және оның нег ізг і элем ен ттерін
құру.
5. Комп озицияны және жарн ам алық мод ульд ің мак етін
құр у.
Жарнам а идеясы сөз бен бейн ел ер арқ ылы көрс етіл уі тиіс.
Тиі сінше, құр ыл ымдық құр айт ын жарнамал ық хаб арланд ы-
руды екі топқ а бөлуге бол ад ы:
1) мәтіндік;
2) бейнелеу.
Жарнам ал ық хаб арландыр уд ың мәтінд ік элем ен ттері:
• тақыр ыбы;
• ұраны;
• кіріспе бөлім;
• ақпар атт ық блок;
• анықтам ал ық мәл іметт ер;
• жаңғырық-фраз а.
Негізгі бейн ел еу элемен тт ер і:
• суретт ер;
• қаріптер;
• түстер;
202
• сызғыштар және басқа граф икалық элементтер;
• «ауа» (бос орынд ар);
• хабарландыру ныс аны.
Марк етин гт ік жарнамалауда инф огр аф ик аны қолдан у
Графикалық құр алдард ы пайд ал анб ай, ақп аратты баян-
дауды елестету қиын. Ақп аратт ың үлкен көл ем ін тез жән е
жинақ ы баяндауд ың жаң а тәсіл і трендке айналды.
Инф ограф ик а – ақп ар атты бер удің ең тиімд і түрл ер інің бірі.
Бас миын ың функциялар ын зерттеу бизнес-коммуник ац ия
құр алы рет інде инфогр афик а мақс атт ылығының қор ыт ынды-
ларына алып келед і. Мид ың 50%-і тікелей нем есе жанам а түрд е
көр у ест ел ікт ер імен байл анысты.
Инфогр аф ик а (лат. informatio – хабарлау, түс індір у, баянд ау
және т.б. – грек. γραφικός – жазбаш а, γράφω – жаз ам ын) – ақпа-
ратт ы, дер ектерді жән е білімді бер удің графикал ық тәс іл і.
Граф икалық жән е коммуник ациялық дизайн нысанд арын ың
бір і.
Ерекшелікт ері:
• ұсын ылатын ақпаратпен асс оц иат ивті түрде байл аныс-
тағы графикал ық объектіл ер;
• пайдалы ақп араттық жүкт ем е;
• әсерлі ұсыну;
• тақ ырыпт ы анық жән е мағ ын алы ұсын у.
Инф ограф ика әртүрл і болып келеді. Олар пайдаланылатын
объе кт іл ер мен ақп арат ағынд ар ын ың мақсатына, түрлеріне
байланысты жіктелед і. Инф ографика әрқашан белгіл і бір
сан атқ а қатаң түспейд і.
Инф огр аф икан ың ең көп тар аған бірнеше түрі н бөл іп көрсе-
туге бол ады.
1. Статист ик алық инф огр аф ик а
Стат ист ик ал ық инф ограф ик а факт іл ер мен сандарды көр-
сет ед і. Ол сонымен қатар дерект ер арасынд ағы тәуелділ ікті
виз уалд ы түрде беруі мүмкін. Мысалы, адам денс аулығ ының
қолд ан ат ын дәрумендер мен тамақтан ул арға тәуе лд іл іг і.
Бұл – инфогр аф ик ан ың ең қарапайым түрі (134-сурет).
203
Балалардың ағзасындағы D дәруменінің рөлі
2000-ға жуық геннің Депрессиядан қорғайды
қызметін реттейді
Тіс эмалін қатайтады Қатерлі ісіктердің
дамуынан
қорғайды
Ca Ph Ағзада тағамнан Жүректің қалыпты дамуын
кальций мен фосфордың қамтамасыз етеді
сіңірілуін арттырады Қант диабетінен
қорғайды
Иммунитетті
нығайтады Бұлшық еттің қалыпты
дамуын қамтамасыз етеді
АНТИДЕНЕЛЕР
Қалыпты өсуді және қаңқаның
дамуын қамтамасыз етеді
134-сур ет. Статистик алық инфогр аф ика
2. «Картал ар» инфогр аф ик асы
Карта инфографикасы, әдетте, блогтар мен интернет-БАҚ-
тарға қажет. Алайд а егер сендердің карт а инф ографикал арың
қандай да бір ақпаратты білдірсе және егж ей-тегж ейлі түсінді-
руд і талап етпесе, оны әлеуметт ік желілерд е бат ыл пайд ал ан а
аласыңдар. Егер инфографикада резонанс туғызатын сәт болса,
онда ол әлеуметтік желілерде жоғары белсенділікке ие болады.
3. «Иерархия» инфогр аф ик асы Маслоу қажеттілігі
Инфогр аф ик аның мұндай түр і иерархиясы
статистик а рет інд е қолдан ылад ы – Өзін-өзі
сайтқа тұр ақты бөлімге ілінеді. Бұл актуализа-
комп ан иян ың кез келген үдер іст е-
рін нем ес е шеш ім қаб ылдау жүйесін циялау
сипаттау бол уы мүмк ін. PR-мақсат- Өзін-өзі бағалау
та ол ішкі PR қажетт іліг і үшін –
компанияның жұмыс тәртібі және Махаббат және тиесілілік
ережелерін жаңа қызметкерлерге Қауіпсіздік қажеттіліктері
таныстыру мақсатында жұмыс орын- Физиологиялық қажеттіліктер
дарында сызба түрінде ілінуі мүм-
кін (135-сурет). 135-сур ет. «Иер арх ия»
инф ог раф ик асы
204
4. «Матр иц а» инфогр аф ик асы
Мұнд ай инфографик а бір мәсел еге арналған әртүрл і деректер
жиынт ығын көрсетеді. Мұндай контентт ің баст ы мақс ат ы –
сур еттегі күрд елі дер ект ер мен проц естерді түсіндіру (136-сурет).
ЭМОЦИЯЛАР КОНТЕНТ-МАРКЕТИНГ МАТРИЦАСЫ
САУЫҚТЫРУ БАЙҚАУЛАР ИЛАНДЫРУ
ТЕСТТЕР ВИДЖЕТТЕР ТАНЫМАЛ
АДАМДАРДЫҢ
ПІКІРЛЕРІ
ПРЕПАРАТТАР ОЙЫНДАР
ФИРМАЛЫҚ ФОРУМДАР ПІКІРЛЕР
ВИДЕО
МАҚАЛАЛАР EBOOK ЖАҢАЛЫҚТАР ОҚИҒАЛАР РЕЙТИНГ
ИНФОГРАФИКА БАСПАСӨЗ ДЕМО ҚАСИЕТТЕР МЫСАЛДАР
ХАТТАРЫ ВИДЕО
ГИД
ТРЕНДТЕР ИНТЕРАКТИВТІ
ҮЙРЕТУ ДЕМО
ТІЗБЕ ПАСПОРТ
ЖӘНЕ БАҒА
АҚЫЛ БАЯНДАМАЛАР СЕНДІРУ
ВЕБИНАРЛАР
ЕСЕПТЕУЛЕР
ХАБАРДАРЛЫҚ САТЫП АЛУ
136-сурет. «Матрица» инфографикасы
5. «Фото» инф огр аф ик асы
137-сурет. «Фото» инфогр афикасы
205
Фото инфогр аф ик асы (137-сурет) журналдард а жиі шыға-
ды. Мыс алы, сапал ы фот осур ет жас ауды ұсынуға болады.
Редакцияның ақпарат жинаудағы көмегі ұзақмерзімді қарым-
қатынас түрінде бонуст ар әкеледі.
Инфогр аф икам ен жұмыс істеуге арналған тег ін немесе
тар иф ы төм ен серв истер:
1. Canva
Ең тан ым ал әрі қарапайым Canva сервисі. 1 милл ионн ан
астам суретт ер, соның ішінд е инфографика үлг ілері, орыс
тіліндег і түсінікт і интерф ейсі бар (138-сурет).
138-сурет. Canva серв ис і
2. Piktochart
Piktochart құралы тек инфограф ика ғана емес, презен-
тациялар, есепт ер, флайерлер мен постерлер (Canva сия қ-
ты) жас ауғ а мүмкіндік береді. Тег ін тарифте әртүрлі типт е-
гі шекс із иллюстрациял ар жас ауға бол ады, 4 мыңнан астам
сур етт ер мен логотипт ер қолжетімд і. Дайын иллюстрац ия-
ларды сақтауғ а, сонд ай-ақ әлеум етт ік желілерде пайда-
лануға бол ады (139-сур ет).
206
139-сурет. Piktochart құралы
3. Infogram
Сендер Infogram-да сызбалар, карталар мен графиктерді
жасай аласыңдар, сонымен қатар инфографикада одан әрі
пайдалану үшін, фотосуреттерің мен видеоларыңды тол-
тыра аласыңдар. Бекітілген кодты қолдана отырып, сайтта
тегін 37 кесте шаблондары мен 13 картаны, сонымен қатар
инфографиканы орналастыруға болады (140-сур ет).
140-сур ет. Infogram серв ис і
207
4. Easel.ly
Бұл қызмет түпнұсқаны жіберуді қажет етпейтін жыл-
дам онлайн-инфографиканы құру үшін қолданылады. Мы-
сал ы, Easel.ly-ді құру Infogram-ға ұқсас, бірақ одан айыр-
маш ылығы, ол тек статикалық кескіндер жасауға мүмк ін-
дік береді, ал Infogram-да диаграммалар анимацияланады
(141-сур ет).
141-сур ет. Easel.ly сервис і
Осылайша, инфогр афик а клиенттерге, қызметк ерл ерг е
жән е инвест орларғ а марк ет ингтік қарым-қат ынас жасау үшін
там аш а құрал бол ып таб ыл ад ы. Инф огр аф ик а көмегім ен кез
келген бизн ес-ақп аратт ы қаж етті аудит орияғ а толық жеткіз уге
болад ы. Бұл жағдайда инфогр аф ика ақп аратт ың қолжет імд ігін
қамтам ас ыз ете отыр ып, жарн ама рөл ін атқ арад ы.
СұрақтарЖғаажуапуабпебреер йеійкік
1. Жарнам а дег ен іміз не?
2. Жарнамал ық үндеу дег енім із не?
3. Жарн амал ық үндеуді қандай уақытт а қолд ан ад ы?
4. Инф огр аф ика дегенім із не?
5. Инфографиканың марк етинг пен байл анысы қандай?
6. Инфографика әзірл ейті н қанд ай тиімд і серв ист ерді біле-
сіңд ер?
7. Жарн ам алық хабарландыруд ың мәт інд ік элементт ері
қандай?
208
ОйлОайнлаайныайқы, тқа, тлақлықылалйайыыққ
1. Инф огр аф ик ан ың ерекшеліктер і неде?
2. Жарнам ал ық үндеуді әзірл еу процес і жайлы не біл е-
сіңдер?
3. Жарнамал ық хаб арландыр у қанд ай топтарға бөлін еді?
ТалТдаладпа, пс,аслаылыстсытыррааййыыққ
Статистик алық инфограф ик а мен фото инф ограф ик а-
ның айырм аш ылығ ы қанд ай?Салыстырыңдар.
ДәДпәтпетрердгее оорыннддааййыыққ
Инфогр аф ик ан ың басты бес түр іне сип аттам а беріңд ер:
Статист ик алық Карт ал ар Иер арх ия Матрица Ф ото
КомКпоьмюптьеюртдеердоероырныднадйаыйық қ
1. Компьют ердің көмегімен Интерн етт е Easel.ly жән е Canva
сервист ер інд е жұм ыс істеп көріңдер.
2. www.canva.com сайтынд а жарнамалық инфограф ика
әзірлеу.
а) Браузерд і ашып, ізд еу жолақш ас ына www.canva.com
адр ес ін пернетақтадан енг ізіңд ер.
ә) Төм ендегідей тер езе ашыл ады:
209
3. Ең алдым ен, Canva серв ис інде жұм ыс жас ау үшін тір-
келу қажет, ол үшін жоғ ар ы, оң жақ шетінд ег і Тіркел у
батырмасын бас амыз.
4. Тірк еуд ен өткеннен кей ін, инфограф икан ың диз айн ы-
ның түрін және жарн ама рет інд е бір идея таңд ап, сон ың
инфогр афик ас ын әзірлеңд ер.
Ой бОөйлібсеөйлікісейік
1. Марк етин гтік жарнамал ауд а инф огр аф иканы қолд ан у
тиі мді деп ойл ас ыңдар ма?Сендер өз жарнам аларыңд а
қанд ай инфографик а түр ін қолд ан ар едіңдер? Не-
ліктен?
2. Интернеттен түрлі инфографикалық жарнамаларды қа-
рап, олардың ұтымды жақтары мен кемшіліктерін тал-
даңд ар.
210
§56. Маркетингтік жарнама жасау (инфографика).
Практикум
Мақс ат ы:
1) Марк ет ин гтік жарнама жасап үйр ен у;
2) www.canva.com серв ис ін пайд ал ан ып, инф огр аф икалық
жарн ам а әзірлеу.
Өткен сабақта біз жарнаманың түрлер і жән е жарн ам алық
инфограф ик а жас ауғ а арналған серв истерді, ең жиі қолдан ы-
лат ын лог икал ық операцияларды қараст ырд ық. Бүгін өткен
сабақт ы бекіт у мақс атынд а www.canva.com сервис імен жұм ыс
жасайм ыз.
Жұм ысты орынд ау рет і:
1. Жұмыст ы баст ам ас бұрын, ең алд ымен, www.canva.com
сайт ында тіркел у қаж ет. Ол үшін жоғ арыд а орналасқан
тірк елу батырмас ын басып, өз аттарыңды, электронды пош-
таларыңды енгізіңдер және пароль жазыңдар (142-сурет).
142-сурет. Сайт қа тіркел у
211
2. Тірк еуден өткеннен кейін суреттегідей тер езе пайд а болады,
Студент ұяшығын таңд аңдар (143-сурет).
143-сурет. Басты тер ез е
3. Ашылған тер езеден Инфографика ұяшығын таңд аңдар
(144-сурет).
144-сурет. Жұмыс алаңы
212
4. Инфогр аф ика для образов ан ия дег ен мәзірд ен үшінші
үлгіні таңдаңдар: «Simple steps to safety bicycle».
5. Енді инфогр аф икам ызды түз ет уг е көшем із (145-сурет):
– тақыр ыбын: «Информ атик а каб ин ет інд ег і қауіпс іздік
ереж ел ері» деп енг із еміз;
– аст ын а: информ ат ик а кабин ет ін ің қауі псіздік ереже-
лер ін жазып, жан ын а сур еттерін қоям ыз;
– қал ағанд арыңша дизайн ын өзг ертуге болады, ол үшін
сол жақ тер ез ед ен кер ект і үлг ілерді таңд аймыз (мәтін,
сурет, симв ол т.б.).
145-сур ет. Инф ограф ик аны жөндеу
6. Барл ық түзет улерді енг ізгеннен кейін, дайы н инф ограф и-
кан ы сақтаймыз, ол үшін Жүкт еу ⇒ Файл тип ін анықтау ⇒
Сур етт і жүктеу бат ырм аларын бас амыз (146-сурет).
213
146-сурет. Дайы н инф огр аф ик а
1-тапсырм а. Серв исті пайдал ан ып, «Инф ормат ика»
пәнін ің лог отипін әзірл еңдер.
2-тапсырма. Дайын лог отипті өз бумал арыңа сақт аңд ар.
214
ЖИЫ НТЫҚ БАҒАЛ АУ ТАПС ЫРМАЛ АР ЫНЫҢ ҮЛГІЛЕРІ
1. Startup сип аттамал арын белгіл еңдер (4 жауап дұр ыс):
A) Қарқ ынд ы өсу
B) Икемділ ік
C) Өсу үшін қаржыланд ыру
D) Мәс ел ені шешуд егі инн овац иял ық тәсіл
E) Таб ыс көзі
F) Бизнес мод ель
G) Өсу кезеңі
2. Инв естицияны жүз еге асыр атын жеке нем ес е заңды тұлғ а,
мемлек ет:
A) Инв естор
B) Бизнесмен
C) Таб ыскер
D) Конв ерт ор
E) Жоспарл ауш ы
3. Интернет арқ ылы қатысуш ылард ың көп санын ан аздағ ан
ақш а қараж атын жин ау жолымен жоб аны қаржыландыру
практ икасы:
A) Сrowdfunding
B) Бизн ес
C) Табыс
D) Қаржы
E) Жоспарлау
4. IndieGoGo – кез келг ен ... (1) мен ... (2)-ға арналған платф орм а.
5. Әлемд егі ең танымал Сrowdfunding платформаларының бірі:
A) Kickstarter
B) OpenIDEO
C) StartSomeGood
D) Microplace
E) Sparked
6. Стивен Брэдфорд Сrowdfunding-тің қанш а базалық түрл е
рін атап көрсетт і?
A) 5
B) 2
C) 3
D) 7
E) 8
215
7. Сәйк ест енд ір іңд ер:
1. CROWDRISE A) Әлеум еттік кәс іпкерлікке инвест иц ия
ізд еу
2. OPENIDEO
3. 33 NEEDS B) Қайырымд ыл ық үшін қар аж ат жинау
4. IOBY
5. STARTSOMEGOOD C) Идеялард ы әзірл еу, тұжырымдамал ар
6. MICROPLACE D) Әлеум етт ік бағыт
7. SPARKED
E) АҚШ-тың экол ог иялық жоб алар ын
құр у, қарж ыланд ыр у жән е қат ыс у
F) Еріктілердің әлеум етт ік жел іс і
G) Жаһанд ық кедейлікпен күрес у үшін
қайырымдыл ықұйымдастыру
8. Ақыл ы ақпараттық хабарлам ал ард ы таратуға негізд елг ен
жылжыту әдісі:
A) Жарн ам а
B) Жеке сат у
C) Қоғамд ық байл ан ыстар
D) Өтк із уд і ынталанд ыру
E) Сауда делдалдар ын ынтал анд ыр у
9. Өнімді өтк ізу әдістер ін сәйк естенд іріңд ер:
1. Кеңесшілік A) Сатушы өз компанияс ын ың клиентпен
қарым-қат ын ас орн атуға тырысад ы
2. Аяқт ауш ы
B) Сат ушы клиентке бар ады, азық-түл ік
3. Өзара қар ым- қорын орнатады және қаж ет болған
қатын ас орнату жағдайда олард ы ауыстыр ад ы немесе
арқыл ы сату тол ықтыр ады
4. Витр ин адағы C) Сатуш ы (с ауда агент і) клиентк е техни-
өнімд ерд ің кал ық мәселені шеш уг е көм ектес ет ін
орнал асуы кеңесшінің рөл ін өзін е алғ ан кезд е жүзег е
асыру кезінд ег і өзар а қар ым-қатын астар
D) Сатып алуш ын ың ұсын ылған өнімге
тапсыр ыс ын ың табыст ы алынуын, іск е
асыру процес інің соңғы кез ең ін көрс ет ед і
10. Ақпар атты, дер ектерді және білімд і бер уд ің граф ик ал ық тәс ілі:
A) Инф огр аф ик а D) Жылж ыт у
B) Информат ик а E) Визуалды бейнелеу
C) Жарн ама
216
5-БӨЛ ІМ БОЙЫ НША ҚОР ЫТЫНДЫ
IT Startup бөлімі бойы нша сендер «Startup», «инв ест ор»,
«іск е асыр у», «платф орм а», «Crowdfunding», «нас их аттау»,
«жарн ама», «инфог р аф ик а» ұғымдарымен танысып, әрбір
ұғымн ың қолд ан ылу мақс атт арын түс індіңдер.
Startup сип аттамал ары, тан ым ал Startup-тар, Startup-ты
іске асыру кез еңдері, инновацияларды қаржыланд ыр у тәс іл-
дері, Crowdfunding-тің баз ал ық түрлер і, Қазақстанд ағы
таным ал Crowdfunding платформ алар ы, Crowdfunding плат-
форм ал арын қолд ан у мүмк індікт ері, жоб аны алға жылжыт у
үшін насих аттау жұм ыст ар ын ұйы мд астыру, насих аттау функ-
циялар ы, әдіст ер і, оның ішінде жарнама, жек е сату және ынт а-
ланд ыр у, сат у проц есін басқ ару, тікелей марк ет инг, өткізуді
ынталанд ыру, сон ымен қат ар сатуд ы жүзеге асырудың негізгі
әдіст ерін қарастырдыңдар.
Қаз іргі уақ ытт а Қаз ақстан экон ом ик ас ын ың елеулі үле-
сін ірі бизн ес құрайды, сон ым ен қатар шағ ын жән е орта
кәс іпкерліктің дамуы қарқ ын алуда. Елде Startup-тард ы
дайы нд ау бойы нша StartUp.kz, iStartUpSchool, Atameken
Startup сек ілді түрл і программал ар жұм ыс ын сипатт а-
дыңдар.
Марк ет ин гт ік жарн амал ауда инфограф ик аны қолдану,
инф огр аф ик а түрл ер і, инф ог раф ик амен жұм ыс істеуге ар-
налғ ан тегін нем ес е тарифы төмен серв истер келтір ілд і.
Бұл бөлімн ің маң ыздыл ығ ы сенд ерді Startup түсін іг ім ен,
Crowdfunding платф орм аларын ың жұмыс істеу қағ ид ал ар ы-
мен толық тан ыстырып, сенд ерге өнімді насихаттау жән е са-
ту жолд арын, маркет ин гт ік жарнам а жасауд ы үйр ет у болып
табыл ад ы.
Глоссарий
Инвест ор – инвестиц иян ы жүз еге асырат ын жеке немес е
заңды тұлғ а, мемлек ет.
Crowdfunding – Инт ерн ет арқ ылы қатысушылард ың көп
сан ынан аздағ ан ақш а қаражат ын жинау жол ымен жоб ан ы
қаржыланд ыру практикасы.
Baribirge.kz – Орт ал ық Азияд ағ ы таб ыст ы онл айн плат-
форма.
217
Starttime.kz – ұжымд ық қолд ау арқылы автордың қыз ықты
идеяларын жүз еге асыру үшін қаржылай көм ек көрс ет етін
сервис.
Насих аттау – клиентт ерді, контр аг ен ттерді, сер ікт ест ер
мен қызм етк ерлерді белгіл і бір комм ун икат ивт і ынталанд ыр у
арқ ылы сат у нәтиж ел ілігін арттыруға бағ ытталғ ан іс-әрекет.
Насих атт ау әдіст ер і (methods of promotion) – маркет ин гтік
мақсатқ а жету үшін қолд ан ыл атын маркетинг тәс ілдері мен
құр алд ар ы.
Насихатт ау әдістер ін ің кеш ен і – жарнам а, жек е сату жән е
ынт ал анд ыр у, сату проц ес ін басқар у, тік елей марк ет инг, өткі-
зуді ынт ал анд ыру және т.б. нас ихаттауд ың бірн еше әдіст ерін
бір мезг ілде қолдану.
Жарн ама – БАҚ арқ ыл ы берілетін ақылы ақпаратт ық
хаб арламаларды тарат уғ а негізделг ен жылжыту әдісі.
Жек е сат у – тауа рд ы ауы зша ұсыну, сат у мақс ат ында әңг і-
мелесу барысынд а жасалғ ан сат ып алу қажеттігіне ақпар ат
бер у жән е сендіру негізінде нас их атт ау әдісі.
Қоғ амд ық байл аныст ар (public relations) – комм ерциял ық
маңызд ы мәл іметтерді коммуник ац иян ың бұқаралық тәс ілдері
арқ ылы тарату көмег ім ен тауарғ а, қызметке сұр ан ыст ы ынта-
ланд ыр у.
Өткізуд і ынталандыру (promotion consumer) – тұтыну-
шының тауа рд ы сат ып алуы н ынт ал анд ыратын марк ет ин гтік
қызм етке нег ізделг ен насих аттау әдісі.
Сауда делд алдарын ынталандыр у – марк ет ин гт ік арнаның
(дистр ибьюторлық тізбект ің) қатыс ушылар ымен өнімді өндіру-
шіден сат ып алушығ а дейі н өзар а іс-қимылдың тиі мд іл ігін арт-
тыр уға бағытт алған шарал ар кеш ен і жән е марк етин гт ік арна
бойынш а тауар мен қызметт і нас ихаттау әдісі.
Жарнам алық үнд еу – нақт ы ныс ан ы бар (мәтіндік, көрн ек і,
дыбыст ық, симв олик алық жән е т.б.), дайын жарнам алық өнім,
оның көмегімен жарн ам а бер уш і өз клиенттерін е жүг ін ед і.
Инфогр аф ик а – ақпар атт ы, деректерд і және білімді бер удің
граф икалық тәсіл і.
218
6-БӨЛІМ
ЦИФРЛЫҚ
САУА ТТЫЛ ЫҚ
Күт іл ет ін нәтижел ер:
• Қазақс танда цифрл андыру процесін ің ағымдағ ы үрдістер ін тал-
дау;
• Blockchain технол ог ияс ының мақс аты мен жұмыс іст еу қағидаcын
түсіндіру;
• ақп ар аттард ы және зияткерл ік менш ікт і (1996 жылғы 10 мау-
сымдағ ы «Авторл ық құқық жән е саб ақтас құқ ықтар туралы»,
2015 жылғ ы 16 қар аш ад ағ ы «Ақпаратқа қолжеткіз у туралы»,
2003 жылғ ы 7 қаңтардағ ы «Электронды құж ат және электронды
цифрл ық қолт аңба тур ал ы» Қаз ақстан Респ ублик асын ың Заңд а-
ры) қорғ ауд ың қажетт іл іг ін нег ізд еу;
• цифрл ық қолт аңб а мен сертификаттың мақсатын сип аттау;
• электронды үкімет порт ал ынд а электронды цифрлық қолтаңб аны
қолд ан у;
• электронды үкімет порт ал ын ың функциял ар ын сипаттау.
§57–58. Қаз ақс танд ағы цифрл анд ыру
Еcтер ің е түс ір іңд ер: Қаз ақс тандағы цифрланд ыр у –
• Startup деген не? Қаз ақстан экон ом ик асын дамыт у
• Startup-тың басты сипаттама қарқ ын ын жеделд етуге жән е аза-
маттардың тұрмыс сапасын жақ-
лары. сартуға арналғ ан үдеріс.
• Startup-тың қандай даму кез ең
Қаз ақстанд ағ ы цифрл андыру
дер ін біл есіңдер? бағыттары:
• мәселені шешудегі инновациялық • ел экон омик ас ын ың басты са-
тәсілдер; лаларында цифрлық технол о-
• Crowdfunding деген ім із не? гиялард ы әзірл еу, енг ізу және
• Crowdfunding қандай түрлер і бар? дам ыт у;
• Crowdfunding-тің атқар ат ын рөлі • қаз ақс тандықтарғ а Инт ерн ет
жән е 4G (бол ашақта 5G) мо-
мен қызм еті қандай? бильді байл аныс ына барл ық
• насих атт ау дег ен іміз не? жерд ен кеңжолақты қолже-
• жарн аман ы қандай жағд айларда тімдік ұсын атын инфок омм у-
никац иялық инфр ақ ұрыл ым-
қолданады? ды кең ейт у;
• сатуд ы жүз ег е асыруд ың негізг і • онлайн ұсынылатын мемл е-
кетт ік қызметтерд ің сапасын
әдіст ерін атаңдар; жақсарту мен санын артт ыр у.
• маркетингтік жарнама құр у Бұл бюрокр атия мен жемқ ор-
лықты төменд ет уге, сонд ай-
(инфог рафика, видео). ақ мемл ек етт ік органдард ы
неғұрлым тиімд і жән е ашық
Меңгер іл ет ін біл ім: етуге мүмк індік беред і;
• Қаз ақс танд ағы цифрланд ыр у • электронды комм ерц ияны да-
мыт уға белсенд і ықп ал ету ар-
процесі; қылы кәсіпк ерл ер үшін жаң а
• цифрландыру проц есін ің ағым мүмкінд ікт ер мен қолайл ы
жағдайл ар жасау;
дағы үрд істер і. • отандық ІТ секторд ы дам ыт у-
ға, сондай-ақ Қазақстандағы
Сөздік: біл ім бер у мен денсаулық сақ-
Цифрл андыр у – Цифр ов иза тау сапасын артт ыруға ықпал
ция – Digitalization етет ін, хал ықт ың жалпы цифр-
Инфрақ ұрыл ым – Инфра лық сауа ттылығын артт ыру.
структ ур а – Infrastructure
Цифрлық сауа тт ыл ық – Циф
ров ая грамотн ость – Digital
literacy
Электронд ы сауд а –
Электронн ая торговл я –
Electronic commerce
Қарж ыл ық технол ог иял ар –
Фин ансовые техн ол огии –
Financial technologies
220
Қазақстандағ ы цифрландыр удың баст ы бес бағ ыт ы
және олард ың мінд етт ер і
1. Экон омик а салал ар ын цифрланд ыр у – озық техноло-
гиялар және мүмкіндіктерді пайдалана отырып, капи-
талдандырудың өсуі мен еңбек өтімділігін арттыратын
ҚР экономикасының әртүрлі салаларын қайта құру (25-
сызба).
Міндеттері
Өнеркәсіпті және электр энергетикасын цифрландыру
Көлік пен логистиканы цифрландыру
Ауылшаруашылығын цифрландыру
Электронды сауданы дамыту
Қаржылық технологиялар мен қолма-қол ақшасыз төлемдер
25-сызба. Экон ом ика сал алар ын цифрл андыр у мінд еттері
2. Цифрлық мемл екетке өту – халық пен бизнестің сұран ыс ын
алд ын ала болжай отыр ып, қызм етт ер көрсету үшін мемл е-
кетт ің инфрақ ұрылым ын қайт а құру (26-сызб а).
Міндеттері
Мемлекет – азаматтарға
Мемлекет – бизнеске
Мемлекеттік органдардың ішкі қызметін цифрландыру
Ақылды қалалар
26-сызб а. Цифрл ық мемл ек етке өту мінд еттері
221
3. Цифрл ық Жіб ек жолын іск е асыр у – деректерді бер у, сақ-
тау жән е өңдеудің жоғар ы жылдамдықтағ ы және қорғ алғ ан
инфрақ ұр ыл ымын бүкіл аумақта дам ыту (27-сызб а).
Міндеттері
Еліміздің барлық аумағында байланыс желілері мен
АКТ инфрақұрылымын қамтуды кеңейту
АКТ саласындағы ақпараттық қауіпсіздікті қамтамасыз ету
27-сызб а. Цифрл ық Жіб ек жолын іск е асыру мінд еттер і
4. Адами кап ит алды дамыту – креативтік қоғам құруды және
жаңа нақтылықтар – білімд ер эконом икас ына өтуд і қам-
тит ын түрл енд ірул ер (28-сызба).
Міндеттері
Орта, техникалық және жоғары кәсіби білім берудегі
цифрлық сауаттылықты арттыру
Халықтың цифрлық сауаттылығын арттыру
(даярлау, қайта даярлау)
28-сызба. Адам и капиталды дам ыту міндетт ері
5. Инновац иял ық экожүйен і құр у – бизнес, ғыл ым салас ы
және мемлекет арасында берік байланысы бар технол о-
гиялық кәсіпк ерлікт і дамыту, сондай-ақ инн овациялард ы
енг ізу үшін жағдай жас ау (29-сызба).
Міндеттері
Инновациялық даму алаңдарын қолдау
Технологиялық кәсіпкерлікті, Startup мәдениетін
және ҒЗТКЖ (ғылыми-зерттеу тәжірибе
конструкторлық жұмыстар) дамыту
Венчурлік қаржыландыруды тарту
Инновацияларға сұранысты қалыптастыру
29-сызб а. Иннов ациялық жүйені құр у міндетт ер і
222
Қаз ақстанда цифрл андыр у процес ін ің ағымд ағ ы үрдіст ер і
Bigdata (Үлкен дер ект ер) – де-
ректер қорым ен жұм ыс іст еу үшін
дәстүрлі тәсілде жиі пайд ал ан ыл-
майт ын үлк ен көл емд і ақпаратты
сақтау, ұйы мд астыру және зертт еу
әдіст ер і. Көб ін есе құжатт ар мен ви-
деолардан ретсіз деректер жиы нты-
ғын білд ір ет ін осындай дер ект ерд і
толық қамт у және өңд еу өз ісін
барынша толық түсін уг е, бәсеке-
лест ердің қызмет ін талд ауғ а, өз
клиентт ер і турал ы ақпаратты
бір ікт ір уге мүмкінд ік бер еді. Осы-
лайш а, бұл қызм ет көрс ет у деңгей-
ін жақсартуғ а, шығ ынд ард ы оң-
тайландыр уға, қызм етт ер немесе
өнім сап ас ын артт ыруға, сатуды ұл-
ғайт уға әкел ед і.
Blockchain технол огияс ы. Ақ-
пар ат белгіл і бір ережел ер бой ын-
ша дәйект і түрде құр ылған жән е
көб інес е түрлі комп ьют ерлерг е та-
ратылад ы. Осылайш а, әртүрл і ком-
пьют ерл ер арас ынд а ақпар атт ы
бірн еш е рет қайталаудың жән е бө-
луд ің арқ ас ында бірн еш е маң ызды
артықш ылықтарға қолжетк із ілед і,
атап айтқанда:
• технологияның сенімд іліг і, өйтк ен і дер ект ер пайд алан у-
шылар арас ында бірнеш е рет қайталанғ ан;
• орт алықсыздандыру, өйтк ен і бір ыңғ ай басқ ару орталығы
жоқ;
• ашықтық – әрб ір пайдалануш ын ың жаңартылған дерект ер
көшірмес і бар, өйтк ені ақп аратты қасақ ана бұрмалау әре-
кет і жедел анықт алатын бол ады.
Blockchain техн ол ог ияс ын қолд ан уд ың көпт еген сал ал ары
бар: электронды құжаттарды вер иф икациял ау, қаржы серв ис-
тері, блокчейн жән е тағы басқалар нег із інд е мәм ілелер мен
кел ісімш артт ар жасас у.
223
Smartcity (Ақылды қала) –
қал алық мүл ікті жән е қала көрсе-
тет ін қызметт ерд і басқ ару тұжы-
рымдамас ы. Ол біл ім, көл ік, ден-
саул ық сақт ау, инфрақ ұрыл ымд ы
басқару жән е тағ ы басқ алард ы
қамт ид ы. Тұжыр ымд аман ың мақ-
сат ы – қал а тұрғ ынд арын а қыз-
мет көрс етудің тиімд іл іг ін арттыр у, сондай-ақ адам капит а-
лын ың сапас ын арттыр у арқылы өмір сүр у сап ас ын жақ-
сарту.
Қазақс танды цифрл андыр уд ың түпкі мақс аты – орт амер-
зімд і дамуд а цифрлық технол ог иял ард ы пайдал ану есеб інен
республика экон ом икасының дам у қарқ ынын жед елдету және
халықтың өмір сүр у сап ас ын жақс арту, сондай-ақ Қаз ақс тан
экон ом ик асының ұзақмерз імд і дам у жоспар ында Болаш ақ-
тың цифрлық экон омикас ын құруд ы қамтам асыз ететін дам у-
дың қағ идалы жаң а траекторияс ына көш уі үшін жағдайл ар
жасау.
СұрақтарЖғаажуапуабпебреер йеійкік
1. Цифрл андыр у проц есі адам өміріне қандай өзгеріст ер
алып кел ед і?
2. Қаз ақстандағ ы цифрл андыр у бағытт ар ы қанд ай?
3. Қаз ақс танд ағ ы цифрландыру бағыттары толық жүз ег е
асыр ылу үшін қанд ай нег ізгі мінд еттерді атқару ке-
рек?
4. Қаз ақс танд а цифрландыр у проц есін ің ағымд ағ ы зам а-
науи үрдіст ер і қанд ай?
5. Bigdata үрдісі деген не?
6. Smartcity үрдіс ін ің түпк і мақс аты қандай?
ОйлОайнлаайныайқы, тқа, тлақлықылалйайыыққ
1. Қаз ақстанд ағ ы цифрландыруд ың баст ы идеясы неде?
2. Blockchain техн ол ог ияс ы не себепті маңызды рөл атқа-
рады?
224
ТалТдаладпа, пс,аслаылыстсытыррааййыыққ
Келтір ілг ен теориялық мат ериалдардан басқ а да ақпа-
рат көздерін пайд алан а отырып, Қазақстанда цифрл андыр у
проц есін ің ағымдағ ы заман ауи үрдістерінің арт ықш ыл ық-
тарын талд ап, сал ыст ырыңд ар.
Цифрландыр у проц есін ің Арт ықшылықтар ы
ағымд ағ ы заманауи үрдіст ер і
Bigdata үрд іс і
Blockchain технологияс ы
Smartcity үрдіс і
ДәДпәтпетрердгее оорыннддааййыыққ
Қаз ақс танд ағы цифрл анд ыр уд ың баст ы бес бағ ыт ы жән е
олардың мінд еттерін кест еге толтырыңд ар.
Цифрл андыр уд ың баст ы Мінд етт ер і
бес бағ ыт ы
КомКпоьмюптьеюртдеердоероырныднадйаыйық қ
Кез келген граф икал ық прог рамманы қолдан а отырып,
Қаз ақс тандағы цифрланд ыр у бағ ытт ар ының жүз ег е асыр у
мінд етт ер ін ің инфограф ик асын ойластырып, жоба жасаң-
дар.
Ой бОөйлібсеөйлікісейік
1. Қазақс танда цифрл андыру проц ес інің ағымд ағы үрд іс-
тер ін ің пайда бол уы мен шет елд ік тәж ірибе нәт иж елер і
қанд ай екендігі жайы нда қос ымш а ақпар ат көздерінен
ізд еп, ой бөлісіңдер.
2. Білім беру жүйесінде цифрл андыр у үрдісін қалай тиімді
пайдалануға болады?
225
§59–60. Blockchain техн ол ог иясы
Еcтер ің е түс ір іңд ер: Сөздік:
• Қазақстандағы цифрлан
Блок – Блок – Block
дыру процесі; Тізбек – Цепь – Chain
• Қазақстандағы Сервер – Сервер – Server
Деректер қоры – База данных – Database
цифрландырудың басты
бағыттары және олардың Blockchain технол ог иясы IT сал а-
міндеттері; сын ың ғана емес, қарж ы сал ас ының
• Қазақстанда цифрландыру да даму белг ісі бол ып табыл ад ы. Қар-
процесінің ағымдағы жы өкілдер і Blockchain технологиясы-
үрдістері. ның бол ашағ ы үлкен екеніне сен еді.
Сонымен, бұл технологияның жұмыс
Меңгер іл ет ін біл ім: істеу принципі қандай және ол қалай
• Blockchain технология ұйымдастырылған?
сын ың мақс аты;
• Blockchain техн ол ог ия
сын ың жұм ыс ы.
Blockchain дегенім із не?
«Block» – блок, «chain» – тізбек, «Blockchain» – блоктар тіз-
бегі. Тізбектің екі түрі бар:
1) Ресми Blockchain – ашық, тол ықт ыр ыл атын деректер қоры.
Әрбір қатысушы мәліметті жаза да, оқи да алады.
2) Бейресми немесе жеке Blockchain мәліметті жазу мен оқу
барысында белгілі шектеулер қояды. Басымдылыққа ие
түйіндер болуы мүмкін. Бейресми Blockchain-нің артық-
шылығы – эксклюзивті Blockchain болуында. Мұндай
тізбекте аударымдармен айналысатын белгілі бір тұлғалар
нақты бекітіледі.
Блоктар – бұл жүйе ішінде криптографикалық формада
ұсынылған аударымдар, мәмілелер мен келісімшарттар турал ы
деректер. Барлық блоктар тізбекке қойылып, бір-бірімен өзара
байланысқан. Амалдар субъектілер арасында тікелей жасала-
ды және олар барлық қатысушылар Blockchain-нің бір желісіне
қосылуының есебінен жүзеге асырылады. Бұл Blockchain-нің
басты артықшылықтарының бірі болып саналады.
Жұмыс сызб ас ы
Жұм ыс нег із і белг ілі бір ақп ар ат пен цифрлық жазб алард ың
блокқа бір ігуінде бол ып таб ылады. Әрбір келесі блок алдыңғы
226
блокпен криптографиялық шифрлау негізінде хронологиялық
тізбек арқылы біріктірілген.
Блокт ар қатаң түрде тізбек соң ын ан жалғ ан ады. Шифрл ау
бір мезг ілд е бір жел іг е бірікт ірілг ен үлк ен ауқ ымды құрылғы-
ларм ен қамтам ас ыз етіледі.
Бұл құрылғыл ар күрд ел і матем ат ик ал ық есептеулерге сүй е-
не отыр ып, берік тізб ек құр ады. Егер ақырында олард ан бір-
дей нәтиж е алынат ын болс а, онд а блок санд ы сигн атур а алып,
өзгерт уг е жар ам ай қал ады. Осығ ан байланысты нақты бір блок
жасау мүмк ін емес, тек қан а жаңа жазб ал ар қосуға бол ады.
Blockchain қалай жұм ыс іст ейтін і 30-сызбада көрсет ілген.
1 2 3
А ақшаны В-ға Мәміле желіге беріледі, Блоктар тексеру үшін
ауыстырғысы келеді блокқа жиналады, әрбір жүйенің барлық қатысу-
блок нөмірленеді шыларына таратылады
4 5 6
Егер қате жоқ болса, Енді блок алдыңғы ау- Ақша А-дан В-ға
онда қатысушы блок- дарымдар жасалғаны аударылды
ты өз мәліметтер туралы ақпарат сақта-
қорының көшірмесіне латын тізбекке қосыла
жазады алады
30-сызба. Blockchain жұмысы
Деректер қор ын ың үлест ірілг ен сип аттам ас ы үшін оны бұ-
зып алу мүмк ін емес. Бұл әрек етт і жүзеге асыр у үшін Blockchain
тізб егінд ег і барлық құр ылғ ының қолжет імдігін е ие болуы ке-
рек. Бір блокқ а қолжетк ізіл іп, өзгеріс енгізілет ін болса, онда тұ-
тас тізбектің бүтінд іг і бұз ыл ады да, кез келген әрек ет тоқт атыла-
ды. Жаң а жазба алған блок жалп ы жүйеге сәйкес келмейд і.
Қолд ан у саласы
Бұл технол ог ия түрл і зертт еул ер мен тест іл еулер кезеңі-
нен өтіп жатқандықтан, әлі қолданысқа кеңінен енгізілмеді.
227
Алайд а адам өмірінің маң ызд ы сал ал ар ында көп кезд есті-
руг е болады. Қаз ірг і уақытта Blockchain белс енд і түрде банк
жүйелерінд е кең ін ен қолд ан ылуд а. Бұл техн олог ия нег ізі банк-
тың ғана емес, оның сал ымш ыл ар ын ың да қарж ылық құр ал-
дарын қорғайды. Мұнд ай технол огиян ы қолдан у опер ац иялық
шығындарды азайтуғ а мүмк індік бер еді. Кез келген ұйым үшін
Blockchain техн ол ог ияс ының үш артықшыл ығ ы бар: қауіпс із
дік, қашықт ық жән е қорғ алғанд ық.
Технол огияның осындай артықш ыл ықтар ы нег ізінд е кез кел-
ген ақп арат түр імен алм асуд ы ұйымд аст ыр уға болады. Ірі банк
жүй елер ін ен басқа, үлестір ілг ен деректер қор ы жүйесі микр о-
төлемд ер жас ауда, логистикад а, құқ ық саласы мен медицин ада
қолданыл ад ы. Blockchain технол огиясы мемлек ет деңг ейі нде ке-
ңін ен қолд ан ыл атын ажыр ам ас құр алға айн алуд а. Техн ол ог ия-
ның соңын а дейін әлі жас ақт алып бітп ег ендігін ескеретін бол-
сақ, жақын бол аш ақт а ол қолд ан ыст а жаңа мүмкіндікт ер сый-
лайт ын болады.
Blockchain технолог ияс ының арт ықшылығы мен кемш ілігі
Қазірд ің өзінд е Blockchain технологиясы жаң ашыл және
болаш ағ ы жоғ ары деп санал ад ы. Ол деректерм ен қауіпсіз жән е
қорғалған түрде алмасуд ы қамтам ас ыз етеді жән е орт алықт ан-
дыр ылғ ан деректер қорының арқ асында барлық қорды бұзу
мүмк інд ігінен сақт айд ы. Қаст анд ық жас ағ ысы келген адамда
бір ған а блокқ а қолж еткізу арқылы, блок бүт інд ігін бұза
алады. Blockchain технол огияс ы жаң артылғ аннан кейін блок
мазм ұнын өзгерту мүмк ін емес, тек қана жаңа жазба қосуғ а
бол ад ы.
Жоғ ар ыда келтір ілген артықш ыл ықтар ына қарам астан,
кейбір кемшіл ікт ері де бар. Ең алдымен, ол жүй енің толық
жет ілдірілм ег ендігін е байлан ысты. Техн ол ог ияны заңғ а қатысты
іст ерде қолд ан у тиі мс із. Мұндай мәс ел елер бизн ест е де туы н-
дауы мүмкін. Бұл кемш ілікт еріне қар амастан, ірі жән е берік
бизн ес өкілд ері өз мек ем елерінде Blockchain технол ог иясына
сенімд іл ік арт ып, кеңінен қолданып кел еді.
СұрақтарЖғаажуапуабпебреер йеійкік
1. Blockchain технологиясы деген не?
2. Blockchain технологиясының жұмыс істеу принципі
қандай?
228
3. Blockchain технологиясының жұмыс сызбасы қандай?
4. Технология қандай салаларда кеңінен қолданылады?
ОйлОайнлаайныайқы, тқа, тлақлықылалйайыыққ
1. Blockchain техн ологияс ы не үшін қолдан ылады?
2. Blockchain технолог иясын ың жұм ыс істеу принцип ін бұ-
зу мүмкін бе?
3. Шифрлау әдісін қолд ану Blockchain техн олог иясы үшін
қаншал ықт ы тиі мд і?
4. Технологияның басты ерекшеліктері неде?
ТалТдаладпа, пс,аслаылыстсытыррааййыыққ
Келтір ілг ен теор иял ық мат ериалдард ан басқа да ақп ар ат
көзд ерін пайдал ана отыр ып, Blockchain техн олог ияс ының
артықшылығ ы мен кемш іліг ін талдап, салыст ыр ыңд ар.
Blockchain технол ог ияс ының Blockchain технолог ияс ының
арт ықшылығы кемш ілігі
ДәДпәтпетрердгее оорыннддааййыыққ
Blockchain технол ог иясының қолд ан ыл у сал ал ары жән е
оның қызметі тур ал ы қосымш а ақп ар ат ресур старын пайда-
лана отырып толтыр ыңдар.
Қолдан ылу салалары Қ ызм ет і
Идентифик ациял ық ақпар атт ы
басқ ар у
Анонимд і хабарл ам а тарату
Смарт келісімшартт ар
Хал ық ар ал ық ақша ауд арымд ар ы
Электронды дауыс бер у
Цифрлық активтер мен токен и-
зац ия
Заттар инт ернет і (Internet of
Things)
Авт орлық құқықты қорғау
229
КомКпоьмюптьеюртдеердоероырныднадйаыйық қ
Төменд ег і амалд ард ың орынд ал уынд а Blockchain техно-
лог ияс ы қалай жұмыс іст ейтінд іг ін кез келген программ аны
қолд ана отыр ып, сызб а түрінд е көрсетіңдер.
• Смарт келіс імшартт ар • Электр онд ы дауыс бер у
• Хал ықаралық ақш а • Электр онды әмиян
аударымдары
Ой бОөйлібсеөйлікісейік
1. Ақш а ауд ар ымын а және оған қатысты жағдайларды
заңд ы қорғау мен қад ағ ал ау бойынш а Blockchain техн о-
логияс ына қанш ал ықты сен ім білд іруг е бол ад ы деп ой-
лайс ыңд ар?
2. Сабақта не білдіңдер? Не үйрендіңдер? Өз ойларыңды
достарыңмен бөлісіңдер. Алған жаңа білімдеріңді
күнделікті өмірде қандай жағдайда қолдануға болады?
Мысал келтіріңдер.
230
§61–62. Ақпар аттард ы құқ ық тық қорғау
Еcтер ің е түс ір іңд ер: Ақпаратты құқықтық қорғау –
• Қаз ақс тандағы цифрландыр у құқ ықт ық негізде ақп ар атты қор-
процес і; ғауд ы қамтам асыз етет ін арнайы
заңдар, норм ативтік актілер, ере-
• цифрл анд ыру проц есін ің ағым жел ер, рәс імдер мен іс-шар алар.
дағы үрдіст ер і.
Меңгер іл етін біл ім: Ресурс рет інде ақпар атты құқ ық-
• ақп аратт ард ы құқ ықтық тық қорғ ау халықа ралық, мем-
лекеттік деңг ейд е тан ылған және
қорғ ауд ың қаж етт іл ігі; мемл ек ета ралық шартт армен, кон-
• зиятк ерл ік меншікті құқықтық венц ияларм ен, декл ар ациял арм ен
қорғ ауд ың қажетт іл іг і.
анықталады және патентт ермен,
Сөздік: авт орлық құқ ықпен, оларды қор-
ғауға арн алған лиц ензиялармен іс-
Зияткерлік меншік – Ин ке асыр ылады . Мемлек етт ік дең-
телл ектуальная собств ен гейде құқықтық қорғау арнайы
ность – Intellectual property ережел ерм ен реттел еді. Біздің елд е
Авт орл ық құқық – Авт ор мұнд ай ережел ер (акт іл ер, норма-
ское прав о – Copyright
Патен тт ік құқық – Патент лар) Конс титуция, Қазақстан Рес-
ное право – Patent right публ ик ас ының заңд ар ы, тиіст і ко-
Ақпаратт ық рес урст ар – декстерд е баяндалған азаматтық,
Инф орм ацио нн ые рес урс ы – әкімшіл ік, қылмыст ық құқық бо-
Information resources лып табыл ады.
Құпия ақпарат – Конфи
денциальная инф ормация – Қазіргі заманда ақпаратқа қа-
Confidential information тыст ы орын алып жатқ ан жағд ай-
Жалпы ақпарат – Общ е лар ақпар атт ы қорғау жөн інд ег і
доступн ая информац ия – заңнаманы, оның құр ам ы мен маз-
Publicly available information мұнын, оның Қазақс тан Респ убли-
Комм ерц иялық құпия – касын ың заңдары мен құқықтық
Комм ерч еская тайн а – Trade актіл ерін ің барлық жүйес імен ара-
secret
қат ын ас ын қал ыпт астыруға ке-
шенд і көзқ арастың қаж еттіл ігін талап етіп, айқ ынд айды. Ақ-
паратт андыру мен ақп ар атты қорғау жөн інд егі ҚР заңдары:
• 1996 жылғы 10 маусымдағы «Авторлық құқық және
сабақтас құқықтар туралы»;
231
• 2003 жылғы 7 қаңтарғы «Электронды құжат және элек-
тронды цифрлық қолтаңба туралы»;
• 2015 жылғы 16 қарашадағы «Ақпаратқа қолжеткізу тура-
лы» және басқа да Қазақстан Республикасының Заңдары.
Дерб ес дер ектер құпия ақпарат санатын а жатады. Тұлға-
ның жеке өмірі тур алы ақпар атты (сот шеш ім іболмаса) оның
кел ісім інс із жин ауғ а, сақт ауғ а, пайд алан уғ а жән е тарат уғ а
жол бер ілмейд і. Дерб ес дер ект ер азаматтарғ а мүл ікт ік жән е
мор альд ық зия н келт іру мақсатынд а пайдал анылм айды. Өз
өкіл еттікт ер ін е сәйкес азам аттар тур ал ы ақпар атт ы иелене-
тін, пайдал ан ат ын заңд ы және жек е тұлғалар Қаз ақстан Рес-
публ икасының заңн ам асына сәйк ес жауапты болады (Қазақ-
стан Респ ублик асының 2015 жылғ ы 16 қар аш ад ағ ы «Ақпа-
ратқа қолжеткізу турал ы», 2003 жылғы 7 қаңт ард ағ ы «Элек-
тронды құж ат және электронды цифрлық қолт аңб а турал ы»
Заңд ар ы).
Коммерц иялық ақпарат – комм ерц иял ық құп иян ы құр ай-
тын төменд ег і ақпар аттар жиынтығы:
• оның үшінш і тұлғаларғ а белгіс із бол уы на байл анысты
нақты немесе әлеуе тті коммерциялық құндыл ығ ы бар;
• оған заңды нег ізде еркін қолжетімдік жоқ;
• ақпарат иес і оның құпиялылығын қорғау шарал арын
қолданады.
Ақпар атты қорғ ау – пайд ал ан уш ығ а ақпар ат беру тәрт іб ін
белгіл еу (орнын, уақ ыт ын, жауапт ы лауазымд ы тұлғ аларды,
сонд ай-ақ пайдал ан уш ылард ың ақпар атқ а қолжеткізу шарт-
тар ын қамтам асыз ететін қаж етті рәсімд ерді көрсету).
Коммерциялық құп ия – рұқс ат ы шектеул і құпия ақп а-
ратт ың бір түрі.
Комм ерц иялық құпиян ы құрайт ын ақпарат – жалп ы мағ ы-
нада комм ерциял ық сип атт ағы деректер.
Зиятк ерлік менш ік – бірінш і кезект е, шығ армаш ылық
қызм еттің нәтиж ел ер ін е, сонд ай-ақ нақты тізбес і заңн ам а-
мен белгіл енет ін, оларға теңест ірілг ен кейб ір өзге де объе к-
тіл ерг е жеке, мүл ікт ік сипатт ағ ы айрықша құқ ықтард ың
жиынтығ ы.
Зиятк ерлік менш ік объе ктілер ін қорғ ау мен пайд ала-
нуға байл анысты қат ын аст ар азаматтық құқықт ы реттеу
бол ып табылады. Зиятк ерл ік менш ік объектіл ерін ің елеулі
232
ерекш еліктерінің орт ақтығын және құқ ық көзд ер інің қалып-
тасқан жүйес ін еск ер е отыр ып, олард ы 4 дерб ес институтқ а
бөлуге болады (31–34-сызб ал ар):
Авт орлық құқ ық жән е саб ақтас құқықтар инст ит ут ы
Объектілері • ғылым, әдебиет, өнер туындылары (ав-
торлық құқық);
• әртістер мен орындаушылардың, спек-
такльдердің қоюшы-режиссерлерінің
және өзге де театр ойын-сауық көрініс-
терінің, дирижерлердің орындаушылық
қызметінің нәтижелері;
• дыбыс және видеоларды жазу;
• радио және теледидар сигналдарын беру
(сабақтас құқықтар)
Субъектісі авторлар, бірлескен авторлар, патент мен-
шік иелері, автор мұрагерлері
Нысаны олардың бірегейлігін көрсететін көркем
форма мен тіл
31-сызба. Авт орл ық құқық жән е сабақт ас
құқықт ар инст итуты
Пат ентт ік құқық инст ит уты
Объектілері • өнертабыс;
• пайдалы модельдер;
• өнеркәсіптік үлгілер
Субъектісі авторлар, бірлескен авторлар, патент мен-
шік иелері, автор мұрагерлері
Нысаны олардың бірегейлігін көрсететін көркем
форма мен тіл
32-сызба. Пат ен тт ік құқық инст ит уты
233
Азаматт ық айнал ымға қат ыс ушыл ард ы жән е олар өнд ір ет ін
өнімдерді дараланд ыр у құр алд арының инст итуты
Объектілері • фирмалық атаулар (азаматтық айна-
лымға қатысушыларды дараландыру
құралдарының субинституты);
• тауар таңбалары, қызмет көрсету белгі-
лері, тауар шығарылған жерлердің атау-
лары (өнімді, жұмыстарды және қызмет-
терді дараландыру құралдарының
субинституты
Субъектісі авторлар, бірлескен авторлар, патент
меншік иелері, автор мұрагерлері
Нысаны тиісті шешімдердің мазмұны
33-сызба. Азам атт ық айналымғ а қат ысушыларды және олар
өнд ір ет ін өнімд ерді дараландыр у құралдарын ың инст ит уты
Дәст үрл і емес зиятк ерл ік менш ік объе кт іл ер ін қорғау инст ит ут ы
Объектілері • селекциялық жетістіктер;
Субъектісі • интегралды микросызбалар топологиясы;
• қызметтік және коммерциялық құпиян ы
құрайтын ақпарат;
• заңнамаға сәйкес айрықша құқықтық
танылуы және бекітілуі мүмкін зияткер-
лік қызметтің өзге де нәтижелері
авторлар, бірлескен авторлар, патент
меншік иелері, автор мұрагерлері
Нысаны тиісті шешімдердің мазмұны
34-сызба. Дәст үрл і емес зиятк ерл ік менш ік
объе кт іл ер ін қорғау инст итуты
ҚР Констит уциясы зиятк ерл ік меншікт і қорғ ау құқығын а
кеп ілдік беред і. Қазірг і жағдайда ғылыми қызмет нәт иж еле-
рін е зиятк ерлік меншікт і құқықт ық қорғ ауд ы күшейт у – өте
234
өзект і мәселе. Айрықша құқықты бұзуш ыд ан оның кін әсі бол-
ған жағд айда зал алдарды өнд ір іп алу жән е оған басқ а да жауа п-
керш ілік шар ал арын қолд ан у жүргізіл ед і (1996 жылғы 10 мау-
сымдағ ы «Авторлық құқ ық жән е саб ақт ас құқ ықтар тур ал ы»
Қазақстан Республ ик асының Заңдар ы).
СұрақтарЖғаажуапуа бпебреерйеійкік
1. Дербес деректер деген не?
2. Коммерциялық ақпаратқа нелер жатады?
3. Шығарм аш ыл ық жұмыс нәт иж ес ін ің авт оры кім болып
таб ыл ад ы?
4. Ақпаратты қалай қорғауға болады?
5. Ақпаратт ық ресурст ар иег ерлерінің міндеттері мен
жауапк ершіліг іне нелер жатады?
6. Коммерц иял ық ақп ар атты қорғ ау әдістері қандай?
7. «Зиятк ерл ік меншік» түсінігі қалай анықталад ы?
ОйлОайнлаайныайқы, тқа, тлақлықылалйайыыққ
1. Ақп араттарды құқ ық тық қорғауд ың маң ыз ы неде?
2. Қазақс танд а ақп ар атт ард ы заңм ен қорғау қандай дең-
гейде қамт ам ас ыз етілген?
ТалТдаладпа, пс,аслаылыстсытыррааййыыққ
Келт ір ілг ен теориялық мат ериа лдардағ ы Қазақс тан
Республ икасының 2015 жылғы 16 қараш ад ағ ы «Ақп а-
ратқ а қолжетк ізу туралы», 2003 жылғы 7 қаңтард ағ ы
«Электронды құж ат жән е электронды цифрл ық қолт аңб а
тур ал ы», 1996 жылғ ы 10 маусымдағ ы «Авторл ық құқ ық
жән е саб ақтас құқықтар турал ы» Заңдар ына тақыр ыпқа
сәйк ес талдау жұмыст ар ын жүргізіңд ер.
ДәДпәтпетрердгее оорыннддааййыыққ
Кестен і толт ыр ыңдар.
Инст ит утт ар Объек Субъек- Нысаны
тіл ері т іс і
Авт орлық құқық және саб ақт ас
құқ ықт ар институты
Патентт ік құқ ық инст ит уты
235
Инст ит утт ар Объе к Субъе к- Нысаны
тілері т іс і
Азаматт ық айн ал ымға қат ысу-
шылард ы жән е олар өндірет ін
өнімдерді (жұм ыст арды, қыз-
метт ерд і) дарал анд ыр у құр алда-
рының инст итуты
Дәстүрлі емес зияткерл ік менш ік
объе ктілер ін қорғау инстит ут ы
КомКпоьмюптьеюртдеердоероырныднадйаыйық қ
Мәтіндік ред акторды қолд ана отырып, төм енд ег і әрбір
тақ ырып бой ынша негізделген, дәл елд енген ақп ар аттардан
(«Ақп аратқ а қолжетк із у турал ы», «Электронды құж ат жә-
не электронды цифрлық қолт аңб а тур алы», «Авторл ық құ-
қық және сабақт ас құқықт ар турал ы» Заңд ардан алу керек)
хабарлама дая рл аңдар.
Тақ ырыптар:
1. Заман ауи Қаз ақс танда авторлық құқ ықты қорғау мәсе-
лел ер і.
2. Қазақстан Республ икасынд ағ ы коммерциялық құп ия
жән е оны қорғау.
3. Ақп ар атқ а қолж ет імдік құқықт ы жүз еге асыру.
4. Ақпараттық ресур стар жек еменш ік ныс ан ы рет інде.
Ой бОөйлібсеөйлікісейік
1. «Қаз ақс танд а ақп аратты құқ ықтық қорғау қандай дең-
гейд е жүрг ізіліп кел еді? Ақп аратты құқықтық қорғау
бой ынша қай елдердің тәж ірибес і көш баст ап тұр?» сұр ақ-
тары бой ынша сыныпт аст арыңмен ой бөл ісіңдер.
2. Мына жағдайда құқықбұзушылық бар ма? Ойларыңды
дәлелдеңдер.
Әншінің айтқан әнін басқа бір кісі рұқсатсыз өз парақ-
шасында жариялап, көрілім жинады. Бұл дұрыс па?
Жалпы ән кімге тиесілі:
– әншіге,
– ақынға,
– композиторға,
– продюсерге?
236
§63–64. Электронд ы цифрлық қолтаңб а
және сертиф икат
Еcтер ің е түс іріңд ер: Қазақстанд а электр онд ы цифр-
• ақп араттарды құқ ық тық лық қолтаңба (ЭЦҚ) 2008 жылы
енг із ілд і. Оның көм ег імен үйден
қорғ аудың қажеттілігі; шықп ай-ақ көпт ег ен мемлекеттік
• зиятк ерлік меншікт і құқ ықтық қызм еттерді алуға бол ады.
қорғ ауд ың қаж етт іліг і.
Меңгер іл ет ін біл ім: Электр онды цифрлық қолт аңб а
• электр онды цифрл ық қолт аңба; деген іміз не?
• серт ификат; Электр онд ы цифрлық қолт аңба
• электронды цифрл ық қолт аңба
(ЭЦҚ) – электр онды тіркеу куә-
қызметі;
• сертиф икат қызмет і. лігін (сертификат) жән е ЭЦҚ-ның
жаб ық кілт ін пайдал ана отырып,
ақпаратт ы крипт огр афиял ық түр-
Сөздік: ленд ір у нәтижес інд е алынғ ан элек-
Электронд ы цифрл ық қол тр онды құжаттың дерект ем ес і.
таңба – Электр онная циф Электронд ы цифрл ық қол
ровая подпись – Electronic
digital signature таңб ан ы пайд алану – өз қолымен
Тіркеу куәлігі – Сертифи қойылғ ан қолтаңб ан ы тол ық ауы с-
кат – Certificate тыру.
Жеке куәлік – Удостов ере
ние личн ости – Identity card «Электр онды құж ат жән е элек-
Тiркеу куәлiгін ің иес і – Вла тронд ы цифрл ық қолт аңба тур а-
лы» 2003 жылғы 7 қаңт ард ағ ы Қа-
делец регис тр ацио нного зақстан Республ икас ы Заңын а сәй-
свидетельс тв а – Owner of the кес «тірк еу куәл ігі», халық а ралық
registration certificate тәж іриб еде «серт иф ик ат» немесе
Электронд ы құжат – «ашық кілт серт иф ик аты» деп қол-
Электронн ый докум ент – дан ыл ады. Жоғарыда келт ір ілг ен
Electronic document
Заңн ан негізг і түсініктерді келті-
рейік:
• Қазақстан Респ убликас ын ың негізг і куәл анд ыр ушы орта
лығы (ҚР НКО) – куәландыр уш ы орт ал ықтард ың элек-
тронд ы цифрл ық қолт аңб ас ының ашық кілтт ерін ің тиес і-
ліл ігін жән е жарамдыл ығ ын растауды жүзеге асырат ын
куәландыр уш ы ортал ық;
• тіркеу куәліг і – куәл андырушы орт ал ық электронд ы цифр-
лық қолтаңб ан ың Заңда белг іленген талапт арғ а сәйкестігін
растау үшін берет ін қағаз немес е элект ронды құж ат;
237
• тiркеу куәлiгін ің иесі – өз атына тіркеу куәл іг і берілг ен,
тіркеу куәлігінде көрс ет ілг ен ашық кілтк е сәйк ес кел ет ін
жабық кілтті заңды түрде иел ен ет ін жеке нем есе заңд ы
тұлғ а;
• электр онды құж ат – ақп арат электронд ы-цифрл ық нысанд а
ұсынылған жән е электронд ы цифрлық қолтаңб а арқыл ы
куәл андыр ылған құжат;
• электронды цифрлық қолтаңб а (ЭЦҚ) – электр онд ы
цифрлық қолтаңб а құр алдар ымен жас алған және элек-
тронд ы құжаттың дұр ыст ығ ын, оның тиесіліліг ін және маз-
мұнын ың өзг ерм ейті ндігін растайтын электр онды цифрлық
нышандар тер іл ім і;
• электр онд ы цифрл ық қолтаңба құралдар ы – ЭЦҚ құр у
жән е оның түпн ұсқ ал ығын тексер у үшін пайд ал анылат ын
прог рамм алық және техник алық құралд ардың жиын-
тығ ы;
• электр онд ы цифрл ық қолт аңбан ың ашық кілті – кез келг ен
тұлғ ан ың қолы жет етін жән е электр онд ы құжаттағ ы элек-
тр онд ы цифрл ық қолтаңбаның түпнұсқал ығ ын растауға
арналған электр онды цифрлық нышанд ар дәйе кт іл іг і;
• электр онд ы цифрлық қолт аңб ан ың жаб ық кілті – тірк еу
куәл іг інің иес ін е белг ілі және электр онд ы цифрлық қол-
таңба құралдар ын пайдал ан а отырып, электр онды цифрлық
қолт аңбан ы жас ауға арналғ ан электр онд ы цифрл ық
ныш анд ар дәйектілігі.
Порт алда ЭЦҚ пайдал ан у қандай арт ықш ылықтар бер еді?
Электронды үкім ет порталы арқ ыл ы ЭЦҚ пайдал ан у кез ін-
дег і нег ізг і артықш ылықт ар бар, олар:
• мемлекеттік органд ард ың электронды қызм етт ерін біз
үшін ыңғайл ы, тәуліктің кез келг ен уақ ытында алу мүм-
кінд іг і;
• облыст ық жән е Республ ик ал ық, мемлекеттік органдардың
вирт уалд ы қабылд аулар ын а электронды өтін ішт ер беру
мүмк індігі.
2012 жылғы мам ыр айының басында Ұлтт ық куәланды-
руш ы орт ал ықт ың (ҰКО) әзірлеуш іл ер ком анд ас ы ҚР ҰКО
программал ық жас ақт ам аның жаң арт ылған нұсқас ын жария-
лады. Жаңа прог раммал ық жас ақтам аны қолд ан уға көш удің
238
мақсаты заңды және жек е тұлғ алар үшін түб ірл ік сертифи-
каттар орнатуды жең ілд ету бол ып таб ыл ады.
Түб ірл ік сертифик ат – сертиф ик аттау орт алығын а тиесіл і
серт ификат, оның көм ег ім ен орталық берген басқ а да сертиф и-
каттард ың шын айылығы тексер іл ед і. Мыс алы, операц иял ық
жүйе немесе брауз ер пайд ал анушы секілді прог раммалық
жас ақтамалар серт ифик аттың дұрыст ығ ын текс еру үшін,
түб ірл ік серт иф икат браузерде немесе операц иялық жүйед е
алдын ала орнат ылуы қажет.
Серт иф икатт ард ы алу тәрт іб ін сызба түрінд е ұсын атын бол-
сақ (35-сызб а):
Түбірлік серт иф ик атт ард ы орнату
Java орнату
Серт ифик аталу үшін өтінім беру
Халыққа қызмет көрсету орталығында
өтінімді растау
Серт ифик аттыалу
35-сызб а. Серт ифик атт арды алу тәрт ібі
Серт иф ик атты алуд ың қысқаша түсін іктем ел ері
https://egov.kz/cms/kk портал ында қад амд ар қысқаша
сип атталғ ан арн айы пар ақшас ы бар және қажетт і
прог рамм алық жас ақт ама, пайдалан ушы нұсқ аул ығы мен
құжат бланкілер ін жүкт еу сілтем елер і бер ілген. Онда жеке тұл-
ғал ар үшін де, заңд ы тұлғ алар үшін де барл ық қаж етт і деректер
орналастыр ылғ ан.
Сертиф ик ат алу
сілт ем ес ім ен өтк енн ен кей ін, 147-сур етт е
к елт ір ілг ен парақша ашыл ад ы.
239
147-сур ет. ЭЦҚ алу пар ақшасы
Мұнд а алд ымен орн атылғ ан түб ірл ік серт иф ик аттарды,
содан кей ін Java-ны ресм и сайт ынан жүкт еп алу қаж ет.
Жеке деректерді енгізг еннен кейі н жек е басыңды расында
да өзің (орн ың а ЭЦҚ алғ ысы кел ет ін басқ а бір еу емес) екенд іг ін
раст ау үшін ХҚКО-на (Халыққа қызмет көрсету орталығы) ба-
ру қажет бол ады.
Поштан ың көрсет ілген мекенж айына өтін імн ің дайын блан-
кіс і салынғ ан, өтінімге нөм ір берілгені тур алы хаб арл амас ы бар
хат келед і.
Осы бланкім ен ХҚКО-дағы операт орға келіп, бірд ен өтінішті
растатады. Өтін ім мәрт ебесін текс ер іп, ЭЦҚ кілтт ерін компью-
терге орн ат уға болады. ЭЦҚ кілттер ін өтінім бер у кез інд е көр-
сетілген бум аға сақт ау кер ек.
Сертиф ик атт арды берген кезде барлығ ына бірдей пароль
бер ілед і, оны кейін Жек е кабинетт е ауыстыруға бол ад ы (Жек е
парамет рл ер мәз ірі – Кілтке пар ольді жаң арту). Бірдей пароль
пайдал ан ушының ыңғ айлылығ ы үшін жасалған, себ ебі көп-
тег ен адамд ар өз паролін ұмыт ад ы. Оны алд ын ала қою мүмкін
емес. Дегенм ен сертификатт арды алғ аннан кейін парольд і жек е
каб инет арқыл ы жоғ ары деңг ейд е қорғалған етіп өзгерту ұсы-
нылад ы.
ОсыданкейінRSA (Rivest,Shamir,Adleman)жән еAUTH_RSA
серт ифик аттары орн ат ылғандығы жайында хабарлам а шығады.
RSA сертифик ат ы – сұр аныстарғ а қол қоюға, ал AUTH_
RSA сертиф ик ат ы порт алда аут ент ификациялауғ а арн алған
(148-сур ет).
240
148-сур ет. AUTH_RSA жән е RSA серт ифик атт ары
Бол аш ақт а қандай да бір түс інісп еуш іл ікк е жол берм еу үшін
осы ақп ар атт ы ест е сақт ау маңызд ы. Егер сендер сұр анымға қол
қою барысында аутент ификац ия серт иф ик ат ын таңдасаңдар,
онда сұран ымғ а қол қойы лмайды. Сертификатт ың бол уы жән е
порталғ а кіру өте ыңғ айлы – санаулы минуттар ішінде қажетті
құжатқа қолжеткізуге болады.
СұрақтарЖғаажуапуабпебреер йеійкік
1. Элект ронды цифрл ық қолт аңба деген не?
2. Элект ронды цифрлық қолт аңбаны пайд алан у нені білді-
ред і?
3. «Элект ронд ы құжат жән е элект ронд ы цифрлық қолт аңба
тур ал ы» Заңда қандай негізг і түс ін ікт ер келтір ілген?
4. Түбірлік серт иф икат нені тексер еді?
5. Сертиф икаттарды алу тәртіб і қандай?
6. AUTH_RSA және RSA серт иф икаттар ын ың қызметі
қанд ай?
ОйлОайнлаайныайқы, тқа, тлақлықылалйайыыққ
1. Электронд ы цифрл ық қолтаңбаны қолд ан уғ а жаппай
көшудің қажеттілігі неде?
2. Түбірлік сертификат не себепті қажет?
3. Сертификат алғаннан кейін неге парольді өзгертеміз?
ТалТдаладпа, пс,аслаылыстсытыррааййыыққ
Келт ір ілг ен теориял ық мат ериа лдард ан басқа да ақп а-
рат көздер ін пайдал ан а отыр ып, AUTH_RSA және RSA сер-
тиф икаттар ын ың қызм ет і мен өзара айырм ашылықтар ын
талд ап, сал ыстырыңд ар.
Сертиф ик аттар Қ ызм еті Айы рм ашылықтар ы
AUTH_RSA сертиф икат ы
RSA серт иф ик ат ы
241
ДәДпәтпетрердгее оорыннддааййыыққ
Электронды цифрл ық қолт аңб ан ы сақт ау типт ер ін ің си-
паттам асын төм ендегі кест еге толт ырыңдар.
Электронды цифрл ық қолтаңб ан ы сақтау типт ер і Сип аттам асы
Файлд ық жүйе
Kaztoken
SIM-картадағ ы ЭЦҚ
Жек е куәл ік
КомКпоьмюптьеюртдеердоероырныднадйаыйық қ
ЭЦҚ кілттер ін алу
1. Браузерді іске қосып, мек енж ай өрісінд е www.pki.gov.kz
жол ын теріңдер. Қажетті пар ақша пайд а б олад ы.
pki.gov.kz сайтының басты беті
2. Басты беттен ЭЦҚ кілтт ер ін алу батырмас ын бас ып,
Жек е тұлғ ал ар жолын таңд аңд ар.
Тіркеу куәліктерінің түрлері
242
3. Ашылған тер ез ед ен Өтін ім беру бат ырм ас ын таңд аңдар.
Тіркеу куәлігін шығаруға өтінім беру
4. Келесі бетте Пайдал анушылық келісімд і оқыд ым жә
не шартт арым ен келісемін өрісін е жалауш а белгісін
қойы п, Енгізу батырм ас ын басыңд ар.
Пайдаланушылық келісімшарттарымен танысу
5. Ашылған терезеде сур етте көрс етілг ен кодты жән е ж ек е
сәйкестендіру нөм ірін (ЖСН) енгізіп, ЖСН текс еру
батырмас ын басыңдар.
ЖСН тексеру
243
6. Әрі қар ай тиіст і өрістерд і толт ырып, Өтінім беру бат ыр-
мас ын бас ыңдар.
Онлайн өтінім беру
7. Ашылған тер езед ег і сілт еме бойынша өтінімд і жүктеп,
баспаға шығ ар ып алғ аннан кейін, Халыққа қызм ет көр-
сету орталығ ына барып, өтін імді растау керек.
Құрылған өтінімді жүктеу
8. Өтін ім раст алғ аннан кейінгі әрек еттер тақырып бар ы-
сында сипатт алған рет бойынш а орындал ып, көрс етіл-
ген сақт ау орнына серт ифик аттар жүктелед і.
Ой бОөйлібсеөйлікісейік
Электр онд ы цифрл ық қолтаңб аны қолд ан уд а қанд ай
кемш іліктер кезд ес ед і? Электронды тірк еу куәл ікт ерін ің
түрл і сақталу типтері қанш алықты қорғ алған деп ойлай-
сыңдар?Осы мәс елел ер жайында қос ымш а ақп арат көзде-
рінен ізд еніп, сыныпт астарыңмен ой бөлісіңдер.
244
§65–66. Электронд ы цифрл ық қолт аңб а
жән е сертиф ик атт ы қолд ану. Практик ум
1-тапс ырм а. Жек е каб ин етк е кіру.
1. Браузерді іске қос ыңдар және мекенжай жолында www.pki.
gov.kz теріңд ер. Кел ес і бет пайд а болад ы. Жек е кабин етке
кір у батырм асын басыңдар (149-сурет).
149-сурет. www.pki.gov.kz терезесі
2. Ашылғ ан терез едег і тізімн ен Кілттерді сақт ау түр ін таңдау
қажет – Файлд ық жүйе, жеке куәлік, eToken PRO (Java,
72K), JaCarta, Kaztoken (150-сурет).
150-сур ет. «Кілттерді сақтау» түрлері
3. Кілтт ерді сақт ау орнын а дейінг і жолында тірк еу куәл іктер і
орн аласқ ан жолд ы көрс ет у кер ек. Аут ент ификация кілт ін
таңдап (AUTH_RSA), Ашу батырм ас ын басыңд ар (151-
сурет).
245
151-сур ет. Аутентификация кілтін таңдау
4. Кір у бат ырмас ын бас ыңдар (152-сурет).
152-сурет. Жеке кабинетке кіру
5. Пайд а болған диал огтік тер ез еге кілттерді сақт ау орн ын ың
пар ол ін енгіз іңдер (153-сурет).
153-сурет. Кілттерді сақтау орнының паролін енгізу
246
6. Кілттердің тізімін жаң арт у бат ырмасын бас ыңд ар.
Пар ольді дұр ыс енг ізг ен кезд е аут ентиф икац ия кілт і көр-
сетілед і. Қол қою бат ырмас ын бас ыңдар (154-сурет).
154-сур ет. Аутентификация кілті көмегімен қол қою
7. Қолданушын ың жек е кабин ет ін е қош келдіңд ер (155-сурет).
155-сур ет. Қолданушының жеке кабинеті
247
2-тапсырма. Жек е кабин етте жұм ыс істеу.
«Тегі» мәз ір і
1. Пайдалан уш ының Тег і мәз ір і ҚР ҰКО тіркеу куәл ікте-
рін ің пайд алан уш ысын ың проф айлы тур алы ақп аратт ы
қамтиды (156-сурет).
156-сур ет. Қолданушының «Тегі» мәзірі
2. Проф айл деректер і пайд аланушын ың жеке ақп аратын
қамт иды. Күйге келт ір улерд е интерф ейс тіл ін, сондай-ақ
электронды пошт ағ а хаб арламалар жібер уд і ажыр ату мүм-
кінд іг ін таңд ай алас ыңд ар (157-сурет).
157-сур ет. Қолданушы туралы жеке ақпарат
248
«Менің ЭЦҚ кілттерім» мәзір і
1. ЭЦҚ-мен жұм ыс іст еу үшін Менің ЭЦҚ кілттерім қосымш а
парағы бойынш а өтіңд ер (158-сурет).
158-сур ет. «Менің ЭЦҚ кілттерім» мәзірі
2. Пайда бол ат ын мәз ірд ен мын а тармақшал ардың бір еуін
таңд ауғ а бол ады:
• ЭЦҚ алуғ а арналғ ан өтінімдер барл ық бер ілг ен өтін ім-
дерд і көрс етед і (пайд ал ануш ы қол қойғ ан/қол қой-
маған);
• ЭЦҚ тіз імі барлық бар ЭЦҚ көрсет еді, сонд ай-ақ ЭЦҚ
кер і қайтарып алу;
• ЭЦҚ алу Тірк еу ортал ығынд а ЭЦҚ раст амай, өтін імді
онл айн режимде (қолданыстағ ы ЭЦҚ болған кезд е)
бер уг е мүмк індік беред і;
• ЭЦҚ мәртеб есін тексер у бер ілг ен өтінімнің мәрт ебес ін
текс ер уг е жән е тірк еу куәл іктерін орнатуға мүмк інд ік
береді;
• Пар ольді ауы стыр у ЭЦҚ-ның паролін белгіл енуі бо-
йынша ауыст ыр уғ а мүмк інд ік бер еді.
249
«Берілг ен өтін імн ің мәртеб ес і» бөл імі
1. Өтін імді раст ағанн ан кейін Менің ЭЦҚ кілттерім мәзір ін
ашыңд ар, Берілген өтін імн ің мәрт еб ес і бөлімін е өтіңд ер.
2. Өтінімнің нөм ірін енг ізіп, Іздеу батырм асын бас ыңд ар
(159-сурет).
159-сурет. Берілген өтінімнің мәртебесін тексеру
3. Кілттерд і сақт ау орн ын а дейінгі жолд ы көрсетіңд ер және
Сертиф икаттард ы жүкт еу бат ырмасын бас ыңдар (160-сурет).
160-сур ет. Сертификаттарды жүктеу
250
The words you are searching are inside this book. To get more targeted content, please make full-text search by clicking here.
811-005-002к-20 Информатика 11 каз УЧЕБНИК ЕМН
Discover the best professional documents and content resources in AnyFlip Document Base.
Search