811-005-002к-20 Информатика 11 каз УЧЕБНИК ЕМН

2. Android нұсқасы 4.2.2 және одан жоғары болса,
мобильді құрылғыны компьютерге бірінші рет қосқан
кезде «USB-баптауға рұқсат ету» хабарламасы бар экран
пайда болады, оны компьютерге қосу үшін ОК түймесін
басыңдар.

3. Қосылымды тексеру. Компьютер мобильді құрылғыға
қосылғанына көз жеткізіңдер.

4. Компьютерде сақталған .арк файлын мобильді құрыл­
ғыдағы бумаға көшіріңдер.

5. .apk файлды мобильді құрылғыға жүктеңдер.
6. Қосымшаны орнату үшін жүктелген .apk файлы мо­

бильді құрылғының download каталогінде сақтал­ ады.
Оған Файл менеджері қосымшасы арқылы қатынауға
болады. Andriod-тың әртүрлі нұсқаларына байланысты
бір қосымшаның бірнеше нұсқасы жазыла алады. Жаңа
қосымша ескі орынға немесе өзгертілген атауы бар жаңа
нұсқа түрінде орнатылуы мүмкін. Download каталогінде
қосымшалардың ескі нұсқаларын жойып отыру қажет.

Қосымшаның QR кодын алу
1. Ол үшін Құру  ⇒ Жүктеу үшін QR кодын құру .apk ко-

мандасын орындаңдар.

Жүктеу үшін QR кодын құру

151

2. Мобильді құрылғыда MIT AI2 Companion App іске
қосып, қосымшаның QR кодын сканерлеңдер.

QR кодын сканерлеу

3. Мобильді құрылғыға қосымшаны орнатыңдар.
4. Орнату аяқталғаннан кейін, жұмыс үстеліндегі белгіше

арқылы қосымшаны ашыңдар.

Ой бОөйлібсеөйл­ікі­сейік

1. Сын­ ыпт­ ас­та­рың­ның құрғ­ ан мобильді қос­ ым­шан­ ың
моб­ иль­ді құр­ ыл­ғы­ға орн­ а­тылғ­ ан нұсқ­ ал­ ар­ ын қар­ ап
шығ­ ыңд­ ар. Моб­ иль­ді қос­ ымш­ а­лард­ ы орн­ а­ту мен тес­
ті­леу ба­ры­сын­да ту­ынд­ ағ­ ан қиы­ н­дықт­ ар­ды бір­ге тал­
қыл­ аң­дар.

2. Күнделікті өмірде қолданылатын мобильді қосымш­ ан­ ы
орнатуды білу қаншалықты маңызды?

152

§43–44. «Суретті бояу» қосымшасы. Прак­ти­кум

Мақсаты: Қол­да­ну­шы­ға экр­ ан бет­ ін­де­гі су­рет­ті бояуға
мүмк­ інд­ ік бер­ ет­ ін қос­ ым­ша құр­ у.

Ком­пон­ ен­ т­тер:
Бат­ ыр­ма
Холст

А деңгейі

1-тапсырма. «Сур­ ет­ті бояу» қос­ ымш­ ас­ ын­ ың ди­зайн­ ын
құ­ру.

Қо­сым­ша диз­ ай­нын жа­сау әр­бір эк­ран үшін пай­дал­ а­нуш­ ы
ин­тер­фейс­ ін­ ің үлг­ і­ле­рін жас­ ауд­ ы қам­тид­ ы. Әр­бір экр­ анн­ ың
эс­киз­ ін­де онд­ а ор­на­лас­тыр­ ыл­ған әр­бір ком­по­не­нтт­ ің қан­дай
қыз­мет атқ­ ар­ ат­ ын­ ын жазғ­ ан дұ­рыс (91, 92-су­ретт­ ер).

91-сур­ ет. Sсreen1 92-сур­ ет. ­Ком­по­не­нт­тер

2-тапсырма. Қо­сымш­ а комп­ он­ е­нтт­ е­рі үшін әрек­ ет­тер­ді
жо­ба­лау.

Қо­сымш­ ан­ ың пай­да­лан­ уш­ ы тұрғ­ ыс­ ы­нан қа­лай жұ­мыс
іс­тей­ті­нін тү­сін­дір­ ің­дер. Пайд­ а­ла­нуш­ ы эк­ранғ­ а жақ­ ынд­ а­са, не
бо­ла­ды?

Қос­ ым­ша­да қан­дай комп­ о­нен­ т­тер бар?
көр­ ін­ е­тін
көр­ інб­ ейт­ ін

153

Түр: ком­по­не­нт­тер моб­ иль­ді құ­рылғ­ ыд­ а қал­ ай көр­сет­ і­ле­ді?
Мульт­ им­ е­диа. Программада қанд­ ай мульт­ и­ме­диалық файл­
дар қолд­ а­нылд­ ы?
Қо­сымш­ ан­ ың әрб­ ір комп­ о­нент­ і үшін қан­дай қа­сие­ т­тер
та­ғай­ынд­ ал­ған?
Қо­сымш­ ал­ ард­ ы жос­пар­лау кез­ ін­де он­да қол­да­ныл­ ат­ ын
комп­ о­нен­ тт­ ер, қас­ и­ет­тер, оқиғ­ ал­ ар нем­ ес­ е әре­кет­тер жа­зылғ­ ан
кес­те­лерд­ і жас­ ау қа­жет.

­Комп­ он­ ент Әре­кет­ ­Комп­ он­ ент қа­лай Қа­сиет­ і Не
атал­ ат­ ын бо­ла­ды?­ іст­ ей­ді?

Бат­ ырм­ а Эк­ран­ды Бат­ ыр­ма Кел­ ес­ і­ ­Фон тү­сі – сұр Бас­қан
таз­ а­лау Ені – 80 пик­сель кезд­ е т­ үс
Биік­тіг­ і – 50 өзг­ ер­ ед­ і­
пик­сель

В деңгейі

1-тапсырма. MIT App Inventor ор­тас­ ын­да қо­сым­шан­ ы
прог­рам­ма­лау.

MIT App Inventor орт­ а­сынд­ а жаң­ а жо­ба құр­ у. Қо­сым­ша
ди­зайн­ ын Диз­ айн ре­жим­ інд­ е құ­ру жән­ е әрб­ ір комп­ о­нен­ тт­ ің
әрек­ е­тін Блок­тар реж­ и­мін­де прог­рамм­ а­лау (93-сурет).

154

93-сур­ ет. Блокт­ ар

2-тапсырма. Қо­сымш­ ан­ ы тест­ і­леу.
Қо­сым­шан­ ың қал­ ай жұм­ ыс іст­ еп тұр­ғанд­ ығ­ ын тек­сер­ у,
егер мүмк­ ін бол­са, эк­ран өл­шем­ і әрт­ үр­лі құр­ ыл­ғыл­ ар­да қал­ ай
жұм­ ыс жа­сап тұрғ­ анд­ ы­ғын текс­ ер­ у. Қос­ ымш­ ан­ ың қысқ­ аш­ а
түс­ ін­ ік­тем­ ес­ ін бе­ру.

С деңгейі

1-тапсырма. Қос­ ымш­ а­ны бағ­ а­лау.
Тө­мен­дег­ і бағ­ ал­ ау пар­ а­ғын­ ың кө­мег­ і­мен қо­сымш­ ан­ ы
ба­ға­лау.

Қос­ ымш­ а атауы Б­ алл са­ны (1, 2, 3) Түс­ інд­ ірм­ е­
Идея­сы Қар­ ап­ ай­ым
Диз­ айн­ ы 2
Прогр­ амм­ а­лау­ ы 2
Ен­гіз­ і­луі 2
­Тест­ і­леу 2
Қ­ ысқ­ а­ша си­патт­ а­ 2
ма­сы­

2-тапсырма. Қо­сым­шан­ ы бе­зенд­ ір­ у.
Ор­на­тыл­ у бат­ ыр­ма­сын жас­ ау, фон қою нем­ ес­ е қос­ ымш­ а
ашыл­ған кез­де ойн­ айт­ын дыб­ ыс қос­ у.

155

§45–46. «Ұлттық аспаптар» қосымшасы. Прак­ти­кум

Мақсаты: Ұлтт­ ық ас­пап су­ре­тін таңд­ ағ­ ан кезд­ е сол асп­ ап­
т­ ың әуенін­ е сәй­кес кел­ ет­ ін аудио­файл ойн­ айты­ н қос­­ ымш­ а
құр­ у.

Комп­ о­нен­ тт­ ер:
Ба­тыр­ма
Су­рет
Ды­быс

А деңгейі

1-тапсырма. Тал­дау.
Қо­сым­ша құ­ру­ға қа­тыст­ ы түр­лі идеялар ұсын­ у. Қо­сым­ша­
ны кім­дер қол­да­нуы мүмк­ ін еке­ні­не тал­дау жас­ ау. Қайд­ а қол­
дан­ ы­луы мүмк­ ін? Қос­ ымш­ ан­ ың ат­қа­рат­ ын қыз­мет­ і жай­ынд­ а
қыс­қаш­ а тү­сін­ ік­те­ме жаз­ у.

2-тапсырма. «Ұлт­тық ас­папт­ ар» қо­сымш­ ас­ ы­ның диз­ айн­ ын
құ­ру.

Қос­ ым­ша ди­зай­нын жас­ ау әрб­ ір эк­ран үшін пай­дал­ а­ну­шы
инт­ ерф­ ей­сі­нің үлг­ іл­ ер­ ін жа­сауд­ ы қамт­ и­ды. Әр­бір экр­ ан­ның
эс­киз­ ін­де он­да орн­ ал­ ас­тыр­ ылғ­ ан әр­бір ком­пон­ ен­ т­тің қан­дай
қызм­ ет ат­қар­ ат­ ын­ ын жазғ­ ан дұ­рыс.

Sсreen1

В деңгейі

1-тапсырма. Қос­ ымш­ а комп­ о­не­нтт­ ер­ і үшін әрек­ ет­терд­ і
жо­ба­лау.

Қо­сым­ша­ның пай­да­ла­ну­шы тұр­ғы­сы­нан қа­лай жұ­мыс іс­тей­
ті­нін тү­сінд­ ір­ ің­дер. Пайд­ ал­ ан­ уш­ ы эк­ранғ­ а жа­қынд­ а­са, не бо­лад­ ы?

Суретті (батырманы) басқан кезде дыбыстық файл ойнаты-
лады. Программада қандай компоненттер бар?

көрінетін
Батырма 1
Батырма 2
...

156

Жазба 1 ...
көрінбейтін
Дыбыс 1 ...
Қо­сымш­ ад­ а қан­дай ком­по­не­нт­тер бар?
кө­рін­ е­тін
көр­ інб­ ей­тін
Түр: комп­ о­нен­ т­тер мо­биль­ді құ­рылғ­ ыд­ а қал­ ай көрс­ е­тіл­ е­ді?
Программа басталғаннан кейін жапсырмалар мен кескін
түймесі пайда болады.
Мультимедиа. Программа­да қанд­ ай мульт­ и­ме­диалық
файл­дар қол­дан­ ылд­ ы?
Дыбыстық файл *.mp3
Қо­сымш­ ан­ ың әрб­ ір ком­пон­ ент­ і үшін қан­дай қа­си­етт­ ер
та­ғайы­ н­дал­ған?

Компонент
Компонент
типі (көрінетін/
көрінбейтін)
Компонент

қалай
аталады?
Қасиеттері
Оқиғалар
Іс-әрекет

Screen1 көрі­ Үнсіздік Цент­рі бо­йынш­ а

экраны не­тін бойынша ту­ра­лау

Screen1

Жазба 1 көрі­ Тақыр­ ып­ Қар­ іп өл­ше­мі – 40,

нет­ ін тар­дың түс­ і – күлг­ ін

жазб­ асы

Батырма 1 көрі­ Сурет Қа­ріп өлш­ е­мі – 16, Ба­тыр­ Ауд­ ио­

не­тін бат­ ыр- тү­сі – көк ма­ны файлд­ ы

мас­ ы бас­ у ша­қы­ру

Батырма 2 көрі­ Су­рет Фон тү­сі: ашық Ба­тыр­ Ауд­ ио­

не­тін ба­тыр- сұр, Ені – 300 ма­ны файлд­ ы

ма­сы пик­сель, Биік­тіг­ і – бас­ у шақ­ ыр­ у

200 пиксель, .jpeg

форматындағы кез

кел­ген сурет

Дыбыс 1 кө­рін­ Домб­ ыр­ а Файл көзі – .mp3 Аудио-

бей­тін дыб­ ыс­ ы форма­тын­дағы кез файлды

келген дыбыстық ша­қыр­

файл ғанд­ а

ойн­ ­а­ты­

лады­

157

2-тапсырма. MIT App Inventor ор­тас­ ын­да қо­сым­шан­ ы
прогр­ амм­ а­лау.

MIT App Inventor ор­тас­ ын­да жаң­ а жоб­ а құр­ у. Қос­ ым­ша ди­
зай­нын Диз­ айн реж­ им­ ін­де құ­ру жә­не әрб­ ір комп­ он­ е­нт­тің әре­
кет­ ін Блок­тар реж­ им­ ін­де прогр­ амм­ а­лау (94-сурет).

94-сур­ ет. Блокт­ ар реж­ им­ і

С деңгейі

1-тапсырма. Қос­ ымш­ а­ны тест­ і­леу.
Қо­сым­шан­ ың қал­ ай жұм­ ыс іст­ еп тұр­ғанд­ ығ­ ын текс­ ер­ у,
егер мүмк­ ін болс­ а, эк­ран өл­шем­ і әрт­ үрл­ і құ­рыл­ғы­лар­да қал­ ай
жұ­мыс жа­сап тұрғ­ ан­дығ­ ын текс­ ер­ у. Қо­сым­ша­ның қысқ­ аш­ а
түс­ ін­ ікт­ е­мес­ ін бер­ у.

2-тапсырма. Қос­ ым­шан­ ы ба­ғал­ ау.
Ба­ға­лау пар­ а­ғы­ның көм­ ег­ і­мен қос­ ымш­ ан­ ы ба­ғал­ ау.

Қо­сымш­ а атауы ­Балл са­ны (1, 2, 3) Түс­ ін­дірм­ е­
Идеяс­ ы Қа­ра­пай­ым
Ди­зай­ны 2
Прог­рамм­ ал­ ау­ ы 2
Енг­ із­ і­луі 2
Т­ ес­ті­леу 2
­Қыс­қаш­ а си­пат­та­мас­ ы­ 2

3-тапсырма. Қо­сымш­ а­ны бе­зен­ді­ру.
Орн­ а­тыл­ у ба­тыр­мас­ ын жа­сау, фон қою нем­ е­се қос­ ым­ша
ашылғ­ ан кезд­ е ой­найты­ н ды­быс қо­су.

158

§47–48. Ақылд­ ы үй

Еc­тер­ ің­ е түс­ ір­ іңд­ ер: Сөз­дік:
• конст­рук­торд­ а ың­ғайл­ ы
Ақыл­ды үй – Ум­ный дом – Smart
моб­ ильд­ і қо­сымш­ а ин­тер­ house
фейс­ ін құр­ у; Конт­рол­лер – Конт­рол­лер – Controller
• кодт­ ың блок­тар­ ым­ ен жән­ е Элект­ронд­ ы құр­ ас­тырғ­ ыш – Элек­
циклд­ ерімен мо­бильд­ і қо­сымш­ а трон­ный конст­рук­тор – Electronic
жа­сау; constructor
• әзір­ленг­ ен моб­ ильд­ і қос­ ым­ Тақ­ша – Пла­та – Board
ша­ны орн­ ат­ у. Қа­былд­ ағ­ ыш – Приемн­ ик – Receiver

Мең­гер­ іл­ е­тін біл­ ім:

• ақылд­ ы үй датч­ ик­те­рін­ ен Ақылд­ ы үй  – әр­түрл­ і жоғ­ ар­ ы
алын­ған дер­ ект­ ер­ді шығ­а­ру­ды тех­нол­ ог­ иял­ ық құ­рылғ­ ы­лард­ ың
ұй­ымд­ аст­ ы­ру; көм­ е­гім­ ен адамд­ ард­ ың өмір сүр­ уін­ е
қо­лайл­ ы жағ­дай жа­сау үшін құ­рас­
• ақылд­ ы үй датч­ икт­ ер­ і­нен тыр­ ылғ­ ан тұрғ­ ын үй.
алын­ған де­рек­тер­ді шығ­а­ру
программа­ла­рын әзір­леу.

Ақыл­ды үй ғи­мар­ ат­та бол­ ып

жат­қан нақ­ты жағ­дай­лар­ды түс­ і­

ну­ге қаб­ іл­ ет­ті жә­не алд­ ын ала әзір­

лен­ген алг­ ор­ итм бой­ ын­ша олар­ға

жау­ап бер­ е­ді.

Бұл ретт­ е адам бір ко­манд­ а­мен

қал­ а­ған жағд­ айд­ ы көрс­ ет­ е­ді, ал ав­

том­ ат­ ик­ а сыртқ­ ы жән­ е іш­кі шарт­

тарғ­ а сәйк­ ес барл­ ық инж­ е­нерл­ ік

жүй­ елер мен электр құр­ ал­дар­ ын­ ың жұм­ ыс реж­ им­ ін анық­тап,

оны қад­ ағ­ а­лайд­ ы.

Ақыл­ды үй адам­ның қал­ ау­ ын­ а, тәу­лік уа­қыт­ ын­ а, оның үй­

де­гі жағ­дай­ына, ауа рай­ына сәй­кес бар­лық жү­йелер­дің жұм­ ы­

сын өзі бапт­ айд­ ы.

Ақылд­ ы үй құр­ у ақыл­ды құр­ ылғ­ ы­лард­ ың бо­луы­ н көз­дей­ді.

IoT техн­ о­лог­ ияс­ ы (Зат­тар инт­ ер­не­ті) ақылд­ ы үйд­ ің әрб­ ір

эле­мен­ті­не (зат­тар­ ы­на) жән­ е барл­ ық ақыл­ды үйг­ е Инт­ ерн­ ет ке­

ңіст­ іг­ ін­ е шығ­ уғ­ а жән­ е бас­қа затт­ арм­ ен, жү­йелер­мен ақ­па­рат

ал­ма­суғ­ а мүмк­ ін­дік бер­ ед­ і.

Контр­ олл­ ер нем­ е­се тақш­ а не­гі­зінд­ е­гі ақылд­ ы үй­ге ар­налғ­ ан

зат­тар­дың ин­терн­ ет жи­ынт­ ығ­ ы зат­тар ин­тер­не­тін пайд­ ал­ ан­ у

арқ­ ыл­ ы ақыл­ды үй эле­ме­нт­те­рін жас­ ау­ға мүмк­ інд­ ік бе­ре­ді.

159

Кез кел­ген ақыл­ды жүйе­нің ең баст­ ы құр­ ауш­ ыс­ ы – конт­ р­ ол­
лер. Конт­ролл­ ер ақ­па­рат алады жән­ е ақыл­ды үй­ді басқ­ а­рады.

Контроллердің негізгі қызметі  – мониторинг, яғни үйіміз­
дегі ауа температурасы мен ылғалдылығы, өсімдіктер үшін
топырақтың ылғалдылығы, өрт, су тасқыны немесе пропан
газының ауаға таралуы туралы барлық ақпаратты жедел алу.
Ең бастысы, біздің үйіміз үшін алаңдаушылықты болдырмау.
Біздің ақылды үйіміз контроллерге қосылған құрылғылардың
бірнешеуін талап етеді.

Ақылд­ ы үй жиы­ нт­ ығ­ ы­на мынадай датч­ икт­ ер кі­ре­ді (2-кесте):
2-кесте. Ақылды үй жинағының датчиктері

Дат­чикт­ ер Қ­ ыз­ме­ті­

Т­ ем­пе­ра­ту­ра­ны (°C), жар­ ықт­ ы
(%) өлш­ ейд­ і, есікт­ ің ашылғ­ ан­ ы
мен үй­де адам­ның бар екен­ді­гін
сез­ е­ді­

Муль­тис­ енс­ ор

Төг­ іл­ген сұй­ық­тықт­ ың бар екен­
діг­ ін анықт­ айд­ ы

Су датч­ иг­ і Тү­тін бөл­шект­ е­рі газт­ алд­ а­
Өрт дат­чиг­ і­ ғыш­тың ка­мер­ ас­ ын­ а түс­кен
кезд­ е іск­ е қос­ ы­лад­ ы

Адам ден­ е­сін­ ің инф­ра­қы­зыл
сәу­лел­ ен­ уін талд­ айд­ ы

Қоз­ға­лыс дат­чиг­ і­ Электр же­лі­сінд­ ег­ і электр­ эн­ ер­
гияс­ ын (кВт/сағ), қу­ат­ты (Вт),
Ақыл­ды роз­ етк­ а керн­ еуд­ і (В) жә­не ток­ты (А)
160 тұ­ты­ну мөлш­ ер­ ін өл­шей­ді

Мон­ и­тор­ инг ақ­па­ратт­ ар­ ын дисп­лейг­ е шығ­ а­ру қа­жет бол­ а­ды
нем­ ес­ е жар­ ық­диод­ты жә­не дыб­ ыс сигн­ а­лын­ ың кө­ме­гі­мен біз
үйд­ е бол­ған кезд­ е датч­ ик­тер­дің көр­сетк­ ішт­ е­рін көр­ у үшін кли­
матт­ ық па­ра­мет­ р­лер­дің сын­ и мән­де­рі тур­ а­лы ха­барл­ ау қаж­ ет.

Бізд­ ің ақылд­ ы үйі­мізд­ ің электронды құр­ ылғ­ ы­лар­ ын басқ­ ар­ у
ке­рек. Бұл  – жар­ ық­танд­ ы­ру, жел­дет­ у, өсім­дік­терд­ і суару, тұр­
ғын үйд­ і жыл­ ыт­ у. Құ­рылғ­ ы­лар­ды инф­рақ­ ыз­ ыл ар­на бо­йынш­ а
үйд­ е оты­рып басқ­ ар­ у үшін ИК-пульт пен ИК-қа­былд­ ағ­ ыш ке­рек.
Тағ­ ы бір пай­да­лы функц­ ия – карт­ а­қол­дан­ ып, үй­ге кір­ у.

Датч­ икт­ ер­ді қо­су
Датч­ икт­ ер кез келг­ ен ақылд­ ы үй­дің не­гі­зі бол­ ып таб­ ыл­ ад­ ы.

Жүйе тұ­таст­ ай ше­шуі тиі­ с же­ке та­лапт­ ар мен мін­дет­тер тізб­ е­
сін­ е қа­рам­ ас­тан, осы датч­ ик­терд­ і авт­ ом­ атт­ ан­дыр­ у­дың қа­жетт­ і
дең­гей­ін қамт­ а­мас­ ыз етед­ і жә­не басқ­ а құ­рыл­ғыл­ ар­ға бел­гіл­ і бір
сәтт­ е қос­ у нем­ ес­ е ажыр­ а­ту қаж­ ет­тіл­ і­гі тур­ а­лы сигн­ ал бер­ е­ді.
Бұл құ­рылғ­ ы­лар­ды дұ­рыс таңд­ ау ақылд­ ы үйд­ ің жұ­мыс қаб­ і­
лет­ті­лі­гі мен функ­цио­нал­дыл­ ы­ғы­ның не­гі­зі бо­лып та­бы­лад­ ы.

Біздің ақылды үйіміздің атқарушы құрылғыларын вир-
туалды басқаруды Cisco Packet Tracer (https://www.netacad.
com) симуляторы көмегімен жүзеге асыруға болады.

Packet Tracer  – желілер, киберқауіпсіздік пен Заттар
интернеті (IoT) саласында желілерді жобалау мен модельдеудің
тегін құралы (95-сурет).

1 2
3

4

5

89 6
7 10

95-сурет. Packet Tracer терезесінің интерфейсі

161

1. Бас мәзір мынадай бөлімдерден тұрады: Файл (File), Түзету
(Edit), Баптаулар (Options), Түр (View), Утилиттер (Tools),
Қосымшалар (Extensions), Көмек (Help).

2. Негізгі құрал-саймандар жаңа файл құруды жылдам құру,
сақтау, баспаға шығару, алмасу буферінің әрекеттері,
сыз­баны бейнелеу масштабын өзгерту, графикалық при-
митивтер тақтасына қолжетімдік беру және модельдеудің
жаңа нысандарын құру секілді Бас мәзір бөлімдерінің
кейбір қызметтерін қайталайды.

3. Вертикальды құрал-саймандар модельденетін желі
сызбас­ ының нысандарымен орындалатын әрекеттерден
тұрады.

4. Модельденетін желінің бейнелену режимін ауыстыру қа­та-
ры: логикалық немесе физикалық топология.

5. Жұмыс аймағы.
6. Модельдеу режимін ауыстыру қатары: нақты уақыт немесе

қадамдық модельдеу.
7. Төменгі құрал-саймандар.
8–9. Компьютерлік желідегі зерттеу сызбасының нысандары.
10. Берілгендерді желі бойынша тасымалдаудың эмуляция тап-

сырмалары.
Ақылды үйлерді, ақылды қалаларды жобалау үшін қолд­ а­
нылатын Cisco Packet Tracer ұсынып отырған компоненттер
төменде келтірілген (96-сурет):

12 3 45 6

96-сурет. Элементтер қатары

1) желілік құрылғылар;
2) ақырғы құрылғылар;
3) компоненттер;
4) қосылыстар;
5) басқалар;
6) мульти пайдаланушыны қосу.

Ақырғы құрылғылар мен компоненттерді қарастырайық.
Ақырғы құрылғылар бөлімінде 97-суретте көрсетілгендей,
бірнеше категория бар: 

162

12 34 5
97-сурет. Ақырғы құрылғылар

1) Ақырғы құрылғылар (ДК, смартфон, телефон, сервер, теле-
визор) (98-сурет);

98-сурет. Ақырғы құрылғылар элементтері

2) Үй 99-суретте көрсетілген элементтерден тұрады:

99-сурет. Ақылды үй элементтері

• ақылды кондиционер; • қозғалыс детекторы;
• ақылды шәйнек; • портативті музыкалық
• аккумулятор;
• блютуз динамик; ойнатқыш;
• карбона дио және моно- • вольтметр;
• түтін датчигі;
оксид детекторы ; • күн батареясы;
• төбедегі ақылды венти- • дыбыстық жиілікті

лятор; өлшеуіш;
• ақылды есіктер; • температура контроллері;
• смарт-жылытқыш; • ақылды термостат;
• ақылды қақпа; • ақылды су құбыры;
• үй динамигі; • су деңгейінің датчигі;
• ақылды ылғалдаушы; • веб-камера;
• ылғал контроллері; • жел датчигі;
• ақылды газон суарғыш; • ақылды терезе.
• ақылды шам;

163

3) Ақылды қаланың құрамында мынадай элементтер бар
(100-сурет):

100-сурет. Ақылды үй элементтері

• атмосфералық қысым • вольтметр;
контроллері; • радио-белгі;
• радио-белгі детекторы;
• аккумулятор; • LED-шам;
• блютуз-маяктары; • күн батареясы;
• карбон монооксид датчигі; • ақылды жарық;
• ақылды желдеткіш; • жел датчигі.
• машина;

4) Өндірістік компоненттер (101-сурет):

101-сурет. Өндірістік компонент элементтері

• аккумулятор; • дабыл генераторы;
• карбон монодиоксиді; • LED-шам;
• от датчигі; • күн батареясы;
• өрт өшіруші; • температура контроллері;
• ақылды жылытқыш; • термостат;
• ақылды ылғалдатқыш; • қозғалыс детекторы;
• вольтметр; • ақылды су құбыры;
• радио-белгі; • жел датчигі;
• радио-белгі детекторы; • жел генераторы.

5) Энергожүйе (102-сурет):

102-сурет. Энергожүйе элементтері

164

• аккумулятор;
• вентилятор;
• вольтметр;
• күн батареясы;
• жел датчигі;
• жел генераторы.

Компоненттер бөлімінің элементтері 103-суретте келті­
ріл­ген:

123

103-сурет. Компоненттер элементтері

1) MCU (Microcontroller Unit) және SBC (Session Border
Controller) тақшалары, ақылды құрылғы (104-сурет)

Тақшалар көмегімен ақылды құрылғыны программа­лап,
жаңа қызметтер ұсынатын өзіңнің жеке компонент­ іңді
құр­ уғ­ а болады.

104-сурет. MCU және SBC тақшалары, ақылды құрылғы

2) Атқарушы механизмдер (105-сурет)

105-сурет. Атқарушы механизм элементтері

• кондиционер; • LED;
• дабыл шамы; • мотор;
• от сөндіруші; • пьезо-динамик;
• күңгірт шам; • түсті LED;
• едендегі от сөндіруші; • сервомотор;
• қыздырушы элемент; • ақылды LED;
• LCD; • динамик.

165

3) Сенсорлар (106-сурет)

106-сурет. Сенсорлар элементтері

• қысым датчигі; • бір рет басу
• қоршаған орта сенсоры; батырмасы;
• программаланатын • ауыстырып-қосқыш;
сенсор; • түтін датчигі;
• ылғалдылық • дыбыстық сенсор;
сенсорлары; • температура сенсоры;
• мембраналық • батырманы үнемі
потенциометр; басу;
• металл сенсоры; • лазерлік қозғалыс
• қозғалыс сенсоры; сенсоры;
• фото-сенсор; • су детекторы;
• потенциометр; • су сенсоры;
• ауыстыру • жел сенсоры.
батырмасы;

Ақылды құралдарды арнайы кабельдер көмегімен бір-біріне
тікелей жалғайды (107-сурет).

107-сурет. Заттар интернетін жалғайтын кабельдер

Ақылды үй немесе ақылды қаланы жобалау үшін сенсорлар
мен басқа да компоненттерді баптауға болады.

166

СұрақтарЖ­ғаажуа­ пуа­ бпебр­еер­йеійкік

1. Ақыл­ды үй дег­ ен­ і­міз не?
2. Кез кел­ген ақыл­ды жүйе­нің бас­ты ком­пон­ ент­ і не?
3. Клиентт­ ің мон­ и­тор­ инг функ­цияс­ ы қанд­ ай мә­сел­ ен­ і ше­

ше­ді?
4. Ақылд­ ы үй жиы­ нт­ ы­ғын­ а қан­дай дат­чик­тер ен­гі­зіл­ген?
5. Ақылд­ ы үйд­ ің ат­қа­ру­шы электронды құр­ ыл­ғы­ла­ры

қан­дай?
6. Асп­ ап­тард­ ы уа­қыт бой­ ын­ша қо­су жұм­ ы­сын ұйы­ м­дас­

тыр­ у қал­ ай жүз­ е­ге асыр­ ыл­ ад­ ы?

ОйлОайнлаайныайқы, тқа, тлақлықылалйайыыққ

1. Ақылд­ ы үйд­ і ен­гі­зу ны­сан­ның құр­ ыл­ ы­сын қанш­ а­лықт­ ы
қи­ын­дат­ уы мүмк­ ін?

2. Басқ­ ар­ у жү­йесін орнату күр­де­лі ме?
3. Ақылд­ ы үй құр­ у­дың не­гіз­гі мақ­сат­ ы не­де?
4. Конт­рол­лер қандай қызмет атқарады?
5. Мон­ ит­ ор­ инг дер­ ект­ ер­ ін шы­ға­ру үшін не қол­да­ныл­ ад­ ы?

ТалТ­даладпа,пс,ас­лаылыс­тсытыр­ рааййы­ыққ

Ин­терн­ етк­ е шы­ғу нұсқ­ ал­ ар­ ын талд­ ап, өзар­ а сал­ ыс­ты­
рыңдар. Инт­ ер­нет же­ліс­ ін­ е қолжетім­дік болм­ а­ған жағд­ ай­да
не іст­ еу­ге бо­лад­ ы?

Жел­ і­ге қо­сы­лу­ Ерекш­ е­лік­тер­ і­
Wi-Fi
GSM жел­ і­сі­
Жел­ іл­ ік бай­лан­ ыс жоқ

ДәДпә­тпетрерд­ гее оорынндд­ ааййыы­ ққ

Төмендегі кестені толтырыңдар.

Ақырғы Ақылды үй Ақылды Өндіріс Энергожүйе
құрылғылар элементтері қала элементтері элементтері
элементтері
элементтері

167

­Ком­Кпоьмюп­тьеюртд­еердоероырныд­ надйаы­йық қ

Жоб­ а жасаңдар.
Зерт­теу жоб­ а­сы: «Ақылд­ ы үй – бол­ а­шақ тех­нол­ ог­ ияс­ ы»
Жобаның құрылымы:
• Титул беті;
• Кіріспе;
• Зерттеудің өзектілігі;
• Зерттеудің мақсаты, міндеті, әдістері;
• Ақылды үйдің пайда болу тарихы;
• Ақылды үй үйді автоматтандыру ретінде;
• Ақылды үй мекемені автоматтандыру ретінде;
• Ақылды үй жүйесінің құрылымы;
• Әлемдегі ақылды үйдің дамуы;
• Қазақстандағы ақылды үйдің дамуы;
• Ақылды үй жобалары;
• Ақылды үйдің құндылық сипаттамалары;
• Оқушылардан сауалнама жүргізу және алынған нәти­
желерді талдау;
• Қорытынды;
• Қосымшалар (қажеттілігіне қарай).
Жо­бан­ ың мін­дет­те­рі:
1. Жоб­ а­ның то­лық си­пат­там­ ас­ ы Word форм­ ат­ ынд­ а ұсын­ ы­
луы қаж­ ет.
2. Жоб­ а през­ ент­ а­цияс­ ын PowerPoint форм­ ат­ ын­да қорғ­ ау
қаж­ ет.

Пре­зент­ а­цияд­ а мә­тін, сур­ ет, ви­део ақ­пар­ ат­тар бол­ а­ды
жә­не през­ ен­та­ция авт­ о­мат­ты айн­ а­лым ре­жи­мін­де көр­сет­ і­
луі тиі­ с; көр­сет­ у уа­қы­ты 5–7 мин­ утт­ ан асп­ ауы кер­ ек.

Ой бОөйлібсеөйл­ікі­сейік

Ақылд­ ы үй жүй­ есі қанш­ а тұр­ а­ды деп ойл­ айс­ ыңдар?
Электр қуа­ тын­да ірк­ і­ліс пай­да болғ­ ан жағд­ айд­ а пробл­ е­
мал­ ар ту­ын­дауы мүмк­ ін бе? Қалай алдын алуға болады?
Өз сы­нып­тас­тар­ ыңмен ой бө­ліс­ ің­дер.

168

§49–50. Ақылды үй жобасын әзірлеу. Практикум

Мақсаты: Ақылды үй желісіне IoT құрылғыларын қосу.

А деңгейі
Ақылды үй желісін зерттеу

1. Packet Tracer программасында жұмыс істеуге арналған
дайын Smart_Home файлын берілген сілтеме бойынша
ашыңдар: https://drive.google.com/file/d/1L8KB8A0uklLKm
cjruR6gufgwJKsbv7UX/view?usp=sharing.

2. IoT ақырғы құрылғыларын зерттеңдер (108-сурет).

108-сурет. IoT ақырғы құрылғылары

3. Құрылғыны таңдау бөлімінде ақылды үйдің түрлі IoT құ­рыл­
ғылары келтірілген. Тінтуір көрсеткішін әрбір құрылғ­ ыға
жақ­ ынд­ атып, терезенің төменгі жағында көрсе­тіл­ етін
құр­ ыл­ғын­ ың сипаттама атауымен танысыңдар (109-сурет).

109-сурет. Құрылғының сипаттама атауы

4. Меңзерді жұмыс аймағында орналасқан кез келген құрыл­
ғыға жақындатыңдар, мысалы, Smart Door, сонда осы
құ­рыл­ғы жайында негізгі желілік мәліметтерден тұратын
ақ­па­раттық терезе ашылады (110-сурет).

110-сурет. Құрылғы туралы негізгі желілік ақпарат

169

5. Құрылғыны қосу немесе белсенді ету үшін пернетақтадан

Alt пернесін басып тұрып, құрылғының үстінде тінтуірдің

сол жақ батырмасын басыңдар. Бұл әрекетті әрбір ақылды

құрылғы үшін жасап, олардың қандай әрекет орындай-

тынын бақылаңдар.

6. Ақылды үйдің кілттік элементі шлюз

болып табылады. Шлюздің басты

міндеті  – жүйеге кіретін барлық

элементтер арасындағы байланысты

қамтамасыз ету. Ақылды үй шлюзінің

терезесін ашу үшін Home Gateway 111-сурет. Ақылды
белгішесін басыңдар (111-сурет). үй шлюзі

7. Үнсіз келісім бойынша Физикалық

бөлімі ашылып, бас шлюздің бейнесі шығады (112-сурет).

112-сурет. Бас шлюз бейнесі

8. Конфигурация бөліміне өтіп, бас шлюздің жергілікті желі
баптауларын қарау үшін сол жақ панельден Жергілікті
желіні таңдаңдар. Үй желісінің IP-адресін алдыңғы уақытта
қолдану үшін жазып алыңдар (113-сурет).

170

113-сурет. Бас шлюздің жергілікті желі баптаулары

9. Бас шлюздің сымсыз байланыс баптауларын қарау үшін
сол жақ панельден Сымсыз байланыс бөлімін таңдаңдар
(114-сурет).

114-сурет. Бас шлюздің сымсыз байланыс баптаулары

171

10. Төмендегі мәліметтерді жазып алыңд­ ар:

Үй желісінің SSID: HomeGateway;

WPA2-PSK паролі: mySecretKey.

11. Home Gateway терезесін жабыңдар.

12. Әрі қарай планшет құрылғысының бел­ 115-сурет.
Планшет құрылғысы
гіш­ есіне басып, планшетті ашыңдар
(115-сурет).

13. Планшет тересінен Жұмыс үстелі бөл­ і­мін таңдаңдар, Веб-

браузер белгі­ше­сін таңдаңдар (116-сурет).

116-сурет. Жұмыс үстелі бөлімі

14. Веб-браузер терезесінде Home Gateway IP-адресін 192.168.2­ 5.1
URL өрісіне енгізіп, Өту батырмасын басыңдар. Home
Gateway-ге кіру экранында қолданушы аты мен паролі
ретінде admin жолын теріп, Жөнелту батырмасын басыңдар
(117-сурет).

117-сурет. Home Gateway-ге кіру терезесі

172

15. Home Gateway-дің веб-интерфейсіне қосылғаннан кейін бар­
лық қосылған IoT құрылғылар тізімі шығады (118-сурет).

118-сурет. Қосылған IoT құрылғылар тізімі

16. Кез келген құрылғы күйі мен баптауларын ашу үшін
тізімдегі құрылғы атауын таңдаңдар (119-сурет).

119-сурет. Таңдалған құрылғы баптаулары

В деңгейі
Желіге кабель арқылы құрылғы қосу

1. Құрылғыны таңдау бөлімінен Газон суарғыш (Lawn
Sprinkler) құралын таңдап, құрылғыны жұмыс аймағына
орналастырыңдар.
173

2. Газон суарғышын үй шлюзіне қосу үшін Құрылғы түрін
таңдау өрісінде Қосу белгісін басыңдар.

3. Құрылғыны таңдау өрісінен Copper Straight Through кабель
түрін таңдаңдар.

4. Газон суарғыш белгісін таңдап, кабельдің бір ұшын
FastEthernet0-ке жалғаңдар.

5. Home Gateway белгісін таңдап, кабельдің екінші ұшын
қолжетімді Ethernet интерфейсіне жалғаңдар (120-сурет).

120-сурет. Ethernet интерфейсіне кабель қосу

6. Жұмыс аймағындағы құрылғы терезесін ашу үшін Газон
суарғыш белгісін басыңдар (121-сурет).

121-сурет. Құрылғы терезесі

7. Құрылғы конфигурациясын өзгерту үшін Конфигурация
бөліміне өтіңдер.

174

8. Конфигурация бөліміндегі Баптаулар өрісіне өзгерістер

енгізіңдер: құрылғының атауын Sprinkler1 деп өзгертіп,
IoT серверін үй шлюзына алмастырыңдар (122-сурет).

122-сурет. Конфигурация бөлімі

9. Сол жақ панельден FastEthernet0-ті таңдап, IP-конфигу­
рациясын DHCP-ға өзгертіңдер (123-сурет).

123-сурет. FastEthernet0 баптаулары

175

10. Суарғыш терезесін жабыңдар.

11. Home Gateway-ге планшеттен кіріп, желіде газон суарғы­
шының қосылып тұрғандығын тексеріңдер (124-сурет).

124-сурет. Қосылған IoT құрылғыларының тізімі

12. Суарғыш статусын қосулыға өзгертіңдер. Ол үшін қызыл
батырманы шертіңдер. Батырманың түсі жасылға ауысады
(125-сурет).

125-сурет. Суарғыш статусы

13. Жұмыс аймағында суарғыш бейнесі де

өзгереді (126-сурет).

14. Планшет терезесін жабыңдар.

15. Ақылды үй желісіне IoT-құрылғ­ ыл­ а­

рының басқа түрлерін қосып, экспери-

мент жасаңдар. 126-сурет. Суарғыш

С деңгейі бейнесі

Желіге сымсыз құрылғы қосу

1. Жұмыс аймағына Жел детекторын орналастырыңдар.

2. IoT құрылғыларының терезесін ашыңдар. Терезенің оң

жақ төменгі бұрышынан Қосымша батырмасын

басыңдар.

176

3. Енгізу-шығару конфигурациясы бөліміне өтіңдер. Network

Adapter-ді тізімнен PT-IOT-NM-1W жолына, яғни сымсыз
адаптерге ауыстырыңдар (127-сурет).

127-сурет. Енгізу-шығару конфигурациясы бөлімі

4. Конфигурация бөліміне өтіңдер. Атын Wind_Detector, ал
IoT-серверді Home Gateway етіп өзгертіңдер (128-сурет).

128-сурет. Конфигурация бөлімі

177

5. Сол жақ панельден Wireless0 бөлімін таңдаңдар. Аутенти-

фикация типін WPA2-PSK етіп өзгертіңдер. PSC Pass Phrase
өрісіне mySecretKey жолын енгізіңдер (129-сурет).

129-сурет. Аутентификация типін өзгерту

6. Жел детекторы мен Үй шлюзының ара- 130-сурет. Сымсыз
сында сымсыз байланыс орнауы керек байланыс
(130-сурет).

7. Жел детекторының желіде екендігін
тексеріңдер. Home Gateway-ге планшет
көмегімен кіріңдер. Wind Detector
құрылғысы IoT құрылғылары тізімінде
болуы керек (131-сурет).

131-сурет. Қосылған IoT құрылғылар тізімі

8. Планшет терезесін жабыңдар.
9. Қозғалыс датчигі мен веб-камераны ақылды үйдің сымсыз

желісіне қосып, эксперимент жұмыстарын жүргізіңдер.

178

ЖИЫ­ Н­ТЫҚ БА­ҒАЛ­ АУ ТАПС­ ЫРМ­ АЛ­ АР­ ЫНЫҢ ҮЛГІЛЕРІ

1. IoT қанд­ ай ма­ғы­на бе­ре­ді?
A) Internet of Things
B) Things of Internet
C) Internet and Things
D) Things’ Internet
E) Internets’ Things

2. IoT ин­ду­стр­ ияс­ ын сәй­кес­тенд­ і­ріңд­ ер:

1. А) Алып жү­ре­тін IoT

2. B) Спортт­ ық IoT

3. C) Ауылшар­ уа­ шы­лы­ғын­
дағ­ ы IoT

4. D) IoT На­виг­ ат­ ор

3. MIT App Inventor-де мо­биль­ді қо­сымш­ а­сын әзірл­ еу не­ше

ке­зеңд­ е жү­зег­ е асыр­ ы­лад­ ы?

A) 2 D) 3

В) 4 Е) 5

С) 6

179

4. Бос орынд­ ы тол­тырыңдар:
... (1)  – қо­сымш­ а­ның ин­тер­фей­сі жа­сал­ ат­ ын реж­ им, ...

(2) – қос­ ым­шан­ ың ком­пон­ ен­ тт­ ер­ ін прог­рамм­ а­лау ре­жи­мі.

5. Сәйк­ ес­тен­діріңдер:

1. Мед­ иа A) Қос­ ым­шан­ ың ком­по­нен­т жиы­ н­тық­та­ры
2. Қа­си­ет B) Сур­ ет­тер, видео, аудиорол­ икт­ ер жән­ е т.б.
3. Па­лит­ра C) Комп­ о­нент түс­ і, қар­ іп өл­ше­мі

6. Блок­тар­дың түр­ле­рі (ар­тық­тар­ ын көрс­ етіңдер):
A) Кір­ іст­ ір­ ілг­ ен
B) Эк­ран
C) Кез келг­ ен комп­ о­нент
D) Пал­ ит­ра
E) Қас­ и­ет

7. Бос орынд­ ар­ды тол­ты­рыңд­ ар:
... (1)  – әрт­ үрл­ і жо­ға­ры тех­но­лог­ ия­лық құ­рылғ­ ыл­ ар­дың

кө­ме­гі­мен адам­дард­ ың өмір сүр­ уін­ е ... (2) жас­ ау үшін құ­рас­
тыр­ ылғ­ ан тұр­ғын үй.

8. Кез келг­ ен ақыл­ды жүйен­ ің ең бас­ты құ­рауш­ ыс­ ы:
A) Контр­ ол­лер
B) Анал­ ық тақш­ а
C) Проц­ есс­ ор
D) Инт­ ер­нет жел­ і­сі
E) Ка­мер­ а

9. Бос орын­ды толт­ ы­рыңд­ ар:
... (1) – үй­ле­сімд­ і құр­ ыл­ғын­ ың тақт­ ас­ ынд­ а орн­ ат­ ылғ­ ан мик­

рок­ о­нт­рол­лер­дің жад­ ы­на өз прогр­ амм­ ал­ ар­ ын ... (2), ... (3)
жә­не ... (4) арн­ ал­ған.

10. Бос орынд­ ы толт­ ырыңдар:
... (1)  – желілер, киберқауіпсіздік пен ... (2) саласында

желілерді жобалау мен модельдеудің тегін құралы.

180

4-БӨЛ­ ІМ БОЙЫ­ Н­ША ҚО­РЫ­ТЫН­ДЫ

Затт­ ар ин­терн­ е­ті бөл­ і­мі бойы­ нш­ а сен­дер­ «затт­ ар ин­тер­
нет­ і», «бір­ ың­ғай жел­ і», «экож­ үйе», «ақыл­ды құ­ралд­ ар»,
«ди­зайн», «инт­ ерф­ ейс», «ақыл­ды үй» ұғымд­ а­ры­мен та­ныс­ып,
әр­бір ұғым­ның қол­да­ныл­ у мақс­ атт­ а­рын тү­сінд­ іңдер. Зат­тар
ин­терн­ е­тін­ ің анық­там­ ал­ а­ры, өн­ді­ріс­тік жә­не тұр­мыст­ ық зат­
тар инт­ ерн­ е­ті, зат­тар инт­ ер­нет­ ін­ ің инд­ ус­ т­рия­сы, оның ішін­де
спорт­тық ІоТ, ақыл­ды есепт­ е­гіш­тер, ауы­ лш­ ар­ уаш­ ы­лығ­ ын­да­ғы
ІоТ, ақылд­ ы зау­ытт­ ар, «алып жү­ре­тін» ІоТ, затт­ ар ин­тер­нет­ і­нің
арх­ и­тек­ту­ра­сы қа­рас­тыр­ ылд­ ы. Затт­ ар ин­терн­ ет­ ін­ ің персп­ ек­
ти­вал­ ар­ ы бой­ынш­ а ІоТ жүйе­ сін іск­ е асыр­ у, өмірд­ ің аса же­ңіл­
деуі сал­дар­ ы­нан адам­затт­ ың ру­хан­ и дағд­ ар­ ысқ­ а ұшыр­ ау­ ы
мә­сел­ е­лер­ і, затт­ ар инт­ ерн­ ет­ і­нің әл­сіз тұст­ а­ры сип­ ат­тал­ды.
Мо­биль­ді қо­сымш­ ан­ ы құр­ у ба­рыс­ ынд­ а граф­ ик­ а­лық жә­не ақп­ а­
ратт­ ық ди­зайн ерек­шел­ ік­тер­ і­мен, ин­тер­фейс диз­ айн­ ын­ ың
құр­ ыл­ ым­дық бө­лік­тер­ ім­ ен, MIT App Inventor виз­ уа­ лд­ ы про­
грамм­ а­лау орт­ ас­ ым­ ен жұм­ ыс іс­теу жолд­ а­ры­мен та­ныст­ ыр­ ып,
қос­ ым­шан­ ың комп­ о­не­нтт­ е­рін прогр­ амм­ а­лау­ды, моб­ иль­ді
құ­рылғ­ ы­ға қо­сымш­ ан­ ы жүк­теп, ор­нат­ у­ды қа­рас­тыр­дық.
Ақылд­ ы үй құ­ру­ға қа­жет­ті ақылд­ ы құ­рыл­ғы­лар, ақыл­ды үй
жин­ а­ғын­ ың дат­чик­те­рі, ол дат­чик­терд­ і қо­су үшін ақыл­ды үй
жо­ба­сын әзірл­ еу, ақылд­ ы үйд­ ің ат­қа­ру­шы құ­рыл­ғы­лар­ ын
басқ­ а­руд­ ы ұйы­ мд­ аст­ ыр­ у жол­да­рын сип­ ат­тад­ ық. Бұл бө­лім­нің
ма­ңызд­ ыл­ ы­ғы сенд­ ерд­ і зат­тар инт­ ер­нет­ ін­ ің жұ­мыс қа­ғи­дал­ а­
рым­ ен, перс­пект­ и­вал­ ар­ ым­ ен тан­ ыст­ ыр­ ып, моб­ иль­ді қо­сым­ша
ин­терф­ ейс­ ін құр­ ып, оны жүз­ ег­ е асыр­ у мен ор­на­туд­ ы, ақыл­ды
үй дат­чикт­ е­рі мен олард­ ы бас­қар­ у жол­да­рын үй­ре­ту бол­ ып
таб­ ы­ла­ды.

Глос­са­рий
Зат­тар инт­ ер­не­ті (Internet of Things, IoT)  – бір-бі­рі­мен

не­мес­ е сырт­қы ор­там­ ен әрек­ ет жа­сау үшін кі­рікт­ і­рілг­ ен тех­
но­лог­ иял­ арм­ ен жабд­ ықт­ алғ­ ан, осынд­ ай же­лі­лер­ді ұйы­ мд­ аст­ ы­
ру­ды экон­ о­ми­ка­лық жән­ е қоғ­ амд­ ық үдер­ іс­терд­ і қай­та құр­ уғ­ а
қа­бі­лет­ті құб­ ыл­ ыс ре­тінд­ е қа­раст­ ы­рат­ ын, әре­кетт­ ер мен опе­
ра­циял­ ар­дың бөл­ і­гін­ е адам­ның қа­тыс­ у қаж­ ет­тіл­ і­гін болд­ ыр­
майты­ н фи­зик­ а­лық объе­ кт­ і­лерд­ ің «затт­ ард­ ың» есепт­ еу жел­ і­
сі­нің тұж­ ы­рым­дам­ ас­ ы.

181

Инт­ ерф­ ейс­тің виз­ у­алд­ ы ди­зай­ны  – жоб­ а­лау бар­ ы­сынд­ а
қол­да­ну­шы­мен үй­лес­ імд­ і қа­рым-қат­ ы­наст­ ы қамт­ а­мас­ ыз ете­тін
маң­ ыз­ды бө­лім.

Басқ­ а­ру эле­ме­нтт­ е­рі  – қолд­ а­ну­шы­ларғ­ а цифрлық тех­но­
лог­ ия өнімд­ е­рім­ ен өза­ра әрек­ ет­тес­ у­ге мүмк­ ін­дік бер­ е­тін басқ­ а­
ры­ла­тын экр­ ан объ­ект­ іл­ е­рі.

Терезе құралдары (Controls/widgets қысқаша windows
gadgets) – қол­да­ну­шын­ ың граф­ ик­ а­лық ин­тер­фей­сі­нің бас­тапқ­ ы
құр­ ы­лымд­ ық бөл­ ік­тер­ і.

Ат­қа­руш­ ы құр­ ылғ­ ы­лар  – бас­қар­ у объ­ек­ті­сі­не орынд­ ау­шы
әсер ете­тін ав­то­ма­ти­ка элем­ е­нт­тер­ і.

Бас­қар­ у  – бар­лық ком­по­не­нтт­ ер үшін ор­тақ тар­мақт­ ал­ у
блок­тар­ ы, цикл, бір­неш­ е эк­ран­ды жұ­мыс жә­не т.б.

Лог­ ик­ а – қо­сымш­ ад­ а­ғы лог­ и­кал­ ық функц­ ия­лар­ды пайд­ а­ла­
нуға арналған блок­тар­.

Ма­тем­ а­ти­ка – ма­тем­ а­ти­ка­лық блокт­ ар жи­ын­тығ­ ы.
Мә­тін – мәт­ ін­дік блокт­ ар жиы­ н­тығ­ ы.
Мас­сив­тер  – масс­ ивт­ ерм­ ен/тіз­ імд­ ерм­ ен жұм­ ыс іс­теуг­ е
ар­налғ­ ан блок­тар­.
Түс­тер – түс­терм­ ен жұ­мыс жа­сайты­ н блок­тар.
Ай­ны­мал­ ы­лар  – жа­һан­дық жә­не жер­гіл­ ік­ті айн­ ы­ма­лы­
лард­ ың мә­нін анық­тауғ­ а жә­не орн­ а­туғ­ а мүмк­ інд­ ік бе­рет­ ін
блок­тар.
Про­це­дур­ ал­ ар – прогр­ ам­ма ішін­де пар­ ам­ ет­ р­лер­ і бар не­ме­се
олар­сыз рә­сімд­ ер мен функц­ ия­лар­ды айқ­ ынд­ ау­ға мүм­кінд­ ік
бе­рет­ ін блок­тар.­
Ақыл­ды үй  – әрт­ үрл­ і жо­ға­ры тех­но­лог­ иял­ ық құр­ ылғ­ ы­
лард­ ың кө­мег­ ім­ ен адам­дард­ ың өмір сүр­ уі­не қол­ айл­ ы жағ­дай
жас­ ау үшін құр­ ас­ты­рыл­ған тұрғ­ ын үй.
Packet Tracer  – желілер, киберқауіпсіздік пен Заттар
интернеті (IoT) саласында желілерді жобалау мен модельдеудің
тегін құралы.

182

5-БӨ­ЛІМ

IT STARTUP

Күт­ іл­ ет­ ін нә­тиж­ ел­ ер:
• Startup тү­сін­ і­гін бая­ нд­ ау;
• Crowdfunding плат­фор­ма­ла­рын­ ың жұ­мыс іст­ еу қа­ғид­ ал­ ар­ ын

сип­ ат­тау;
• өнім­ді нас­ их­ ат­тау жә­не са­ту жолд­ ар­ ын сип­ атт­ ау;
• мар­ке­ти­нгт­ ік жарн­ а­ма жас­ ау (инф­ ог­ра­фик­ а, видео).

§51. Startup түсінігі. Startup-ты іске қалай қосады?

Еc­тер­ ің­ е түс­ і­ріңд­ ер: Соң­ғы бірн­ е­ше жыл­да IT Startup

• зат­тар ин­тер­нет­ ін­ ің ұғы­мы өте та­ны­мал, сондықтан жиі
перс­пект­ и­ва­лар­ ы; тал­қы­ла­ну үс­тін­де.

• конст­рук­торд­ а ыңғ­айл­ ы Startup деп кез келг­ ен жас биз-
моб­ иль­ді қо­сымш­ а­сын­ ың несті айтад­ ы жә­не бұл термин ағыл-
инт­ ерф­ ей­сі; шын ті­лінд­ е сөй­лейт­ін елд­ ерд­ е бұ-
рын­нан қолд­ ан­ ы­лад­ ы. Ал XXI   ға-
• кодт­ ың блок­тар­ ым­ ен сырд­ а бұл терм­ ин IT сала­сын­да көп-
жән­ е цикл­де­рім­ ен моб­ иль­ді теп қол­дан­ ы­ла баст­ а­ды  – осы­дан ке-
қо­сымш­ ан­ ы жа­сау; йін IT Startup пайд­ а бол­ ды.

• ақылд­ ы үй датч­ икт­ ер­ і­нен Startup (ағылш. Startup company,
алын­ған дер­ ект­ ер­ді шы­ға­ру;

• ақыл­ды үй құ­рыл­ғыс­ ын бас­
қа­ру үшін программа әзір­леу.

Мең­гер­ іл­ ет­ ін біл­ ім: Startup, тур­ а ау­дарм­ ас­ ы «баст­ ап ке­ле
жатқ­ ан») – опер­ ац­ иял­ ық қызм­ ет­ і­нің
• Startup түс­ ін­ і­гі;
• Startup-тың баст­ ы си­пат­ қыс­қа тар­ и­хы бар комп­ а­ния. Алғ­ аш
рет «Startup» тер­ми­нін аме­рик­ ал­ ық
та­мал­ а­ры; кәс­ іпк­ ер Стив Бланк енг­ із­ген жән­ е ол
• Startup-тың да­му кез­ ең­дер­ і; өзі 8 та­быст­ ы Startup құрған.
• мәселені шешудегі
Әлемге әйгілі Facebook әлеум­ ет-
инновациялық тәсіл.

тік желісі бастапқыда Startup бол­ды,

Сөздік: бұ­ған де­йін мұнд­ ай ау­қым­ды әлеу-
мет­тік же­ліл­ ер болм­ а­ған, сондық-
Инвестор – Инвестор – тан ком­па­ния ие­лер­ ін­ ің ешқ­ айс­ ыс­ ы
Investor оның қанд­ ай табыс әкелетінін болжай
Бастап келе жатқан – На- алмады.
чинающий – Startup

Икемділік – Гибкость – Пол Грэм  – Y Combinator венч­ ур-
Flexibility лік (тәуекелдік) қо­рын­ ың не­гіз­ ін қа-
Іске асыру – Запуск – лауш­ ы­лар­дың бір­ і, ең қыс­қа жә­не қа-
Launch ра­пай­ым тұ­жы­рым бер­ е­ді: «Startup =

өсу». Әлемд­ ег­ і Startup-тар­дың көп-

ші­ліг­ і IT сал­ ас­ ын­да ұсын­ ылғ­ ан, өйт­ке­ні мұнд­ а үне­мі жа­ңа нәр-

се ой­лап таб­ ы­лып, жүз­ е­ге асы­ры­лып оты­ра­ды.

Геогр­ аф­ ия­лық шект­ еус­ із өсуг­ е қа­бі­лет­ті­ліг­ і Startup-­ты

ша­ғын бизн­ ес­тен ерек­ше­леу­ге мүм­кін­дік бер­ е­ді.

Uber, Airbnb не­мес­ е Facebook си­яқт­ ы сәтт­ і Startup­-тар

тез қарқынмен да­мып кел­ е­ді, бұл бірн­ еш­ е жыл ішінд­ е Toyota

нем­ е­се Siemens си­яқ­ты ауқ­ ым­ды комп­ а­ниял­ ар­дың қар­жыл­ ық

көрс­ етк­ ішт­ ер­ ін­ е же­туі мүмкін.

184

Егер мы­салд­ ар кел­ті­рет­ ін бол­сақ, әлемд­ е­гі ірі, тан­ ы­мал ең
та­быс­ты Startup­-тар:
• Вик­ и­пе­дия;
• YouTube;
• Instagram;
• Twitter;
• Microsoft жә­не т.б.

Startup-тар­ға тән нег­ ізг­ і си­пат­та­ма­лар (20-сыз­ба):

Қарқынды өсу

Мәселені Startup Икемділік
шешудегі инновация-

лық тәсіл

Өсу үшін
қаржыландыру

20-сызб­ а. Startup сип­ ат­там­ ал­ ар­ ы

Қар­қын­ды өсу
Startup өсу үшін құр­ ы­ла­ды жә­не әдет­те, «масш­табт­ а­ла­тын

биз­нес-мод­ е­лі» бар, бес жыл­дан аз уа­қытт­ а пай­да­ла­ну­шыл­ ар
са­ны нөл­ден 100 мил­лионғ­ а дей­ін өсед­ і.

Нақ­ты өсу қар­қын­ ы Startup биз­нес-мод­ ель тапқ­ ан­ша кең
ауқ­ ым­да өз­гер­ уі мүмк­ ін. Со­дан кей­ ін өсу кез­ ең­ і аяқ­та­ла­ды, бұл
жаң­ а деңг­ ей­ге, яғ­ни же­тілг­ ен биз­нес­ке шы­ғу­ды көр­се­те­ді.

Мә­се­ле­ні ше­шу­дег­ і инн­ ов­ а­циял­ ық тәс­ іл
Startup үшін жаң­ а са­лан­ ы не­ме­се бағ­ ыт­ты ой­лап таб­ у мін-

дет­ті емес, бір­ ақ мұнда іс­ке дег­ ен көз­қар­ ас биз­нес­тің дәст­ үрл­ і
үл­гіс­ і­нен түб­ е­гейл­ і ерекш­ е­ле­нед­ і. Мыс­ а­лы, із­деу жүй­ еле­рі
Google-ге дейі­ н де бол­ған. Ларр­ и Пейд­ ж жән­ е Серг­ ей Брин өз
жоб­ а­сын­ ың нег­ і­зін салғ­ ан алг­ о­ритм бет­тің мазм­ ұн­ ынд­ а ған­ а
емес, оның бед­ е­лін­ е де нег­ із­делг­ ен. Қар­ а­пайы­ м инт­ ерф­ ейс жә­не
рел­ е­ван­ тт­ ық нәт­ и­же­лер бә­се­ке­лест­ ер­ді «арт­та қалд­ ырд­ ы».

185

Икемд­ іл­ ік
Startup идеяс­ ы шеш­ уш­ і мәнг­ е ие, бі­рақ уақ­ ыт өте кел­ е

өз­ге­руі мүмк­ ін. Егер алғашқы ой жақсы болмаса, Startup
курсты түбегейлі өзгерте алады. Бұл ба­ғытт­ ы 180°-қа ау­ыст­ ы-
руғ­ а әзір­ліг­ і Startup-тың бас­қа үлк­ ен жә­не шағ­ ын бизн­ ес кәс­ іп-
о­рын­да­рын­ ан айы­ р­маш­ ыл­ ығ­ ын ашып көр­се­тед­ і.

Өсу үшін қарж­ ыл­ ан­дыр­ у
Startup болашақта жылдам көтерілу мен жоғары табыс

табуға кепілдік бере отырып, бастапқы кезеңдерде үлкен
көлемді инвестиция іздейді. Жаң­ а идея­лар венч­ урл­ ік қор­лар­ға,
инвесторларға ұсы­ны­лад­ ы, жоғ­ ар­ ы тәуек­ елд­ ер­ді қаб­ ыл­дау­ға
дайы­ н инв­ ест­ ор­ды та­бу мақ­са­тынд­ а Startup бир­жал­ ар­ ы­на
қой­ыла­ды. Қарж­ ыл­ анд­ ы­руд­ ың нег­ із­гі прин­цип­ і: Startup-шы
дам­ уғ­ а ақ­ша алғ­ ан сайын, ол өз комп­ ан­ ия­сы­ның бір бө­ліг­ ін
бер­ ед­ і, ал инв­ ест­ ор орт­ ақ иел­ ен­ у­ші­ге айн­ ал­ а­ды.

Ин­вес­тор­лард­ ы ізд­ еуд­ ің бал­ ам­ ал­ ы тә­сіл­де­рі ре­тін­де ма­ман-
дан­дыр­ ылғ­ ан конф­ е­ренц­ ия­лар­ды пай­дал­ ан­ уғ­ а бо­лад­ ы. Жыл
сай­ын бү­кіл әлем бо­йынш­ а осын­дай бір­не­ше конф­ ер­ енц­ ия өт­кі-
зіл­ ед­ і. Мыс­ а­лы, Еск­ і Ос­кол­да­ғы конф­ е­рен­ция – Startup Village,
ClickZ Live New York (Нью-Йорк, АҚШ), Pioneers 500 Festival
(Ве­на, Аустр­ ия).

Startup-ты іске асыру бірнеше кезеңнен өтеді:
Pre-seed
Бұл  – ең бір­ ін­ші кез­ ең  – жо­бан­ ы жас­ ауш­ ы­лард­ ың нақт­ ы
қал­ ыпт­ ас­қан идея­сы бо­ла­ды, бір­ ақ оны қа­лай жү­зег­ е асы­ру
жә­не дам­ ыт­ у, таб­ ыс әкел­ у тур­ ал­ ы түс­ і­нік әлі пай­да бол­ған жоқ.
Seed
Бұл ке­зең­де әдетт­ е нар­ ық­ты зерт­теу, одан әрі іс-қим­ ыл-
дар­дың егж­ ей-тегж­ ей­лі жос­пар­ ын жа­сау жә­не іск­ е қо­су­ға да-­
й­ынд­ ық жүр­гі­зі­лед­ і. Осы ке­зең­де қаж­ ет болс­ а, инв­ ест­ ор­лар­ды
ізд­ ес­ті­ру­ді баст­ ау мүмк­ ін.
Инв­ ес­тор  –  ин­вест­ и­ция­ны  жүз­ е­ге асы­рат­ ын же­ке нем­ е­се
заңд­ ы тұлғ­ а, ­мемл­ ек­ ет.
Про­тот­ ип
Бұл ке­зең­де тек нег­ ізг­ і функц­ ия­лар бер­ іл­ген жұ­мыс мод­ е­лі
құр­ ыл­ ад­ ы.

186

Альфа-нұс­қа (өнім / жо­ба)
Оның кем­ші­лікт­ ер­ ін анықт­ ау жән­ е олар­ды жою мақс­ а-
тынд­ а өнімд­ і тес­тіл­ еу жүр­гі­зіл­ е­ді. Сонд­ ай-ақ то­лық­ты­рул­ ар
енг­ із­ і­луі мүмк­ ін.
Жаб­ ық бе­та нұсқ­ ас­ ы
Өнім (немесе жоба) одан әрі тексерілуі керек. Осы мақсатта
өз пікірлері мен тілектерін білдіретін пайдаланушылардың
шағын тобы шақырылады.
Ашық бе­та нұс­қас­ ы
Бұл ке­зеңд­ е Startup-тың шығ­ уы жүз­ ег­ е асы­ры­лад­ ы  –
жо­ба­ны на­сих­ атт­ ау жә­не пайд­ а­ла­нуш­ ыл­ ар­ды тар­ту жүр­ е­ді
(шарт­тар жа­сал­ ад­ ы, тау­арл­ ар мен т.б. са­ту жүр­гіз­ іл­ е­ді). Кейб­ ір
жоб­ ал­ ар­ды жас­ ауш­ ы­лар жоғ­ ар­ ы­да атал­ған бір не­ме­се бірн­ е­ше
сат­ ы­дан өтед­ і, бір­ ақ мұ­ны іст­ еу ұсы­ныл­майд­ ы, се­бе­бі еск­ е-
ріл­ме­ген қат­ е­лер жіб­ ер­ іл­ уі мүмк­ ін, олар ке­йінн­ ен қарж­ ыл­ ық
шы­ғын­дарғ­ а әкеп соқт­ ы­ра­ды.

СұрақтарЖғаажуапу­абпебреер­ йеійкік

1. Startup дег­ е­ні­міз не?
2. Startup-тың не­гіз­гі сип­ ат­там­ а­ла­ры қандай?
3. Startup-тың қанд­ ай дам­ у ке­зең­дер­ ін біл­ е­сіңдер?
4. Қан­дай та­ным­ ал Startup-тар­ды атап көрс­ ет­ е ала­сыңдар?

ОйлОайнлаайныайқы, тқа, тлақлықылалйайыыққ

1. Startup-ты жү­зе­ге асы­ра­тын уа­қыт­та ин­вес­тор­лар қан-
дай рөл атқ­ ар­ а­ды?

2. Startup-ты жүз­ ег­ е асы­ру үшін не іс­теу қаж­ ет?

ТалТдаладпа, пс,аслаылыстсытыррааййыыққ

Startup сип­ ат­там­ ал­ а­ры­на тән ерекш­ е­лік­те­рін тал­даңд­ ар.

Қар­қын­ды Мәс­ ел­ е­ні шеш­ у­дег­ і Икемд­ іл­ ік Өсу үшін ­
өсу ин­но­ва­циял­ ық тәс­ іл қар­жы­лан­дыр­ у

187

ДәДпәтпетрердгее оорыннддааййыыққ

Кес­тег­ е Startup-тың да­му ке­зеңд­ ер­ ін жаз­ ып, толт­ ы-
рыңдар.

Даму ке­зең­дері Сип­ ат­там­ а­сы­
Pre-seed
Seed
Про­то­тип
Альфа-нұсқ­ а (өнім/жо­ба)
Жа­бық бет­ а нұс­қа­сы­
Ашық бе­та нұс­қа­сы­

­Ком­Кпоьмюптьеюртдеердоероырныднадйаыйық қ

1. Мәт­ ін­дік ред­ акт­ орд­ ы пайд­ а­ла­нып (SmartArt), әлем­де­гі
тан­ ым­ ал, таб­ ыст­ ы Startup-тарғ­ а тал­дау жас­ аң­дар.

2. Интернеттен қазақстандық өнертапқыштардың ашқан
жаңалықтарын оқып, олардың қайсысының табысты
Startup болатынына болжам жасаңдар.

Ой бОөйлібсеөйлікісейік

1. Startup-ты жүз­ е­ге асы­ру кез­ інд­ е қанд­ ай ерекш­ ел­ ікт­ ер­ді
атап көр­сет­ уг­ е бо­лад­ ы?

2. Startup-ты сипаттай отырып, сызбаны толтырыңдар.

Startup

3. Сендер қан­дай Startup ойл­ ап таб­ ар едіңдер? «Кәсіпкер-
лік және бизнес негіздері» пәнінен алған білімдеріңе
сүйен­ іп, оны қал­ ай жүз­ е­ге асырат­ ы­ндарың жайл­ ы ай­тып
беріңдер.

188

§52. Crowdfunding платформаларының жұмыс істеу
қағидалары

Еc­тер­ ің­ е түс­ і­ріңд­ ер: Сөздік:
• Startup де­ге­нім­ із не? Краудфандинг – Краудфандинг –
• Startup-тың нег­ із­гі сип­ атт­ а­ма­ Crowdfunding
Платф­ ор­ма – Платф­ орм­ а – Platform
ла­ры қандай?
• Startup-тың қан­дай дам­ у ке­зең­ Осы уа­қытқ­ а дейі­ н ин­нов­ а-

де­рін бі­ле­сіңдер?
• мәселені шешудегі инновациялық

тәсілдерді атаңдар.

ция­лард­ ы қар­жыл­ ан­ды­ру­дың тек

Мең­гер­ іл­ ет­ ін біл­ ім: екі тә­сіл­ і бол­ды:
• Crowdfunding анық­та­ма­сы; 1) комп­ а­ния­лар өз­дер­ і жүрг­ і-
• Crowdfunding-тің түрл­ ер­ і;
• Қаз­ ақ­станд­ а­ғы та­ным­ ал плат­ зе­тін зертт­ еу­лер мен әзірл­ е-
мел­ ер­ге (R&D  – research and
фор­ма­лар. development) қа­ра­жат инв­ ес-

тиц­ иял­ айд­ ы;

2) R&D инв­ ест­ иц­ иял­ ар­ ын ком­па­ниял­ ар­дың өз­дер­ і емес, вен-

чур­лік (т­ әуе­келд­ ік) ин­вест­ ор­лар салд­ ы. Олар комп­ ан­ ия-

лард­ ың вен­чурл­ ік жо­бал­ ар­ ы­на өзд­ е­рін­ ің вен­чурл­ ік кап­ и-

тал­ ын са­лып, осы ком­па­ниял­ ар­дың кап­ ит­ а­лын­дағ­ ы үлес-

ке ие болд­ ы. Алайд­ а соң­ғы жылд­ ары ша­ғын инн­ ов­ ац­ иял­ ық

бизн­ ес өкіл­дер­ і олар­ды қар­жыл­ ан­дыр­ у­үшін жаң­ а объект –

Сrowdfunding­-ке назар аудара баст­ а­ды.

Crowdfunding (хал­ ық­тық қар­жы­ланд­ ыр­ у, ағылш. сrowd  –

«топ», funding – «қар­жы­лан­дыр­ у») – Инт­ ер­нет ар­қыл­ ы қат­ ы-

суш­ ыл­ ар­дың көп са­ны­нан аз­дағ­ ан ақш­ а қар­ аж­ а­тын жин­ ау жо-

лым­ ен жоб­ ан­ ы қарж­ ыл­ ан­ды­ру практ­ и­кас­ ы.

Тео­рия­лық жән­ е прак­ти­ка­лық тұрғ­ ы­дан Сrowdfunding түр-

ле­рін бө­ліп қа­раст­ ыр­ у өте маң­ ызд­ ы. Crowdfunding-ті жікт­ еуг­ е

мүмк­ інд­ ік бер­ ет­ ін бір­неш­ е өлш­ ем бар. Олард­ ың бір­ ін­шіс­ і – іс-

ке асыр­ уғ­ а ақ­ша­лай қар­ а­жат тар­тыл­ а­тын жоб­ а түр­ і. Мәс­ е­лен,

әлемд­ е­гі ең тан­ ым­ ал Сrowdfunding платф­ ор­ма­ла­рын­ ың бір­ і  –

Kickstarter өзін «креат­ ив­ті жо­ба­лар» үшін платф­ орм­ а рет­ ін­де

көр­се­тед­ і.

IndieGoGo – әлем­ге әйг­ і­лі Сrowdfunding-тік плат­фор­ма кез

кел­ген идея­лар мен жо­бал­ арғ­ а ар­нал­ған плат­фор­ма рет­ інд­ е

әре­кет етед­ і. Сон­ ы­мен қа­тар қа­зір­гі уа­қытт­ а crowdrise (қа-­­

йы­ рым­ды­лық үшін қар­ а­жат жин­ ау), OpenIDEO (идеял­ ард­ ы

әзір­леу, тұ­жыр­ ымд­ ам­ а­лар), 33 needs (әлеу­мет­тік кә­сіп­керл­ ікк­ е

189

ин­вест­ и­ция ізд­ еу), ioby (АҚШ-тың экол­ о­гия­лық жоб­ ал­ ар­ ын
құ­ру, қарж­ ы­ланд­ ы­ру жән­ е қа­тыс­ у), StartSomeGood (әлеу­мет­тік
ба­ғыт), Microplace (жаһ­ анд­ ық кед­ ейл­ ік­пен күр­ е­су үшін қай­ ырым-
ды­лық ұйымдастыру), Sparked (ерікт­ іл­ ер­дің әлеу­метт­ ік же­лі­сі)
си­яқт­ ы плат­форм­ а­лар­дың түр­ле­рі жұм­ ыс іс­тей­ді.

Сти­вен Брэдф­ орд Сrowdfunding-тің бес ба­за­лық моделiн
атап көрс­ етт­ і (21-сызб­ а):

қайырымдылық

ақысыз сыйақы

алдын ала тапсырыс

қарыздық капиталды тарту

акционерлік капиталды тарту

21-сыз­ба. Crowdfunding-тің бес баз­ ал­ ық моделi

Ал­ғашқ­ ы үш мод­ ель «патр­ он­ аж­дық Сrowdfunding» шартт­ ы
атауым­ ен бі­рікт­ і­ріл­ уі мүм­кін, өйтк­ ен­ і ин­вес­торл­ ар не­ме­се
олард­ ы ақш­ а рес­ ур­ с­тар­ ы­ның орн­ ы­на «бэкк­ ер­лер» (де­меу­шіл­ ер,
до­нор­лар) деп те атайд­ ы не бол­ма­шы жең­ ілд­ ікт­ ер/арт­ ық­шы-
лықт­ ар ала­ды. Қай­ырымд­ ы­лық мод­ е­лі шеңб­ ер­ ін­де қай­ырым-
дыл­ ық альтруизм не­гіз­ ін­де жән­ е алуш­ ы үшін ешқ­ анд­ ай мін-
детт­ ем­ е­лер­сіз жа­салғ­ ан ерік­ті ак­тіл­ ер бол­ ып та­был­ а­ды.

Клас­сик­ ал­ ық мы­сал  – ем­деу­ге нем­ е­се қай­ырымд­ ы­лық
ұйы­ м­ды қол­дау­ға қар­ аж­ ат жин­ ау. Бұл мод­ ель та­за күй­інд­ е жиі
кезд­ есп­ ейд­ і. Сыйа­ қы­сыз де­меу шағ­ ын қайы­ рымд­ ыл­ ық үшін
барл­ ық жо­бал­ ард­ а қа­раст­ ыр­ ыл­ған.

Көр­сет­ ілг­ ен мод­ ель­дерд­ ің төр­тін­ші жән­ е бес­ ін­ші мән­ і
инв­ ес­тиц­ ия­лық Сrowdfunding не­мес­ е Crowdinvesting бол­ ып
та­был­ а­ды. Бұл  – та­ны­малдығы аз, бір­ ақ Сrowdfunding-тік
жоб­ а­ларғ­ а бэкк­ ер­лерд­ ің қат­ ы­суын­ ың әлем­дік эко­ном­ ик­ а үшін
өте персп­ ект­ ив­ а­лы жән­ е сын­ и тұрғ­ ыд­ ан ма­ңызд­ ы мо­дел­ і. Оның
нег­ ізг­ і сип­ атт­ ам­ ас­ ы жә­не бас­қа ныс­ ан­дар­дан ерекш­ е­ліг­ і – қар-
жыл­ ық сый­ақын­ ың бо­луы.

190

EarlyIQ жүрг­ ізг­ ен зертт­ еу бойынша АҚШ-та Crowdfund
Professional Association жән­ е CROWD­FUND-
CAPITALADVISORS, жыл­дық таб­ ы­сы $25000-дан ас­там ел
азам­ атт­ а­рын­ ың 58%-ке жуығ­ ы жыл сай­ын екі-үш Startup-ты
қолд­ ауғ­ а дайы­ н. Жы­лын­ а $75000 ас­там таб­ ыс таб­ ат­ ын амер­ и-
калық­тар арас­ ын­да әлеуе­ т­ті крауд­ ин­вест­ орл­ ард­ ың үлес­ і одан
да жоғ­ ар­ ы  – 68% (http://positivists.org/blog/archives/5959)
(132-сур­ ет).

132-сур­ ет. Франц­ уз фил­ о­со­фы Огюст Контт­ ы қолд­ ауғ­ а 1850–1857 жыл­
дар арал­ ы­ғын­да шығ­ а­рылғ­ ан 135х97 мм басп­ а кви­тан­цияс­ ы

Бүг­ інд­ е Қаз­ ақ­стан­да Starttime.kz жә­не BariBirge.kz
сек­ ілд­ і екі Crowdfunding плат­форм­ ал­ ар­ ы жұм­ ыс жа­сай­ды
жән­ е микр­ оин­вест­ и­ция жи­на­ғы бо­йынш­ а нәт­ иж­ е­ле­рі өте
жақс­ ы.

Baribirge.kz  – Орт­ ал­ ық Азиядағ­­ ы
та­быст­ ы онл­ айн платф­ ор­ма мыс­­ а­лы
бо­ла алад­ ы, се­беб­ і бір жылд­ а сайтт­ а 23
жоб­ а іс­ке қо­сыл­ды. Ал бұл өз ке­зег­ інд­ е
Қа­зақс­ тан­дағ­ ы бір­ ін­ші Crowdfunding
плат­форм­ а­сы бо­ла­тын.

Плат­форм­ ад­ а кез келг­ ен сал­ а бой­ ын-
ша қол­дау та­бу­ға бол­ ад­ ы. Ол әде­би,
шы­ғарм­ а­шы­лық жо­ба­лар­дан бас­тап,

191

Startup-­тар мен әлеу­мет­тік жо­бал­ ар­мен аяқ­тал­ уы мүмк­ ін.
Ең баст­ ыс­ ы, жо­ба «Нәт­ и­же­сінд­ е қо­ғам­ға қан­дай пай­да ке­лед­ і?»
де­ген сұр­ ақ­қа жау­ап бе­руі ке­рек.

Starttime.kz – ұжым­дық қолд­ ау арқ­ ыл­ ы ав­торд­ ың қы­зық-
ты идеялар­ ын жүз­ ег­ е асыр­ у үшін қарж­ ы­лай кө­мек көр­сет­ е­тін
серв­ ис. Starttime қат­ ыс­ у­шы­лар­ ы әлеум­ ет­тік, комм­ ерц­ ия­лық
нем­ ес­ е қайыр­ ымд­ ы­лық идея­лар
бо­ла ала­ды.

Жо­ба құ­ру, ойд­ ы жү­зег­ е асы-
ру үшін қарж­ ы жин­ ау не­ме­се та-
лан­ т­ты қол­дау қар­ а­пай­ ым тір­кеу-
ден өту­ді ға­на тал­ ап ете­ді. Өтін­ іш-
тер мек­ ем­ е атын­ ан жән­ е дер­бес бе-
ріледі.

Starttime құ­қық иел­ е­рін (идея авт­ орл­ а­рын), олард­ ың
жұм­ ыст­ ар­ ы­ның нәт­ и­же­сін жә­не қат­ ыс­ уш­ ы­лард­ ы (қы­зы­ғу-
шы­лар, қолд­ ауш­ ы­лар) бі­рікт­ ір­ е­ді. Қыз­ ық­ты авт­ ор­лық идея-
лар­ды қол­дау мен жыл­жы­туд­ а Starttime жи­нақт­ ау­шы­лар­ға
си­рек кез­де­сет­ ін, бі­рег­ ей өнім ұсы­на­ды. Starttime қолд­ ан­ у-
шы­лар­ ы жин­ ақт­ ау­шы­лар деп ата­ла­ды, себ­ е­бі олар авт­ ор­лық
жоб­ а­ны қол­дай оты­рып, өз­де­рін қыз­ ық­тыр­ ат­ ын өнімд­ і ала
алад­ ы.

Crowdfunding платф­ ор­ма­ла­рын қол­да­ну мүм­кінд­ ік­тер­ і:
• жоб­ а ав­тор­лар­ ым­ ен ті­ке­лей байл­ ан­ ыс­қа тү­су, қы­зықт­ ы-

рат­ ын сұр­ ақт­ ар қою, се­рікт­ ес­тік­ті ұй­ымд­ аст­ ы­ру, ұна­ған
өнімг­ е тап­сы­рыс жа­сау.
• белг­ і­лі бір себ­ еп­терм­ ен жү­зег­ е асыр­ а ал­майт­ын шығ­ ар­ма-
шы­лық үдер­ іст­ ің қа­тыс­ у­шыс­ ы бо­лу.
• ав­торл­ ард­ ан ті­ке­лей мат­ ер­ иа­ лд­ ық емес сый­лық­тар алу
(мыс­ а­лы, муз­ ы­кан­ тт­ ард­ ан ав­торл­ ық диск алу).
• бас­қа жи­нақ­тауш­ ы­лар­мен арал­ ас­ у, қыз­ ық­ты жоб­ ал­ ар­дың
жыл­жуын­ а қолд­ ау көр­сет­ у.
Crowdfunding – бі­рег­ ей, тең­дес­ і жоқ құр­ ал. Жоб­ а­мен сау­ атт­ ы
тұрғ­ ыд­ а жұ­мыс іс­теу арқ­ ыл­ ы жоб­ а авт­ ор­ ынд­ а мақ­сат­ ты ауди-
то­рия­ны жи­нау, өз идеялар­ ы бо­йын­ша ке­рі байл­ а­ныс алу, өз
өнімд­ е­рін­ е тапс­ ыр­ ыс алу, өнім­ді іск­ е асыр­май тұр­ ып жар­нам­ а
жас­ ау сек­ ілд­ і мүмк­ інд­ ік­тер пай­да бол­ ад­ ы.

192

СұрақтарЖғаажуапу­абпебреер­ йеійкік

1. Crowdfunding де­ген­ і­міз не?
2. Crowdfunding-тің қан­дай түрл­ е­рі бар?
3. Қаз­ ақ­стан­да­ қандай тан­ ы­мал Сrowdfunding-тің плат-

форм­ а­лары бар?

ОйлОайнлаайныайқы, тқа, тлақлықылалйайыыққ

1. Starttime.kz платформасының қызметі не және қандай
маңызды іс-әрекеттерді орындайды?

2. Қа­зақ­стан­да Сrowdfunding қай жыл­ ы пайд­ а бол­ды?

ТалТдаладпа, пс,аслаылыстсытыррааййыыққ

Сти­вен Брэд­форд атап көрс­ етк­ ен Сrowdfunding бес баз­ а-
лық моделiне си­патт­ ам­ а беріңд­ ер.

­Қай­ырым-­­ ­Ақысыз Алд­ ын ала Қар­ ызд­ ық Ак­цион­ ерл­ ік
дыл­ ық сый­ақы тап­сыр­ ыс ка­пи­тал­ды ка­пи­тал­ды

тарт­ у тар­ту

ДәДпәтпетрердгее оорыннддааййыыққ

1. Дәпт­ ер­лер­ ің­ е Сrowdfunding-тің ат­қар­ ат­ ын рөлі мен қыз-
ме­тін жаз­ ың­дар.

2. Әлемд­ е­гі кең тан­ ы­мал плат­форм­ а­лар­ды дәп­терг­ е си­пат-
тап жаз­ ың­дар.

­Ком­Кпоьмюптьеюртдеердоероырныднадйаыйық қ

1. Қа­зақс­ танд­ ық платф­ орм­ а Starttime.kz жоб­ а­сым­ ен ком-
пьют­ ер­де жұм­ ыс жас­ ап кө­ріңд­ ер.

2. Indiegogo.com ресми сайтында IndieGoGo платформасы-
мен жұмыс істеңдер.

Ой бОөйлібсеөйлікісейік

Бү­гінг­ і саб­ ақ­та ал­ған жаң­ а біл­ імд­ ер­ ің­ді күн­дел­ ікт­ і
өмір­де қанд­ ай жағд­ ай­лар­да қол­да­ну­ға бо­ла­ды?Мы­сал кел-
тір­ іңд­ ер.

193

§53–54. Жобаны алға жылжыту

Еc­тер­ ің­ е түс­ ір­ іңд­ ер: На­сих­ ат­тау дег­ ен­ і­міз не?

• Crowdfunding де­ген­ ім­ із не? На­си­хат­тау  – клиентт­ ер­ді,
• Crowdfunding қан­дай түр­лер­ і контр­ а­ген­ т­терд­ і, сер­ ік­тест­ ер мен
қызм­ ет­керл­ ерд­ і бел­гі­лі бір ком-
бар? мун­ и­ка­тивт­ і ын­та­ланд­ ыр­ у арқ­ ы-
• Crowdfunding-тің ат­қа­рат­ ын
лы сат­ у нә­ти­жел­ іл­ іг­ ін арт­ты­руғ­ а
рө­лі мен қыз­ме­ті.

Мең­гер­ іл­ е­тін біл­ ім: бағ­ ытт­ алғ­ ан іс-әрек­ ет. Ол мына

• на­сих­ атт­ ау дег­ е­ні­міз не? мақсаттарды көздейді: тұты­ну-
• на­сих­ атт­ ау­дың түр­лі әдіст­ е­рі; шылық сұранысты арттыру және
• өнімд­ і өтк­ із­ у әдіст­ е­рі. компанияға оң көзқарастың қа-

лып­тасуы.

Cөздік: На­си­хат­тау төмендегідей ма-

Жарнама – Реклама – ңызд­ ы функ­ция­лард­ ы жүз­ ег­ е
Addvertisement асыр­ ад­ ы:

Насихаттау – Продвижение – • тауарды насихаттау;
Promotion • кә­сі­пор­ ынн­ ың тар­тымд­ ы бей-
Маркетинг – Маркетинг –
Marketing не­сін құр­ у: бед­ ел, жаң­ а­шыл-
дық, тө­мен бағ­ а;

• өнім ту­ра­лы ақ­пар­ атт­ ы,

(оның сип­ ат­та­ма­сы­мен қо­са

ал­ғанд­ а) соңғ­ ы тұт­ ын­ уш­ ы­лар-

ға жетк­ із­ у;

• ­тауа­ рд­ ың (қыз­мет­тің) өзект­ і-

ліг­ ін сақ­тау;

• ­тауа­ рд­ ы өтк­ із­ у тізб­ е­гін­де­гі

бар­лық қат­ ы­суш­ ыл­ ар­ды ын-

та­ланд­ ыр­ у;

• өнім­ді әдет­тег­ і қаб­ ыл­дау транс-

фор­ма­ция­сы;

• комп­ ан­ иян­ ың адал­дығ­ ы тур­ ал­ ы мәл­ і­мет­терд­ і тар­ ат­ у;

• қым­бат тауа­ рл­ ар­ды насихаттау.

Барл­ ық осы функц­ иял­ ар­дың жи­ынт­ ығ­ ын ке­шен деп атау­ға

бол­ ад­ ы. Сау­да затт­ а­рын насихаттау бой­ ынш­ а ке­шен  – кә­сіп-

кер­дің өнім­ і тур­ а­лы мәл­ ім­ етт­ ер­ді соң­ғы тұ­ты­ну­шы­ларғ­ а жет-

кі­зу­ге ке­пілд­ ік бер­ ет­ ін мар­ке­тин­ гт­ ік құ­рал­дар мен тә­сілд­ ерд­ ің

жалп­ ыл­ ан­ уы. Мұн­дай әре­кет­тер жиы­ н­ты­ғы тауа­ рд­ ы нас­ их­ ат-

тау­дың әрт­ үрл­ і әдіс­тер­ ін­ ен құ­ра­лад­ ы.

194

Дәстүрлі маркетингтікНас­ их­ ат­тау әдіст­ ер­ і (methods of promotion)  – марк­ е-
насихаттау әдістерітингт­ ік мақс­ ат­қа жет­ у үшін қолд­ а­ны­ла­тын ма­ркет­ инг тәс­ іл-
дер­ і мен құр­ ал­дар­ ы. Алайд­ а көп­тег­ ен әдіст­ ер­дің ішінд­ е марк­ е-
тин­ г­те нақ­ты си­пат­талғ­ ан жән­ е үнем­ і тәж­ і­риб­ е жи­нақ­та­ла­тын
комм­ ун­ и­кац­ ия әдіст­ е­рі бар, олард­ ың көм­ ег­ і­мен мар­ке­ти­нг­тік
на­сих­ ат­тау жү­зе­ге асыр­ ыл­ ад­ ы. На­сих­ ат­тау әдіс­те­рі – тауа­ рд­ ы
нас­ и­хат­тауд­ ың әзірл­ ен­ген жән­ е дұ­рыс іск­ е асыр­ ыл­ а­тын сая­са-
ты­ның не­мес­ е фирм­ ан­ ың не­ме­се бренд­тің ком­мун­ ик­ ац­ ия­лық
саяс­ а­тын­ ың құр­ амд­ ас бө­ліг­ і.

Дәс­түрл­ і мар­кет­ и­нг­тік нас­ их­ ат­тау әдіс­теріне тө­менг­ і
әдіст­ ер жа­тад­ ы (22-сызб­ а):

жарнама

жеке сату

қоғамдық байланыстар

өткізуді ынталандыру

22-сызб­ а. Марк­ е­ти­нгт­ ік нас­ и­хат­тау әдіс­тер­ і

На­сих­ атт­ ау әдіст­ ер­ і­нің кеш­ ен­ і – жарн­ а­ма, же­ке са­ту жән­ е
ын­та­лан­ды­ру жә­не сат­ у проц­ е­сін бас­қа­ру, ті­кел­ ей марк­ е­тинг,
өтк­ із­ уд­ і ынт­ а­ланд­ ы­ру жә­не т.б. нас­ и­хат­тау­дың бір­неш­ е әдісін
бір мезг­ іл­де қол­да­ну.
• Жар­на­ма  – БАҚ арқ­ ы­лы бе­рі­лет­ ін ақы­лы ақп­ а­рат­тық

хаб­ арл­ ам­ ал­ ард­ ы тар­ а­ту­ға не­гіз­делг­ ен жылж­ ы­ту әді­сі.
Үлкен аудит­ ор­ ия­ны қамт­ иды жән­ е бір мақ­сатт­ ы бай-
ла­ныс құн­ ы төм­ ен. Кемшілігі  – кер­ і байл­ а­ныс­тың бол-
мауы жән­ е ақ­па­ратт­ ық өтін­ ішт­ і дерб­ ест­ ен­дір­ уд­ ег­ і қи­ын-
дық­тар.
• Же­ке са­ту – тау­ард­ ы ау­ызш­ а ұсын­ у, са­ту мақ­са­тын­да әң­гі-
ме­лес­ у бар­ ыс­ ын­да жас­ ал­ған са­тып алу қа­жетт­ і­гін­ е ақ­па­рат
бе­ру жән­ е сенд­ ір­ у не­гі­зін­де на­сих­ ат­тау әдіс­ і. Баст­ ы кемш­ і-
лі­гі – жо­ға­ры шы­ғын­дар.

195

• Қо­ғамд­ ық бай­ла­ныст­ ар (public relations)  – ком­мер­ция­лық
маң­ ызд­ ы мәл­ і­метт­ ер­ді ком­мун­ ик­ ац­ иян­ ың бұ­қа­ра­лық тә­сіл-
де­рі ар­қы­лы тар­ а­ту көм­ е­гі­мен тауа­ р­ға, қыз­метк­ е сұ­ран­ ыст­ ы
ынт­ а­ланд­ ыр­ у, на­сих­ ат­тау­дың жек­ е емес жән­ е ті­ке­лей тө­лен-
бейт­ін әді­сі. Кемшілігі – әдіс сат­ у мақ­са­тынд­ а ті­ке­лей қа­рым-
қат­ ын­ аст­ ы біл­дірм­ ей­ді, тек ақ­па­ратт­ ан­ды­ру жән­ е тар­ту;

• Өт­кі­зу­ді ынт­ ал­ анд­ ыр­ у (promotion consumer)  – тұтынушы-
­ның тауа­ р­ды сат­ ып алуы­ н ынт­ ал­ ан­ды­ра­тын марк­ е­т­ инг­т­ ік
қызм­ ет­ке не­гізд­ ел­ген нас­ и­хат­тау әді­сі. Кемшілігі – тауа­ р­ды
не­мес­ е қыз­мет­ті са­тып алуд­ ы не­мес­ е сат­ у­ды көт­ ерм­ ел­ еуд­ ің
ынт­ ал­ анд­ ыр­ у шар­ а­лар­ ын­ ың уақ­ ытша болуы.

• Сау­да делд­ алд­ ар­ ын ын­та­ланд­ ыр­ у – мар­ке­тин­ гт­ ік ар­на­ның
(дист­рибьюторл­ ық тіз­бек­тің) қат­ ы­суш­ ыл­ а­рым­ ен өнімд­ і
өн­ді­руш­ ід­ ен сат­ ып алуш­ ы­ға дейі­ н өза­ра іс-қи­мылд­ ың ти­ім-
діл­ іг­ ін артт­ ыр­ уғ­ а ба­ғыт­тал­ған ша­ра­лар ке­ше­ні жә­не марк­ е-
тин­ г­тік арн­ а бой­ ынш­ а тау­ар мен қызм­ етт­ і нас­ и­хатт­ ау әді­сі.

Өнімд­ і өтк­ і­зу әдіст­ ер­ і
Са­ту­ды жүз­ ег­ е асы­ру­дың төрт нег­ із­гі әдіс­ і бар (23-сыз­ба).

Кеңесшілік сатушы (сауда агенті) клиентке техни-
калық мәселені шешуге көмектесетін
кеңесшінің рөлін өзіне алғанда жүзеге
асыру кезіндегі өзара қарым-қатынастар

Аяқтаушы сатып алушының ұсынылған өнімге
тапсырысының табысты алынуын, іске
асыру процесінің соңғы кезеңін көрсетеді

Өзара бұндай тәсіл кезінде іске асыру сатушы өз
қарым-қатынас компаниясының клиентпен қарым-қатынас
орнату арқылы
орнатуға тырысады
сату

Витринадағы бұл жағдайда сатушы клиентке барады,
өнімдердің азық-түлік қорын орнатады және қажет
орналасуы
болғ­ ан жағдайда оларды ауыстырады
немесе толықтырады

23-сызб­ а. Сат­ уд­ ы жү­зе­ге асыр­ у­дың нег­ ізг­ і әдіст­ ер­ і

196

Бір­ ін­ші­сі  – кеңесшілік, са­ту­шы (с­ ау­да аген­ті) клиент­ке
тех­ни­кал­ ық мә­сел­ ен­ і ше­шу­ге кеңес­шінің рө­лін өзін­ е ал­ғанда
жүз­ е­ге асыр­ у кез­ інд­ е­гі өзар­ а қа­рым-қа­тын­ ас­тар. Осы­лай­ша, ірі
жән­ е қымб­ ат затт­ ард­ ы са­ту жү­зег­ е асыр­ ы­лад­ ы. Бұл те­міржол
комп­ ан­ ия­сына арналған ло­ко­мот­ ивт­ ер, ұшақ­тар нем­ е­се ірі
комп­ ьют­ ерл­ ік жүй­ елер бо­луы мүм­кін. Мұнд­ ай өнімд­ ер­дің
әр­қай­сы­сына кеңес беретін білікті маман керек. Сат­ уш­ ы өн­ді-
руш­ і мен сат­ ып алу­шы арас­ ын­да бір­не­ше рет делд­ ал бол­ а­ды.
Қаж­ ет бол­ған жағд­ ай­да ол бас­қа техн­ ик­ ал­ ық мам­ ан­дард­ ан
кө­мек сұ­рай алад­ ы.

Екінш­ і әдіс  – аяқ­тауш­ ы. Бұл жағд­ айд­ а сат­ уш­ ы әлеу­етт­ і
тұт­ ын­ у­шы­ның кең­се­сін­ е ба­ра­ды, өнімд­ і көрс­ е­туд­ і жү­зе­ге асы-
рад­ ы жән­ е оны бір­ден са­тып алуғ­ а сенд­ і­руг­ е тыр­ ыс­ а­ды. «Аяқ-
тау­шы» терм­ ин­ і са­тып алу­шын­ ың ұсы­нылғ­ ан өнімг­ е тапс­ ы­ры-
сын­ ың таб­ ыс­ты алы­нуы­ н, іск­ е асы­ру про­це­сі­нің соң­ғы кез­ е­ңін
көрс­ ет­ ед­ і.

Үшін­ші әдіс  – өзар­ а қар­ ым-қа­тын­ ас ор­на­ту арқ­ ы­лы
сат­ у. Адамд­ ар өнімд­ і өзд­ ер­ і бі­ле­тін адам­нан са­тып алу­ға
бейі­ м екен­ і бел­гі­лі. Бұн­дай тәс­ іл кез­ ін­де іс­ке асы­ру са­ту­шы
өз ком­пан­ ия­сын­ ың клиент­пен қар­ ым-қа­тын­ ас орн­ а­ту­ға
ты­рыс­ ад­ ы. Бұл қат­ ын­ ас­тар дост­ ық не­ме­се тан­ ыс­ тық нег­ і-
зін­де болғандықтан, клиент өнімг­ е, оны өнд­ ір­ уш­ іге то­лық
се­німд­ і бол­ а алады.

Төрт­ інш­ і әдіс – вит­ри­над­ а­ғы өнімд­ ерд­ ің ор­нал­ а­суы. Бұл
жағ­дайд­ а са­туш­ ы клиент­ке ба­ра­ды (бұл, мыс­ а­лы, бөл­шек
сау­да дү­ке­ні бол­ уы мүмк­ ін), азық-тү­лік қо­рын ор­на­тад­ ы
жә­не қа­жет болғ­ ан жағд­ ай­да олард­ ы ауы­ ст­ ыр­ а­ды не­ме­се
то­лық­тыр­ ад­ ы, яғ­ни ол сат­ у үшін қа­жетт­ і дең­гей­де қор өнім-
де­рін ұст­ ап тұр­ уғ­ а жауа­ п бе­ре­ді. Нан, сүт жә­не т.б. си­яқ­ты
жап­пай азық-тү­лік өнім­де­рін сат­ ат­ ын бөлш­ ек сауд­ а кә­сіп-
орынд­ а­ры өнімд­ і жарн­ ам­ ал­ ауд­ ы сат­ уш­ ы ар­қыл­ ы көбірек
жү­зег­ е асы­рад­ ы.

Бөл­ у арн­ а­ла­ры жән­ е делд­ ал­дық ұйы­ мд­ ар
Өт­кіз­ у қызм­ ет­ і (іск­ е асыр­ у) про­цесс, жет­кіз­ у, сақ­тау жән­ е

тауа­ рл­ ар­ды та­сым­ алд­ ау ма­ғы­нас­ ынд­ а жиі кез­де­сед­ і. Алай­да
мар­ке­тинг үшін мә­се­ле­нің басқ­ а жа­ғы ерекш­ е маң­ ызғ­ а ие:
са­тып алуш­ ыл­ ар­мен жән­ е тапс­ ыр­ ыс бер­ уш­ іл­ ер­мен тұр­ ақт­ ы
бай­лан­ ыс, жү­зе­ге асы­рыл­ а­тын мәм­ іл­ ел­ ер (ком­мер­циял­ ық
ал­ма­су) жән­ е т.б. шарт­та­ры.

197

Мар­кет­ инг не­гі­зінд­ е мәм­ і­ле­лер жас­ ау:
• арн­ ан­ ы таңд­ ау жән­ е комм­ ер­ция­лық байл­ а­ныст­ ард­ ы орн­ ат­ у

үшін қа­жет­ті ақп­ а­ратт­ ы жин­ ау жән­ е бағ­ а­лау бой­ ынш­ а
зертт­ еу жұм­ ыст­ а­рын жүрг­ із­ у;
• тап­сы­рыс бер­ у­шіл­ ер­мен жә­не тұт­ ы­нуш­ ы­лар­мен іс­керл­ ік
бай­лан­ ыст­ ар ор­на­ту;
• бел­гі­лі бір та­ра­ту арн­ а­сы­ның ерекш­ е­лік­тер­ і­не тауа­ р асс­ ор-
ти­мен­тін бейі­ мд­ еу (орау, буы­ п-­түю, жи­нақ­тау, мон­тажд­ ау
жә­не т.б.);
• менш­ ік­ті не­ме­се тауа­ р­лар­ды иел­ ен­ у құқ­ ы­ғын бе­руг­ е
байланыс­ты басқ­ а қарж­ ы­лық шартт­ ард­ ың ба­ғас­ ын ке­лісу;
• өтк­ із­ уд­ і ынт­ а­ланд­ ы­ру;
• таң­дал­ған та­рат­ у ар­на­сын пайд­ а­лан­ған кез­де тәуек­ елд­ і
анық­тау.
На­рықт­ ық экон­ о­мик­ а жағд­ айы­ н­да кез келг­ ен комп­ а­ния
(кә­сі­пор­ ын) тау­ар­ды тұт­ ы­ну­шығ­ а на­сих­ ат­тау проц­ ес­ ін оң­тай-
лан­дыр­ у пробл­ е­мас­ ы­на ерекш­ е наз­ ар ауд­ ар­ ад­ ы. Өйтк­ е­ні өнімд­ і
сату нә­тиж­ е­лер­ і оның барл­ ық өнд­ ір­ іст­ ік қыз­мет­ і­нің та­быс­ ы
жә­не нар­ ықт­ а­ғы өз сект­ о­рын жау­лап алум­ ен ты­ғыз байл­ а-
ныст­ ы. Кей­де өнім­дер­дің бірд­ ей си­патт­ ам­ а­ла­ры кез­ інд­ е ком-
па­ния өз өнім­ ін жақс­ ы пай­да­ла­на оты­рып, бәс­ е­кел­ ес­терд­ ен осы
ке­зеңд­ е озып кетуі мүмк­ ін.

СұрақтарЖғаажуапу­абпебреер­ йеійкік

1. Жобаны нас­ их­ ат­тау де­ге­ні­міз не?
2. Жарн­ а­ма­ны қан­дай жағ­дай­лар­да қол­дан­ ад­ ы?
3. Са­туд­ ы жү­зе­ге асы­ру­дың нег­ із­гі әдіс­тер­ і қандай?
4. Мар­кет­ ин­ г­тік на­сих­ ат­тауд­ ың қан­дай дәст­ үр­лі әдіст­ ер­ ін

біл­ е­сің­дер?

ОйлОайнлаайныайқы, тқа, тлақлықылалйайыыққ

1. Мар­кет­ инг нег­ із­ ін­де мә­мі­ле жа­сау неліктен маңызды?
2. Дел­дал­дық ұйы­ мд­ ар не үшін қажет?

ТалТдаладпа, пс,аслаылыстсытыррааййыыққ

Сат­ уд­ ы жү­зег­ е асы­руд­ ың не­гізг­ і төрт әдіс­ ін­ талдап, си-
пат­та­ма бер­ іңд­ ер:

198

Кеңес­ Аяқ­тауш­ ы Өза­ра қа­рым-қа­тын­ ас В­ итр­ ин­ а­дағ­ ы өнім­
шілік ор­на­ту ар­қы­лы са­ту­ дерд­ ің орн­ а­ла­суы

ДәДпәтпетрердгее оорыннддааййыыққ

1. Дәп­терл­ ер­ і­ңе дәст­ үрл­ і марк­ е­тин­ г­тік на­сих­ атт­ ау әдіс-
терін жаз­ ыңд­ ар.

Дәстүрлі маркетингтік
насихаттау әдістері

2. Тау­ар­ды нас­ и­хатт­ ау си­яқт­ ы ма­ңыз­ды функц­ иял­ ар­ды
жүз­ ег­ е асыр­ ат­ ын шарт­тард­ ы си­патт­ ап жаз­ ың­дар.

­КомК­поьмюптьеюртдеердоероырныднадйаыйық қ

1. Интернетті пайдаланып, өздеріңе ұнаған әлемге әйгілі
компаниялардың тізімін Excel-де жасаңдар. Осы тізім-
нен бір ұйымды таңдап, оны насихаттау және жылжыту
әдістерін қарастырыңдар.

2. Өздерің таңдаған компанияның жылжыту әдіс­тері ту-
ралы бүктеме жасаңдар. Әдістерге қосымша ұсыныста-
рың бар ма?

Ой бОөйлібсеөйлікісейік

Бүг­ інг­ і са­бақт­ а алғ­ ан жаң­ а бі­лімд­ ер­ ің­ді күнд­ е­лікт­ і
өмірд­ е қанд­ ай жағ­дай­лар­да қолд­ а­нуғ­ а бо­ла­ды?Мы­сал кел-
ті­ріңд­ ер.

199

§55. IT Startup және жарнама

Еc­тер­ ің­ е түс­ ір­ іңд­ ер: Сөздік:
• нас­ их­ ат­тау дег­ е­нім­ із не?
• жарн­ а­ма­ны қан­дай жағд­ айл­ ар­да Жарнамалық үндеу – Рекламное
обращение – Advertising appeal
қол­да­на­ды? Инф­ огр­ а­фик­ а – Ин­фог­раф­ ик­ а –
• сат­ у­ды жүз­ е­ге асы­руд­ ың нег­ із­гі Infographic

әдіст­ ер­ ін атаң­дар.

Мең­гер­ іл­ ет­ ін біл­ ім: Қаз­ ір­гі уақ­ ытт­ а Қаз­ ақ­стан эко-
• жар­на­мал­ ық үндеу; ном­ ик­ ас­ ын­ ың елеул­ і үлес­ ін ірі биз-
• жарн­ а­ма­лық үндеу әзірл­ еу нес құ­рай­ды, со­ны­мен қа­тар ша­ғын
жән­ е орт­ а кә­сіп­кер­лікт­ ің дам­ уы
про­цес­тер­ і; қар­қын алуд­ а. Елд­ е Startup-тар-
• инф­ ог­раф­ и­ка­ны марк­ е­тинг­т­ е

қол­дан­ у.

ды дай­ ы­ н­дау бо­йынш­ а түр­лі про-

грам­ма­лар жұ­мыс іст­ ей­ді, мыс­ а­лы: StartUp.kz, iStartUpSchool,

Atameken Startup жән­ е тағ­ ы бас­қал­ ар (133-сур­ ет).

133-сур­ ет. Startup-тард­ ы дайы­ нд­ ау про­грамм­ а­ла­ры

Startup-тард­ ы дам­ ыт­ у жөн­ інд­ е­гі мемл­ е­кет­тік прог­ рам-
мал­ ард­ ың мы­сал­ ы ре­тінд­ е бі­рін­ші ке­зек­те биз­нест­ і, оның
ішін­де ин­но­ва­ция­лық биз­нес­ті қолд­ ау мақс­ а­тын­да мем­лек­ ет
тар­ а­пын­ ан құ­рылғ­ ан «QazTech Ventures» АҚ-ын келт­ ір­ уг­ е
бо­лад­ ы.
Не­гіз­ і­нен, қаз­ ақ­стан­дық акс­ ел­ е­ра­торл­ ар (Startup-
тард­ ы қолд­ айты­ н әлеу­мет­тік инс­тит­ утт­ ар) тре­нинг-орт­ а-
лықт­ ар рет­ інд­ е жұм­ ыс іс­тейд­ і, олар ком­ анд­ ал­ арғ­ а жо­бан­ ы
құ­руғ­ а, бизн­ ес жос­пар дайы­ н­дау­ға, на­рық­ты зерт­теуг­ е, инв­ ес-
тор­лар аудит­ о­рияс­ ын­ а қол­жет­кі­зу­ге кө­мек­те­сед­ і. Бұл қағида
бой­ ын­ша KazInno мем­ле­кет­тік про­грамм­ ас­ ы жұ­мыс іс­тейд­ і,
оның аяс­ ынд­ а төрт бағ­ ыт бой­ ынш­ а жо­ба­лард­ ы жи­нау жү­зе­ге
асыр­ ы­лад­ ы (24-сызба):

200