5. Sınıf Türkçe Etkinlik Cevap Anahtarı

5. Sınıf Şiirde Duygu, Tema, Başlık

Etkinlik 24

2. Aşağıdaki dörtlüklerin temalarını (ana duygu) bulup kutucuklara yazınız.

a b
Güzel yüzün görülmezdi
Bu aşk bende dirilmezdi Ah! Ölünce gömsünler dalgalara bizi
Güle kıymet verilmezdi Gönül ıssız, fırtınalar bir umman ister
Sevenle sevilen olmasa Tarihlere bırakırız hayalimizi
(Aşık Veysel) Biz denizin çocukları şen gemiciler
(Yusuf Ziya Ortaç)

Sevginin gücü Denize duyulan sevgi

d e
Mustafa Kemal’i düşünüyorum Bu vatan toprağın kara bağrında
Ölmemiş bir kasım sabahı Sıradağlar gibi duranlarındır
Yine bizimle beraber her yerde Bir tarih boyunca onun uğrunda
Yaşıyor dört köşesinde vatanın Kendini tarihe verenlerindir
Yaşıyor damar damar yüreklerde (Orhan Şaik Gökyay)
(Ümit Yaşar Oğuzcan)
Vatan sevgisi
Atatürk sevgisi
g h

Neşeli, dertli günde hey yanında olur, Uçun kuşlar uçun! Doğduğum yere
Aynı davranış her zaman karşılık bulur, Şimdi dağlarında mor sümbül vardır
İyi komşu, akrabadan üstün olmuştur, Ormanlar koynunda bir serin dere
Karşılıklı güvene dayanır komşuluk Dikenler içinde sarı gül vardır
(Abdullah Yaşar Erdoğan) (Rıza Tevfik)

Komşuluğun önemi ve değeri Memleket hasreti

j k
Atalarım gökten yere
Değildir zindan artık bize Anadolu’muz İndirmişler ay yıldızı
Cumhuriyet nuruyla aydınlandı yolumuz Bir buluta sarmışlar ki
Onun kutsal sevgisi taşıyor içimizden Rengi şafaktan kırmızı
Gökler dolusu selam, ölmez Ata’ya bizden Onun ateş kırmızısı
(Cemal Oğuz Öcal) Ne gelincik ne gülden
Türk oğlunun öz kanıdır
Cumhuriyet Bayramı sevinci Atatürk Ona bu al rengi veren
sevgisi (Hasan Âli Yücel)
Bayrağa duyulan saygı, sevgi

201

5. Sınıf Şiirde Duygu, Tema, Başlık

Etkinlik 24

3. Aşağıdaki şiirleri inceleyiniz, şiirlere temalarına uygun başlıklar yazınız.

a Yolculuk b Harbe Giden

Ne var ki yolculukta Harbe giden sarı saçlı çocuk
Her sefer ağlatır beni Gene böyle güzel dön
Ben ki yalnızım bu dünyada Dudaklarında deniz kokusu
Bir sabah kızıllığında Kirpiklerinde tuz
Yola çıkarım Uzunköprü’den Harbe giden sarı saçlı çocuk
Yaylının atları şıngır mıngır
Söyleyin ne var bu yolculukta (Orhan Veli)

(Orhan Veli)

c Kitap d Öğretmenim Tahta Başında

İnsana yararı çok, kitaptan iyi şey yok Öğretmenim tahta başında
Öykü masal şiir, yazılmış bizler için Kara kuzgunlar gibi kapkara tahta
Kitabımı yıpratmam, kirletmem yere atmam Öğretmenim ak mı ak tahta başında
Onları koruyorum çünkü çok seviyorum. Gönlü ak, yüzü ak, sözü ak
Aklaşır kuzgun tahta, tebeşir gibi, silgi gibi
(Ali Osman Atak) Öğretmenimin karşısında

(Yılmaz Özdemir)

e Yerli Malı f Anadolu

Babam zor kazanıyor, alnının teriyle hem Bayrağımla doğan yüce yıldıza
Parayı ben yabana atmam düşmeden dara Çıkıp da dünyaya baktığım zaman
Yurdumda yapılmayan oyuncağı istemem Asya’nın önünde yatan bir yurda
Varsa kitaba, topa, ilaca kalsın para Gözlerim takılır ayrılmaz ondan
Bilirim o sensin ey Anayurdum
(Behçet Kemal Çağlar) Bağlıyım ben sana yurdum

(Hasan Âli Yücel)

202

5. Sınıf Şiirde Duygu, Tema, Başlık KKT - 24 

1. Hava güzel diye açsam pencereyi 4. Maziye karışmış yıllar da ay da
Sen misin açan, yağmur yağmaya başlar Geçmişi konuşmak getirmez fayda
Ne hoş kokuyor değil mi şu çiçekler Gören göze ibret vardır her şeyde
Uçmuştur kokusu koparmak istesem Seyret gökyüzünde yarışanlara
Nerden, nasıl bindim ya Rab bu gemiye
Hangi denize çıksam fırtına kopar (Âşık Veysel)

(Cahit Sıtkı Tarancı) Şairin, şiirin son dizesinde vermek istediği
öğüt aşağıdakilerden hangisidir?
İçinde bulunduğu durumu bu dizelerle anlatan
şair için aşağıdakilerden hangisi söylenemez? A) Atmosferimizi kirletmemek
B) Geleceğimiz için çalışmak
A) Talihsizlikler yakasını bırakmamaktadır. C) Geçmişteki hatalarımızdan ders almak
B) İşleri istediği gibi gitmemektedir. D) Havacılık alanında çalışıp ilerlemek
C) Tembelliğinden şikâyet etmektedir.
D) Karamsar bir tutum içindedir.

2. Güneş ışığını vurmuş üstüne 5. Üşümekle terlemek arasında
Baharın yeşili sarmış her yanı Hayvanlar, tipiye fırtınaya hazırlanmakta
Bulutlar dökerek yağmurlarını Yapraklarda hüzün, terk edecek dallarını
Ki yeşil bir kucak alır insanı Toprak ana uyudu uyuyacak sonunda
Geçirsem diyorum herkesten uzak
Bu yeşil bahçede senelerimi (Levent Gülten)

(Rıfkı Kaymaz) Dörtlükte hangi mevsime ilişkin duygular be-
lirtilmiştir?
Bu dörtlükte aşağıdaki duygulardan hangisi
yoktur? A) Kış B) İlkbahar
C) Sonbahar D) Yaz

A) Mutluluk B) Yalnızlık korkusu

C) Yaşama sevinci D) Doğa sevgisi

3. Gözlerimde parıltısı bakır bir tasın, 6. Yüreği yoksul, beyni kurak
Kulaklarım komşuların ayak sesinde; Ne olabilir böyle bir adamın işi
Varsın yine bir yudum su veren olmasın, Hendek açmak tuzak, kurmak
Başucumda biri bana 'Su yok!' desin de! Başkaları gelip düşsün diye
Yer açılsın diye kendisine
(Kemalettin Kamu) Sonra kabarıp durmak

Şiire hâkim olan duygu aşağıdakilerden han- (Talip Apaydın)
gisidir?
Şiirin teması aşağıdakilerden hangisidir?

A) Yalnızlık B) Pişmanlık A) Kızgınlık B) Eleştiri
C) Kızgınlık D) Vefasızlık C) Çaresizlik D) Kaygı

203

6. ÜNİTE

PARAGRAFTA ANLAM

Ünlü Düşmesi – Ünlü Daralması
Ünsüz Benzeşmesi – Ünsüz Yumuşaması – Ünsüz Türemesi

Kazanımlar

➢➢ T.5.4. YAZMA
➢➢ T.5.4.11. Yazılarında ses olaylarına uğrayan kelimeleri doğru kullanır.

5. Sınıf Ünlü Düşmesi - Ünlü Daralması

Ünlü Düşmesi - Ünlü Daralması

➤➤ Ünlü Düşmesi: İki heceli bazı sözcükler ünlü ile başlayan bir ek aldıklarında ikinci hecelerinde bulunan “ı, i, u,
ü” ünlülerini kaybeder, bu ses olayına ünlü düşmesi denir. Ünlü düşmesinin bir diğer adı da “hece düşmesi”-
dir. Çünkü Türkçe bir sözcükte her ünlü harf bir hece oluşturur, ünü harf düşünce hece de azalmış olacağından
bu isimle de anılır.

Örnek: Burun-um Burnum (Aradaki u harfi düşmüştür.)
Boyun-um Boynum (aradaki u harfi düşmüştür.)
Omuz-um Omzum (aradaki u harfi düşmüştür.)
Ağız-ım Ağzım (aradaki ı harfi düşmüştür.)
Çevir-e Çevre (aradaki i harfi düşmüştür.)
Yalın-ız Yalnız (aradaki ı harfi düşmüştür.)

Uyarı: Bazen iki ad bir araya gelip yeni bir sözcük oluştururken de ünlü düşmesi meydana gelir. Bunun
nedeni ünlü ile başlayan bir sözcükle örneğin “kahve”, ünlü ile başlayan bir sözcük birleştiğinde örneğin
“altı” iki yan yana gelir: “kahvealtı” Bu da Türkçenin kurallarına aykırı olduğu için bu ünlülerden biri düşer.

Örnek: Cuma + ertesi Cumartesi Pazar + ertesi Pazartesi
Ne + asıl Nasıl
Bu + arada Burada

Uyarı: İkinci hecesinde “ı, i, u, ü” ünlüleri bulunan sözcüklerle “etmek” ve “olmak” yardımcı fiillerinin bir-
leşmesiyle oluşan sözcüklerde de ünlü düşmesi meydana gelir.

Örnek: Sabır + etmek Sabretmek Hapis + olmak Hapsolmak
Devir + etmek Devretmek Kayıp + olmak Kaybolmak

➤➤ Ünlü Daralması: Kökü ya da gövdesi “a, e” harflerinden biri ile biten fiiller “-yor” ekini aldıklarında fiilin
sonunda bulunan “a, e” sesleri “-yor” ekinin etkisiyle “ı, i, u, ü” ünlülerine dönüşür. Bu değişime “ünlü daral-
ması” denir.

Örnek: Başlıyor (Fiilin sonundaki “a” ünlüsü daralarak “ı” olmuştur.)
Başla – yor Gizliyorum (Fiilin sonundaki “e” ünlüsü daralarak “i” olmuştur.)
Gizle – yor- um Diyor (Fiilin sonundaki “e” ünlüsü daralarak “i” olmuştur.)
De – yor Yiyoruz (Fiilin sonundaki “e” ünlüsü daralarak “i” olmuştur.)
Ye – yor – uz Oynuyorlar (Fiilin sonundaki “a” ünlüsü daralarak “u” olmuştur.)
Oyna – yor – lar

Uyarı: Bir sözcükte ünlü daralması olabilmesi için sözcüğün “a, e” ünlüleriyle bitmesi ve “-yor” ekini alması
gerekir. Bazen “-yor” eki ünsüzle biten bir sözcüğe gelir. Türkçede iki ünsüz yan yana gelemeyeceği için
araya “ı, i, u, ü” ünlülerinden biri girer. Bu kesinlikle ünlü daralması değildir.

Örnek: gel - yor geliyor
sev - yor
yüz - yor seviyor (Bu sözcüklerde ünlü daralması yoktur. Çünkü “-yor” eki
sor - yor “a, e” ünlüsüyle biten bir sözcüğe gelmemiş.)
yüzüyor

soruyor

Uyarı: “De-” ve “ye-” sözcükleri ünlülüyle başlayan bir ek aldıklarında araya “y” sesi girer. Bu “y” sesinin
etkisiyle bu iki sözcükte ünlü daralması oluşur.

Örnek: de - ecek diyecek ye - ecek yiyecek

206

5. Sınıf Ünlü Düşmesi - Ünlü Daralması

Etkinlik 25

Kazanım: T.5.4.11. Yazılarında ses olaylarına uğrayan kelimeleri doğru kullanır.

1. Aşağıdaki sözcüklerden ünlü düşmesine uğrayanları işaretleyiniz.

a. b. c. d.
Alnımda Kabuğu Karnım Bekliyor



e. f. g. h.
Aklımda Çevreci Oğlumuz Gönlüm

   

i. j. k. l.
Askılar Beynimiz Resmimde Göğsünden

  

m. n. o. p.
Yanlışlık Kitaptan Fikriniz Cismin

  

r. s. t. u.
Kıvrımlı Sıyrık Terliği Kaybımız

  

207

5. Sınıf Ünlü Düşmesi - Ünlü Daralması

Etkinlik 25

2. Aşağıdaki sözcüklere belirtilen ekleri getirip sözcüğü yeniden yazınız. Yazdığınız söz-
cükte ünlü düşmesi olup olmadığını ilgili bölüme örnekteki gibi işaretleyiniz.

Sözcükler Ünlü Düşmesi Var Ünlü Düşmesi Yok

a. hapis -e hapse 
b. geçit -i geçiti 
c. kavur -uk kavruk
d. sabun -a sabuna 
e. savur -ul- savrul- 
f. sarı -ar- sarar-
g. yeşil -e yeşile 
h. sızı -la- sızla- 
i. bilim -in bilimin
j. gülüş -ü gülüşü 
k. şahıs -ın şahsın 
l. hukuk -un hukukun
m. nesil -i nesli 
n. koku -la- kokla- 
o. yumurta -la- yumurtla- 
p. heyecan -ı heyecanı 
r. yukarı -da yukarıda 
s. ekin -i ekini 
t. ileri -le- ilerle- 
u. geri -le- gerile- 





208

5. Sınıf Ünlü Düşmesi - Ünlü Daralması

Etkinlik 25

3. Aşağıdaki kutucuklarda bulunan sözcükleri birleştirip anlamlı birer sözcük oluş-
turunuz. Oluşturduğunuz sözcüklerde ünlü düşmesi olmuşsa 1 numaralı sepete,
olmamışsa 2 numaralı sepete yazınız.

1 2

kahvaltı, niçin, nasıl, cumartesi, kay- babaanne, anneanne, hissetmek,
nana, pazartesi, birbirine, şurada, affetmek
kaybolmak,

4. Aşağıdaki cümlelerde ünlü düşmesi olan sözcükleri bulup altlarındaki noktayla belir-
tilen yere yazınız.

1 2 3
Müdürün izni olmadan bu Anlaşma metnini Sokakta oynayan
evrakları size veremem. okurken sinirlendiği çocukları gördükçe ne-
yüzünden belliydi.
izni şeleniyorum.
metnini
oynayan

4 5 6
Kitaplar, insanların ufku- İstanbul’un fethi, bir Hastalıktan benzi iyice
çağı kapatıp yeni bir çağ
nu açar. sararmış, solmuştu.
açmıştır.
ufkunu benzi sararmış
fethi

7 8 9
Annemden ayrı kalmak Sekiz saatlik bir uyku Ömrüm boyunca ihti-
sağlık yaşam için gerek- yaçlarımı hep kendim
beni çok üzüyordu.
ayrı lidir. kazandım.

uyku ömrüm

209

5. Sınıf Ünlü Düşmesi - Ünlü Daralması

Etkinlik 25

5. Aşağıdaki sözcüklerde ünlü daralması olanları işaretleyiniz.

a b c d e
Sıralıyor Alıyor Cevaplıyor Anlıyor Gidiyor

f g h i j
Kaplıyor Bitiyor Sevmiyor Sarıyor Gürlüyor

k l m n o
Yazıyor Okumuyor Yiyeceğim Diyeceğim Çözmüyor

6. Aşağıdaki sözcüklere yanlarındaki ekler getirildiğinde sözcüklerin ek almış halini ör-
nekteki gibi yazınız.

Sözcük Ek Almış Hâli

a. Solla-yor Solluyor
b. Ekle-yor Ekliyor
c. Gezme-yor Gezmiyor
d. Katla-yor Katlıyor
e. Öpme-yor Öpmüyor
f. Kutla-yor Kutluyor
g. Ye-yor-uz Yiyoruz
h. De-yor-lar Diyorlar
i. Hopla-yor Hopluyor
j. Kana-yor Kanıyor
k. Tuzla-yor Tuzluyor

210

5. Sınıf Ünlü Düşmesi - Ünlü Daralması

Etkinlik 25

7. Aşağıdaki cümlelerde ünlü daralmasına uğrayan sözcükleri bulup karşısındaki kutu-
cuğa yazınız.

a. Ben de gideceğim diye tutturdu. diye
b. Zafer Bayramı için sokağımızı bayraklarla süslüyoruz. süslüyoruz
c. Ne kadar anlatsam da bir türlü anlamıyordu. anlamıyordu
d. Ben çay içmiyorum, teşekkür ederim. içmiyorum
e. Kardeşim salonda oturmuş, çizgi film izliyordu.
f. Her hafta düzenli olarak halı sahada futbol oynuyoruz. izliyordu
g. Müziği çok seviyorum ve genellikle türkü dinliyorum. oynuyoruz
h. Babam kitap okuyor, istediğin kadar konuş şu an seni duymuyor. dinliyorum
i. Bayram yaklaşıyor, herkes evini dip bucak temizliyor. duymuyor
j. Bir oturuşta koca bir tencere makarna yiyordu. temizliyor
k. Çocuklar on beşinci sayfayı atlıyoruz, on altıncı sayfayı okuyoruz.
l. İhtiyaç sahiplerine bir aylık yiyecek yardımı yapılıyor. yiyordu
atlıyoruz
yiyecek

8. Aşağıdaki metinde ünlü daralması olan sözcükleri bulup kutucuğun içine yazınız.

Acemi Bülbül
Nasrettin Hoca bir gün komşusunun bahçesine giriyor. Bahçedeki armutları
görünce dayanamıyor. Bir tane yiyor, dayanamıyor bir daha, bir daha derken
armut ağacına çıkıveriyor. Başlıyor yemeye. Tam bu sırada bahçenin sahibi
çıkageliyor.
Hoca şaşkınlıkla başlıyor bülbül gibi ötmeye.
Bahçenin sahibi şaşkın şaşkın Hoca’nın olduğu ağacın yanına varıyor:
— Ne yapıyorsun, burada, diye bağırıyor.
Hoca, sakince cevap veriyor:
— Ben bülbülüm, yuvam da burada, diyor.
Tekrar cırlak sesiyle ötmeye başlıyor.
Bahçe sahibi öfkeyle:
— Bülbül böylemi öter be adam, diye bağırınca,
Hoca:
— Ben acemi bülbülüm. Ancak bu kadar ötüyorum, diyor.

Dayanamıyor, yiyor, başlıyor, diye, diyor

211

5. Sınıf Ünlü Düşmesi - Ünlü Daralması KKT - 25 

1. Aşağıdaki cümlelerin hangisinde hece düş- 4. Kış geliyor diye çok sevindim.
mesi (ünlü düşmesi) olmuştur?
12 3 4
A) Cuma günü pazara gidecek.
B) Sanırım sınavı yarın yapacak. Bu cümledeki numaralanmış sözcüklerin han-
C) Kediyi ağaca tırmanırken gördüm. gisinde ünlü daralması vardır?
D) Okuduğu kitabın ismini unutmuş.
A) 1 B) 2 C) 3 D) 4

2. Bilmem niçin uzun yollar, 5. Altı çizili sözcüklerin hangisinde ünlü daral-
12 ması yoktur?

Kalpten kalbe giden yollar? A) Çocuklar bahçede uyuyorlardı.
34 B) Kitabın kapağını maviye boyuyor.
C) Resme bakınca kilo aldığın anlaşılmıyor.
Bu dizelerdeki numaralanmış sözcükle-rin D) Söylediklerimi hemencecik anlıyor.
hangisinde ünlü düşmesi olmuştur?

A) 1 B) 2 C) 3 D) 4

3. Bu bahar bir hoşluğu var gönlümün 6.
Sabahleyin erkenden kalkıyorum Canım Annem,
Uykusunu almış, dinlenmiş, genç, zinde Burada seni çok özlüyorum.
Neşeyle çalışıyorum bütün gün Sana kavuşmak için gün sayı-
Yarınlara güvenli bakıyorum yorum.
Gözüm, gönlüm, aklım çocuk bahçelerinde “Çiçeklerin en güzel kokanı”
Bu bahar bir hoşluğu var gönlümün diyordun ya bana, işte o güzel
sözlerini duyar gibi oluyorum.
Bu dizelerle ilgili aşağıdakilerden hangi-si Mektubumu sevgilerimle sana
yanlıştır? yolluyorum.

A) 1. dizede ünlü düşmesi vardır. Bu mektupta ünlü daralmasına uğramış kaç
B) Altı çizili sözcüklerde ünlü daralması var-dır. sözcük vardır?
C) 6. dizede iki tane ünlü düşmesi vardır.
D) “Uykusunu” sözcüğünde ünlü düşmesi vardır. A) 1 B) 2 C) 3 D) 4

212

5. Sınıf Ünsüz Benzeşmesi - Ünsüz Yumuşaması - Ünsüz Türemesi

➤➤ Ünsüz Benzeşmesi (Ünsüz Sertleşmesi): Bir sözcüğün son hecesi “f, s, t, k, ç, ş, h, p” (sert sessiz) sesle-
rinden biri ile biterse ve bu sözcüğe “c, d, g” (yumuşak sessiz) sesleriyle başlayan bir ek gelirse ekin başındaki
yumuşak ünsüzler sertleşir. “c” ünsüzü “ç”ye, “d” ünsüzü “t”ye ve “g” ünsüzü “k”ye dönüşür. Bu değişime
“ünsüz benzeşmesi” adı verilir.

Sert Sessizler Yumuşak Sessizler
f, s, t, k, ç, ş, h, p b, c, d, g

Örnek: simit-ci simitçi inat-cı inatçı kapak-da kapakta
ağaç-dan ağaçtan at-gı atkı unut-gan unutkan

Uyarı: Rakamlar ve özel isimlere gelen eklerde de ünsüz benzeşmesi kuralı geçerlidir.
Örnek: 2005’de Zonguldak’da doğdum. (Yanlış) 2005’te Zonguldak’ta doğdum. (Doğru)

➤➤ Ünsüz Yumuşaması: Sonu “p, ç, t, k” (sert) sessiz harfleriyle biten sözcüklere ünlü harfle başlayan bir ek
geldiğinde “p, ç, t, k” sesleri yumuşayarak “p” sesi “b”ye, “ç” sesi “c”ye, “t” sesi “d”ye, “k” sesi “g / ğ”ye
dönüşür. Bu duruma “ünsüz yumuşaması” adı verilir.

Örnek: Dolap-ı dolabı, ilaç-ı ilacı, kâğıt-a kâğıda, renk-i rengi, yaprak-a yaprağa

Uyarı: Özel isimlerde yumuşama yazıda gösterilmez. Yabancı dillerden Türkçeye girmiş bazı alıntı kelimeler-
de ünsüz yumuşaması meydana gelmez.
Örnek: Zonguldak’a, Ahmet’e, sanata, hukuku, milleti, devlete, saate

Uyarı: Bazı tek heceli sözcüklerde ünsüz yumuşaması meydana gelmez.
Örnek: saçı, sütü, ata , eti, keki

➤➤ Ünsüz Türemesi: Türkçede bazı yabancı sözcükler ünlü ile başlayan bir ek aldıklarında ses türemesi meyda-
na gelir.

Örnek: Af-ı affı, had-i haddi, şık-ı şıkkı

Bazı yabancı sözcükler “etmek, olmak, eylemek” fiilleriyle birleştiğinde ses türemesi meydana gelir. Bu ses
olaylarına “ünsüz türemesi” denir.

Örnek: af + etmek affetmek,
red + etmek reddetmek,
his + etmek hissetmek,
hal + olmak hallolmak

213

5. Sınıf Ünsüz Benzeşmesi - Ünsüz Yumuşaması - Ünsüz Türemesi

Etkinlik 26

Kazanım: T.5.4.11. Yazılarında ses olaylarına uğrayan kelimeleri doğru kullanır.

1. Aşağıdaki sözcüklere getirilmesi gereken ekleri yuvarlak içine alınız.

1. balık -cıl 2. dost -ça 3. savaş -da
4. güneş 5. meslek 6. konuş
-çıl 8. gözlük -ca -ta
7. kes -ten 11. başlamış -daş 9. bas -gan
10. kurt 12. beş
-den -taş -kan
-gin -çü -gı

-kın -cü -kı
-cuk -tı -de

-çuk -dı -te

2. Aşağıdaki cümlelerde ünsüz benzeşmesi olan sözcükleri bulup cümlelerin karşısında-
ki kutucuğa yazınız.

a Yeni doğan bebeğin saçları pamuk gibi yumuşacıktı. yumuşacıktı
b Sokakta akşama kadar dolaşıyor, simit satıyordu. sokakta
c Üniversite giriş sınavlarına en son 2015’te girmiş. 2015’te
d Hafifçe esen rüzgâr, biraz olsun rahatlatıyordu. hafifçe
e Beşinci katta boş bir daire var. katta
f Ağustosta gölge kovan, zemheride karnın ovar. ağustosta
g Ankara’ya hızlı tren seferi en son 20.45’te varmış. 20.45’te
h Akıllı düşman, akılsız dosttan hayırlıdır. dosttan
i Daha çocuktum o zamanlar hayal meyal hatırlıyorum. çocuktum
j Aynı odayı paylaşacaksınız, oda büyükçedir, ikinize de yeter.
k Vergi vermek, herkesin yurttaşlık görevidir. büyükçedir
l Boşuna kaygılanıyorsun, eve gidip uyumuştur. yurttaş
m Bilim damları kansere çare olması için aşı geliştirmeye çalışıyorlar.
n Dondurmayı gören çocukların gözleri sevinçten parlıyordu. uyumuştur
geliştirmeye

sevinçten

214

5. Sınıf Ünsüz Benzeşmesi - Ünsüz Yumuşaması - Ünsüz Türemesi

Etkinlik 26

3. Aşağıda sadece ünsüz yumuşaması olan sözcüğün bulunduğu kutuyu işaretleyiniz.

a doğa b borcumuz c kilidi d sağa
 
e şurubu h bilgi
 f hesabı g umudum
  l hakkımız
i yoğurdu
 j çoğunluk k sözcüğü p ilacın
  
m cebimde
 n dibine o sabun


4. Aşağıdaki metinde ünsüz yumuşaması ve ünsüz sertleşmesi olan sözcükleri bulup
ilgili kutucuğun içine yazınız.

Nikola Tesla
Elektriğe duyduğu müthiş tutku ile çağın ötesini gören mükemmel beyne sahip bilim ada-
mıdır.
Adeta bir fil hafızası bulunan elektrik tutkunu mucit Nikola Tesla, hiç not almaya ihtiyaç
duymadı. Her şeyi o güzel aklında tuttu ve icatlarını yaptı. Sürekli yıllarca yaşayacağını dil-
lendiriyordu, bir asırdan fazla yaşayacaktı.
100 yaşına geldiğinde o güne dek hafızasında biriktirdiği ne varsa, yazacak ve tüm bunları
görmek için de en az 150 yıl yaşayacaktı.
Elbette hayat hesap bilmezdi; Tesla 2. Dünya Savaşı sırasında öldüğünde özel kasasına
ABD askeri güçleri el koydu. En son “Teleforce silahı” adını verdiği bir silah üzerinde çalışı-
yordu. Öldükten sonra California Üniversitesi, icat edilen ne varsa Tesla’ya ait olduğunu ileri
sürdü.
Tesla, icatlarıyla, tüm ışıkların altında hâlâ yaşıyordu ve belli ki hep yaşayacaktı. Çünkü o
hep kendisine izin verilse, dünyanın bir güneş gibi parlayacağını söylüyordu. Dünyada buna
yetecek kadar enerji mevcuttu.

a. Ünsüz Benzeşmesi b. Ünsüz Yumuşaması

tutku, tutkunu, tuttu, yaptı, elektriğe, duyduğu, yaşayacağını,
yaşayacaktı, biriktirdiği, elbette, geldiğinde, biriktirdiği, öldüğünde,
öldükten, yaşayacaktı, mevcuttu. verdiği, edilen, olduğunu,
parlayacağını.

215

5. Sınıf Ünsüz Benzeşmesi - Ünsüz Yumuşaması - Ünsüz Türemesi

Etkinlik 26

5. Aşağıdaki sözcüklere ek panosundan uygun ekler getiriniz ve ek aldıktan sonra ünsüz
yumuşamasına uğrayan sözcükleri örnekteki gibi işaretleyiniz.

-ı / -ı / -u / -ü, -a / -e, -ım / -im / -um / -üm
-ın / -in / -un / -ün

a. kasap  kasaba b. inanç  inancım
d. Tokat Tokat'a
c. Mehmet Mehmet'in f. yakıt yakıtın
h. Sinop Sinop'u
e. bilinç  bilinci j. kanat
l. ticaret  kanadı
g. Atatürk Atatürk'ün n. millet ticarete
i. dert  derdim havucun milletin

k. büyük büyüğüm

m. sıcak sıcağa

o. havuç

6. Aşağıdaki sözcüklerden birden fazla ses olayı olanları işaretleyiniz.

a b çalışkan c hissettik d meslektaş
  h ilerlemiş
f sabrettim l bakmıyor
e çalıştığım  g gittiğine
 
j yalnızlığım
i emretmiş  k kahvaltılığı


216

5. Sınıf Ünsüz Benzeşmesi - Ünsüz Yumuşaması - Ünsüz Türemesi

Etkinlik 26

7. Aşağıdaki cümlelerde ünsüz türemesi olan sözcükleri bulup altlarına yazınız.

a şerri b haddini c sırrını

Akşamın hayrından saba- Herkes büyüklerine karşı Sırrını açma dostuna, o
hın şerri iyidir. haddini bilmelidir. da söyler dostuna.

d halledemeyiz e tıbbın f zannetmiş

Her sorunu tek başımıza Modern tıbbın çözüm Benim, kendisine kırıldığı-
halledemeyiz. bulamadığı bir sürü hasta- mı zannetmiş.

lık var.

g hakkımı h affetmek i şıkkıydı

Ben bugüne kadar hakkı- Anneannem, affetmek Yanlış hatırlamıyorsam
mı kimseye yedirtmedim. büyüklüktür, derdi her sorunun cevabı “A” şık-

zaman. kıydı.

j hissetmiştim k zammı l reddine

Sessizce ortalıkta do- Elektrik zammı, üreticiyi Hakim, delil yetersizliğin-
lanmasından bir şeyler oldukça zora soktu. den davanın reddine karar
olduğunu hissetmiştim.
vermiş.

217

5. Sınıf Ünsüz Benzeşmesi - Ünsüz Yumuşaması - Ünsüz Türemesi

Etkinlik 26

8. Aşağıdaki metinde meydana gelen ses olaylarını ilgili kutucuğa yazınız.

Dünyayı Düzeltmek İçin
Adam, bir haftanın yorgunluğundan sonra, pazar sabahı kalktığında keyifle eline gaze-
tesini aldı ve bütün gün miskinlik yapıp evde oturacağını hayal ediyordu. Tam bunları
düşünürken oğlu koşarak geldi ve parka ne zaman gideceklerini sordu. Baba, oğluna
söz vermişti; bu hafta sonu parka götürecekti onu ama kendini iyi hissetmediğinden bir
bahane uydurması gerekiyordu. Sonra gazetenin promosyon olarak dağıttığı dünya ha-
ritası gözüne ilişti. Önce dünya haritasını küçük parçalara ayırdı ve oğluna uzattı:
- Eğer bu haritayı düzeltebilirsen seni parka götüreceğim, dedi. Sonra düşündü:
- Oh be, kurtuldum, diye düşündü. Neticede dinlenmek benim de hakkım. En iyi coğ-
rafya profesörünü bile getirsen bu haritayı akşama kadar düzeltemez! Aradan on dakika
geçtikten sonra oğlu babasının yanına koşarak geldi:
- Babacığım, haritayı düzelttim. Artık parka gidebiliriz! dedi.
Adam önce inanamadı ve görmek istedi. Gördüğünde de hayretler içindeydi ve oğluna
bunu nasıl yaptığını sordu. Çocuk şu ibretlik açıklamayı yaptı:
-Bana verdiğin haritanın arkasında bir insan resmi vardı. İnsanı düzelttiğim zaman dünya
kendiliğinden düzelmişti!

a Ünsüz Yumuşaması b Ünsüz Benzeşmesi c Ünsüz Türemesi
hissetmediğinden
yorgunluğundan, kalktığında, kalktığında hakkım
oturacağını, gideceklerini, vermişti
hissetmediğinden, dağıttığı,
götüreceğim, babacığım götürecekti
dağıttığı
gidebiliriz, gördüğünde, yap- ilişti
tığını, verdiğin, düzelttiğim, uzattı
geçtikten
kendiliğinden düzelttim
yaptığını
yaptı
düzelmişti

d Ünsüz Düşmesi e Ünsüz Daralması

oğlu diye
oğluna
nasıl
resmi

218

5. Sınıf Ünsüz Benzeşmesi - Ünsüz Yumuşaması - Ünsüz Türemesi KKT - 26 

1. “Bu şair sadece senin benim değil, herkesin göz 4. (I) Bangkok’a yıllar önce iş sebebiyle gelmiştim.
bebeği.” cümlesindeki altı çizili deyimde bulu- (II) Çok yoğun olduğum için pek gezme fırsatım
nan ses olayı aşağıdakilerden hangisidir? olamamıştı bu şehri. (III) Kalabalık, kargaşa, gü-
rültü, trafik, plazalar, tapınaklar, kokular… (IV)
A) Ünsüz yumuşaması Uçak buraya indi diye geldik ama bu şehre pek
B) Ünsüz benzeşmesi de ısınamayacağım belliydi.
C) Ünlü düşmesi
D) Ünsüz türemesi Parçayı oluşturan numaralandırılmış cümle-
lerle ilgili verilen bilgilerden hangisi yanlıştır?

A) 1 numaralı cümlede ünsüz benzeşmesi vardır.

B) 2 numaralı cümlede hece düşmesi vardır.

C) 3 numaralı cümlede ünsüz yumuşaması vardır.

D) 4 numaralı cümlede ünlü daralması vardır.

2. Aşağıdakilerin hangisinde verilen örnekle ses
olayı birbirine uymamaktadır?

Ses Olayı Sözcük 5. Ünlü şairin ölüm haberini radyodan işitenler bir
A) Ünlü düşmesi Keşfi an sustular. Ne kadardır bu an? Bir saniye mi? O
B) Ünsüz yumuşaması Direği kadar işte! Sonra hiçbir şey olmamış gibi geçti-
C) Ünlü daralması ler gündelik konuşmalara. Bu kadarcıktı bir şairin
D) Ünsüz benzeşmesi Gidiyordu hem de tanınan, sevilen bir şairin ölümünün uyan-
Anlamıştım dırdığı yankı, tepki. Böyle mi olmalıydı? Yüreğimi
burkan bu soru geldi, takıldı kafama.

Metinde kaç sözcükte ünsüz benzeşmesi ol-
muştur?

A) 1 B) 2 C) 3 D) 4

3. “Yemek kokusunu aldığında mutfağa yöneldi, an- 6. Aşağıdaki tek heceli sözcüklerin hangisine
laşılan karnı acıkmıştı.” ünlü ile başlayan ek geldiğinde sözcükte yu-
muşama olur?
Bu cümlede altı çizili sözcüklerle ilgili verilen
bilgilerden hangisi yanlıştır? A) Kat B) Suç C) Top D) Taç

A) “Aldığında” sözcüğünde ünsüz daralması
olmuştur.

B) “Mutfağa” sözcüğünde ünsüz yumuşaması
vardır.

C) “Karnı” sözcüğünde ünlü düşmesi olmuştur.

D) “Acıkmıştı” sözcüğünde ünsüz benzeşmesi
olmuştur.

219

7. ÜNİTE

SÖZCÜK YAPISI

Kök ve Ek
Sözcüklerin Anlamlarını Değiştirmeyen Ekler

Sözcüklerin Anlamlarını Değiştiren Ekler
“-li, -lik, -ci, -siz, -gi” Eklerinin Sözcüklere Kattığı Anlamlar

Kazanımlar

➢➢ T.5.3. OKUMA / Söz Varlığı
➢➢ T.5.3.10. Kökleri ve ekleri ayırt eder.
➢➢ T.5.3.11. Yapım ekinin işlevlerini açıklar.

5. Sınıf Kök ve Ek

Kök ve Ek

➤➤ Varlıkları, kavramları ve nesneleri karşılayan, seslerden oluşan yapılara “sözcük” adı verilir. Sözcükler, tek
başlarına anlamları olan dil ögeleridir, “ev, cam, yol, hava, göz, el…” örneklerinde olduğu gibi.

Bu sözcüklere tek başına anlamı olmayan sesler ekleyebiliriz. Örneğin “evde, camcı, yoldan, havaya, gözler,
elim…”

Bu durumda seslerden oluşan bu sözcüklerin iki bölümden oluştuğunu söyleyebiliriz:
1) Sözcüğün anlamlı bölümü,
2) Sözcüğün anlamsız bölümü.

Örnek: “Evde” sözcüğünü incelediğimizde “ev”, sözcüğün anlamlı bölümünü; “-de” ise sözcüğün anlamsız
bölümünü oluşturduğunu görürüz.

Örnek: “Ev”

Anlamlı bölüm



Ev - li - lik - ler

Anlamlı Anlamsız Anlamsız Anlamsız

bölüm bölüm bölüm bölüm

➤➤ Sözcüklerin tek başına anlam taşıyan, bir ses dahi çıkarıldığında anlamı bozulan, parçalanamayan bölümlerine
“kök” adı verilir. “Kök”, bir sözcüğün anlamlı en küçük parçasıdır.

Örnek: “ev, cam, yol, hava, göz, el” sözcükleri “kök” halindedir.

➤➤ Sözcüklere değişik anlamlar katmak için getirdiğimiz, tek başına anlamı olmayan seslere ise “ek” adı verilir.
Yani sözcüğün anlamlı bölümlerine “kök”, anlamsız bölümlerine ise “ek” adı verilir. Bir sözcüğe birden fazla
ek getirilebilir.

Örnek: Yol - cu - luk - lar - da
Kök Ek Ek Ek Ek

Örnek: susuzluk su - suz - luk
kitaplardaki kitap - lar - da - ki
öğrencilerin öğren - ci - ler - in

➤➤ Sözcüğün kökü ile sözcüğün bütünü arasında anlam bakımından bir bağlantı olmalıdır. Bir sözcüğün anlamlı
en küçük parçası olan kök, sözcüğün bütünüyle ilgili olmalıdır.

Örnek: kelebekler Bu sözcüğün kökü “kel” olamaz çünkü “kel” sözcüğü ile kelebek sözcüğü
arasında hiçbir anlam bağlantısı yoktur. “Kelebekler” sözcüğünün kökü “kelebek”
sözcüğüdür.

gölgelik “Gölgelik” sözcüğünün kökü “göl” olamaz. “Gölgelik” ile “göl” sözcüğü arasında bir
anlam ilgisi yoktur. Sözcüğün kökü “gölge” olmalıdır.

➤➤ Bir sözcüğü hecelerine ayırmak ile ekine köküne ayırmak farklı şeylerdir. Karıştırmamak gerekir. Hece ağızdan
bir çırpıda çıkan sestir.

Örnek: kitaplıkları kitap - lık - lar - ı ki - tap - lık - la - rı
Hece Hece Hece Hece Hece
Kök Ek Ek Ek

222

5. Sınıf Kök ve Ek

Etkinlik 27

Kazanım: T.5.3.10. Kökleri ve ekleri ayırt eder.

1. Aşağıdaki sözcüklerin köklerini bulup karşılarına yazınız.

gözlükçü 2 karanlık
1 göz kara

korkusuz 6 temizlikçi
3 kork- 4 temiz

yolculuk çiçeklerim
5 yol çiçek

vatandaşlık 10 sağlıksız
7 vatan 8 sağlık

bilgelik terbiyeli
9 bil- terbiye

2. Aşağıdaki cümlelerde altı çizili sözcüklerin kökleri doğru verilmişse sondaki kutucuğa
“D”, yanlış verilmişse “Y” yazınız.

a. Matematikte doğal sayılar konusunu öğrendik. sayı Y
b. Son denememde başarılı oldum. baş D
c. Bu yazıyı sana yazdım. yazı Y
d. Bu kalemi sizden almıştım. kale Y
e. Onun haline çok acıdım. acı D
f. Bu yıl havalar soğuk gidince çok hastalandım. hasta D
g. Çorabımdaki deliği görünce çok utandım. delik Y
h. Çocuklar müzik sesini duyunca neşelendiler. neşe D
i. Arabanın motorunu yaptırmak için tamirciye gitti. ara Y
j. Ne kadar da duygusuz bir adam oldun, hayret doğrusu. duy- D
k. Sözcükleri anlamlarına uygun kullanmamız gerekiyor. sözcük Y
l. Saçındaki kırıkları aldırmak için kuaföre gidecekmiş. kırık Y

223

5. Sınıf Kök ve Ek

Etkinlik 27

3. Aşağıdaki sözcüklerden hiç ek almamış kök halinde olanları işaretleyiniz.

a uyku b kiracı c fayda  d akıl

e ünlü f ağır  g çiçek  h süpürge

i ayak  j gizli k gezi l odun 

m yorgun n kanat  o dolap  p büyük

r bardak  s sıra  t çöpçü u yeni 

4. Aşağıdaki cümlelerde altı çizili sözcükler, kök ve eklerine doğru ayrılmışsa örnekteki
gibi sondaki kutucuğa “D”, yanlış ayrılmışsa “Y” yazınız.

a. Her zaman evdeki hesap çarşıya uymuyor. ev - de - ki D
b. En kötü düşünce bile kararsızlıktan iyidir. kök ek ek Y
c. Güvercinler, mutfak balkonuna yuva yapmışlar. kararsız - lık - tan Y
d. Başlıktan etkilenip aldığım kitabı hiç beğenmedim. D
e. Ağustosun ikinci haftasında serinlik çökmeye başlar. kök ek ek Y
f. Sazlıktan gelen sinekler, gece insana rahat vermiyor. güver - cin - ler D
g. Düşünen insan, hiçbir şeyi sorgusuz sualsiz kabul etmez. D
h. Günlerdir üzerimde anlamsız bir durgunluk var. kök ek ek Y
i. Bahçedeki zararlı otlarla mücadele etmek için ilaç kullanıyoruz. baş - lık - tan Y
j. Yokluktan böylesine zor işlerde çalışıyorum. kök ek ek D
k. Tiyatro, bir milletin çağdaşlık göstergesidir. ser - in - lik Y
l. Durakta birkaç yolcu, soğuktan titreyerek araç bekliyordu. kök ek ek D
saz - lık - tan
kök ek ek
sor - gu - suz
kök ek ek
durgun - luk

kök ek
zar - ar - lı
kök ek ek
yok - luk - tan
kök ek ek
çağdaş - lık

kök ek
dur - ak - ta
kök ek ek

224

5. Sınıf Kök ve Ek

Etkinlik 27

5. Aşağıdaki sözcükleri kök ve eklerine ayırınız.

a. karaladı b. gözcülük c. batılı
kara-la-dı göz-cü-lük bat-ı-lı

d. yoksulluk e. yağışlı f. indirim
yok-sul-luk yağ-ış-lı in-di-rim

g. taşlaşmış h. sözcüler i. uygunluk
taş-laş-mış söz-cü-ler uy-gun-luk

6. Aşağıdaki meyvelerde kök ve eklerine ayrılmış meyveler bulunmaktadır. Kök ve ekine
doğru ayrılmış meyveleri işaretleyiniz.

a. b. c. d. e.

yemek - lik bitki - ler - in yaz - acak - tı çekin - gen yüz - ücü - ler
f. g.  i. 

h. j.

başar - ı - lı çalış - kan iste - k - li göz - ler - im ölçü - lü
k.    o.

l. m. n.

kış - lık - lar evli - lik sil - gi - den şaş - kın - lık yen - il - gi
 r.   

p. s. t.

sev - gi - den birleş - miş gel - miş - ler soru - lar - ın
 

225

5. Sınıf Kök ve Ek KKT - 27 

1. Aşağıdaki sözcüklerin hangisi kök ve eklerine 4. Aşağıdakilerin hangisinde sözcüğün kökü
yanlış ayrılmıştır? yanlış gösterilmiştir?

A) Ev - ler B) Geç - ti A) Kedicik yorgun gözlerle bakıyordu.
B) Kaş’ta dalgıçlar mercanları görüntülemiş.
Kök ek Kök ek C) Bu kitaplık evin hazinesidir.
D) İçimde damla damla bir korku birikiyor.
C) Yolcu - luk D) Kitap - lık
Kök ek
Kök ek

2. Dün yine seni andım 5. 1. 2. 3. 4.
Gözlerim doldu anahtar kalem defter sayfa
1 giriş boya ayna
O tatlı günlerimiz bir anı oldu dizi ılık başlık kırmızı
23 havalı
Ayrılık geldi başa
4 Numaralanmış kutuların hangisindeki sözcük-
Katlanmak gerek lerin tamamı ek almamıştır?
Seni çok çok özledim arkadaşım eşek
A) 1. B) 2. C) 3. D) 4.
Barış Manço’nun söylediği şarkıdaki numara-
lanmış sözcüklerle ilgili hangi bilgi yanlıştır?

A) 1. sözcüğün ekleri “-ler” ve “-im”dir.
B) 2. sözcüğün kökü “tatlı”dır.
C) 3. sözcüğün ekleri “-ler” ve “-imiz”dir.
D) 4. sözcüğün kökü “ayır-“tır.

3. Aşağıdaki sözcüklerin hangisi ek almamıştır? 6. I. Yağmurdan sonra gökyüzü pırıl pırıl olur.
II. Saçlarındaki ışıltı gözümüzü alıyordu.
III. Evde otururken bir çıtırtı duymuştu.
IV. Burnu tıkalı olunca horluyordu.

Numaralanmış cümlelerin hangilerinde hiç ek
almamış sözcükler vardır?

A) kulak B) sulak A) I ve II. B) I ve III.
C) uçak D) kaçak C) II ve III. D) III ve IV.

226

5. Sınıf Sözcüklerin Anlamlarını Değiştirmeyen Ekler

Sözcüklerin Anlamlarını Değiştirmeyen Ekler

➤➤ Ekler, var olan sözcükleri kullanmamızı sağlayan bizim en önemli yardımcılarımızdır. Sözcükleri ek almadan
cümle içinde kullanabiliriz ama ekler olmadan cümle kurmamız mümkün değildir.

Örnek: “okul, çık-, ev, git-” sözcükleri hiçbir ek almamıştır ama sözcükler bu halleriyle bir cümle değildir.
“Okuldan çıkınca eve gittim.”
(Yukarıdaki sözcükler, aldıkları ekler yardımıyla cümle özelliği kazandı.)

➤➤ Türkçede iki türlü ek vardır:
1. Eklendiği sözcüğün anlamını değiştiren ekler
2. Eklendiği sözcüğün anlamını değiştirmeyen ekler

Örnek: “Ev” Ev - e gitti. “Ev” sözcüğüne getirilen “-e, -de, -den, -ler” ekleri
Ev - de bekliyor. sözcüğün anlamını değiştirmemiş. Bu ekler sözcü-
Ev - den geldim. ğün cümle içinde kullanılabilmesini sağlamıştır.
Ev - ler yaptık.

“Ev” Ev - li “Ev” sözcüğüne getirilen “-li, -cil, -len, -siz” ekleri sözcüğün anla-
Ev - cil mını kalıcı olarak değiştirmiş ve “ev” sözcüğünden yeni sözcükler
Ev - len - türetmiştir.
Ev - siz

Örnek: Aşağıdaki sözcüklerde yer alan ekler, eklendiği sözcüğün anlamını değiştirmeyen eklerdir.

“kitap - lar, çocuk - lar, soru - lar…”
“annem - e, duvar - a, sokak - a, ağaç - a, diş - e …”
“pencere - de, balkon - da, tencere - de, okul - da, aklım - da …”
“yol - dan, araba - dan, kapı - dan, sınıf - tan, el - den, iş - ten …”
“ev - i, el - i, göz - ü, saç - ı, yol - u, bardak - ı …”
“masa - nın, soru -nun, gezi - nin, köprü - nün, araba - nın …”
“baba - m, anne - m, ev - im, çanta - m, sıra - m, ödev - im …”
“baba - n, anne - n, ev - in, çanta - n, sıra - n, öde- in …”
“baba - sı, anne - si, çanta - sı, sıra - sı, ödev - i …”
“baba - mız, anne - miz, çanta - mız, sıra - mız, ödev - imiz …”
“baba - nız, anne - niz, çanta - nız, sıra - nız, ödev - iniz …”
“baba - ları, anne - leri, çanta - ları, sıra - ları, ödev - leri …”
“sev - miş, sev - di, sev - iyor, sev - ecek, sev - meli, sev - se, sev - mez, sev - er ...”
“sev - me, gel - me, yap - ma, yaz - ma, uyu - ma …”

227

5. Sınıf Sözcüklerin Anlamlarını Değiştirmeyen Ekler

Etkinlik 28

Kazanım: T.5.3.10. Kökleri ve ekleri ayırt eder.
T.5.3.11. Yapım ekinin işlevlerini açıklar.

1. Aşağıdaki sözcükleri ve aldıkları ekleri inceleyiniz. Aldığı ekle anlamları değişmeyen
sözcükleri işaretleyiniz.

a b c d e f g h
kedim ilgisiz gezgin camda ışıklı geldim ayakta evinin

    

i j k l m n o p
hızlı kuzular yerden dolapta arabası tuzlu aylık suyun

  

2. Aşağıdaki cümlelerde yer alan altı çizili sözcükteki ekin sözcüğün anlamını değiştirip
değiştirmediğini belirleyip işaretleyiniz.

Cümleler Anlamı Anlamı
Değiştiren Ek Değiştirmeyen Ek

a. Sözüm anlaşılmadıysa tekrarlayabilirim. 
b. Kitabın kapağındaki resim çok etkileyiciydi. 

c. Yaşlılar yağlı yiyeceklerden özellikle uzak durma- 
lıdır.

d. Hava yağacak gibi yağmurluk da alalım yanımı- 
za.

e. Çocuklar odada uyuyor, biraz daha alçak sesle 
konuşalım. 

f. Teyzemler aylar sonra nihayet bize geliyor.

g. Görgü kurallarına uymak, bizi daha saygıdeğer 
yapar.

h. Ali’nin amcası, bu yıl yeni bir lokanta açıyormuş. 

i. Gecenin sonunda babam hepimize bir sürpriz 
yaptı.

j. İşsiz kalmamak için bu sıkıntılara katlanıyorum. 

228

5. Sınıf Sözcüklerin Anlamlarını Değiştirmeyen Ekler

Etkinlik 28

3. Aşağıda verilen sözcükleri kök ve eklerine ayırınız. Anlamı değiştiren ek alan sözcük-
leri 1 numaralı sepete, anlamı değiştirmeyen ek alanları 2 numaralı sepete yazınız.

1 yabancı 2 bahçemiz 3 sıralar
bahçe - miz 6 sıra - lar
yaban - cı 9 kök ek
kök ek kök ek 12
parası 15 aklım
4 sütçü 5 para - sı akıl - ım
kök ek kök ek
süt - çü büyüteç eskiden
kök ek büyü - t - eç eski - den
kök ek ek kök ek
7 etkili 8 kitapçık yoksul
kitap - çık yok - sul
et - ki - li kök ek kök ek
kök ek ek yeşillik okumalı
yeşil - lik oku - malı
10 uyumuş 11 kök ek kök ek

uyu - muş
kök ek

13 binanın 14

bina - nın
kök ek

1 2

yabancı, sütçü, etkili, büyüteç, bahçemiz, sıralar, aklım, parası,
kitapçık, yoksul, yeşillik eskiden, uyumuş, binanın,
okumalı

229

5. Sınıf Sözcüklerin Anlamlarını Değiştirmeyen Ekler

Etkinlik 28

4. Aşağıdaki cümlelerde nokta ile gösterilen yerlere ek kutucuğundan uygun ekler getirin
ve getirdiğiniz ekin sözcüğün anlamını değiştirip değiştirmediğini belirleyip işaretle-
yiniz.

-lar -a -e -dan -den -ten -tan

-nun -ler -da -de -ta -te -nın

-nin -nün -ın -in -on -ün -siz

-lik -ci -cü -ci -gi -i -ı

-ü -sı -li

Cümleler Anlamı Anlamı
Değiştiren Ek Değiştirmeyen Ek

a. Kayserililer ticarette daha yeteneklidir. 

b. Şehrin içindeki kalenin duvarları restore edilmiş. 

c. Çok şanslı bir çocuk olduğumu düşünüyorum. 

d. Masanın ayağı gene sallanıyor. 

e. Yükte hafif pahada ağır hediyeler almışlar. 

f. Son maçta alınan yenilgi takımı olumsuz etkiledi. 

g. Köşedeki simitçi , benim amcam olur. 

h. Vize için ağustostan beri bekliyorum. 

i. Elindeki kalemi kaç liraya aldın? 

j. İlimize çok güzel bir sergi salonu yapılacakmış. 

k. Köyüme yerleşip ekolojik tarım yapmayı düşünü- 
yorum.

l. İyilik yapmak maddi imkânlara bağlı değildir. 

m. Telefonun ekranı, iki gündür düzgün çalışmıyor. 

n. Arabanın kapısı açılmayınca çilingir çağırdık.

o. Trafik kazaları çoğunlukla sürücü hatalarından 
kaynaklanıyor.

p. Sınıftaki Aliler aynı projede birlikte çalışacakmış. 

r. Adam gözünün önündeki çukuru göremedi. 

s. Yönetmen oyuncudan istediği verimi alamamış. 

t. Burada sözleşmeler bir senelik imzalanıyormuş.

u. Sıcaklar bastırmadan meyveleri toplamalıyız.

230

5. Sınıf Sözcüklerin Anlamlarını Değiştirmeyen Ekler

Etkinlik 28

5. Bal arısı sadece üzerinde eklendiği sözcüğün anlamını değiştirmeyen ek almış söz-
cüğün yazılı olduğu papatyaya konacaktır. Buna göre arının konacağı çiçekleri
işaretleyiniz.

a b cd e

köyümüz camcı teyzemler suya ceketiniz
   

f ghi j

topraktan saçları defteri korkusuz masalda
   

k l mn o

telefonum derenin kedisi sargı yenilik
  

231

5. Sınıf Sözcüklerin Anlamlarını Değiştirmeyen Ekler KKT - 28 

1. I. Kirli 4. Elim
II. Gösteriş Fırınlar
III. Balonlar
IV. Sepette Hayata

Numaralanmış sözcüklerden hangilerinin aldı- Kepçede
ğı ek sözcüğe yeni bir anlam katmamıştır?

A) I ve II. B) I ve IV. Hangi şeklin yanında yazan sözcüğün aldığı
C) II ve III. D) III ve IV. ek sözcüğe çoğul anlamı katmıştır?

A) B) C) D)

2. Sözcük Kök Ek Ek 5. Aşağıdaki cümlelerde altı çizili sözcüklerden
Nişanlılık Nişan- -lı -lık hangisi birden çok ek almıştır?
a Eteklerden Etek -ler -den
b Zararsız -ar -sız A) Salonun ışıkları göz kamaştırıyor.
c Sorular Zar -u -lar B) Bakışları hepimizin içini ısıtıyordu.
d Sor- C) Ilık rüzgâr baharı müjdeliyordu.
D) Gözlerindeki ifadeyi unutamam.
Yukarıdaki tabloda sözcükler köküne ve eklerine
ayrılmıştır.

Hangi sözcükte yanlışlık yapılmıştır?

A) Nişanlılık B) Eteklerden
C) Zararsız D) Sorular

3. “Ev” sözcüğüne aşağıdaki eklerden hangisi 6. “Koyunlarımız” sözcüğü aşağıdakilerin hangi-
getirilirse sözcük yeni bir anlam kazanır? sinde kök ve eklerine doğru ayrılmıştır?

A) –siz B) –ler A) ko-yun-lar-ımız B) ko-yun-la-rı-mız
C) –den D) –im C) koyun-lar-ım-ız D) koyun-lar-ımız

232

5. Sınıf “-li, -lik, -ci, -siz, -gi” Eklerinin Sözcüklere Kattıkları Anlamlar

“-li, -lik, -ci, -siz, -gi” Eklerinin Sözcüklere Kattıkları Anlamlar

➤➤ Sözcüklerin anlamlarını değiştiren ekler, yeni sözcükler türetir. Bu sözcükler kalıcı anlam değişikliğine uğrar.
“-li, -lik, -ci, -siz, -gi” ekleri sözcüklerden yeni sözcükler türeten eklerin başında gelir. Bu ekler, sözcüklere
farklı anlamlar yükleyerek yeni sözcükler üretir.
Örnek: “tuz - lu, söz - lük, göz - cü, şeker - siz, sev - gi …”

➤➤ “-lı / -li / -lu / -lü” eki, eklendiği sözcüğe farklı anlamlar katar:
a. “verim - li, öfke - li, boya - lı, tuz - lu, sağlık - lı, akıl - lı, değer - li, bilgi - li” (sahip olma, üzerinde bu-
lundurma, o özelliği taşıma, ilgili olma anlamları katar.)
b. “Antalya - lı, Karaman - lı, Selçuk - lu, Osman - lı, köy - lü, şehir - li, Galatasaray - lı …” (bir millete, şehre
veya bir kuruluşa ait olma anlamları katar.)
c. “iki - li, üç - lü, beş - li, on - lu …” (Gruplandırma anlamı katar.)
d. “söz - lü, nişan - lı, ev - li” (Durum, medeni hâl bildirir.)
e. “akıl - lı us - lu, iri - li ufak - lı, güç - lü kuvvet - li …” (İkileme oluşturur.)

➤➤ “-sız / -siz / -suz / -süz” eki, eklendiği sözcüğe “olumsuzluk anlamı” katar.
Örnek: “verim - siz, boya - sız, tuz - suz, gönül - süz, bilgi - siz …”

➤➤ “-lık / -lik / -luk / -lük” eki, eklendiği sözcüğe farklı anlamlar katar:
a. “kitap - lık, kömür - lük, odun - luk, çöp - lük …” (Bir şeyin toplu olarak koyulduğu yer anlamı katar.)
b. “kulak - lık, meyve - lik, biber - lik, göz - lük, diz - lik …” (Alet, araç adları yapar.)
c. “çimen - lik, ağaç - lık, kum - luk, zeytin - lik, kaya - lık …” (Bir şeyin yoğun ve toplu olarak bu-lunduğu
yer adı yapar.)
d. “doktor - luk, öğretmen - lik, balıkçı - lık, mimar - lık …” (Meslek adları yapar.)
e. “Atatürkçü - lük, Müslüman - lık, Türkçü - lük …” (Bir düşünce ve inanışa bağlılığı bildiren adlar yapar.)
f. “başkan - lık, vali - lik, müdür - lük …” (Rütbe ve makam bildiren adlar yapar.)
g. “insan - lık, anne - lik, dost - luk, kardeş - lik …” (Nitelik bildiren soyut adlar yapar.)
h. “bayram - lık, kış - lık, akşam - lık, gömlek - lik, hediye - lik, ömür - lük, hafta - lık, ay - lık, yıl - lık…”
(Sınırlama, ayırma, ölçü tahsis anlamı taşıyan adlar yapar.)

➤➤ “-cı / -ci / -cu / -cü” eki, eklendiği sözcüğe farklı anlamlar katar:
a. “diş - çi, duvar - cı, ecza - cı, fırın - cı, süt - çü …” (Meslek adları yapar.)
b. “inat - çı, kavga - cı, uyku - cu, çıkar - cı …” (Bir şeyi huy ve alışkanlık edinmeyi anlatır.)
c. “Atatürk - çü, halk - çı, devlet - çi, milliyet - çi …” (Bir düşünceye bağlılığı anlatır.)

➤➤ “-gı / -gi / -gu / -gü” eki eklendiği sözcüğe farklı anlamlar katar:
a. “sil - gi, at - kı, as - kı, çal - gı, kes - ki …” (Araç gereç adları yapar.)
b. “bit - ki, çiz - gi, bas - kı, sar - gı …” (Çeşitli nitelikte somut adlar yapar.)
c. “say - gı, sev - gi, gör - gü, tut - ku, öv - gü, duy - gu, coş - ku, bil - gi …” (Çeşitli nitelikte soyut adlar
yapar.)

233

5. Sınıf “-li, -lik, -ci, -siz, -gi” Eklerinin Sözcüklere Kattıkları Anlamlar

Etkinlik 29

Kazanım: T.5.3.10. Kökleri ve ekleri ayırt eder.
T.5.3.11. Yapım ekinin işlevlerini açıklar.

1. Aşağıdaki sözcüklerle “-lı / -li / -lu / -lü” ekinin bu sözcüğe kattığı anlamları eşleştiri-
niz.

a Sekizli i Kişinin sahip olduğu özelliği bildirir.

b Güçlü h İkileme oluşturur.

c Almanyalı f Yaşanılan yeri ya da memleketi bildirir.

d Şekerli j Bir kuruluşa ait olma, onunla bağlantılı olma anlamı katar.

e Osmanlı a Gruplandırma, bir arada olma anlamı katar.

f Karamanlı e Soy ya da devlet anlamı katar.

g Sözlü g Durum (medeni hâl) bildirir.

h Altlı üstlü b Sahip olma, üzerinde bulundurma, o özelliği taşıma anlamı katar.

i Kültürlü d Bir şeyin içinde daha çok neyin olduğunu bildirir.

j Üniversiteli c Bir millete ait olma anlamı katar.

234

5. Sınıf “-li, -lik, -ci, -siz, -gi” Eklerinin Sözcüklere Kattıkları Anlamlar

Etkinlik 29

2. Aşağıda “-lık / -lik / -luk / -lük” eklerinin sözcüklere kattıkları anlamlar verilmiştir. Ör-
nekteki gibi ekin verilen anlamıyla kullanıldığı üç sözcük yazınız.

a “Bir şey için kullanılan, işlevi onunla ilgili olan” köftelik (bulgur), dolmalık (biber),
anlamlarında sözcükler oluşturur. bayramlık (elbise), hediyelik (eşya)

b “Bir şeyin toplu olarak koyulduğu yer” anlamıyla ayakkabılık, odunluk, kömürlük,
mekân, yer adları yapar. kitaplık

c Bir nesnenin doğadaki bolluğunu, toplu olarak fidanlık, çamlık, cevizlik, hurmalık
bulunduğu yeri gösteren adlar yapar.

d Ülke, şehir, il, ilçe, köy ve mahalle gibi yer adları Arnavutluk, Ayvalık, Gemlik, İncirlik
yapar.

e Sözcükte belirtilen işlevde kullanılan alet adları tuzluk, gözlük, kulluk, dizlik
yapar.

f Bir meslek adı ya da uğraşı alanı bildiren adlar öğretmenlik, avukatlık, doktorluk,
yapar. mimarlık

g Bir düşünce sistemini, inanışı ve o düşünce sis- Atatürkçülük, halkçılık, milliyetçilik,
temine ve inanışa bağlılığı anlatan adlar yapar. devletçilik

h Rütbe ve makam bildiren adlar yapar. muhtarlık, valilik, albaylık, müfettişlik

i İkilemeler oluşturur. dirlik düzenlik, günlük güneşlik, gül-
lük gülistanlık, birlik beraberlik

j Eklendiği sözcüğün niteliğini genelleştiren soyut annelik, insanlık, çocukluk, dostluk
adlar yapar.

k Renk adlarından o rengin hâkim ve yaygın oldu- karanlık, kızıllık, mavilik, morluk
ğunu anlatan adlar yapar.

l Bir arada olmayı, gruplanmayı bildiren adlar ya- binlik, milyarlık, milyonluk, yüzlük
par.

Hacim, alan, uzunluk gösteren adlardan “ağırlık, tonluk, metrelik, kiloluk, litrelik
m ölçü, alan, uzunluk” bildiren adlar yapar.

n Zaman bildiren adlardan “o zaman süresi içine haftalık, aylık, yıllık, günlük
giren” anlamında adlar yapar.

235

5. Sınıf “-li, -lik, -ci, -siz, -gi” Eklerinin Sözcüklere Kattıkları Anlamlar

Etkinlik 29

3. Aşağıdaki eklerle yeni anlamlar kazanmış beşer tane sözcük yazınız.
Sözcükler

a. - lık: yazlık, cansızlık, dayanıklılık, tatsızlık, dalgınlık
b. - lik: belirsizlik, kesinlik, güneşlik, gelinlik, yemeklik
c. - luk: bozukluk, sorumsuzluk, kılavuzluk, bolluk, susuzluk
d. - lük: çöplük, düzlük, önlük, sözlük, ömürlük

4. “-cı / -ci / -cu / -cü” eklerini kullanarak aşağıdaki görselleri anlatan sözcükler oluştu-
runuz.

a. b.
boyacı simitçi

c. d.
çiftçi aşçı

236

5. Sınıf “-li, -lik, -ci, -siz, -gi” Eklerinin Sözcüklere Kattıkları Anlamlar

Etkinlik 29

5. “-cı / -ci / -cu / -cü” eklerini kullanarak aşağıdaki görselleri anlatan sözcükler oluştu-
runuz.

1. dişçi 2. postacı 3. gemici

4. fırıncı 5. futbolcu 6. kuklacı

7. gazeteci 8. sunucu 9. temizlikçi

11. sanatçı 13. dağcı 12. balıkçı

237

5. Sınıf “-li, -lik, -ci, -siz, -gi” Eklerinin Sözcüklere Kattıkları Anlamlar

Etkinlik 29

6. “-sız / –siz / -suz / -süz” ve “ –cı / -ci / -cu / -cü” eklerinin aşağıdaki sözcüklere ka-
zandırdığı anlamları örnekteki gibi yazınız.

a. mobilyacı, eczacı, sütçü c
f
Bir işi görev olarak üstlenmiş kimseyi anlatan adlar yapar. g
b. yolcu, erkenci, sabahçı h
b
Bir görüşü, inanışı, düşünceyi benimsemeyi anlatan adlar yapar. d
c. biletçi, konuşmacı, sözcü i
a
Sahip olma, kendinde bulundurma anlamında kullanılan “-lı / -li” ekinin karşıtı e
olarak, eklendiği sözcüğe olumsuzluk anlamı katar.

d. davacı, mirasçı, kiracı

İkilemeler oluşturur.
e. yalancı, inatçı, çıkarcı

Adın bildirdiği işle ilgili “kişi” anlamında adlar yapar.
f. Atatürkçü, halkçı, devletçi

Eklendiği sözcüğe sahiplik anlamı katan adlar yapar.
g. evsiz, işsiz, tatsız

Eklendiği sözcükle kalıplaşarak mecaz anlamlı sözler yapar.
h. tatsız tuzsuz, sessiz sedasız, işsiz güçsüz

Bir işi ya da bir sanatı kendisine meslek olarak seçmiş olanları anlatan adlar
yapar.

i. kalpsiz, yüreksiz, bacaksız

Bir şeye alışkanlığı, bir şeyi huy edinmeyi gösteren adlar yapar.

238

5. Sınıf “-li, -lik, -ci, -siz, -gi” Eklerinin Sözcüklere Kattıkları Anlamlar

Etkinlik 29

7. Aşağıdaki sözcüklere getirilen eklerin sözcüklere kattığı anlamları karşılarına yazınız.

Sözcükler Anlamlar
Araç gereç anlamı katmış.
1. Eklendiği sözcükten soyut durumları anlatan adlar
silgi, atkı, askı,
yapmış.
çalgı Eklendiği sözcükten somut anlamlı adlar yapar.
2. Belirli zaman diliminde kullanılan yer anlamı katmış.
bilgi, saygı, sevgi,
tutku Makam, rütbe anlamı katmış.
3. Bir şeyin topluca bulunduğu yer anlamı katmıştır.
bitki, çizgi, dolgu, Sözü edilen özelliğe sahip olma anlamı katmıştır.
baskı
4. Olumsuzluk anlamı katmıştır.
yazlık ev, kışlık Huy ve alışkanlık anlamı katmıştır.
saray Belirli bir alanda bilgisi olma, bu alanla uğraşma
5.
bakanlık, başkan- anlamı katmıştır.
lık, ağalık
6.
çöplük, taşlık,
otluk, mezarlık
3.
öfkeli, meraklı,
sinirli
4.
susuz, havasız,
parasız
5.
kavgacı, dediko-
ducu, dalgacı
6.
fizikçi, kimyacı,
matematikçi

239

5. Sınıf “-li, -lik, -ci, -siz, -gi” Eklerinin Sözcüklere Kattıkları Anlamlar

Etkinlik 29

8. Aşağıdaki verilen eklerin her biriyle sözcükler türetip cümle içinde kullanınız.

“-lı / -li / -lu / -lü”
• Yeni evli arkadaşını ziyaret etti.
a • Kaygılı olduğu için başaramadı.
• Sözlü anlatımlarda ses tonumuzu ayarlamak çok önemlidir.
• Buzlu su içtiği için hastalanmış.

“-sız / -siz / -suz / -süz”
• Başarısız olmamak için çalışmak gerekir.
b • Bugün çok neşesiz görünüyordu.
• Sorunsuz bir ortaklığım var yıllardır.
• Kültürsüz insanlar sadece kendilerini değil, çevrelerini de olumsuz etkiler.

“-cı / -ci / -cu / -cü”
• Arabacı, hızla sürdü atları.
c • Motor bozulunca tamirci çağırmak zorunda kaldık.
• Mesleğini sorunca kamyoncu olduğunu söyledi.
• Arkadaşlardan birini kapıya gözcü olarak dikmiştik.

“-gı / -gi / -gu / -gü”
• İlişkilerde sevgi ve saygı oldukça hayat güzelleşir.
d • Sizden bilgi almak için gelmişler.
• Yorgunken algı seviyemiz doğal olarak düşer.
• Övgü, insanın çalışma isteğini artırır.

“-lık / -lik / -luk / -lük”
• Kalemleri dokuzluk paketler hâlinde sardık.
e • Ağaçlık bir bölgeden geçtik.
• Gölgelik bir yer bulup oturduk.
• Poşetler yüzlük paketlerde satılıyormuş.

240

5. Sınıf “-li, -lik, -ci, -siz, -gi” Eklerinin Sözcüklere Kattıkları Anlamlar KKT - 29 

1. Aşağıdakilerden hangisi aldığı ekle yeni bir 4. Aşağıdakilerden hangisi birden fazla eklendiği
kazanmamıştır? sözcüğün anlamını değiştiren ek almamıştır?

A) Askılık B) Kirli A) Korkuluk B) Çiçeklikten
C) Tatsız D) Ağaçta C) Çaycılık D) İşsizlik

2. “Kırmızı başlık takınca hemen fark edildi.” 5. “Dünya yaşayan birçok canlı olarak çevremiz te-
miz tutmak birincil görevimizdir.”
Bu cümlede geçen “-lık” eki, aşağıdakilerden
hangisinde eklendiği cümleye bu cümledekin- Cümlesinde altı çizili sözcüklerin sonlarına
den farklı bir anlam katmıştır? sırasıyla hangi ad durum ekleri getirildiğinde
cümle anlamlı olur?
A) Aylardır balıkçılık yaparak para kazandı.
B) Gözlük takmak onu karizmatik gösteriyor. A) -da, -den B) -da, -i
C) Denizde kolluksuz yüzemiyor. C) -dan, -e D) -da, -e
D) Yere düşünce dizliği bile parçalanmış.

3. Aşağıdakilerden hangisinin sonuna “-ci” eki 6. "Oyun, çocukların ruhi eğitiminde önemli bir yer
getirilerek meslek adı oluşturulur? tutar ve gelişmelerini sağlar. Oyundan ve oyun-
caklardan mahrum bazı çocukların, gelecekte
A) Manav B) Öğretmen asık yüzlü, somurtkan ve çekilmez kişiler olduk-
C) Bakkal D) Balık ları görülmüştür. Oyunlar, aşırı olmadığı sürece,
çocuklar için vazgeçilmez eğlence kaynaklarıdır."

Metindeki altı çizili sözcüklerle ilgili bilgi-ler-
den hangisi yanlıştır?

A) “Oyundan” sözcüğünün kökü “oyun”dur.

B) “Oyuncakçı” sözcüğü sözcüğün anlamını
değiştiren iki ek almıştır.

C) “Yüzlü” sözcüğündeki “-lü” eki sözcüğe yeni
bir anlam katmamıştır.

D) “Kişiler” sözcüğü çoğul anlamı katan bir ek
almıştır.

241

8. ÜNİTE

YAZIM KURALLARI

Büyük Harflerin Kullanıldığı Yerler
Sayıların Yazımı

“De, Ki ve Mi”nin Yazımı
Yazımı Karıştırılan Sözcükler

Kazanımlar

➢➢ T.5.4. YAZMA
➢➢ T.5.4.5. Büyük harfleri ve noktalama işaretlerini uygun yerlerde kullanır.
➢➢ T.5.4.8. Sayıları doğru yazar.
➢➢ T.5.4.9. Yazdıklarını düzenler.

5. Sınıf Büyük Harflerin Kullanıldığı Yerler

Büyük Harflerin Kullanıldığı Yerler Örnek: Gazi Mustafa Kemal Paşa, Sayın Doç.
Dr. Ahmet Hilmi İmamoğlu, Avukat Ramazan Er-
➤➤ A) Cümleler büyük harfle başlar. yiğit, Albay Remzi Türkoğlu, Ayşe Hanım, Ali Bey,
Mehmet Efendi, Ahmet Çavuş, Levent Öğret-
Örnek: Egemenlik, kayıtsız şartsız milletindir. men…
Örnek: Dost kara günde belli olur.
Uyarı: Akrabalık bildiren sözcükler büyük harfle
Uyarı: Cümle içinde tırnak veya yay ayraç içine başlamaz.
alınan cümleler büyük harfle başlar ve sonlarına Örnek: Ayşe teyze, Emine hala, Ahmet amca,
uygun noktalama işareti (nokta, soru, ünlem vb.) İsmail ağabey, Hasan dayı…
konur.
Örnek: Atatürk “En büyük savaş, cahilliğe karşı 3. Mektuplarda ve resmî yazışmalarda hitaplar bü-
yapılan savaştır.” diyor. yük harfle başlar.
Örnek: Vatan sevgisi (Sevgi derken bütün var-
lığımızı adamayı kastediyorum.) sevgilerin en Örnek: Sevgili Dostum,
yücesidir. Sayın Müdürüm,
Değerli Öğrenciler,

Uyarı: İki çizgi arasındaki açıklama cümleleri 4. Hayvanlara verilen özel adlar büyük harfle baş-
büyük harfle başlamaz. lar:
Örnek: Kitaplarımı -en yakın arkadaşlarımı- kim-
seye vermiyorum. Örnek: Boncuk, Pıtır, Maviş, Pamuk…

Uyarı: İki noktadan sonra gelen cümleler büyük 5. Millet, boy, oymak adları büyük harfle başlar.
harfle başlar. İki noktadan sonra gelen bölüm
cümle ya da özel isim değilse büyük harfle baş- Örnek: Türk, Alman, Rus; Kazak, Türkmen, Kır-
lamaz. gız, Oğuz…
Örnek: Öfkenin tek bir iyi yanı vardır: İnsan, piş-
man olmayı öğrenir. 6. Dil ve lehçe adları büyük harfle başlar.
Örnek: Konya’dan neredeyse tarih fışkırıyor: ca-
miler, saraylar, hanlar… Örnek: Türkçe, Almanca, Rusça; Kazakça, Aze-
rice, Kırgızca
➤➤ B) Şiirlerde dizeler büyük harfle başlar.
7. Devlet adları büyük harfle başlar.
Memleket isterim
Gök mavi, dal yeşil, tarla sarı olsun Örnek: Türkiye Cumhuriyeti, İngiltere, Fransa,
Kuşların, çiçeklerin diyarı olsun Almanya, Türkiye

➤➤ C) Özel adlar büyük harfle başlar. 8. Din ve mezhep adları ile bunların mensupLarını
bildiren sözler büyük harfle başlar.
1. Kişi adlarıyla soyadları büyük harfle başlar.
Örnek: Müslümanlık, Müslüman; Hristiyanlık,
Örnek: Mustafa Kemal Atatürk, Cahit Sıtkı Ta- Hristiyan; Musevilik, Musevi
rancı, Neşet Ertaş…
9. Gezegen ve yıldız adları büyük harfle başlar.
2. Kişi adlarından önce ve sonra gelen unvanlar,
saygı sözleri, rütbe adları ve lakaplar büyük harfle Örnek: Merkür, Neptün, Mars, Uranüs…
başlar.

244

5. Sınıf Büyük Harflerin Kullanıldığı Yerler

Uyarı: Dünya, güneş, ay kelimeleri gezegen 14. Kurum, kuruluş ve kurul adlarının her kelimesi
anlamı dışında kullanıldıklarında küçük harfle büyük harfle başlar.
başlar.
Örnek: Derste Dünya’nın uydusu olan Ay’ın ha- Örnek: İstanbul Valiliği, Türk Dil kurumu, Banka-
reketlerini öğrendik. cılık Düzenleme ve Denetleme Kurumu, Türkiye
Örnek: Bilim adamları Güneş patlamalarının Büyük Millet Meclisi, Karaman Nüfus Müdürlüğü,
Dünya’ya zararı olmadığını açıkladı. Kadıköy Lisesi, Et Balık Kurumu, Yeşildereliler
Örnek: Herkesin kendine göre bir dünyası var. Derneği, Hız Yayınları…
Örnek: Perdeyi aç da içeriye güneş girsin biraz.
15. Kanun, tüzük, yönetmelik, yönerge, genelge
10. Yer adları (kıta, bölge, il, ilçe, köy, semt vb.) adlarının her kelimesi büyük harfle başlar.
büyük harfle başlar.
Örnek: Medeni Kanun, Türk Ticaret Kanunu, Te-
Örnek: Avrupa, Asya, Afrika; İstanbul, Ankara; lif Hakkı Yayın ve Satış Sözleşmesi, Türk Bayrağı
Üsküdar, Kadıköy; Taşkale, Yeşildere… Tüzüğü…

11. Yer adlarında ilk isimden sonra gelen ve deniz, 16. Kitap, dergi, gazete ve sanat eserlerinin (tablo,
nehir, göl, dağ, boğaz vb. tür bildiren ikinci isimler heykel, beste vb.) her kelimesi büyük harfle başlar.
büyük harfle başlar.
Örnek: Nutuk, Fadiş, Yaban, Hürriyet, Milliyet,
Örnek: Ağrı Dağı, Erciyes Dağı, Kireç Tepe, Van Varlık, Düşünen Adam, Kitap Okuyan Kız, Resmi
Gölü, Tuz Gölü, Fırat Nehri, Ege Denizi, Marmara Gazete, Onuncu Yıl Marşı…
Denizi, İstanbul Boğazı, Konya Ovası, Karaman
Ovası, Süveyş Kanalı, Dizle Irmağı… Uyarı: Özel ada dâhil olmayan gazete, dergi,
tablo, roman, şiir, hikâye, heykel vb. sözler bü-
Uyarı: Özel ada dâhil olmayıp tamlama kuran yük harfle başlamaz.
şehir, il, ilçe, belde, köy vb. sözler küçük harfle Örnek: Yaban romanı, Hürriyet gazetesi, Milliyet
başlar. gazetesi, Varlık dergisi, Düşünen Adam heykeli,
Örnek: Konya ili, Ankara şehri, Kızılay ilçesi, Be- Kitap Okuyan Kız tablosu, Falaka hikâyesi…
şiktaş ilçesi, Ovacık kasabası, Çukurca köyü…
Uyarı: Kitap, makale, tiyatro eseri, kurum adı
12. Mahalle, meydan, bulvar, cadde, sokak ad- vb. özel adlarda yer alan kelimelerin ilk harfle-
larında geçen mahalle, meydan, bulvar, cadde, ri büyük yazıldığında ve, ile, ya, veya, yahut, ki,
sokak kelimeleri büyük harfle başlar. da, de sözleriyle mı, mi, mu, mü soru eki küçük
harfle yazılır
Örnek: Taksim Meydanı, Fatih Mahallesi, Papatya Örnek: Suç ve Ceza, Turfa mı, Turfanda mı?,
Sokak, İstiklal Caddesi, Neşe Apartmanı, Atatürk Leyla ile Mecnun…
Bulvarı… Uyarı: Kitap, makale, tiyatro eseri, kurum adı-
nın hepsi büyük harfle yazılırsa ve, ile, ya, veya,
13. Saray, köşk, han, kale, köprü, kule, anıt vb. yahut, ki, da, de sözleriyle mı, mi, mu, mü soru
yapı adlarının bütün kelimeleri büyük harfle başlar. eki de büyük harfle yazılır.
Örnek: SUÇ VE CEZA, TURFA MI, TURFANDA
Örnek: Topkapı Sarayı, Yıldız Sarayı, Çankaya MI?, LEYLA İLE MECNUN…
Köşkü, Kozlu Han, Ankara Kalesi, Galata Köprü-
sü, Mostar Köprüsü, Tonyukuk Anıtı

245

5. Sınıf Büyük Harflerin Kullanıldığı Yerler

17. Ulusal, resmî ve dinî bayramlarla anma ve kut-
lama günlerinin adları büyük harfle başlar.

Örnek: Ramazan Bayramı, Kurban Bayramı,
Cumhuriyet Bayramı, Ulusal Egemenlik ve Çocuk
Bayramı; Anneler Günü, Babalar Günü, Sevgililer
Günü, Öğretmenler Günü, Dünya Tiyatrolar Gü-
nü…

18. Tarihî olay, çağ ve dönem adları büyük harfle
başlar.

Örnek: Kurtuluş Savaşı, Çanakkale Savaşı, Millî
Mücadele Dönemi, Fetret Devri, Cilalı Taş Devri,
Tanzimat Dönemi…

Uyarı: Para birimleri büyük harfle başlamaz: av-
ro, dinar, dolar, lira, kuruş, liret...

Uyarı: Yer ve millet adlarıyla kurulan birleşik
sözcüklerde sadece özel ad büyük harfle başlar,
diğer sözcük küçük harfle yazılır.
Örnek: Antep fıstığı, Malatya kayısısı, Van ke-
disi, Brüksel lahanası, İngiliz anahtarı, Frenk
üzümü, Maraş dondurması…

Ç) Belirli bir tarih bildiren ay ve gün adları bü-
yük harfle başlar.

Örnek: 23 Nisan 1920, 29 Ekim 1923, 19 Mayıs
1919, 18 Ağustos 2018 Salı günü, 1919 Mayıs’ı…

Uyarı: Belirli bir tarihi belirtmeyen ay ve gün ad-
ları küçük harfle yazılır.
Örnek: Her yıl haziran ayında tatile gideriz.
Haftaya salı gelecekmiş.

D) Tabela, levha ve levha niteliğindeki yazılarda
geçen kelimeler büyük harfle başlar.

246

5. Sınıf Büyük Harflerin Kullanıldığı Yerler

Etkinlik 30

Kazanım: T.5.4. YAZMA
T.5.4.5. Büyük harfleri ve noktalama işaretlerini uygun yerlerde kullanır.
T.5.4.9. Yazdıklarını düzenler.

1. Aşağıdaki cümlelerde yer alan altı çizili sözcüklerin neden büyük harfle yazıldığını,
cümlenin karşısındaki kutucuğa yazınız.

a. Epiktetos “İnsanların ne oldukları, zor Cümle içinde tırnak veya yay ayraç içine alınan
durumlarda belli olur.” diyor. cümleler büyük harfle başlar.

b. Seyit Onbaşı, atalarımızın ne kadar Kişi adlarından önce ve sonra gelen unvanlar, saygı
güçlü olduğunu anlatan en güzel ör- sözleri, rütbe adları büyük harfle başlar.
nektir.

c. Sanat, dünyayı içimizden geldiği gibi Cümleler büyük harfle başlar.
güzelleştirme becerisidir.

d. Geçtiğimiz yıl Karaman Kalesi’nin res- Saray, köşk, han, kale, köprü, kule, anıt vb. yapı ad-
torasyonu bitti. larının bütün kelimeleri büyük harfle başlar.

e. Bu millet Çanakkale Savaşı’nda gü- Tarihî olay, çağ ve dönem adları büyük harfle başlar.
cünü bütün dünyaya göstermiştir.

f. Bu yıl da yeni yıl eğlencelerinin mer- Mahalle, meydan, bulvar, cadde, sokak adları bü-
kezi Taksim oldu. yük harfle başlar.

g. Ülkemiz Asya ile Avrupa kıtalarını bir- Yer adları (kıta, bölge, il, ilçe, köy, semt vb.) büyük
birine bağlamaktadır. harfle başlar.

h. Türk abecesi 1 Kasım 1928’de kabul Belirli bir tarihi belirten ay ve gün adları büyük harfle
edilmiştir. yazılır.

i. Sevgili Anneciğim, Mektuplarda ve resmî yazışmalarda hitaplar büyük
Fiziksel olarak uzaktayım ama kalbim harfle başlar.
hep sizlerle.

j. Dost dost diye nicesine sarıldım. Şiirlerde dizeler büyük harfle başlar.
Benim sadık yârim kara topraktır.

k. Geçen yıl Öğretmenler Günü’nde ilko- Ulusal, resmî ve dinî bayramlarla anma ve kutlama
kul öğretmenimi ziyarete gitmiştim. günlerinin adları büyük harfle başlar.

l. Ders kitaplarının dağıtımı konusunda Kurum, kuruluş ve kurul adlarının her kelimesi bü-
Milli Eğitim Bakanlığı açıklama yaptı. yük harfle başlar.

247

5. Sınıf Büyük Harflerin Kullanıldığı Yerler

Etkinlik 30

2. Aşağıdaki cümlelerde yer alan altı çizili sözcüklerin neden büyük harfle yazıldığını,
cümlenin karşısındaki kutucuğa yazınız.

a. Okulumuzda ikinci yabancı dil olarak Dil ve lehçe adları büyük harfle başlar.
Almanca öğretilmekte.

b. Sevgi ve hoşgörü dini olan Müslüman- Din ve mezhep adları ile bunların mensuplarını
lık, şiddetle yan yana gelemez. bildiren sözler büyük harfle başlar.

c. Türk kadınları Medeni Kanun’la pek çok Kanun, tüzük, yönetmelik, yönerge, genelge ad-
kazanım elde etmiştir. larının her kelimesi büyük harfle başlar.

d. İlçemizdeki Sapanca Gölü, muhteşem Yer adlarında ilk isimden sonra gelen ve deniz,
bir doğa harikasıdır. nehir, göl, dağ, boğaz vb. sözleri büyük harfle
başlar.

e. Osman Hamdi Bey’in “İki Müzisyen Kitap, dergi, gazete ve sanat eserlerinin (tablo,
Kız” adlı tablosu da çok güzeldir. heykel, beste vb.) her kelimesi büyük harfle baş-
lar.

Kurucumuz Gazi Mustafa Kemal
f. Atatürk, bütün dünyanın saygısını ka- Kişi adlarıyla soyadları büyük harfle başlar.

zanmıştır.

g. Bahçemizi Karabaş’a emanet edip ta- Hayvanlara verilen özel adlar büyük harfle başlar.
tile çıktık.

h. Mudanya Ateşkesi ile Türk ve Yunan Millet, boy, oymak adları büyük harfle başlar.
kuvvetleri arasındaki çatışma bitmiştir.

i. İlk yurt dışı gezimizi Almanya’ya yapa- Devlet adları büyük harfle başlar.
cağız.

j. Yapılan açıklamaya göre Mars’ta buz Gezegen ve yıldız adları büyük harfle başlar.
parçalarına rastlanmış.

k. İstiklâl Caddesi, her gün onlarca millet- Mahalle, meydan, bulvar, cadde, sokak adların-
ten insan tarafından gezilmektedir. da geçen mahalle, meydan, bulvar, cadde, sokak
kelimeleri büyük harfle başlar.

248

5. Sınıf Büyük Harflerin Kullanıldığı Yerler

Etkinlik 30

3. Aşağıdaki cümlelerde büyük harflerin kullanımı ile ilgili yapılan yazım yanlışlarını bulup
örnekteki gibi düzeltiniz.

a Evimizin yeni üyesi maviş yine hastalandı. “Maviş”
“Arapçadan”
b Dilimize arapçadan geçen pek çok sözcük bulun-
maktadır.

c Eski Yunan Tanrıları hakkında epey bilgi topladık. “tanrıları”

d Bu yıl kuzey kıbrıs türk cumhuriyeti seçimleri hazi- “Kuzey Kıbrıs Türk Cumhuriyeti”
randa yapılacakmış.

e 2018 yılında Türk dil kurumunun 86. yılını kutladık. “Türk Dil Kurumunun”

f İstanbul boğazında bu yaz da yüzme yarışması dü- “İstanbul Boğazı’nda”
zenlendi.

g Gençler, TEMA vakfı yararına çalışmalara başladı. “TEMA Vakfı”

h Bu eve kira olarak 2000 Türk Lirası istiyorlar. “lirası”
“Milliyet gazetesi”
i Babam her kahvesini içerken Milliyet Gazetesi okur- “Sevgili Arkadaşım”
du.

j Mektuba “sevgili arkadaşım” diye başlayabilirsin.

k Özlem hanım bu evrakları akşama kadar hazırlasın. “Özlem Hanım”

l Orhan Veli’nin pek çok şiiri Varlık Dergisinde yayım- “Varlık dergisinde”
lanmıştı.

Ankara’nın Etimesgut İlçesi ile Sincan’a bağlı Yenice Etimesgut ilçesi”
m Köyü’ne su verilemeyecek. “Yenice köyüne”

n Avrupa İnsan Hakları mahkemesi konuyla ilgili araş- “Avrupa İnsan Hakları Mahkemesi”
tırma yürütüyor.

249

5. Sınıf Büyük Harflerin Kullanıldığı Yerler

Etkinlik 30

4. Aşağıdaki cümlelerde büyük harflerin kullanımı ile ilgili yapılan yazım yanlışlarını bulup
örnekteki gibi düzeltiniz.

“O günlerde bir ünlü ayak bastı Samsun'a
yürüdü etrafına ümitler suna suna bu ateşler içinde “Yürüdü …
a. geçip gelmiş bir erdi” Bu …”

(Faruk Nafiz Çamlıbel)

b. İstiklal marşını osman zeki üngör bestelemiştir. “İstiklâl Marşı’nı”
“Osman Zeki Üngör”

c. Osmanlı’da çok meşhur olan nişancı Mehmet paşa- “Nişancı Mehmet Paşa’nın”
nın ne zaman öldüğü bilinmiyor.

d. Uşak şehri Ege bölgesindedir. “Ege Bölgesi’ndedir”

e. Öğretmenimiz sınavı 13 Mayıs Pazartesi Günü yapa- “günü”
cakmış.

f. Bu hafta Anadolu’nun Kuzeyi yağmurlu olacakmış. “kuzeyi”

g. Bizim üstümüzde oturan Ayşe Teyze çok güzel bö- “teyze”
rekler yapar.

h. Çarşıdan Hindistan Cevizi ve Japon Gülü aldım. “Hindistan cevizi”
“Japon gülü”

i. Marketin kapısındaki levhada “açık” yazıyordu ama “Açık”
kapı kilitliydi.

j. “Leyla İle Mecnun” çok ünlü bir şiirdir. “Leyla ile Mecnun”

k. Doktorlar, tansiyon hastalarını Güneş’e çıkmamaları “güneşe”
konusunda uyardı.

l. Çay, batı Karadeniz’de yetiştiriliyor. “Batı”

250