105 Години од Јозеф Обремски

Јозеф Обрембски за празничниот обреден комплекс во Порече

сите присутни во собата, почнувајќи од децата и внимавајќи никој од нив да не
испушти, искажувајќи на адреса на секој соодветен благослов, во кој местото на
плодноста и родноста ја заменува здравјето: Нека ти је на здравје, нека ти је на
помош свети Јован.
Крстот, кој новоизбраниот кум го добива на Водици од својот претходник и
кој е еден од најважните во обредите на Водокрс се чува во куќата на кумот преку
цела година. По исполнувањето на своите сакрални обврски на Водокрс, кумот
заедно со изминатата почест му го предава крстот на својот заменик, во чија куќа
останува крстот до следната церемонија. И така, заедно со почеста на кум патува
и селскиот крст, преминувајќи од клан во клан и на таков начин ги привлекува
сите во изведбата на ритуалот на Водокрс и Водици и допуштајќи ги сите во
партиципирањето на општата селска светост, каков што е селскиот крст.
Поречани на празникот Свети Трифун (1/II) ги изведуваат сите земјоделски
работи, плетат, само предењето им е забрането.
Празникот Прочка или кај поречани познати уште како Поклади (6-13/I),
претставува голем народен променлив празник. Со овој празник започнуваат долгите
Велигденски пости. Две недели пред Прочка е неделата кога се јаде месо и се вика
Месни поклади. Недела пред празникот е позната како Сирна или кај поречани таа
се вика Бела недела. Во текот на оваа недела се јадат производи од млеко и месени
работи-тиганици. На самиот ден Прочка, кој секогаш се паѓа во недела, преку
целиот ден помладите одат кај постарите на простување: Се спростуат. Напред
оде’а од куќа до куќа, цела недела (редојца). На ово ден Портечаните не плетат и не
предат волна. После вечерата било обичај да се амка едно бело варено јајце, а после
тоа пукале со пушка.

Наредниот ден или така наречен чисти понеделник се чистела целата
покуќнина: Чист понеделник- ќе си соберат што си имат: Све ќе мијеме, ќе
париме. И ќе ќитит кутницата, не зборит. Кога ќе измиет кутницата, одзади ќе
ја врзат мифката и ќе му велит: „Овде ја врззуам на орелот устата, и на змијата
устата, и на волкот устата. На гредите ја фрлиат мифката. Онамо ја врзат
на букујчиките. Да је врзеш на туџиот плот, кокошкитѕе орлот му изјадет. То
маџији се. Што прајит тоа- маџипсница. Ми сторили - ќе ти речат - ми врзали
мифката на плотот- кокошките ми изјадет орелот“ (Обрембски 2001:130-131).

На овој ден поречани се заречени леб да не месат заради заштита на
бериќетот од глувците.

Првата сабота по Прочка е празникот Тодорица (19/II) или Тодорова
сабота. Најголем дел од обичаите се прават во петокот, пред празникот Тодорица.
Поречаните одат во црквата каде сучат и палат една свеќа. Оваа свеќа треба машко
дете да ја изгасни под мишка. Вака изгаснатата свеќа ја чуваат за задравје: Чоек да
се споболит - како тија што жегинат (Обрембски 2001: 131).

Во црквата носат варена пченица, по некое зрно грав и сето тоа го носат во
некое чанче. Овие зрна ги чуваат за здравје на стоката. Покрај тоа месат и по едно
лебче од кое едната половина ја јадат таму, а другата ја носат дома.

На самиот ден на празникот одат во црквата каде се причестуваат за

51

Владимир КАРАЏОСКИ (Прилеп, Македонија)

здравје.
Празникот Летник (1.03 ст.ст. 14.03. нов ст.) е предвесник на пролетта,

почнува да раззеленува тревната покривка и дрвјата. Летник се смета и како почеток
на новата стопанска година. Поречани овој празник го држат и како ден во борбата
против гадојте. На овој ден излегуваат гадојте и затоа поречани на овој ден ништо
не работат. Не метат, иглите за плетење ги кријат, во куќата не се мие. Домаќинката
на тој ден сериозно внимава никој да не мете во собите, бидејќи кршењето на оваа
забрана повлекува и присуство на змии во куќа, смокови, кои тука би ги направиле
своите дувла и тука би живееле преку целата година, сé до нивното одење во нови
дувла. Во таква ситуација не би можело ниту да се уништат, ниту да се избркаат.

За заштита од болви тој ден се прават специјални адети. Се фрлаат грутки
снег во собата, по ќошевите и под дрвениот под каде инсектите под влијание на
топлината оживуваат и се враќаат назад. По неизметениот под се постила долго
грубо ленено платно на кое се поставува задушна гозба и погребен прием, кој се
вика мртвина, и ова дејство се коментира со формулата: Ќе земеш мрцина, пак таке
да превлечеш - бојите да омртват. Како ово што је мрцина и бојите да омртват.

На овој ден поречаните се труделе да видат и да сретнат човек, кој има лесна
рака, некој кој е подобар и кој е поздрав, се со цел таква да биде и годината која
доаѓа. Оној што ќе го види прв тој човек, таков ќе биде преку цела година. Исто
така, секој оној кој сабајлето погледнува низ прозорецот, се труди неговиот поглед
да падне на некоја девојка или момче со добро здравје, а со тоа и тој самиот ќе биде
полесен и поздрав.

Почнувајќи од овој ден постепено се чекало доаѓањето на птиците, кои пред
зимата одлетале. Нивното долетување, а посебно нивниот глас, може да има несакано
магиско влијанија врз судбината на луѓето. Ако тој глас се слушне на гладно срце од
некој човек, тој може да биде разбиен и гласот ќе му донесе или некоја несреќа,
или ќе му се случи некоја несакана последица. За да се избегне тоа, првата работа
која треба да ја направи човекот е веднаш откако ќе се разбуди да касне парче леб.
На таков начин тој е имун од опасностите што доаѓаат од гласовите на птиците
(Обрембски 2002: 76).

Младенци е пролетен празник кој се слави на 22/9 III. Со овој ден започнува
пролетта, а со тоа се поврзани повеќе верувања: На Мученици ластојци ќе дој’ат.
Па тија све на кавга. Све жените ќе се карат. Ластојците ќе дојдат, ќе счирчорат
- здрави - живи - им речеме - дошли пилинјата. Тија од кавга, од карање. Ќе те
разбијат, ќе се карат жени.

Пупунецот - и тоа не чинит. Пупунецот пу, пу, пу ќе ти сторит. Те разбијет,
па ќе ти смрдит душата, ка јајцојна, ка гомнојна.

Па бутин да чујеш прво сефте да матит и тој ќе те разбијет. Ќе речеш:
пуст ми поседел - ме разбил.

Празникот Благоец (7.IV/25. III ) се смета за тежок празник, па затоа тогаш не
се работи: Држиме - тежок празник. Зарок. Ка на летни к- исто на Благојец таке-
од гад. Летник и тој. Исто игли кријеме.

Со Благојец е поврзано и доаѓањето на птиците преселници. Се верувало

52

Јозеф Обрембски за празничниот обреден комплекс во Порече

дека ако наутро гладен слушнеш како кукавицата, пупунецот или прлицата кукаат
тие имаат моќ да те разбијат и не ќе имаш напредок во текот на годината. Затоа
луѓето веднаш по станувањето, практикувале да каснат барем по еден залак леб:
Ќе дој’ет од Благојец кукајцата. Ако не каснеш лебец, ќе те разбијет. Ќе кукнет
куку. Мије гледаме од умирачка све тоа. Те разбијет - ќе ти умрет мајка, ја татко
- нешто фамилија.

Прлица да те разбијет, ќе кршиш садинја. Кај Благојец ќе здојдат тија. Ќе
те разбијет жолнја - на црешни излагат тија - па срцето ќе те болит. Спијале
спи, спи, спи, ќе ти сторит, ќе ти се спијет. Циукале да те разбијет да си бос,
здола се фрлјат набоји, приштови.

Саботата пред Цветници се вика Лазарева Сабота-Лазарици. На овој ден
поречаните ги извршуваат своите тековни работи, орат и сејат, само не предат. Ја
посетуваат црквата каде: В црква носиме на вечер за душа. Да раниш душа. Кој
имат винце, турат на гробојите.

Празникот Цветници поречаните посебно не го славеле. На овој ден ја
извршувале секојдневната работа, а во период од Цветници до Велигден, за време
на Велика Недела, многу често практикувале да се причестуваат.

Велигден е голем народен празник од подвижен карактер, кој секогаш
паѓа во недела. Последната недела пред Велигденските пости се вика Страсна
или Велика недела: Велика Неделја - таја веќе најтежка. Постиме. Тешки пости.
И леб чоек не јадет. В среда кај пладне ќе јадеш, после - Велик Четврток- пак
од град го држиме, Велик Петок, Велика Сабота - кај пладне ќе јадеш. Велика
Неделја работиме - туку не пејат. Тогај Ристос се мачил - го клали, го растегуали
(Обрембски 2001:132).

На Велигден, поречаните променети одат на причесна. Одтаму се враќаат
дома на свечен Велигденски ручек, каде после неколку неделните пости се
омрсуваат. Свечениот славење на Велигден продолжува и во наредните денови,
познати како прв ден Велигден, среден Велигдени, па заден или Мал Велигден. За
време на овие денови поречаните не работат, пијат, јадат, играат и си прават визити
кај роднините и пријателите во околните села.

Како и насекаде во Македонија, Ѓурѓовден (23.IV/6.V) е еден од
најпопуларните и најголеми пролетни празници на поречани и зазема едно од
најпочесните места. Во основата на славењето на Ѓурѓовден се наоѓаат многубројни
обичаи, гатања, обреди и песни кои се посветени на почетокот на земјоделските
и сточарските работи, но исто така и кон култот на билките, што претставуваат
основна мистична и егзистенцијална категорија во животот на луѓето и стоката. Во
поделбата на годишниот циклус на две основни сезони на природата, сакрален и
стопански, лето и зима, Ѓурѓовден е тој празник со кој завршува зимата и започнува
летото, и затоа во народот се вели: Дојде ли Ѓурговден, чекај си Митровден.

Во празнувањето за време на Ѓурѓовден се зачувале поголем дел на
традиционални народни обичаи и верувања кои имаат, пред сé, улога да осигураат
напредок и плодност, здравје и убавина, како кај човекот, посевите така и на стоката.
Во тоа време се изведуваат голем дел на магиски работи кои се врзуваат за почетокот

53

Владимир КАРАЏОСКИ (Прилеп, Македонија)

на новата родна година, за пролетта, разбудувањето на животот и природата, како и
почетокот на пролетните работи.

Светоста на Ѓурѓовден во својата суштина не е ништо друго, освен одраз
на оние промени кои се случуваат во природата, во нивната сакрална кондензација.
Природата, која се буди во живот во ѓурѓовденската ноќ, добива свој врв во полн
расцвет. Во таа празнична ноќ, природата добива таква магиска моќ и мистичка
великолепност чие примање и користење во името на луѓето, во добри и лоши цели,
станува главна содржина на ѓурѓовденските обичаи.

Во Порече, како на секој поголем празник, така и на Ѓурѓовден, девојките
имаат важно учество во изведувањето на обичаите. Нивната улога се состои во
собирање на диви треви и билки за накрмување на стадата. Овој девојчински обред,
исто така е божји обичај кој со своето значење е поврзан и произлегува од посебната
моќ на билките и тревите во ѓурѓовденската ноќ.

Девојките и младите невести пред да почнат со берење на билјето кое го
вршеле покрај реката, се провирале под свиткана леска, за да им биде лесна целата
година. Додека девојките и невестите одат околу црквата и собираат билки за
закрмување на стоката, дотогаш момчињата ги разигруваат коњите. Берењето на
билките било проследено со песната: Ајде на билје, Билјано моме, што ке ми билје,
што ќе ми билје, Цветко овчар, моето либе, билје не носи.

Девојчинското собирање на билки и треви на ѓурѓовденскиот празник мора
да биде изведено пред изгрејсонце, бидејќи само до тоа време се одржува магиската
моќ на растенијата, а посебно пред пукањето на пушките, со што мажите од селата
и од колибите даваат знак дека ноќта завршила, и собраните билки и треви треба
да бидат подложени на определени обреди, бидејќи во спротивен случај тие ќе ја
загубат својата моќ и во однос на нивното магиско дејствување ќе станат безвредни.
И најпосле, и самите собирачки мораат да внимаваат пред тргнувањето на собирање
на билки да не гибнат оган, ниту пак ништо друго што има врска со оганот, тоа значи
огниште, жар, пепел, лопатата за жар или штипки, бидејќи ќе ги лишат гибнатите
билки од нивната магиска моќ.

За време на собирањето нив ги обврзува молчење. Гласниот разговор, а
посебно пеењето, може да наштети на моќта на растенијата: Ќутаница ке берет.
Нне пејат. До тогај билјето се разбијат. Кинат сé штоке им падне на рака и
што ке најдат под ногата. Всушност, видот на собраните, од девојките, треви и
растенија не одигрува специјална улога: Ќе берат трефки секакви - билје. Боже
билје. Секаква трефка је илјачлива на Ѓургоен (Обрембски 2001:132-134).

Кога ќе заклучат дека собирањето завршило, застануваат при некој камен,
труп или скршени дабчиња, ги оставаат врз него собраните билки и опколувајќи ги
три пати, ја пејат песната која специјално е пропишана за таа цел. Оваа церемонија
е многу едноставна: Ќе застоат билјето на дабчики,ке се завртат три пати, па ке
запејат. Отпејувањето на бербата е главниот акт на тој обред.

На Ѓурѓовден сите растенија, билки, треви, цвеќа, дрвја и грмушки добиваат
чудесна моќ, магиска моќ, која треба да биде пренесувана на луѓето, на животните,
на предметите. Во таа ноќ таква посебна сила добиваат секакви магиски обреди,

54

Јозеф Обрембски за празничниот обреден комплекс во Порече

секакви магии. И токму затоа оваа ноќ е ноќ на магиски и баснарски противмагиски
практики. На Ѓурѓовден особено многу била застапена црната магија. Народот го
сметал Ѓурѓовден за меѓник, односно ден кога може да се фати магијата. Оваа
магија во Порече ја изведувале жените. Врз нив спаѓа изведбата на обичајот на
магијата, чија цел е заштитата на сопственото млеко, сопствената благота од
магиската кражба од други и осигурување колку што е можно поголемо изобилство
и добробит.

Празникот Вртоломеј, односно Вртолом-Летни (11.7/24.6), се паѓа
осумнаесет дена пред Петроен. На овој празник денот е најдолг во годината
и сонцето стои највисоко: Па солнце да се вртит. Се мачит Госпуд со него,
апостолите се мачат. Никакви адети немат. Од град таке го држат.

Цел ден ќе седат дома аргатите. Не мрдат нигде. Не предеме. Не ткајеме
- ништо не работиме. Метеме, месиме - домашна работа. Женска работа не
работиме, в бавча не влагаме (Обрембски 2001:135).

Празникот Илинден (2.8-20/7) или како што Поречани го насловуваат
Иликден, се паѓа по три недели по Петроен. Тој ден е посветен на светецот Илија.
Овој ден го празнуваат за заштита од болести и несреќи. На тој ден жените не
работат, а посебно не шијат и не плетат: Женска работа не - игла не фаќаме в
раци. Ќе се десит некоја несреќа, ја глата ќе ти фатит, ќе лежиш весден. Од
болес (Обрембски 2001:135).

Празници - сведните Петкоен и Панделемон се празници кои слабо се
држат. На нив ги работ домашните и полски работи, а само женските работи не се
работат.
Во летните празници спаѓаат и Макавеите. Маквеите (14/1 VIII)- се
дванаесет дена во кои се претскажувало какво ќе биде времето преку целата година,
така што на секој ден се определувал по еден месец во годината: Па тија тогај
ми кажуат Макавејите, што ќе бидет зимава. Ако је ведро да вејет, ќе бидет
студено, мрзлово, ќе се не излагат на двор. Ако је облачно, па ќе ми бидет меко:
врнет и ќе ми бидет тревата. Колку месеци што имат во година, толку Макавеји.
Макајеви ји имат, дванајест. Колку месеци, толку Макавеји. Исто месеци, што и
врват. Две неделји - исто месеци.
Макавеите за разлика од другите празници се денови кога се работело,
бидејќи тие паѓаат во екот на главната сезона за работа. Поречани само првите два
од овие денови не ги работеле заради заштита на летнината: Ќе запокладиме за
Богоројца и ќе ји фатиме Макавејите. Два дни седе ји држиме. Не работиме- и
машка и женска работа не работиме. Од времинја, од времето- да не удрит снег,
да се не зотрет стока, беричето(Обрембски 2001:136).

Празникот Голема Богородица се смета како сведен на повеќе села во
Порече: Не го држиме. Делник. Ќе си бидеме со гостите дома. Кој немат гости,
ќе си работат.

Свети Јован (11.IX/29.VIII) се смета за најтежок пост. Тој ден не се јаде
мрсно, па дури и производи од растително потекло: Па го постиме - пост. Го

55

Владимир КАРАЏОСКИ (Прилеп, Македонија)

држиме. Не работиме. Метеме - за вршење, за шума тоа је празник. Не предеме,
не ткајеме. Игли не кријеме, па ќе го постиме. Го држиме празник. Бог се мачил.
Светец је. Па ќе го држиме.

Свет Јован - дип го држиме. На него сме изгорели, од тогај никаква работа
не фаќаме. И постиме. А исто когај сме изгорели, шума свите аргати берили. И леб
не месиме. Мије изгорефме. Ми је страф веќ да намнисам. Од свекаква несреќиа: од
огонј, од вода, од све. ќе го држиш празник – тој (Обрембски 2001:136).

За време на празникот Мала Богоројца кој се паѓа на три неделји по Голема
Богоројца, шест дена пред Крстоен, поречани одат на гости во Манастир. На овој
ден едни работат, а други празнуваат: Женска работа - ич. Куќна седе. Служит се
литурѓија на Манастир. Од нестреќа, од болези - за здравје (Обрембски 2001:137).

Денот на светецот Аранѓел, Арангелоен некои села во Порече го имаат како
своја селска слава. Овој ден луѓето претежно го држат за здравје: Тој од болест је. За
здравје го држиме, од болест. Тогај веќе ништо не фаќаме. Ја ка зимоска - од некоја
чара, нешто. Ништо не работиме тогај. Седе леб што ќе печеме. Нешто стоката
работиме, друго не работиме. Бачица морат да работит - млеково не чекат.

Празникот Вртолом зимни паѓа еден месец по Аранѓелоен. По овој празник
денот се намалува и оди кон есен и зима. На овој ден не се плете, не се преде, а
старите се зарекле на зимен Вртолом и стока да не крмат на тој ден: Зимни вртолом
- не работиме, не крмиме брави - од брлјајца - да не ми се вртат овци.

Празникот Крстовден (27/14.IX.) паѓа шест дена по Богоројца. И на овој ден
не се јади ништо мрсно, па дури ни растителнмо масло, се пости: Празник - и тој
го постиме. Не работиме - па слабо го држат. Женска работа не работиме. Да
орат - не. Шума, слама. Да работиш - не знам што ќе бидет. Ти је страф од некоја
несреќа.

Крсто’н - велат - гадојите се кријат. Што им даено до Крстоен. Крс што
ми је вера. Како го клали старите, како го спомнали, да го држиме. Сведен је
(Обрембски 2001:137).

Почнувајќи од 24/11 IX се празнувале Мартиној празници, кои траеле
седум дена, а посебно се празнувале првите три дена. На овие празници поречани
не работеле ништо со цел да ја заштитат стоката и луѓето од нападите на волци:
когај ќе бидет прв Мартиноји Празник. ќе скриеме игли, да се не видат, метлата
ќе скријеме. Распуштенија- на двор ќе зараааботиш: декај си не работил тога
(Обрембски 2001:138).

Петкоен е сведен за кои поречани велат дека на овој ден се „заклучувале“
сите болести и овој ден тие го почитуваат и држат како ден посветен на здравјето:
Петкоен велат је заклуч на болезине све. На треска, на огница - све. Сегај не
работиме. И од тогај сведни се кани на вечер.Од здравје го држиме.

Селските празници кои се прославуват во текот на целата година, а кои Јозеф
Обремски ги забележал при својот престој во Порече, како и обичаите, обредите
и верувањата кои се изведуваат за време на овие празници, во целина гледано ја
изразуваат желбата на заедницата да влијае на натприродните сили кои го загрозуваат
не само земјоделството, туку и целокупното стопанство и луѓето, и влијаат лошо врз

56

Јозеф Обрембски за празничниот обреден комплекс во Порече
нивното здравје.
Литература:
Кличкова, В. (1960) Божиќни обичаи во скопската котлина, [во:] Гласник на
Етнолошки музеј. Скопје.
Китевски, М. (1983) Златна чаша. Скопје.
Обрембски, Ј. (2001) Фолклорни и етнографски материјали од Порече, Кн. I.
Скопје-Прилеп.
Обрембски, Ј. (2001а) Македонски етносоциолошки студии, Кн. II. Скопје –
Прилеп.
Обрембски, Ј. (2002) Македонски етносоциолошки студии, Кн. III. Скопје –
Прилеп.
Обрембски, Ј. (2003) Порече 1932-33. Скопје – Прилеп.

57



Соња ЗОГОВИЌ (Прилеп, Македонија)

ОБИД ЗА СОПОСТАВУВАЊЕ НА НЕКОИ ОБИЧАИ ОД
МАКЕДОНИЈА ВО ИСТРАЖУВАЊАТА НА Ј. ОБРЕМСКИ

СО СЛИЧНИ ПОЈАВИ ВО ПОСТАРАТА ИСТОРИЈА

Благодарение на несебичната работа на теренот на голем број научни дејци, до денес
се сочувани сведоштва за многу обичаи1, верувања и култови, коишто биле практикувани низ
Македонија до средината на XX век. Во овој труд ќе се обидам да се осврнам, првенствено
врз обичаите поврзани со установата непосредно поврзана со начинот на склучување на
брак и нејзиниот однос со семејството и со пошироката заедница во Порече, од една страна,
а истите да ги споредам со сличните состојби и начини на воспоставување на овој вид на
заедница, според изворите, во древната историја, од друга страна. Она што е забележано за
оваа установа во Порече не било непознато и во другите општества и општествени заедници
на даден степен од општествениот развој на било која заедница во светот во древниот период,
а понекаде и до денес. Така на пример, за откупот на невестата во Македонија, пишувал Ј.
Обремски, за сличен таков обичај во Месопотамија и кај Енетите, Херодот, додека, пак, за
истиот обичај применуван во Рим до крајот на Републиката, освен летописците, сведочат
и сочуваните древни закони. Според тоа, како и сè друго во историјата, една установа се
појавува на одреден степен од општествениот развој на една заедница и живее и делува
во неа додека, повторно, под притисок на новите општествени појави и пројави не биде
променета, или, пак, додека сосема не исчезне. Може да се случи и поинаку. Овој древен
обичај, со текот на времето да исчезне и повторно да се појави кога за тоа ќе се создадат
слични услови на некогашните, само што во новосоздадените услови обичајот ќе биде

1 Според етнолошките толкувања поимите обичај и обред се еднозначни, за разлика од
јазичните, кадешто обредот обично се толкува како: поредок - верски, религиозен,
нешто што се заветува (остава во аманет), распределба на работите и времето, договор,
согласност, за разлика од обичајот, којшто се одредува како: природа, характер, ќуд,
навика усвоена/прифатена како природна, а се однесува на посебни дејствија или
животни правила установени по традиција, но и непишан закон, начин на живеење,
за што сведочи и поговорката: Обичајот е поцврст (постар) и од законот. (Даль В. И.,
Толковый словарь живого великорусского языка. В четырёх томах. Том второй. М. Изд-
во Русский язык 1999, 618-619; 637-638; Словарь русского языка XI-XVII вв. Выпуск
12 (О-Опарный) М. Н. 1987, 166, 216; Речник на македонскиот јазик со српскохрватски
толкувања. Фототипско издание. Т. II. О-П. Детска радост. Скопје 1994, 8, 16). За
укажаната помош во однос на правилното толкување и разбирање на овј поим и се
заблагодарувам на проф. Светиева Анета.

59

Соња ЗОГОВИЌ

видоизменет, што ќе се обидам да објаснам на странициве на овој труд.

Клучни зборови: Балкански полуостров, Македонија, Ј. Обремски, Херодот, римски
правни одредби, традиција, обичаи.

При истражувањето на земјописно-општествено-политичките сфери на
контактните зони, посебно оние од областа на културните и на цивлизациските
пројави, кои биле/се мошне интересни за проучување, од проста причина што на
местата кадешто се допирале/допираат различни етноси, култури и цивилизации
доаѓало/доаѓа до неверојатни споеви, чии последици се, помалку или повеќе,
успешни. Истото се случува и со одделните науки. Една иста или слична општествена
или природна појава различно се толкува од стручњаците, бидејќи сите тие тргнуваат
од сопствените искуства и од спознајните дострели. Заради делумно доближување
на спознајните можности и стекнатите искуства во одделни научни области, на овие
страници ќе се обидам да ги доближам и донекаде обединам сознанијата од областа
на историјата, обичајното право и етнологијата за сите заедно антрополошки да
бидат проследени, за да се добие поверна слика за обичајот сврзан со откупот на
невестата во Порече, којшто треба да се спореди со сличните древни обичаи зарди
тоа што: „Систем сродства је старији од државног система, власт је рођена пре
настанка државе. [...] Систем сродства се да реконструисати на основу митова и
легенди. Обичај је старији од организоване власти и оставио је трага у миту и онда
када је у пракси био заборављен.Сеħање је тачка где се додирују историја и мит;
у оба случаја ради се о прошлости која је деловала у сфери морала и религије и у
историјско доба“ (Mirković 2008: 7).
Во 30-те години од минатиот век, во планинските краеви на Порече,
теренските истражувања од областа на македонската народна култура биле
обавувани од познатиот полски антрополог Ј. Обремски, ученик на уште попознатиот
К. Мошињски. Тоа што од средината на XIX век во Европа се јавува, а со помал
интензитет, може да се каже дека сè уште трае, повеќе како одраз на времето на
преодниот период, дополнет со своевидна човечка радозналост, потреба да се
истражува, но и како општоприфатен моден тренд во научните, во уметничките,
но и во љубителските кругови, е пројавата на особен интерес спрема, на некои
места, сè уште, живите, а на други, сочуваните до одреден степен културни пројави
поврзани со животот, битот и светогледот на тогашните луѓе од Централна и Јужна
Африка, некои делови од Азија, островите во Тихиот Океан, одделни делови на
Америка населени со домородно индијанско население, многу поблиски, според
нивниот светоглед до времето на распадот на првобитната заедница, кадешто според
сфаќањата и припаѓале, отколку до сопствените, но туѓи современици. Меѓутоа,
овде мора да се нагласи дека носителите на овој, условно речено првобитен или
првичен светоглед, сами тоа многу остро не го чувствувале во однос на своите
градски соседи, туку напротив, склони кон потполно неразбирање, па дури и без
било каков обид или труд да ги сфатат или, на било кој начин да им се приближат,
многу повеќе биле склони граѓаните. Самиот Ј. Обремски, којшто бил непосреден

60

Обид за сопоставување на некои обичаи од Македонија во...

сведок на однесувањата на двете страни запишал: „За антрополошките проучувања
[...] било карактеристично тоа што главните теории, насочени кон објаснување на
различните културни институтции кои се универзални или главно провинциска
појава, биле констриурани најмногу на фактите изведени од чудните и егзотични
општества и култури. Полето на примитивната култура, онаква каква што постои
дури и до денешни дни меѓу селаните на Балканот, во Источна Европа или на
Пиринеите, било оставено настрана од главниот интерес и теоретските согледувања
на антропологот. [...] главната причина лежи во постојаната предрасуда дека оваа
култура претставува само дезорганизирана мешавина на дивјачко наследство, која
рапидно се менува, а не одредена особена сопствена културна структура, чиешто
проучување може да биде од општ интерес. [...] Но, колку што повеќе антропологот,
во своето проучување на примитивната култура, го следи фундаменталниот
институционален принцип, уште повеќе ќе најде научен интерес во заедницата
на европските селани. И, од друга страна, колку повеќе ќе бидат гласни и точни
неговите генерални принципи за методот и за финалните теоретски заклучоци за
обичаите и институциите на примитивните општества, толку повеќе ќе бидат во
можност да ја докажат својата вредност во европската етнологија“ (Обремски 2002:
53).
Врзувајќи ја својата судбина за изучувањето, меѓу другото и на установата
откуп на невестата, Ј. Обремски приметува дека за разлика од неговите колеги,
привлечени од бајковните предели на другите континенти, кои се определиле за
сосема непознати истражувања, неговото решение да ја истражува народната
култура во Македонија изгледало многу приземно. Меѓутоа, се покажало дека
во времето на неговото доаѓање и за време на неговиот престој во Македонија,
овој горлив проблем го тиштел образованото градско население и ги бранувал
т.н. интелектуални кругови во тогашна Југославија, што може да се проследи
преку масовниот одзив во тогашниот печат, во којшто се повикувало и се барало
укинување на овој древен обичај. Возбудата, предизвикана од интелектуалниот
повик за укинување на овој древен обичај, за жал, била плод на најобично
незнаење и неразбирање на неговата древна суштина, а освен тоа, покажувала
не само неразбирање, туку и незаинтересираност и негрижа спрема севкупниот
општествено-обреден животен круг на селското население во нивната непосредна
околина, а преку јавниот повик во печатот укинувањето на оваа установа било
огласено и прикажано како задоволување на закаснетата правда, спроведена во име
на ослободување на жените од понижувачката улога во семејството.
Израснати во еден сосема друг свет и стремејќи се, од петни жили, по
секоја цена да му се доближат на тогашното европско општество и на неговите
општетвени правила, а незнаејќи дека и на многу места низ Европа, исто така, биле
во употреба слични установи, тогашниот градски слој во Македонија се ставил во
улога на џелат на сопствената традиција. Всушност, оваа жестока расправија со
сопственото културно наследство го поттикналa Ј. Обремски при истражувањето
да започне, заправо од овој обичај.
Населението во Порече, како и во другите делови од Македонија во

61

Соња ЗОГОВИЌ

периодот кога Ј. Обремски започнал со истражувањата (1932), живеело во два типа
на селски заедници, коишто биле уредени по крвносродничка и територијална
основа. На првиот тип на заедница му припаѓала и селската задруга, чија големина
била променлива и се состоела од 10-20, а во посиромашните од 60-100 члена во
побогатите семејства. Значи „Чланови задруге су везани крвним сродством, али
их на окупу држи заједница интереса, пошто им је имање или рад заједнички.
[...] Јединство задруге је оличено у једном заједничком старешини, који се зове
домаħин, стопанин, газда, кесебашија“ (Филиповиħ 1937: 453-454, 457-460).
Бидејќи задругарите живееле на своите имоти, селото претставувало основна
територијална заедница со сопствен поредок на уредување (Обремски 2001: 263-
264; Бенвенист 2002: 144 ).
Во периодот кога Ј. Обремски престојувал во Порече, бракот бил склопуван
на три основни начини според древните обичаи: по пат на мирен договор на двете
заинтересирани страни (со откуп на невестата), со бегање на невестата во случај
да не се постигнел договор и со грабнување на невестата (Филиповиħ 1937: 247-
261). Која била суштината на откупот на невестата? Според Ј. Обремски, тоа било
пренесувањето на богатството (Обремски 2001: 109-111), што требало семејството
на зетот да го заврши до доаѓањето на невестата во домот на сопругот.
Брачниот договор при откупот на невестата започнувал со посетата на
таткото на младоженецот во домот на невестата и со барање согласност од таткото
на идната невеста. Ако се постигнел договор, тогаш на сцена стапувале женските
членови од семејството на девојката, коишто идниот свекор (или старешината
на задругата, во зависност од семејната заедница на зетот) го дарувале, а тој
бил обврзан дарот, малку, ама да го плати. За време на ова првично договарање,
според обичајот, идниот свекор однапред плаќал дел од парите што биле наменети
за откупот на невестата, истовремено земајќи учество и во надополнувањето на
миразот (Филиповиħ 477-483; Обремски 2001: 247-261, 109-111).
После првичниот договор следувал стројот, на којшто и двете страни се
договарале околу крајната сума на откупот, како и околу сите заемни обврски
што требало да следат при склучувањето на бракот. При договарањето за време
на стројот, младоженците не учествувале туку само нивните татковци со одбрани
пријатели и роднини. Последен збор при договарањето за конечниот износ на
откупот на невестата го имале стројниците на момчето, коишто подеднакво ги
уважувале и барањата на родителите на девојката и можностите на домот на зетот,
најдувајќи средно решение и внимавајќи, при тоа, никого да не e оштетат. Половина
од сумата на договорениот откуп требала одма да се плати, додека другиот дел се
плаќал за време на свадбениот чин (Обремски 2002: 55-56, 249-251; 2001: 109-111).
За време на стројот, девојката ги дарувала сите стројници од двете страни.
Кај посиромашните во стројот учествувале по 10 стројници, додека кај богатите,
бројот на стројниците можел да се движи меѓу 30 и 40, па дури и повеќе. Подароците
што ги добивале стројниците биле одма плаќани од страна на идниот свекор,
додека парите ги земал таткото на невестата, а нешто можела да добие и таа. За
време на стројот младоженците разменувале драгоцени подароци, а се што тогаш

62

Обид за сопоставување на некои обичаи од Македонија во...

невестата добивала од идниот свекор и од стројниците останувало во нејзина лична
сопственост (Обремски 2002: 55-56, 251).
Последните и најважните размени се извршувале за време на свадбата кога
избраната дружина на зетот одела да ја земе невестата и да ја донесе во нејзиниот
нов дом. Најважни актери во свечената свадбена поворка што одела по невестата
ја чинеле: таткото на момчето, нивниот кум, вујкото на момчето како водач на
свадбената поворка, двајцата девери и останатите роднини заедно со другарите
на зетот. Кога свадбената поворка веќе била во домот на невестата била давана
последната сума од откупот, којашто се состоела во размена на драгоцени подароци
меѓу зетот и браќата и сестрите на невестата. Во меѓувреме биле изложени
највредните делови од невестинската облека, коишто заедно со ковчегот во којшто
бил миразот и свадбените дарови за роднините од новото семејство го земале
другарите од зетот, додека, пак, грижата за него паѓала врз плеќите на вујкото на
зетот, водачот на свадбената поворка. По пристигнувањето во домот на момчето,
девојката ги дарувала неговите роднини, со што и службено завршувал последниот
чин на свадбената свечаност (Обремски 2002: 56-58, 111).
Врз основа на анализата на овој обичај, Ј. Обремски правилно заклучил
дека сумата дадена за откупот на невестата, како и за даровите добиени и давани
за време на предбрачните и на брачните обреди била наизменична со вредноста на
миразот и на даровите на невестата (Филиповиħ 477-483; Обремски 2002: 54-58,
247-261.). Според тоа, може да се примети дека во овој поречки обичај, сè уште
биле сочувани основните делови на древната латинска формула: do ut des, чие
значење давам за да добијам било применувано и во нашата народна традиција на
истиот начин.
Обичајот поврзан со откупот на невестата, Ј. Обремски го истражил од
повеќе аспекти: стопански, општествен, воспитен, морален и психолошки. Секој
од овие видови на однесување во семејството, во пошироката заедница и во
општествтото бил тесно поврзан со чинот на откупот, како своеобразен начин на
обредно однесување и делување (Филиповиħ 477-483; Обремски 2002: 58-82, 247-
261).
Освен во Порече, за обичај поврзан со откуп на невестата, известува и
Херодот во својата Историја (Херодотова Историја 1966), кадешто ги опишува
поредокот и природата на односите на етничките заедници коишто живееле на
територијата на Месопотамија. Уште на почетокот, пред да почне да ја изнесува
суштината на обичајот во Месопотамија, Херодот, попатно забележал: „Према
моме мишљењу, најпаметнији им је овај обичај; а исти такав постоји, како сам чуо,
и код илирског племена Венета“ (Херодотова Историја 1966: 93). Оваа попатна
напомена за Венетите е важна, бидејќи освен на Јадранското Море2, етнос со
слично име, Енети, бил забележан и на Централниот Балкан и во Мала Азија3.

2 Katićič R., Antenor na Jadranu, God. CGI, knj. XXVI/24, 1988 Sarajevo, s.7-8,12. Напоменува
дека со Антенор на запад заминале и Енетите/Венетите, чии преселби биле дел од оние
на Староблаканците на средоземноморскиот простор.

3 Budimir M., De macedonum nominis vi atque origine, ŽA, XVI, 1966, s. 179-180.

63

Соња ЗОГОВИЌ

Овие Венети/Енети, етнички биле дел од Старобалканците, меѓутоа, Херодот, за
жал, не оставил никаков друг поконкретен податок за нив, освен што запишал
дека и кај нив бил забележан сличен обичај како и оној во Месопотамија, (само
што на тоа место точно не било наведено за кој предел во Месопотамија станува
збор) за когошто раскажува дека еднаш во годината од секое село сите веќе стасани
за мажење девојки биле донесувани на едно место. Таму се собирале и многу
мажи. Кога се било подготвено се започнувало со свечениот чин. За таа пригода,
овластениот гласник станувал и почнувал за една по една од девојките да нуди
откуп, нагласувајќи, при тоа, дека купувачот бил обврзан обавезно и да се ожени
со девојката, а тоа го изјавувал пред сите. Понудата започнувала со најубавата
девојка, а завршувала со најгрдата. Бидејќи за првата најубава девојка секогаш
се добивале многу пари, за секоја следна и понеубава откупот се намалувал.
Најбогатите бабилонски младоженци секогаш се натпреварувале кој ќе даде повеќе
за најубавата девојка. За разлика од нив, сиромашните младичи не гледале на
убавината на девојките, туку едноставно да се оженат, бидејќи за погрдите девојки
добивале и мираз. По завршувањето на откупот на најубавите девојки, гласникот
ги изведувал најгрдите или сакатите нудејќи со нив најмал мираз. Миразот за овие
девојки го давале најубавите девојки, помагајќи им на тој начин и тие да се омажат.
Никој не можел да ја омажи својата ќерка за когошто сакал, ниту, пак, некој можел
да ја однесе дома без да потврди дека со откупената девојка ќе се ожени. Во случај
некој од паровите да не се сложувале во бракот, пак, според законот, младоженецот
бил должен да собере пари, со коишто на сите оние што дотогаш не учествувале
во натпреварувањето им било овозможувано да земат учество при откупувањето на
девојките (Херодотова Историја 1966: 93).
Херодот го изнесол тоа што го чул или знаел и ништо повеќе за овој обичај
не напишал. Она што ни го оставил, иако недоволно, сепак овозможува да се
направи обид за споредба со обичајот при откупот на невестата во Порече. Додека
во Порече стројниците пазеле откупот да биде еднаков, или, близу до вредноста
на миразот на невестата, во Бабилон од парите на богатите младоженци биле
подмирувани, како откупот на најубавите така и миразите на сиромашните девојки
(Херодотова Историја 1966: 93).
Староста на овој обичај може да се следи во обичајното право на низа
етноси, во древните спевови, но и во остатоците од јазиците. Осврнувајќи се на
дарот и на неговото значење, Е. Бенвенист напишал: „Први облик, dṓs, је основа на
-t-: то је пандан латинском dōs (основа dōt-). У латинском, реч се специјализовала:
то је мираз, дар који невеста донесе удајом, понекад и супругов дар за откуп
девојке (Бенвенист 2002: 42). Понатаму, авторот продолжува со објаснувањата на
зборовите изведени од дар и дарување, за да заклучи дека „ствар која се даје на дар,
поклон који се чини да би се узвратио“ (Бенвенист 2002: 42), повторно нè враќа на

Сметал дека Венетите како дел од старобалканските етноси етнички биле блиски со
Македонците, Бругите/Бригите, Дарданците, Кауконите и Пафлагонците со коишто и
по преселувањата во Анадолија, особено со последните два етнса останале и понатаму
да живеат во соседство.

64

Обид за сопоставување на некои обичаи од Македонија во...

древната основа на обичајот поврзан со откупот на невестата, којшто во исто време
бил разбиран како дар, откуп, но и како мираз, за што пишува и Херодот, правејќи
алузии на зборовите дар и дарување во друг контекст, а коишто семантички сосема
исправно ги објаснил и Е. Бенвенист (Бенвенист 2002: 42; Херодотова Историја
1966: 226). Сите овие примери, без оглед на временската оддалеченост, етничката
припадност и земјописниот предел, се однесуваат на дејности и дејствија
истовремено поврзани и со откупот и со миразот, бидејќи овој чин во свеста на
древните луѓе суштински не се разликувал.
Како што веќе беше споменато, во римското обичајно право и во делата на
римските летописци стои сочувано сеќавањето за суштествувањето на големото
семејство, consortium-от (Stojčević 1968: 61-71, 113-116, 251-253; Puhan 1970: 158-
161; Stanimirović 2006: 75-77), пандан на нашата задруга. Значи, сосема нормално
е во тој период од општествениот развој на Рим, во агнатските семејства, да се
појават и бракови по пат на грабнување (raptus mulierum), со размена на жени и со
откуп (coemptio).
Според изворите, еден од најстарите облици на склучување на брачна
заедница било веќе споменатото грабнување на невестата (raptus mulierum). За
овој древен начин на склучување на брак сведочат легендата за грабнувањето на
Сабињанките, од една и обредот при посветувањето на Весталките, од друга страна
(Puhan 1970: 165; Mirković 2008: 55). За време на церемонијата на посветувањето
на Весталките, идните свештенички буквално биле земани од страна на Врховниот
свештеник уште во детска возраст (околоу 6-та година од животот), додека во време
на самиот чин на посветувањето биле облечени како невести (Mirković 2008: 55). При
земањето од родителскиот дом тие биле ослободувани од власта на pater familias-от,
со што ја губеле и врската со својот род (Mirković 2008: 57). Овие елементи, покасно
биле присутни и при склучувањето на брак по пат на coemptio, односно фиктивно/
привидно купување на невестата по пат на склучување на договор во облик на per
aes et libram (Puhan 1970: 165). По се изгледа, овој начин на склучување на брак
по пат на coemptio (од cum=со и emere=купува), означувал купување на жената
по пат на mancipium (Stojčević 1968: 70, 43, 59,68, 102, 107, 120-121; Puhan 1970:
161-163), којшто во раната историја на Рим претставувал купопродажен однос за
склучување на брак преку откуп на невестата (Stanimirović 2006: 74-79), којшто
во неговата подоцнежна историја претставувал само симболично купување на
невестата. Склучување на бракови по пат на coemptio или привидно купување /
давање откуп за невестата се спроведувало во форма на купопродажен однос,
како што погоре беше наведено во облик на per aes et libram, којшто претставувал
формализирана постапка со којашто се пренесувала сопственоста од едно на друго
лице, што сведочи за неговата длабока старост. Овој облик на склучување на брак
бил остаток од првобитната заедница и сведочи за некогашното вистинско купување
на жените. Нaчинот на склучување на овој вид на брак се одвивал според однапред
постоечките облици и зацртаните формули. Paterfamilias-от на родот од којшто
потекнувала невестата во присуство на libripens-от и на пет сведоци ја предавал
невестата на paterfamilias-от на зетот или нему лично, ако овој бил sui iuris, а зетот,

65

Соња ЗОГОВИЌ

ако бил носител на сопственото право, а ако не тогаш неговиот paterfamilias на
старешината на родот на невестата му давал nummus unus (ситни пари) во знак
на откуп за невестата. По завршувањето на овој купопродажен однос меѓу двете
заинтересирани страни се сметало дека бил заклучен законски римски брак (Puhan
1970: 165; Stanimirović 2006: 73-74).
Како што претходно веќе беше нагласено, во Рим постоеле три начини на
склучување на законски бракови и тоа:
во облик на confarreatio;
coemptio;
usus.
Пред заклучувањето на законскиот брак во Рим, како и кај нас, му претходела
веридбата (sponsalia), чија суштина се состоела во взаемно давање и примање на
ветувања, обврски, но и дарови. Овој начин со изразување на свечениот sponsio бил
обавуван помеѓу родителите на идните брачни другари, кадешто pater familias-от
на вереникот свечено се обврзувал дека идната невеста ќе биде прифатена како
жена на дотичниот младоженец или како ќерка во родот. За време на римската
веридба, како и при договорот и стројот во Порече, присуството или неприсуството
на идните сопружници, немало некое правно значење, можеле, а и не морале да
присуствуваат на веридбата / стројот. Веридбата претставувала свечана обврска на
pater familias-от на зетот дека бракот морал да биде заклучен. Ако од било какви
причини, се случело една од странките да не го исполни даденото ветување или
преземената обврска за време на веридбата и да ја раскине, тогаш оштетена страна
имала право да бара надомест на штетата и враќање на даровите.
При склучувањето на брак со manus во облик на coemptio, бил вклучуван и
посебен договор, со којшто се одредувала висината на миразот. Оттаму, во древниот
Рим, како и до неодамна во Порече, предбрачните договори и миразот имале
слични основи. Додека опстојувал consortium-от како поширока агнатска заедница,
обврската преку миразот да учествува во олеснувањата на пошироката агнатска
заедница, паѓала само врз жената. Состојбата битно се променила со појавата на
новата семејна заедница familiae или domus, кадешто обврските за опстојувањето
на заедницата биле пренесени и врз младоженецот, чии предбрачни дарови секогаш
биле во висина на миразот (Puhan 1970: 167-170; Stojčević 1968: 70-71, 73-77).
Врз основа на досега изнесениве податоци и сопоставувањата на обичајната
правна практика во древниот Рим и во Порече, може да се заклучи дека на одреден
степен од општествениот развој светогледот и односите меѓу луѓето биле/се и ќе
бидат многу слични.

66

Обид за сопоставување на некои обичаи од Македонија во...

Литература:
Обремски, Ј. (2001) Македонски етносоциолошки студии, кн. II, ред. Т. Вражиновски.

Скопје-Прилеп.
Обремски, Ј. (2002) Македонски етносоциолошки студии, кн. III, ред. Т.

Вражиновски. Скопје-Прилеп.
Филиповиħ, М.С. (1937) Етничке прилике у Јужној Србији. Споменица

двадесетпетогодишњице ослобођења Јужне Србије 1912-1937, ур. А. Јовановиħ.
Скопље.
Бенвенист, Е. (2002) Речник индоевропских установа. Привреда, сродство,
друштво, власт, право, религија. Сремски Карловци-Нови Сад.
Херодотова Историја (1966). Суботица.
Mirković, M. (2008) Rea Silvija i sedam rimskih kraljeva. Srodstvo i vlast u ranom Rimu.
Beograd.
Katičić, R. (1988) Antenor na Jadranu, god. CBI, knj. XXVI/24. Sarajevo.
Budimir, M. (1966) De macedonum nominis vi atque origine XVI. Skopje
Stojčević, D. (1968) Rimsko privatno pravo. Beograd.
Puhan, I. (1970) Rimsko pravo. Beograd.
Stanimirović, V. (2006) Najstariji oblik rimskog braka. Нови Сад.

67



Илија ВЕЛЕВ (Скопје, Македонија)

СРЕДНОВЕКОВНАТА ДУХОВНА И КНИЖЕВНА
ТРАДИЦИЈА ВО ПОРЕЧИЕТО

Во рефератот се задржувам врз поголемиот број на изградени цркви и манастири
во тој крај од Македонија, од кои некои биле значајни скрипториуми каде што се пишувале
и преписувале ракописни книги. Во нив работеле и истакнати книжевни дејци, од чиешто
ракописно наследство дел е сочуван сè до денес. Еден дел од ракописите се чуваат надвор
од Македонија, а во последните 20-тина години од истиот крај се открија и непознати
ракописи. Тоа е сведоштво дека во Поречието била жива и активна духовната и културната
традиција, која извршила своевидно влијание и во народната традиција кај месното
население. Богатото собрано и протолкувано духовно и народно наследство што Обрембски
го анимирал е само уште еден изворен пункт за потврдуванјето на овие наши констатации.

Поречието е област во Република Македонија, којашто покрај географската и
општествено-административната заокружена посебност, сè повеќе стекнува статус
и на сопствено препознатлив духовен и културен интегритет при проследувањето
на македонската традиција во историски и во современ контекст. Ваквата посебно
орамена духовна, народна и културна традиција во овој крај од Македонија ја
забележал и нагласено ја анимирал Јозеф Обрембски, истакнат полски етнолог и
социолог кој извршил изворни истражувања во периодот на 1932 и 1933 година.
Сочуваните изворни материјали, што на самиот терен тој ги собрал, ја рефлектираат
посебната социолошка и културолошка рамка во глобалниот опис на македонскиот
културноисториски и современ идентитет. На извесен начин неговите истражувања
само ги мотивираат денешните пристапи овој регион да се набљудува и како посебно
заокружена духовна и културна рамка. Оттука произлегува и оправданоста, извесно
истражувачко внимание да и се посвети и на средновековната духовна и книжевна
традиција во Поречието.
На географско-структурен план Поречието се лоцира како планинска
област по средниот тек на реката Треска, чиишто граници се омеѓени со планините:
на исток меѓу Даутица, Караџица и Сува Планина; на север со Сува Гора, на
запад со Челоица и Песјак, а на југ со Бушева Планина. Оттука и сосема лигично
произлегува називот на самиот топоним Поречие, што означува област по течението
на река. Административниот и културен центар е манифестиран во некогашното
село Брод, а денес градот Македонски Брод, пропратен со 50-тина други населени

69

Илија ВЕЛЕВ

места1. Средновековната духовна и културна традиција во Поречието директно се
развивала под влијанието на Охридската духовна и книжевна школа на светите
Климент и Наум Охридски, а посредна улога во таа развојна насока имале и околните
средновековни книжевни и скрипторски центри – од крушевско-демирхисарскиот
крај: Слепченскиот манастир „Св. Јоан Крстител“, Топличкиот манастир, манастирот
Градиште, Смилевскиот манастир и др.; од прилепскиот крај: манастирите Трескавец
и Зрзе, Слепченскиот манастир „Св. Никола“ и др.; од кичевскиот крај: Крнинскиот
манастир и манастирот Чокешина; како и од југозападниот крај на скопската област:
големиот број на манастири и цркви на Матка (истоимениот манастир Матка,
Шишевски манастир), Марковиот манастир и др.2.
Археолошките сознанија за присуството на траги од култна градба уште од
раноримскиот период под темелите на црквата „Св. Спас“ во Ново Село (припоено
кон Долни Манастирец), но и сочуваните остатоци од стари некрополи во нејзината
околина, сведочат дека Поречието поседува далечна духовна и културна традиција
уште од антиката наваму. Станува збор за место и со потврдена христијанска
традиција, во чијшто прилог одат народните легенди за месностите наречени Горна
и Долна Црквица со две стари цркви – од кои сè уште се распознаваат нивните
урнатини. Во прилог на ваквата констатација се и називите на околните две села
Горни и Долни Манастирец кај Македонски Брод.
Низ средновековниот период во Поречието се изградиле голем број на
цркви и манастири, а при нашите истражувања евидентиравме околу 40-тина3.
Изградбите на дел од нив почнале уште во X-XI век - веднаш по заживувањето на
светиклиментовата и на светинаумовата духовна традиција во Охридскиот духовен
и книжевен центар, продолжиле да проникнуваат во XIII и XIV век како одраз на
поддршките од владетелите освојувачи на овој дел од Македонија, а под влијанието
на околните поголеми и развиени духовни и книжевни центри во XVI-XVII век дел
од тамошните цркви и манастирски храмови се обновувале или наново се граделе.
Со тоа се создавале услови за активен развој на духовната и културна традиција во
Поречието.
Најстарите евидентирани и сочувани средновековни цркви во Поречието
се датирани од периодот на X-XI век. Имено, далечното историско сведоштво за
нив писмено се регистрирало во повелбите (грамотите) на византискиот владетел
Роман III Аргир (1028-1034), на бугарскиот владетел Константин Асен – Тих (1257-
1277) и на српскиот владетел Стефан Урош Милутин во 1300 година, од кои биле

1 Петар Јовановић, Порече, Насеља и порекло становништва, СКА, књ. 28, Београд 1935;
Македонска енциклопедија, том 2, МАНУ. Скопје 2009. стр. 1199.

2 Ѓорги Поп-Атанасов, Илија Велев и Маја Јакимовска-Тошиќ, Скрипторски центри во
средновековна Македонија. Скопје 1997.

3 Илија Велев, Преглед на средновековни цркви и манастири во Македонија. Скопје 1990;
Податоци и од перманентните 25-годишни истражувања со веќе евидентирани околу 1800
средновековни цркви и манастири на целиот простор на Македонија (Материјал собран за
објавување во три томови).

70

Средновековната духовна и книжевна традиција во поречието

приложени на Виргинскиот манастир „Св. Ѓорѓи-Горк“ во Скопје4. Тоа ни дава
за право на истражувачите да констатираме дека овие средновековни споменици
треба да се датираат од периодот на X, или во самиот почеток на XI век. Но, би
требало да е поголема веројатноста тие да се подигнале во поранешниот период
(уште од почетокот на ширењето на светиклиментовата духовна традиција), зашто
како веќе реализирани духовни места можеле да станат предмет за приложување на
новооснованиот манастирски храм „Св. Ѓорѓи-Горк“ во самиот почеток на XI век.
Црквата „Св. Богородица – Епискепсис“ во Македонски Брод се споменува
како метох на Виргинскиот манастир во сите три грамоти од наведениве владетели и
освојувачи на овој дел од Македонија (Новаковић 1912: 615). Низ средновековниот
период таа се зајакнала и стекнала сопствено владателство. До нејзино обновување
дошло во 1872 година, а во 1900 година зографот Коста Николов од Лазарополе
учествувал во новото сликање на фрескоживописот. Некои од иконите биле дело
на зографот Никола Михајлов од Крушево. Бугарскиот археолог Николај Овчаров
споменува истоимена црква „Св. Богородица – Епискепсис“ во западното подножје
на селото Девич, во месноста Црквиште кај Македонски Брод, што ја поврзува со
периодот на византискиот владетел Роман III Аргир од почетокот на XI век. Тој
ја посочува како главна црква близу до средновековната тврдина, што веќе е во
урнатини (Овчаров 1996: 122).
Со периодот на X или почетокот на XI век се поврзува и градбата на црквата
„Св. Недела“ во близина на Македонски Брод и на селото Девич, што се споменува
како прилог на Виргинскиот манастир во грамотите на Роман III Аргир и на кралот
Милутин. За неа не се познати историски податоци од XIV век наваму, што се
подразбира дека во неизвесно време од наредниот период се нашла во урнатини.
Од истиот период и во истите правни извори се споменува и црква „Св. Недела“
во селото Здуње, подоцна преименувана во „Воведение на Св. Богородица“. Таа
веќе била обновена во XIV век (од кога потекнува долниот слој на откриените
фрески) (Маšnić 2003: 249-262), но доживеа и современа судбинска драма заради
полнењето на акомулацијата Козјак: и онака малобројното население се исели, а
храмот стана предмет на дислокација за да се спаси од потопот. Реконструкцијата
на новата градба (сосема идентична со претходно постојната) се изгради со стариот
материјал и со вградување на стариот фрескоживопис во периодот меѓу 2000 и
2003 година кај селото Брезница, десно од реката Треска.
При евидентирањето на постарите цркви во близината на Македонски
Брод и на селото Девич се идентификуваат и други храмови кои се споменуваат во
грамотата на Виргинскиот манастир на крал Милутин од 1300 година. Тие цркви не
се евидентирани во претходните грамоти за истиот манастир на византискиот и на
бугарскиот владетел, при што се констатира дека биле изградени при самиот крај
на XII век при обновата на Виргинскиот манастир, кога се вклучиле во неговото
властелинство. Станува збор за црквата „Св. Прокопиј“ кај Македонски Брод, меѓу

4 Владимир Мошин, Лидија Славева и Красимира Илиевска, Грамоти на манастирот
св. Георги-Горг Скопски, [во:] Споменици за средновекоивната и поновата историја на
Македонија, том 1, Скопје 1975. стр. 207 и 227, бр. 36; стр. 227-228, бр. 37.

71

Илија ВЕЛЕВ

планините Песјак и Даутица, како и за црквата „Св. Архилиј“ кај Македонски Брод
и селото Девич (Мошин, Славева, Илиевска 1975: 189, 227). Во историографијата се
среќава евидентирана и т.н. Девичка црква во селото Девич (Mesesnel 1934: 175-178).
Разурнатата црква се наоѓа меѓу остатоците од средновековниот град, кај населението
познат како Девичка Кула. Легендарните вести сведочат дека средновековниот град
го подигнала Дева, сестрата на кралот Марко во втората половина на XIV век. Со
величењето на митскиот формат на овој месен владетел се поврзува и периодот
кога била изградена споменатава црква, за која не е познато на кој светител или
христијански празник му била посветена.
Во старите грамоти на Виргинскиот манастир издадени од византискиот
владетел Роман и од српскиот крал Милутин се споменува и црквата „Св. Спас“
во селото Крапа. Овие изворни податоци го поместуваат храмот меѓу најстарите
сочувани споменици во Поречкиот крај, од периодот на X или од самиот почеток на
XI век. Во грамотата на Виргинскиот манастир издадена од кралот Милутин во 1300
година како нејзин прилог се наведува и т.н. Драганова црква во атарот на селото
Крапа, чиишто урнатини се на ридот Кале, кај кулата – крепост. Се претпоставува
дека била изградена најдоцна во XIII век, а називот Драганова го добила според
некој познат властелин, или според некој ктитор. Споменувањето на селото Крапа
во повеќе писмени извори му ја засведочува втемелената средновековна духовна
и културна традиција. Најчесто ова место се поврзува со духовната дејност на
околниот прилепски манастир Зрзе. Така, во запис од 1538 година на Зрзевското
четвороевангелие (Скопје, НУБ Мс 157) меѓу другите места се споменува и селото
Крапа, кога се забранува свештенодејствие на свештеникот без одобрение на
манастирското настојателство. Селото се споменува и во Поменикот на царската
проскомидија на истиот манастир кај Зрзе од крајот на XVIII и XIX век (Манастир
Зрзе, Мс 1) со список на православни христијани. Пописот на селото Крапа со 48
куќи се евидентира уште и во Народописот на Битолскиот вилает, составен од Георги
Ј. Стрезов од Охрид во 1880 година (Скопје, НУБ Мс 252)5.
Еден дел од средновековните цркви во Поречието се изградиле и во периодот
на XIII и XIV век, кога македонскиот простор станал главен полигон за премостување
на основоположените духовни и културни традиции. Имено, Византија веќе ги
изгубила влијанијата во источните провинции и своите развојни тенденции ги
концентрирала да се реализираат главно на просторот на Македонија. Истовремено
и средновековната српска држава на владетелите Милутин и Душан завојувачки се
проширувала главно на македонскиот терен, па и македонската духовна и културна
традиција и послужувала да ги развива стремежите да ја замени Византија на
секој план6. Од наведениот средновековен период се евидентираат повеќе цркви во
областа на Поречието. Тука пред сè се има предвид црквата „Св. Никола“ во селото

5 Михајло Георгиевски, Словенски ракописи во Македонија, книга III. Скопје 1988. ор. бр.
3, стр. 26; книга V и VI, Скопје 1993, ор. бр. 48; книга VII и VIII. Скопје. ор. бр. 57, стр.
90.

6 Илија Велев, Македонскиот книжевен XIV век. Скопје 1996; Илија Велев, Византиско-
македонски книжевни врски. Скопје 2005.

72

Средновековната духовна и книжевна традиција во поречието

Ботушје (Горно или Долно), којашто српскиот завојувач во Македонија царот
Душан ја приложил на Дечанскиот манастир (Petković 1950: 215). Од периодот на
XIV век се датира и црквата „Св. Богородица“ кај селото Долни Манастирец, а од
тогаш потекнува и градбата на урнатините на црквата „Св. Спас“, што се наоѓаат
на ридот Кале, кај кулата – крепост. Кон нив се подредува и црквата „Св. Никола“
кај селото Ижиште, којашто подоцна во XVII век се обновила и се преживописала
(Овчаров 1996: 119 - 123).
Се евидентираат и цркви за коишто постојат извесни пишувани извори дека
биле живописувани во периодот од турското владеење во Македонија (XV-XVII
век). Мала би била веројатноста тие да се градени од темел токму во периодите на
иноверското владеење во Македонија, но поблизу би била претпоставката тогаш тие
да биле обновувани зашто духовно и културно зајакнувале под непосредно влијание
на развиените центри од опкружувањето на Поречието. Така, во изворните писмени
записи се среќаваат нивните развојни врски со манастирот Зрзе, со манастирот
Трескавец, со Слепченскиот манастир кај Демир Хисар и др.
Со ктиторскиот натпис во црквата „Св. Никола“ во селото Пласница
се засведочува неговата изградба во 1484 година. Во богато илустрираниот
фрескоансамбл се идентификуваат и насликаните портрети на св. Константин-
Кирил и на св. Климент Охридски. Присуството на портретите на најпопуларните
словенски просветители во црквите од мовој крај само ја потврдува нашата
констатација на почетокот од овој прилог за неговата непосредна врска со
охридската духовна и книжевна школа (Манчиќ 1993: 103-106).
Во периодот на XVI век околниот Слепченски манастир кај Демир Хисар
важел за еден од најразвиените книжевни центри на просторот на Македонија
(заедно со Кратовскиот книжевен центар). Тој вршел сериозно влијание и во
Поречието да зајакнуваат некои од тамошните цркви. Тогаш дошло до обновување
или до живописување на црквата „Св. Спас“ во селото Могилец, за што постои
сочуван и епиграфски споменик со наведената 1560 година. Во приближен период
се изградила и црквата „Св. Атанасиј“ во селото Црешнево, од која не е сочуван
фрескоживопис (Манчиќ 2009: 1319).
За повеќе цркви од Поречието постојат податоци дека биле градени,
обновувани или живописувани во периодот на XVII век. Духовната и книжевната
дејност во нив ги навестиле идните преродбенски пројави, кои често станувале
инструмент за наметнување на туѓите соседни протекторати. Со 1626 година се
поврзува обновувањето или живописувањето на две цркви од овој крај. Станува
збор за црквите посветени на св. Атанасиј во Самоков и под селото Ковач,
југозападно од Самоков. Во фрескоживописот на првата се идентификуваат
портретите на српските светители Симеон и Сава (Грозданов 2000: 340), чиешто
присуство треба да се објасни како одраз на српското црковно влијание во овој крај
од Македонија. Додека, пак, во фрескоживописот на втората истоимена црква е
илустрирана претстава на огромна риба, преку која се манифестира евхаристичната
симболика. Од истиот период и од истиот сликар овој мотив се среќава уште и во

73

Илија ВЕЛЕВ

фрескоживописот на соседната црква „Св. Варвара“ кај селото Ковач и во црквата
„Св. Архангел Гаврил“ во селото Ореовец (Ореоец) (Расолкоска-Николовска
1993: 125-130). Во селото Ореовец се изградила и црквата „Св. Никола“, чијшто
фрескоживопис настанал порано - во 1595 година. Во 1644 година се живописала,
а веројатно и се обновила црквата „Св. Димитриј“ во селото Требино. Оваа црква
запустела во последните години од турското владеење со овој крај на Македонија
(Mesesnel 1934: 174-175; Petković 1950: 325). Од периодот на XVII век потекнува и
фрескоживописот на црквата „Св. Архангели Михаил и Гаврил“ во селото Бенче.
Во 1988 година македонскиот археограф и пасиониран пронаоѓач на ракописно
книжевно наследство Михајло Георгиевски таму откри 5 сочувани стари ракописни
книги датирани меѓу XIV и XVI век, а истите археографски ги опиша во неговата
книга со описите на словенските ракописи од Македонија том 5 и 6. Денес тие се
чуваат во Народната и универзитетска библиотека „Св. Климент Охридски“ во
Скопје, под инвентарните сигнатури Мс 17, 167, 168, 169 и 1717.
Во Поречието се изградиле и други средновековни цркви, за кои во
историографијата не постојат податоци кога точно настанале нивните првобитни
градби. Тоа се црквите „Св. Теодор“ во селото Ковач, „Св. Атанасиј“ во селото
Локвица“, „Св. Богородица“ во селото Растеш, „Св. Јоан Крстител“ во селото Тажево,
„Св. Пантелејмон“ во селото Русјаци, „Св. Петровица“ во селото Лупиште, и др.
Средновековната духовна и културна традиција во Поречието се реализирала
и преку неколкуте изградени манастири.
Во легендите називот на селото Манастирец кај Македонски Брод се
поврзува со изградбата и проширениот култ на манастирот „Успение на Св.
Богородица“ во денешново село Горни Манастирец. Веројатно околу манастирскиот
комплекс почнало да се населува христијанско население, па нивните изградени
куќи го основале селото кое се нарекло Манастирец, заради поврзаноста со овој
духовен центар. Се претпоставува дека манастирскиот храм бил изграден најдоцна
во XIII век. Токму и стариот откриен фрескоживопис се датира од втората половина
на истиот век, а самиот манастирски храм се среќава споменуван и во пишуваните
извори од крајот на XIII и почетокот на XIV век – периодот кога во Македонија ги
ширел своите завојувачки походи српскиот владетел кралот Милутин. Тој станал
метох на околниот манастир Трескавец во Прилепскиот крај. Во ракописниот
Слепченски поменик од периодот по 1573 година (Софија, НБ бр.1015), на л.80б
се споменува иерејот Рале од овој поречки манастир, што изворно ја осведочува
духовната врска на двата духовни центри (Mašniš 2006: 82). Манастирскиот храм
се обновил во 1846 година, каде што се отворило и школо во дослух со новите
преродбенски просветителски пројави.
Некаде од XIII век потекнува и т.н. Модришки манастир кај селото Модриште,
со храм посветен на св. Атанасиј. Во сочуваните пишувани извори овој духовен
центар се споменува најрано во 1316 година, кога неговиот игумен присуствувал на

7 Михаило Георгиевски, Словенски ракописи во Македонија, книга V и VI. Скопје 1993. ор.
бр. 3, 5, 8, 14 и 38.

74

Средновековната духовна и книжевна традиција во поречието

изборот на охридскиот архиепископ Никодим. Кај селото Црешнево бил изграден
уште еден манастир, со храм посветен на св. Никола. Според сочуваните фрагменти
од фрескосликарството, што се датираат од втората половина на XVI век (Балабанов,
Николовски, Шорканков 1980: 275), повеќето истражувачи го определуваат
неговиот храм дека потекнува од доцниот среден век. Но, секако не може да се
исклучи и претпоставката дека манастирот постоел и порано, а во текот на XVI
век дошло до обновување на неговиот храм. Во непознат период средновековната
градба била урната, а на нејзино место во поново време се изградила нова црква.
Слично датирање трпи и т.н. Ореоечки манастир „Св. Никола“, што се изградил
над селото Ореовец, западно од градот Македонски Брод. Во црквата постои
сочуван натпис, каде што е запишано дека била живописана во 1595 година, кога во
приближно време истата била изградена или обновена. Меѓу насликаните содржини
во фрескоансамблот се идентификува и портретот на св. Климент Охридски.
На сочуваниот иконостас од крајот на XVI век е поставен голем резбан крст со
претстава на Распетието. Над вратата од манастирскиот храм е сочуван уште еден
натпис со наведената 1602 година (Mašnić 1985: 293-297; 1990: 5-11; 1996: 29-46;
2008: 182-185). Во Слепченскиот поменик од периодот по 1573 година (Софија,
НБ бр.1015), на л.82б од подоцнежен запис се регистрираат имињата на иереите
Петар и Славко од селото Кошино, југоисточно од Македонски Брод (Гергова 2006:
81). Тоа би требало да е пишувано сведоштво дека кон средината на XVII век таму
постоел манастирски храм, веројатно посветен на Св. Никола (чијашто духовна
традиција ја наследува денешната истоимена црква.
Низ истражувањата се евидентираа уште неколку средновековни манастири
со духовна и културна традиција во Поречието, но за нив точно не се пронајдени
конкретни историски податоци од кој период потекнуваат. Такви се манастирите
„Св. Никола“ и „Св. Илија“ кај Македонски Брод, „Св. Спас“ кај селото Сушица и
„Св. Апостол Петар“ кај селото Латово.
Презентираниот преглед на средновековни цркви и манастири во областа
на Поречието сведочи за богатата духовна, но и за книжевната традиција. Во
поголемиот дел од нив постоеле свовидни скрипторски центри за пишување
или за препишување на ракописни книги со библиски, литургиски, проповедно-
поучни и друг вид на средновековни книжевни жанрови. За жал, речиси целото
средновековно ракописно наследство од трезорите на поречките цркви и манастири
било разнесено, уништувано и прикривано, зашто тоа го наложувале историските
неприлики кои владееле во тој крај од Македонија. Дури и присуствата на разните
црковни, воени и политички пропаганди во тој крај за асимилирање на македонскиот
духовен, културноисториски и национален идентитет во голема мерка придонеле
да се отуѓува богатото ракописно наследство. Но, ниеден вековен духовен и
културен извор не секнал целосно, при што и во поново време сè уште се изнаоѓаат
по некои остатоци од тамошното ракописно книжевно наследство. Тоа се потврди
и со погоре споменатите теренски истражувања на д-р Михајло Георгиевски во
1988 година, кога во селото Бенче пронајде и научни анимира пет средновековни
македонски ракописи.

75

Илија ВЕЛЕВ

Празничниот минеј за целата година е добро сочуван и содржи 314
хартиени листови. Според водените знаци се датира од последната четвртина на
XIV век, а е пишуван со безјусов правописен систем. Покрај главниот пишувач
на две места попишувала и друга рака (л. 2а-8б и л. 41а-56б). Записот на л. 313б
со потписот на „многугрешен Стојко“ се смета дека е од времето кога се пишувал
самиот ракопис. Но тоа не е доволен аргумент за да се тврди дека тоа лице било и
пишувачот на ракописот. Покрај другите записи интересен е и оној на л. 306б, каде
што е запишано дека селото Звечан му должи неисплатени средства на свештеникот
од селото Бенче. Се чува во Скопје (НУБ Мс 169). Од истиот период (последната
четврина на XIV век) е и ракописот со изборни неделни читања од евангелието и
од апостолот, а содржи 209 хартиени листови (НУБ Мс 17). Текстот е пишуван со
безјусов реформиран правопис. Во XVIII век на неколку празни страници поп Пејо
оставил запис со поуки за човековите слабости, за верата, за совеста и за очистување
од гревовите. Третиот ракопис од селото Бенче е октоихот петогласник, пишуван
во средината на XV век (НУБ Мс 168). Во 1574 година се извршило допишување
во ракописот со дополнувања на изгубените листови, а во 1758 се преподврзал
во околното село Добри Дол (сега истоимено место на Сува Планина, источно
од селото Здуње и реката Треска). Денешниот сочуван кодекс вкупно содржи 178
хартиени листови. За истата 1758 година е запишана и една летописна белешка,
во која се соопштува за големата суша и за злата што се случиле. Од почетокот на
XVI век е Бенчевското четвороевангелие (НУБ Мс 167), кое содржи 360 хартиени
листови. Пишувачот на ракописот оставил запис на л. 359б, каде што наведува дека
ракописот го препишувал од предлошка на рилскиот монах Спиридон. Значајно е
да се истакне и извонредно извршената илуминација на ракописот, со насликани
минијатури на евангелистите и заставки во неовизантиски и во балкански стил.
Последниот ракопис од селото Бенче е литургиски зборник, според водените знаци
датиран од првата третина на XVI век (НУБ Мс 171). Содржи 152 хартиени листови,
пишувани со ресавски правопис.
Во скоро секој преглед на македонската средновековна книжевна историја,
или при проследувањето на македонските средновековни книжевни дејци, не се
изостава да се спомене и името на дијак Добре Радов, чијашто дејност се поврзува
со периодот од владеењето на кралот Марко (1371-1395)8. Тој е познат по преписот
на ракописен празничен минеј, што денес се чува во Москва (ДИМ, Хлудова збирка
бр. 164) (Николова, Јовчева, Попова, Тасева 1999: 46-48). Текстот на празничниот
минеј е на л.1а-170б, а од л.171а до крајот на ракописот л. 184б е фрагментот од цветен
триод, што дополнително бил подврзан во XIX век. Впечатлива е и илуминацијата
во ракописот, што застапува заставки пред почетокот на секој месец од годината,
иницијални букви и киноварно лигатурно (поврзано) писмо во насловите. Овој
ракопис на дијак Добре Радов е своевидна химнографска антологија, каде што

8 Илија Велев, Македонскиот книжевен XIV век. Скопје 1996; Ѓорги Поп-Атанасов, Илија
Велев и Маја Јакимовска-Тошиќ, Скрипторски центри во средновековна Македонија.
Скопје 1997; Ѓорги Поп-Атанасов, Илија Велев и Маја Јакимовска-Тошиќ, Творци на
македонската литература (IX-XVIII век). Скопје 2004.

76

Средновековната духовна и книжевна традиција во поречието

покрај авторствата на истакнатите византиски химнографи се евидентираат и
многубројни преписи од оригинални словенски химнографски творби напишани
од св. Методиј Солунски, св. Климент Охридски, Константин Презвитер и од други
анонимни автори (Велев 2002: 319-326; 2006: 191-201). Книжевникот Добре Радов
оставил интересни записи низ повеќе листови од ракописот, каде што ги споменува
имињата на илуминаторот Радослав и на мајсторите Теодор и Мирослав кои му
направиле ножици за да си направи перо за пишување. На л. 170б, на крајот од
преписот на минејот, оставил поголем запис со конкретни податоци за пишувањето
на ракописот и за личните фамилијарни запознавања. Имено, ракописот го пишувал
како дијак за црквата во селото Калуѓерец, а наведувањето дека бил од Маргарит
води кон неколку интересни размислувања. Во втората книга Македонска ојконимија
(Станковска 1997: 162-164) се објаснува името на денешното село Маргари во
Прилепско, при што аргументирано се заклучува дека овој назив настанал како
резултат на губењето на крајниот консунант – т од постарото средновековно име
Маргарит. Тоа би требало да значи дека дијак Добре Радов бил од прилепското
село Маргарит (денешно Маргари). Но, сосема оправдано д-р Станковска наведува
дека истиот назив Маргарит би можело да е и име на манастир. Следи нејзиното
размислување дека називот Маргарит би можел да се однесува на секундарното име
на манастирот Трескавец (на кого му било приложено и прилепското село Маргарит)
или на манастирот „Св. Преображение“ (во чијашто близина е и односното село).
Претпоставката се дооформува и со веројатноста дека при пренесувањето на
називот Маргарит во именувањето на селото, тогаш манастирот го загубил своето
второ име. Оттука може да произлезе и констатацијата дека дијак Добре Радов
се занимавал со книжевна дејност во скрипториумот на еден од двата погоре
споменати манастири, а како опитен книжевник од него се побарало да го изврши
и препишувањето на ракописот за црквата во селото Калуѓерец во Поречието.
Со книжевната традиција од Поречието се поврзува и името на еден
книжевник и учител иеромонах Тарасиј, којшто бил роден во тамошното село
Растеш. Како духовник и учител заминал на Скопска Црна Гора во селата Чучер и
Бањани. Таму се занимавал и со книжевна дејност. Во селото Бањани е пронајдена
ракописна книга Сказание за старшниот суд, напишана токму од овој книжевник во
1845 година. Интересно е што овој духовник и просветен деец директно се вклучил
во актуелните просветителски и преродбенски тенденции за афирмација на
народниот јазик во богослужбата, проповедите и во книжевноста. Ваквата заложба
ја изразил не само во пишувањето на ракописната книга на македонски народен
говор, туку и во записот на л.130: „преписа ю на прости язикъ Ï прости...“. Инаку
ракописот содржи 132 хартиени листови и се чува во Скопје (НУБ Мс 217).
Токму и врз основите на средновековната духовна и книжевна традиција
во Поречието продолжил да се негова континуитетот на преродбенскиот и на
современиот развој во периодите на XIX и XX век. Ваквата историска развојна
поврзаност изворно се документира и низ теренските истражувања на Јозеф
Обрембски.

77

Илија ВЕЛЕВ

Литература:

Јовановић, П. (2009) Порече, Насеља и порекло становништва, [u:] СКА, књ.28
Београд.
Поп-Атанасов Ѓ., Велев И., Јакимовска-Тошиќ, М. (1997) Скрипторски центри во
средновековна Македонија. Скопје.
Поп-Атанасов, Ѓ., Велев, И., Јакимовска-Тошиќ, М. (2004) Творци на македонската
литература (IX-XVIII век). Скопје.
Велев, И. (1990) Преглед на средновековни цркви и манастири во Македонија.
Скопје.
Велев, И. (1996) Македонскиот книжевен XIV век. Скопје.
Велев, И. (2005) Византиско-македонски книжевни врски. Скопје.
Мошин, В., Славева, Л., Илиевска, К. (1975) Грамоти на манастирот Св. Георги-
Горг Скопски, [во:] Споменици за средновековната и поновата историја на
Македонија, том 1. Скопје.
Балабанов, К., Николовски, А., Шорнаков, Д. (1980) Споменици на културата на
Македонија. Скопје.
Расолкоска-Николовска, З. (1993) Еден редок иконографски елемент во
сликарстовото на третата деценија од XVII век, [во:] Зборник на Музеј на
Македонија – археолошки, етнолошки и историски, Нова серија, бр. 1. Скопје.
Георгиевски, М. (1988) Словенски ракописи во Македонија, кн. III. Скопје.
Георгиевски, М. (1998) Словенски ракописи во Македонија, кн. V и VI. Скопје.
Грозданов, Ц. (2000) Свети Симеон Немања и свети Сава у сликарској тематици
у Македонији, [во:] Зборник радова Стефан Немања, Свети Симеон. Историја и
предања. Београд.
Овчаров, Н. (1996) История и археология на Вардарска Македонија. София.
Гергова, И. (2006) Поменици от Македония в бьлгарски сбирки. София.
Николова, С., Јовчева, М., Попова, Т., Тасева, Л. (1999) Бьлгарското средновековно
културно наследство в сбирката на Алексеј Хлудов в Државния исторически музеј
в Москва, Каталог. София.
Машнич, М. (1985) Еден новооткриен портрет на Климент Охридски во црквата
Св. Никола кај село Ореовец (Македонски Брод), [во:] Историја, бр. 2. Скопје.
Машнич, М. (1990) Манастирот Св. Никола Ореоечки, [во:] Културно наследство,
кн. XIX – XX за годините 1987-1988. Скопје.
Машнич, М. (1993) Прилози за три малку познати споменици во кичевско-бродскиот
крај од поствизантискиот крај, [во:] Културно наследство, кн.16. за 1989. Скопје.
Машнич, М. (1996) Иконостасот од Ореоечкиот манастир Свети Никола, [во:]
Тематски зборник на трудови (икони, иконопис, иконографија), 1. Скопје.
Mašnić, M. (2003) Preliminarna saznanja o seoskoj crkvi Vavedenje Bogorodice u
porečkom Zdunju - o jednom nepoznatom srednjovekovnom spomeniku, [u:] Niš i Vizantija,

78

Средновековната духовна и книжевна традиција во поречието
Zbornik radova, Tom I. Niš.
Машнич, М. (2004) Поречки манастир Богородице у селу Манастирцу у Македонији
(о архектури, програму и стилским одликама првобитних фресака), Ниш и
Византија, [u:] Зборник радова, Том 2. Ниш.
Машнич, М. (2007) Манастирот Ореоец. Скопје.
Машнич, М. (2008) Македонско културно наследство. Христијански споменици.
Скопје.
Машнич, М. (2009) Свети Атанасиј, [во:] Македонска енциклопедија, 2. Скопје.
Novaković, S. (1912), Zakonski spomenici srpskih država srednjega veka. Beograd.
Grujić, M. (1926), Vlastelstva svetoga Gorga pod Skoplje od XI-XII veka, [u:] Glasnik
Skopskog naučnog društva, 1-2, br.1. Skoplje.
Mesesnel, F. (1934) Topografske beleške o nekim crkvenim spomenicima u Poreču, [u:]
Glasnik Skopskog naučnog društva, XIII. Skoplje.
R. Petković, V. (1950) Pregled crkvenih spomenika kroz povesnicu srpskog naroda.
Beograd.

79



Виолета КРСТЕСКА (Прилеп, Македонија)

ПРИМАТОТ НА НАРОДНИОТ МАКЕДОНСКИ ЈАЗИК ВО
ПИСМЕНОСТА ОД XIX ВЕК

Предмет на овој труд е една мала ретроспектива на јазично-историските процеси
на познатите дејци-двигатели на македонското писмено милје низ периодот на целиот
XIX век, со посебна акцентираност на извонредно значајниот момент во дијахронискиот
развој на македонскиот писмен јазик - моментот на надвладување на народниот, говорниот,
дијалектниот јазик наспроти црковнословенскиот јазик кој сега веќе не е примарен.

Клучни зборови: народен македонски јазик, развојни промени, писмена традиција,
македонски преродбенски дејци, говорен, дијалектен јазик, учебникари, печатар, ингениозен
собирач, народни творби, етно-јазичен идентитет

Низ историјата на човештвото, посебно низ неговата културна историја,

постојат т.н. еволуционистички периоди кога се потврдени одредени фундаментални
процеси, создадени во еден „спознаен момент“ кој ќе овековечи некој квалитативен
пресврт и ќе обележи цела една епоха, за да понатаму сите други развојни промени
или фази бидат само нивни континуитет.
Во писмената традиција на македонскиот народ, во таа смисла,
карактеристични се две најзначајни пресвртници: периодот од втората половина на
IX век, кога основоположниците на словенската писменост, светите браќа Кирил и
Методиј ја создадоа првата словенска азбука врз основа на јазикот на македонските
Словени од Солунско, и на тој начин тие му овозможија на целиот словенски
свет, христијанската религиозна литература да ја восприема на новосоздадениот,
стандарден старословенски јазик1 (Кирил, најпрво го превел од грчки Јовановото
евангелие, а потоа и главните богослужбени текстови од евангелието т.н. Изборно
евангелие, комплетното Евангелие, Псалтирот, Апостолот (заедно со Методиј итн.)
и вториот период - периодот на XIX век, кога чинот на афирмација на македонскиот
дијалектен, говорен јазик, посебно во II-та половина на XIX век, дефинитивно ќе
го надвладее веќе сложениот, и корисниот само за одреден слој на писмени луѓе,
црковнословенски јазик.
1 Најдоцна до крајот на 11 и почетокот на 12 век, јазикот на кој биле пишувани првите

преводи од страна на Браќата, од кои нема нивни автограф, туку само преписи, се нарекувал
старословенски јазик, а од почетокот на 12 век тој се нарекува црковнословенски јазик.

81

Виолета КРСТЕСКА

Или ќе речеме дека во македонската филолошка историја, без двоумење, би
ја озваничиле еволуционистичката фаза низ целиот 19 век (со нагласок на втората
половина), која е насочена кон развојот и приоритетот на македонскиот говорен,
дијалектен јазик, како и кон разгорувањето на македонската национална свест во
овој период. Потврда за тоа е црковно-уметничката и учебникарска литература на
познатите македонски преродбенски дејци: Јоаким Крчовски (Сталев 1963: 10) - автор
на првата печатена македонска книга со елементи од североисточните македонски
говори, книгата Слово исказаное заради умирание, печатена во Будим 1814 год.;
Кирил Пејчиновиќ (Сталев 1963:11) – автор на 5 дела, на веќе многу почистиот
тетовски народен говор, како Огледало, Утешение грешним, Епитафот итн.; Јордан
Хаџи Константинов – Џинот (Тодоровски 1983: 5-21) во чии дела среќаваме јазик
со најширока дијалектна основа; дојранскиот зограф Христифор Жефаровиќ кој го
напишал делото Стематографија2, печатено во Виена, 1741 год. итн.
Тука се и учебникарите: Анатолиј Зографски (Ристески 1978: 38) – првиот
преродбенски учебникар, којшто во 1838 год. објавил букварче со наслов Началное
учение, со намера да се користи во македонските училишта; Партенија Зографски
(Саздов 1978: 62-77) – го напишал учебникот Кратка свештена историја старата
и новозветната македонска црква, на својот роден галички говор, со познатиот
о-рефлекс на веларниот назален вокал „он“; потоа Кузман Шапкарев (Саздов 1978:
77-114) - верен следбеник на Партенија, и во чии учебници (објавил 8) во основата на
јазикот со кои се пишувани лежи охридскиот говор, иако допушта и некои бугарски
елементи; Димитар Македонски (Ристески 1988: 40) - објавил 3 учебници, едниот е
со наслов Кратка свештена историја за училиштата по Македонија; струшките
браќа - Димитрија Миладинов (Саздов 1978: 21-38) кој почнал да пишува граматика
на македонскиот јазик, односно на струшкиот говор, но не се знае дали е завршена и
Константин Миладинов (Саздов 1978: 21-38) кој издавајќи го капиталниот Зборник
со народни песни во Загреб, 1861 г. најдобро ја илустрира македонската јазична
самобитност.
Овде не би смееле да ги изоставиме и најпознатиот мијак од Галичник,
Ѓорѓија М. Пулевски (Конески 1978: 63-67) кој успеал да објави 4 свои книги,
односно 3 речника и 1 македонска песнарка, па врвните македонски интелектуалци,
уште пред Мисириков, браќата Андреја и Константин Петкович, повторно мијаците
Ѓурчин Кокале и Панајот Ѓиновски, велешанецот Рајко Жинзифов, охриѓанецот
Григор Прличев познат не само по награденото дело Сердарот, но и по обидот да
создаде словенско есперанто итн.
Во плејадата автори на новата македонска литература, во голем дел3,
пишувана на говорниот, дијалектниот македонски јазик, не смее да се изостават

2 Жефаровиќ не е целосно оригинален автор на делото, бидејќи многу делови се преведени
и препишани од Стематографијата на Павле Ритер Витезовиќ, објавена во Виена 1701
гофина. Сп. илија Велев, Кирилометодиевската традиција и континуитет, Институт за
литература, Скопје 1997.

3 Мора да нагласиме дека црковнословенскиот јазик во пишувањето текстови е сè уште
доста присутен, но сега вече не во толкава мера како што беше во претходниот период.

82

Приматот на народниот македонски јазик во писменоста од XIX век

имињата на печатарот4 Теодосија Синаитски (позната е неговата мисла дека
народниот јазик е клуч од железо и челик што го отвора народното срце, дадена
во неговиот предговор на делото Утешение грешним на Кирил Пејчиновиќ),
како и името на ингениозниот собирач на народни творби, прилепчанецот Марко
Цепенков кој ја извршил најважната мисија – успеал писмено да го зачува усниот
збор на македонскиот раскажувач.
Овој процес на сознавање на сопствениот етно-јазичен идентитет и
неговото писмено презентирање преку ваквиот книжевно-учебникарски опус на
македонската интелегенција од периодот на 19 век, посебно втората половина, ќе
го официјализира врвниот македонски интелектуалец Крсте Петков Мисирков кој
го направи првиот официјален чекор за поставување на нормите за кодификација
на македонскиот литературен јазик, преку неговата национална програма во
епохалното дело За македонцките работи.
Овде мора да се спомне и нагласи огромната заслуга на познати, но и на
анонимни македонски автори на преведената библиска и религиозно-поучна
литература од грчки јазик на дијалектен македонски јазик, а пишувана со грчко
писмо. Благодарение на нивните преводи, тие несвесно се „поставија“ за најдобри
афирматори на живите народни говори во Македонија.
По уништувањето на Охридската архиепископија (1767), грчката
духовна и културна пропаганда е толку голема, што грчкиот јазик се воведува
во богослужбата и во училиштата низ сите градови на Македонија. Засилено се
употребува грчката азбука, додека, пак во јужна Македонија кирилската азбука
била наполно заборавена. Книжевната дејност на македонски дијалектен јазик,
пишувана со грчка азбука е многу богата и опфаќа разни литературни видови, т.е.
речници, библиско-евангелиски текстови, зборници, народни песни, приказни,
потоа приватна кореспоподенција, административни акти и писма итн.

Во оваа прилика би навела само неколку: Македонскиот речник од 16 век
или Костурскиот речник – зачуван само во ракопис, Речникот од четири јазика
на Даниил Москополец, објавен 1802 год., познатите евангелија Кониковското -
печатено во 1852 год., Кулакиското - преведено 1863 год. и Евангелието од село
Бобошчица - преведено 1874 год. или 1882 год., Зборникот од поученија пишуван
од анонимен автор, во период од 1827 до 1830 год., Македонски песни од Јанаки
Стрезов, пишувани 1855-1856 год., Ложанскиот ракопис од 1864-1868 год., правниот
документ Канономие за селата битолски санки закон за чифлигарите и чифчиите
что сет пот поела битолска итн. Всушност, голем е фондот на ова преведувачко
писмено наследство на македонски јазик со грчка азбука, а најголемата придобивка
на ваквите ракописи е во тоа што сите се пишувани на јазикот на преведувачот, што

4 Теодосиј Синаитски е првиот македонски печатар, т.е. тој ја отворил првата македонска
печатница во Солун, која работела од 1838 до 1841 год. и таму се отпечатени 5 книги, меѓу
кои Утешение грешним на Кирил Пејчиновиќ, Началное учениеса молитви утренија
од Анатолиј Зографски, Четиријазичниокот на Даниил Москополец. Преку неговата
печатарска дејност успеал да ја афирмира и шири книжевната дејност на македонски
јазик.

83

Виолета КРСТЕСКА

за историската дијалектологија е од непроценлива вредност.
Во една своја статија, филологот Илија Чашуле вели: Богатството и
објавувањето намакедонскатанародналитература,користењето на македонскиот
народен јазик во образованието, првите индивидуални поетски пројави (особено
творечката синтеза меѓу народната поезија и сопственото поетско творештво
кај Константин Миладинов) веќе создаваат еден јазичен опсег од кој македонскиот
народ не можеше да се откаже. Пројавата на националната свест (во современа
смисла) во XIX век, во голема мерка се изразуваше на полето на јазикот, а борбата
за афирмација на јазикот е, воедно, и јасна борба за македонскиот национален
развој. Македонскиот јазик, во оваа смисла, во 19 век, е она клучно пресвртно
тежиште при што доаѓа до поизразито обособување и општа и културна преродба
(Чашуле:136-137).
Кон крајот на 19 век, веќе наполно е оформено и теоретски образложено
македонското национално самосознание и желбата за дефинитивно изградување
на свој литературен јазик на народна, дијалектна основа (Илиевски 2005: 299).
Всушност, она што со векови се складирало во битот и менталитетот, воопшто
на балканските народи, а со тоа и на македонскиот народ во 19 век, избило на
површина како нов квалитет. Дека македонскиот народен, говорен или дијалектен
јазик, дефинитивно го истиснува црковнословенскиот јазик као примарен јазик
(но не и целосно), како во уметничката литература така и во народната, говорат и
истражувањата на голем број тогашни филолози и лингвисти, меѓу кои и познатиот
Андре Вајан, кој истакнува: [...] во 19 век сушстествувал македонски литературен
јазик, јазик на мала учена литература, но на обилна народна литература [...] Овој
литературен јазик базиран врз говори што природно се разликуваат малку меѓу
себе, немал време да се унифицира [...].
Во секој случај, без двоумење може да се каже дека чувството и свеста за
предноста на народниот, дијалектниот, говорниот македонски јазик во писменоста,
т.е. книжевноста, над црковнословенскиот јазик, присутно e скоро кај секој
преродбенски деец низ целиот 19 век, а со тоа, тој спознаен етно-јазичен процес
оди во прилог на заокружување на визијата за македонската национална, јазична и
културна самобитност.

84

Приматот на народниот македонски јазик во писменоста од XIX век

SUMMARY
The Primate Macedonian language in literacay from XIX century of the National

language

Standardization of Macedonian written language trough the past didnt went with
simplicity, and the main reason for that is the social historic ambience of non autonomy
in the entire sphere of life. Also, in terms of language, untill the end of the XVIII century,
the Church Slavonic language was the primary language in the macedonian literacy, and
in the first half of XIX century, condition of diglossia was still current, till then, in the
second half of XIX century the processes goes in a priority and direction to spoken native
macedonian language.

Библиографија:

Сталев, Г. (1963) Преглед на македонската литература. Скопје.
Тодоровски, Г. (1983) Поетскиот опус на Јордан Хаџи Константонов Џинот,
[во:] Литературен збор, бр. 1. Скопје.
Велев, И. (1997) Кирилометодиевската традиција и континуитет. Скопје.
Ристески, С. (1987) Создавањето на современиот македонски литературен јазик.
Скопје.
Саздов, Т. (1978) Стидии за македонската народна книжевност. Скопје.
Ристески, С. (1988) Создавањето на современиот македонски литературен јазик.
Скопје.
Чашуле, И. (1997) Основата на македонскиот литературен јазик. Скопје
Конески, Б. (1978) Ѓорѓи Пулевски, [во:] Литературен збор бр. 2. Скопје.
Илиевски, П. Х. (2005) Традиција и иновации / Замена на традиционалниот
црковнословенски со народен македонски јазик во писменоста на XIX век. Скопје.



85



Magdalena BAER (Poznan, Polska)

ONOMATOPEICZNE NAZWY PTAKÓW W JĘZYKU
POLSKIM I CHORWACKIM

Wśród ornitonimów najpopularniejszą grupę semantyczną stanowią nazwy
onomatopeiczne. Onomatopeja jako motywacja nazewnicza występuje w tym nazewnictwie
tak często ze względu na piękne odgłosy wydawane przez ptaki. Występowanie w przyrodzie
licznych gatunków tej gromady królestwa zwierząt zdeterminowało powstanie wielu nazw,
w których ich twórcy musieli uciekać się do użycia różnorodnych motywacji leksykalnych.
Celem niniejszego artykułu jest zaprezentowanie czytelnikowi polskich i chorwackich nazw
rodzajowych i gatunkowych ptaków należących do wspomnianej grupy semantycznej, a także
wyjaśnienie ich pochodzenia. Najczęściej nazwy onomatopeiczne są tworzone za pomocą
onomatopei bezpośredniej, gdzie pochodzenie ornitonimu można wyprowadzić od śpiewu ptaków
czy szybkich ruchów, którym towarzyszą określone odgłosy.

Słowa kluczowe: ornitonimy, język polski, język chorwacki, onomatopeja

Zasady tworzenia nazewnictwa przyrodniczego, którego częścią jest nazewnictwo
ornitologiczne, ustalił w XVIII wieku szwedzki przyrodnik Karol Linneusz, tworząc
pierwszą systematykę królestwa roślin i zwierząt. Według Linneusza nazwa każdego
gatunku musi stanowić zestawienie składające się z dwóch członów. Pierwszy człon
stanowi nazwa rodzajowa, a drugi nazwa gatunkowa. Nazwa rodzajowa jest zawsze
wyrażona rzeczownikiem. Nazwa gatunkowa bardzo często jest przymiotnikiem, ale
zdarza się także, że bywa rzeczownikiem i tworzy wtedy z nazwą rodzajową zestawienie
apozycyjne. Z pomysłów Linneusza do dziś zachowały się tylko: binominalny charakter
nazewnictwa przyrodniczego oraz wprowadzone przez przyrodnika pojęcia: odmiana,
gatunek, rodzaj, rząd i gromada (Brzęk 2007: 55) spolszczone przez Jana Krzysztofa
Kluka1 (Brzęk 2007:78). Swoje poglądy Linneusz zawarł w dziele Species plantarium z
1753 r., w którym opisał systematykę roślin. Botanicy uznają datę wydania tego dzieła
za datę wprowadzenia systematyki Linneusza oraz początek nazewnictwa naukowego
w swojej dziedzinie, natomiast dzieło Systema naturae wydane w 1758 r. jest uznawane
za początek systematyki i nomenklatury zoologicznej (Brzęk 2007: 53). W Polsce

1 Jan Krzysztof Kluk – żył w II połowie XVIII w., był księdzem katolickim i przyrodnikiem
amatorem, zasłynął jako autor wielu dzieł dotyczących badań przyrody, które stanowiły przełom
dla nauk przyrodniczych w Polsce, m. in. Roślin potrzebnych i pożytecznych opisywanie oraz
Zoologia czyli zwierzętopismo. Jego dzieła były uznawane przez Komisję Edukacji Narodowej
za podręczniki szkolne.

87

Magdalena BAER

propagatorem poglądów Linneusza dotyczących systematyki i nazewnictwa był członek
Komisji Edukacji Narodowej i Towarzystwa do Ksiąg Elementarnych Piotr Czempiński,
który spowodował, że nowa taksonomia bardzo szybko została wprowadzona do nauczania
(Brzęk 2007: 71). W Chorwacji natomiast za twórcę nomenklatury przyrodniczej uznaje
się Bohuslava Šuleka, który w 1879 r. wydał Jugoslavenski imenik bilja długo uważany
za wzorcowy w nazewnictwie botanicznym, a później również zoologicznym.

Chociaż w XIX w. istniała już naukowa nomenklatura zoologiczna i botaniczna,
ciągle jednak w nazewnictwie krajowym i to nie tylko w polskim, ale również i
chorwackim panował chaos. Często zdarzało się, że na określenie jednego okazu było
kilka nazw, poszczególne gatunki były źle oznaczone, nazwy dawno nieużywane czy
wykorzystywane tylko w literaturze. W tym ogólnym bałaganie próbowano w ciągu
XIX w. zaprowadzić porządek. Próby uporządkowania nomenklatury botanicznej i
zoologicznej również były podejmowane w Europie Zachodniej. Zwoływano szereg
konferencji naukowych i komisji, m.in.: Komisję Zoologów powołaną w 1842 r. w
Londynie w celu ustalenia i poprawienia nomenklatury zoologicznej.

W Chorwacji do dziś istnieje problem, w jaki sposób powinny nazywać
się poszczególne gatunki zwierząt czy roślin, ponieważ występuje dużo określeń
dialektalnych. Dlatego w wielu przypadkach autorzy dzieł dotyczących biologii sami
tworzyli nazwy, szukając ich w dialektach lub językach pokrewnych. Nazwy takie,
jak twierdził w 1857 r. F. Ettinger wydawały się sztuczne lub były zapożyczeniami nie
znajdującymi zrozumienia wśród ludności (Sušić 1987: 231). Ciągle dla wielu gatunków
poszukiwano nazwy ogólnochorwackiej i dlatego często jako określenia jednego okazu
stosowano kompilację dwóch regionalnych nazw, np. čučka crvendač – w jednym
regionie ptaka nazywano čučka a w drugim crvendač – rudzik (Sušić 1987: 213) i dlatego
dzisiaj w języku chorwackim występuje o wiele więcej nazw będących zestawieniami
apozycyjnymi niż w języku polskim. Nazwy obowiązujące współcześnie jako ogólno
chorwackie utrwalił w literaturze i w nauce Miroslav Hirtz wydając w latach 1928-1956
Rječnik narodnih zoologičkih naziva.

Ptaki są jedną z najliczniejszych gromad królestwa zwierząt. Bogactwo
gatunkowe spowodowało, że człowiek musiał usystematyzować występujące wokół
niego ptaki, nadając każdemu z gatunków odrębną nazwę. Motywacje występujących
dzisiaj określeń są różne. Do tworzenia nazwy wykorzystywane są: wygląd zewnętrzny,
zachowania poszczególnych gatunków czy pokarmy jakimi się żywią. Bardzo często
jednak nazwy są motywowane przez dźwięki, jakie wydają poszczególne ptaki (Šimundić
1979: 217).

Nazwy onomatopeiczne występują wielokrotnie wśród nazw rodzajowych,
a rzadziej wśród nazw gatunkowych ptaków. Przedstawiciele omawianej
gromady królestwa zwierząt dysponują pięknymi głosami, które często stanowią
cechę charakterystyczną danego gatunku. Głosy wydawane przez poszczególne
ptaki różnią się między sobą tonem i barwą, ale także częstotliwością
i melodyjnością dźwięków. Tworząc określenia ptaków zwraca się uwagę nie tylko na
śpiew, ale także na dźwięki towarzyszące, m in. odgłosy występujące przy żerowaniu,
odgłosy dziobania czy furkot skrzydeł.

88

Оnomatopeiczne nazwy ptaków w języku polskim i chorwackim

Celem niniejszego artykułu jest omówienie i zestawienie nazw onomatopeicznych
poszczególnych gatunków ptaków. Do każdego przedstawionego przykładu została
przyporządkowana prawdopodobna motywacja dźwiękowa danej nazwy. Wszystkie
nazwy zostały podane w trzech językach: polskim, chorwackim i łacińskim, aby
wykluczyć błędy w przyporządkowaniu danego ornitonimu do określonego gatunku.

W języku polskim wśród nazw przyrodniczych, a więc również i wśród
nazw ptaków kolejność komponentów zestawienia jest niezgodna z zasadami
składni języka polskiego, gdyż jako pierwszy człon zawsze występuje nazwa
rodzajowa, która stanowi komponent główny, natomiast przymiotnikowa bądź
rzeczownikowa nazwa gatunkowa jest tylko dookreśleniem tej pierwszej.
W Chorwacji długo trwały dyskusje jaką postać powinno przybrać nazewnictwo
przyrodnicze. Dopiero w 1984 r. na II Kongresie Biologów w Zadarze ustalono,
że naukowe nazewnictwo przyrodnicze będzie tworzone bez inwersji (czyli nazwa
gatunkowa występować ma przed rodzajową), gdyż tego wymagają zasady gramatyczne
języka chorwackiego (Sušić 1987: 213).

Jak już wcześniej zostało wspomniane, w języku polskim i chorwackim bardzo
często do tworzenia nazw ptaków wykorzystywana jest onomatopeja. Użytkownicy
omawianych języków do kreowania nazw używają zarówno onomatopei pośredniej jak i
bezpośredniej (Strutyński 1972: 100). Z onomatopeją bezpośrednią mamy do czynienia
wtedy, kiedy w nazwie występuje rzeczywisty głos ptaka, niekonieczne śpiew, ale także
inne odgłosy wydawane przez przedstawicieli tej gromady królestwa zwierząt. Mirosław
Bańka twierdzi, że onomatopeje mogą pochodzić nie tylko od dźwięków, ale również
od szybkich ruchów, którym towarzyszą dźwięki (Bańko 2009: 6). W nazewnictwie
ornitologicznym można więc zaobserwować kilka nazw pochodzących właśnie od
wspomnianych onomatopei ruchonaśladowczych.

W obu omawianych językach do tworzenia nazw ptaków wykorzystuje się
onomatopeję bezpośrednią. W wielu przypadkach jednak dźwiękowe motywacje
określeń poszczególnych ptaków w języku polskim i chorwackim są różne. Każdy język
inaczej odzwierciedla dane dźwięki w mowie. Nie jest to wynikiem konwencji, jak
twierdzi większość badaczy, a imitacji dźwięków przy pomocy odpowiednich fonemów
(Bańko 2009: 6). Często również w obrębie jednego języka tworzone imitacje dźwięków
w nazwach są produktem doraźnym zasłyszanym przez twórcę nazwy (najczęściej
ornitologa), co powoduje, że nie dla wszystkich użytkowników języka brzmią one
tak samo (Bańka 2009: 181). Dlatego też występują duże różnice między językami w
sposobie naśladowania dźwięków w nazwach ptaków. W zebranym materiale występuje
tylko jedna nazwa wspólna dla języka polskiego i chorwackiego motywowana przez
onomatopeję bezpośrednią. Z uwagi na różnice fonetyczne występujące między tymi
językami wskazana nazwa posiada podobną formę dźwiękową:

• pol. dudek m; chorw. pupavac m; łac. upupa epops – godowy głos samca to
donośne „du-du” lub „pu-pu”;

Znacznie częściej zdarza się jednak tak, że konkretny gatunek tylko w jednym
języku otrzymał nazwę motywowaną przez dźwięk. W drugim języku zaś dla twórców

89

Magdalena BAER

ornitonimu większe znaczenie miała inna cecha charakterystyczna dla danego gatunku.
Nazwy rodzajowe ptaków motywowane przez onomatopeję bezpośrednią

charakterystyczne dla języka polskiego to:
• pol. czeczotka f; chorw. (sjeverna) juričica f; łac. carduelis flammea – ptak wydaje
zgrzytliwy, grzechoczący dźwięk “cze-cze-cze”;
• pol. derkacz m; chorw. kosac m; łac. crex crex – samiec wydaje krótkie,
w sekundowych odstępach czasu odgłosy „der-der”;
• pol. dziwonia f; chorw. rujnica f, łac. carpodacus erythrinus – spośród różnych
wydawanych odgłosów w nazwie wyróżniony został „dzi-wo-nia”;
• pol. kania, chorw. lunja f, łac. milvus – nazwa wywodzi się od głosu wydawanego
przez ptaka „knja” (Hirtz 1907: 272);
• pol. kszyk m; chorw. šljuka (kokošica) f; łac. gallinago gallinago – kszyk zrywając
się do lotu wydaje nosowy dźwięk brzmiący jak „kszszy”;
• pol. kukułka f; chorw. kukavica f; łac. cuculus canorus – nazwa od
charakterystycznego głosu kukułki „kuku-kuku”;
• pol. puchacz m; chorw. sovuljaga f; łac. bubo bubo – nazwa pochodzi od głosu
godowego samca – stłumionego, ale donośnego „puchu-puchu”;
• pol. szczygieł m; chorw. češljugar m; łac. carduelis carduelis – głos szczygła to
charakterystyczne „delitt”, weei”, „szczyglik”;
• pol. turkawka f; chorw. grlica f; łac. streptopelia turtur – oznajmia prawo do
swojego terytorium głośnym „turr, turr, turr”.

Chorwackie nazwy rodzajowe ptaków motywowane przez onomatopeję
bezpośrednią to:

• chorw. gak (kvakavac) m; pol. ślepowron m; łac. nyctiocorax nyctiocorax – ptak
w locie wydaje głośne kwaczące dźwięki „kak”, „gak”;

• chorw. (krasna) gavka f; pol. miękopiór m; łac. somateria molissima – kaczka
wydająca kwaczące odgłosy „kwak”, „gak”;

• chorw. gugutka f; pol. sierpówka f; łac. streptopelia decaeocto – ptak posiada
podobny głos do gruchającego gołębia „ku-ku”, „gu-gu”;

• chorw. kukuvija f; pol. płomykówka f; łac. tyto alba – ptak odzywa się podobnym
głosem jak kukułka – „ku-ku”;

• chorw. (šumska) šljuka f; pol. słonka f; łac. scolopax rusticola – ptak w czasie
godów wydaje dźwięk „tiju-ku tiju-ku”;

• chorw. vivak; pol. czajka f; łac. vanellus vanellus – samiec podczas poziomego
lotu godowego wydaje z siebie dźwięki takie, jak: „witt- witt”, „wi-ip”.

Onomatopeja pośrednia występuje znaczenie częściej w omawianym nazewnictwie
w obu opisywanych językach. Dotyczy ona nazw, które są motywowane przez już istniejące
wyrazy dźwiękonaśladowcze, głównie czasowniki oznaczające różnego rodzaju odgłosy,
np. świstać, piszczeć czy pluskać. Nazwy odzwierciedlają zarówno śpiewy ptaków, jak i
wspomniane już inne odgłosy, takie jak: furkot skrzydeł czy odgłos dziobania: W pierwszej
kolejności zostały omówione nazwy wywodzące się od wyżej wskazanych czasowników.

90

Оnomatopeiczne nazwy ptaków w języku polskim i chorwackim

Polskie nazwy rodzajowe ptaków powstałe za pomocą onomatopei pośredniej to:
• pol. brzęczka f; chorw. (veliki) cvrčić m; łac. locustella luscionioides - głos
samca jest bardzo niski, przeciągły, podobny do odgłosu świerszcza i przypomina
dźwięk dzwonka elektrycznego;
• pol. świergotek (łąkowy) m; chorw. cikuša f; łac. anthus pratensis – w czasie lotu
godowego ptaki śpiewają charakterystyczną pieśń zakończoną dzwiękiem „ciju,
ciju”, „cik” i „tsis”, w j. polskim od śpiewu świergotka;2
• pol. świerszczak m; chorw, cvrčić m; łac. locustella maevia – śpiew samca
łudząco przypomina głos świerszcza;
• pol. świstun m; chorw. zviždara f; łac. anus penelope – samiec wydaje przenikliwe
świszczące, gwiżdżące odgłosy, chorw. zviždati – gwizdać;
• pol. świstunka m; chorw. zviždak m; łac. phylloscopus – pieśń świstunki składa się
z serii coraz szybciej wydawanych świszczących dźwięków, chorw. zviždati –
gwizdać.

W nazewnictwie ornitologicznym w języku polskim i chorwackim onomatopeja
pośrednia często stanowi motywację do powstawania poszczególnych określeń gatunków.
W obu omawianych językach motywacje wyrazowe są różne, gdyż zależą od systemów
gramatycznych języka polskiego czy chorwackiego (Miodek 1999: www).
Polskie nazwy ptaków powstałe w wyniku wykorzystania onomatopei pośredniej
to:

• pol. bekas m; chorw. šljuka (kokošica) f; łac. gallinago gallinago – skrzydła
bekasa podczas lotu wydają charakterystyczne dźwięki „be-be-be-e-e-e”
(Strutyński 1972: 109);

• pol. dzwoniec m; chorw. zelendur m; łac. carduelis chloris – głos przypominający
dźwięk dzwonka o wznoszącej tonacji;

• pol. kwiczoł m; chorw. drozd (bravenjak) m; łac. turdus pilaris – pieśń kwiczoła
złożona jest ze skrzypiących i kwiczących dźwięków;

• pol. pluszcz m; brljak (obični) m; łac. cinculus cinculus – podczas zanurzania się
pod wodę słychać charakterystyczny dźwięk pluszczącej wody;

• pol. potrzeszcz m; chorw. (velika) strnadica f; łac. emberiza calandra –
charakterystyczny trzeszczący głos wydawany przez samce;

• pol. syczek m; chorw. ćuk m; łac. otus scops – ptak nocą wydaje charakterystyczny
syczący odgłos.

Chorwackie nazwy rodzajowe ptaków odzwierciedlające onomatopeje pośrednie
to:
chorw. bukavac (nebogled) m; pol. bąk m; łac. botaurus stellaris – ptak wydaje
• z siebie głośny dźwięk słyszany nawet z odległości kilku kilometrów, chorw.

2 Nazwy pol. świergotek, chorw. cikuša i pol. brzęczka, chorw. veliki
cvrčić to typowe przykłady różnic w obu językach dotyczące onomatopei.
Wymienione nazwy są dźwiękonaśladowcze, ale w każdym z tych języków
w ornitonimie jest odzwierciedlony inny dźwięk.

91

Magdalena BAER

buka – hałas;
• chorw. ćakova f; pol. sterniczka f; łac. oxyura leucocephala – ptak śpiewający

bardzo delikatnie, kwilący, chorw. ćakati – kwilić;
• chorw. grlica f; pol. turkawka f; łac. streptopelia turtur – wydaje gardłowy odgłos,

chorw. grlo – gardło;
• chorw. pozviždač m; pol. kulik m; łac. numenius – samiec podczas lotu godowego

wydaje gwiżdżące dźwięki, chorw. zviždati – gwizdać;
• chorw. (ražanj) turkoč m; pol. ibis (kasztanowaty) m; łac. plegadis falcinellus –

ptak wydaje z siebie chrapliwe dźwięki, od głosu tur, tur;
• chorw. zijavac (čičavac) m; pol. żwirowiec (łąkowy) m; łac. glareola pratincola –

głośny śpiew godowy przypomina brzęczenie, chorw. zijati – drzeć się.

Wśród nazw gatunkowych ptaków onomatopeja występuje znaczenie rzadziej niż
w nazwach rodzajowych. W języku polskim głównie pojawiają się nazwy od czasowników
oznaczających różne odgłosy, a nie bezpośrednio głosy ptaków. W języku chorwackim
natomiast większość nazw gatunkowych onomatopeicznych odzwierciedla właśnie ptasi
śpiew. Nazw chorwackich jest znacznie więcej niż polskich.

Polskie nazwy gatunkowe ptaków motywowane przez onomatopeję to:
• gęgawa (gęś – ptak wydaje gęgające dźwięki);
• piskliwy (zaganiacz – ptak wydaje piskliwe dźwięki);
• szczebiotliwy (pol. zaganiacz – ptak wydaje delikatne, śpiewne dźwięki).

Chorwackie nazwy gatunkowe ptaków motywowane przez onomatopeję to:
• cikavica (strnadica – ptak wydaje piszczące dźwięki jak „sit”, „cit”, „cik”);
• cikelj (drozd – ptak wydaje piszczące odgłosy, chorw. cikati – piszczeć jak mysz
czy ptak);
• cvrkutić (trstenjak – ptak o dźwięcznym śpiewie, chorw. cvrkutati – ćwierkać);
• čukar (jarebica – ptak wydający bezdźwięczne odgłosy przypominające stukanie i
pukanie – chorw. čukati – pukać);
• klaukavac (galeb – ptak odzywa się głosem „klijau-klijau”, w języku chorwackim
istnieje również czasownik oznaczajacy ten głos, chorw. kljaukati) (www);
• kliktaš (orao – ptak wydaje kwilące i krzykliwe dźwięki, chorw. kliktati – kwilić,
najczęściej jak ptak);
• kliktavka (vjetruša – ptak drapieżny wydający w locie krzykliwe dźwięki, chorw.
kliktati – kwilić, najczęściej o ptakach);
• kreketeljka (patka – ptak o głosie podobnym do żaby, chorw. kreketati – odzywać
się głosem żaby, kumkać);
• kvakavac (gak – ptak kwacze jak kaczka – chorw. kvakati – kwakać);
• zviždara (patka – kaczka wydająca gwiżdżące dźwięki, chorw. zviždati – gwizdać).

РЕЗИМЕ

92

Оnomatopeiczne nazwy ptaków w języku polskim i chorwackim

Oноматопејски називи на птиците во полскиот и хрватскиот јазик

Помеѓу орнитонимите, најпопуларна семантичка група се називите –
ономатопеи. Ономатопејата како мотив за именување се појавува многу често
поради убавите звуци, коишто ги продуцираат птиците. Бројноста во природата
на овој вид, во кралството на животните е огромна, што детерминира појавување
на многу имиња, а притоа нивните творци мораат да посегнат по употребата на
различни лексикални мотиви. Целта на овој текст е презентацијата на полските
и хрватските родни и видски имиња на птици, кои припаѓаат на веќе споменатата
семантичка група, како и објаснување на нивното потекло. Најчесто ономатопеиите
се создавани со помош на директна ономатопеја, каде потеклото на орнитонимот
може да се изведе од пеењето на птиците или брзите движење, придружувани со
определени звуци.

Клучни зборови: орнитоними, полски јазик, хрватски јазик, ономатопеја

BIBLIOGRAFIA:

Bańko, M. (2009) Słownik onomatopei czyli wyrazów dźwięko- i ruchonaśladowczych.
Warszawa.
Brzęk, G. (2007) Historia zoologii w Polsce. Do drugiej wojny światowej, aktualiz. i
uzup. J. Pawłowski, T. Majewski. Kraków.
Hirtz M. (1907) Građa za ornitologičku nomenklaturu i terminologiju, [u:] Nastavni
vjestnik, nr 15.
Miodek, J. (1999) Zwierzęta w języku, [w:] Wiedza i Życie, nr 12, http://archiwum.wiz.
pl/1999/99124000.asp [dostęp: 26.09.2013].
Strutyński, J. (1972) Polskie nazwy ptaków krajowych. Wrocław.
Sušić, G., Radović, D. (1987) Hrvatska ornitološka nomenklatura zapadnog palearktika
i nekih vrsta ostalih zoogeografskih regija, [u:] Ornitologija u Hrvatskoj, ured. M.
Meštrov, G. Sušić. Zagreb.
Šimundić, M. (1979) Motivacija životinjskih naziva, [u:] Filologija, br. 9.
http://www.vjesnik.com/html/2005/06/28/Clanak.asp?r=pis&c=2 [dostęp:26.09.2013] .

93

94

Natalia DŁUGOSZ (Poznań, Polska)

УМАЛИТЕЛНИ СЪЩЕСТВИТЕЛНИ В ГОРАНСКИ
НАРОДНИ ПЕСНИ

Настоящата статия посвещаваме на словообразувателна структура на горанските
съществителни умалителни. Слово-образувателният анализ се провежда върху езиковия
материал ексцерпиран от 421 горански народни песни, записани в тома Горанске народне
песме, събрани и обработени от Харун Хасани, издадени в Прищина през 1987 г.

Ключови думи: горански / нашенски език, умалителни съществителни, горански народни
песни

Гораните са южнославянска етническа група, която живее в 19 села в южна
част на територия на Косово, район Драгаш (Брод, Бокка, Диканце, Глобочица,
Мали Кърстец, Горни Кърстец, Крушево, Кукаляне, Лещане, Любовище, Млике,
Драгаш, Орчуша, Радеша, Долно Рапче, Горно Рапче, Растелница, Вранище,
Зли поток), 9 села на територията на Албания, район Шиставец и Кукъс (Борье,
Църнелево, Кошарище, Очикле, Орешек, Оргоста, Шищавец, Пакиша и Запод) и
2 села на територията на Македония (Урбич и Йеловяне). Тази планинска област,
наричана Гора, заема повърхност от ок. 500 км2 и се разпростира между планините
Шар, Враца, Кораб и Коритник.

Горанското население, първоначално православно, под влиянието на
асимилационната политика на Османската империя бе подложено на исламизация.
Процесът започва през XVI в., като през XVIII столетие се засилва, придобивайки
масов характер. Приемане на исляма всъшност не е попречило на Гораните да
култивират типично християнски традиции. Изповедническият синкретизъм се
проявява например с празнуване на Рождество Христово, деня на покровителя
на семейството или деня на св. Георги. Много е трудно да се посочи точен,
цялостен брой на популацията на Гораните. Броят, в зависимост от източника,
варира между 20 0001 a 84 0002. Трудностите в посочването на точните данни са
свързани м. др. с проблема за посочване на индивидуалната самоидентичност
на Гораните (Антониjевиħ 2000: 23-28), с промените на идентичностна ориентация

1 http://sr.wikipedia.org/wiki/Горанци - прочетено на 21.10.2008 г., ч. 21:07
2 http://mk.wikipedia.org/wiki/Горанци - прочетено на 30.08.2010 г., ч 13:13.

95

Natalia DŁUGOSZ

на представителите на тази етническа група, които промени без съмнение са
отговор на съответни обществено-политически процеси. Местното население себе
си нарича Горани / Горанци или Нашенци (Dokle 2007: 11), езикът, който говорят
наричат горански или нашенски (Dokle 2007: 11). Горанският се причислява към
група на торлашките диалекти, които обхващат югоизточна територия на Сърбия,
северозападна Македония и западна България. Националната идентичност на
Гораните, както и статуса на езика им, които стават предмет на горещи дискусии
между лингвисти от различни нации, не са тема на настоящата статия. Смятаме, че
това е проблемът, който изисква комплексни социологически, социолингвистически
и културни изследвания.

Настоящата статия посвщаваме на словообразувателна структура на
горанските съществителни умалителни. Словообразувателният анализ се провежда
върху езиковия материал ексерпиран от 421 горански народни песни, които се делят
на: печалбарски (63), любовни (164), семейни (65), обредни (11), песни за работа
(10), родолюбиви (13), люлчини песни, скороговорки, балади и други. Песните са
записани в тома Горанске народне песме, събрани и обработени от Харун Хасани,
издадени в Прищина през 1987 г. Езиковият материал се отнася към езика на
горанското население, живеещо в посoчените вече села в южната част на Косово,
район Драгаш. Авторът на збирката е роден през 1940 г. в село Бачка в район Драгаш.
Гимназята завършва в Пирот, след което следва стоматология в Белград. Х. Хасани
е автор на няколко десетки статии в областта на стоматология. През 1965 г. се връща
в родния си край, където работи професията си. Тогава започва да събира и описва
библиографията за Гора, както и да се ангажира със събиране на горански народни
песни. През 1999 г. се премества да живее в Белград. Повечето от песните първо се
записват на магнетофонова лента, след което се преписват от Х. Хасани на хартия.
Една част от тях се записват в специално приготвени за тази цел анкетни формуляри,
попълвани от учениците от последните класове на основни училища в Гора, които
събират материал от най-възрастните членове на рода. Х. Хасани често стига до
песните с помощта на своите пациенти. Сред 161 информатора (86 жени и 75 мъжа)
най-възрастният е роден през 1904 г., най-младият през 1965 г. Голямата част от
информаторите са неписмени хора. Песните в сбирката са записани с кирилица, с
помоща на сръбската азбука. Езиковият материал в настоящата статия предствяме в
графическа версия съгласно записаното в сборника.

В поместените в сбирката горански народни песни отбелязахме 140
умалителни съществителни. Най-многобройните са деминутиви с форманти -че и
-иче (77 примера). С помоща на формант -че се образуват преди всичко умалителни
от съществителни от мъжки род. В процеса на деривация мотивираща основа
обхваща обикновено цялата основна дума, в която формантът не произвиква никакви
алтернации, напр.: ħерданче ← ħердан, ветерче ← ветер, коланче ← колан, локумче
← локум, прстенче ← прстен, пуасче ← пуас, симитче ← симит, стапче ← стап,
џупче ← џуп. Възможни са и умалителни с наставка -че, произведени от основи от
женски род, напр.: кошуљче ← кошуља, крпче ← крпа, марамче ← марама, маслинче
← маслина, одајче ← одаја, секирче ← секира. Понякога съществителни от женски

96

Умалителни съществителни в горански народни песни

род, които завършват с формант -ка подлежат на обменна деривация3. Тогава
формантът -ка в основната дума се обменя с формант -че в произвдената дума,
напр. деjче ← деjка, ситарче ← ситарка. В песните относително често се срещат
умалителни съществителни с наставка -иче, образувани от съществителни от
женски род, напр.: вратиче ← врата, портиче ← порта, гуниче ← гуна, книгиче ←
книга, лопатиче ← лопата, манестиче ← манеста, метличе ← метла, полоjниче
← полоjна, скемљииче ← скемљија, торбиче ← торба, чешмиче ← чешма, шамииче
← шамиjа. В събрания материал е отбелязан единичен пример за умалително с
формант -иче, образувано от съществително от среден род: ведриче ← ведро.
Важната черта на горанските деминутиви с форманти -че и -иче е смяна на рода
на основните думи в отношение към проиведените от тях деминутиви, образувани
от съществителни от мъжки и женски род. Този словообразувателен, специфичен
механизъм отличава горанските деминутиви на фона на словообразуването на
различните славянски езици, в които като една от най-характерните свойства
на славянските умалителни се посочва еднаквостта на граматическия род на
производната и произвеждаща дума. В това отношение, както и в отношение на
продуктивността на посочените форманти, горанските деминутиви показват ясно
подобие с българския4 и с македонския език5.

В събрания материал отбелязваме деминутиви с форманти с основно -ц-. А
именно:
a) от съществителни от женски род с формант -ица, напр.: врбица ← врба, годиница
← година, зовица ← зова, иглица ← игла, колибица ← колиба, кучкица ← кучка,
ливадица ← ливада, маjчица ← маjка, наница ← нана, њивица ← њива, планиница
← планина, ручица ← рука, сестрица ← сестра, сиротица ← сирота, ћерчица ←
ћерка, крпица ← крпа, кућица ← кућа
(от съшествително в м. ч.: дечица ← деца);
б) от съществителни от мъжки род с формант -ец: братец ← брат, лебец ← леб,

3 Понятието ‘обменна деривация’ (derywacja wymienna) разбирам като: заместване
на формант в основната дума с друг формант в производната дума. Процесът се
осъществява въз основа на съответна, образцова словообразувателна опозиция
(асоциационна или деривационна), в която двете думи на опозицията се различават
от гледна точка на формата им и фукцията им. Виж: B. Kreja, Z ogólnych zagadnień
polskiego słowotwórstwa, Gdańsk 2000, с. 15; преведено от Н. Д.)

4 За несъгласуваността на граматическия род на производната и произвеждащата дума в
български умалителни съшествителни пишат напр.: Л. Андрейчин, Основна българска
граматика, София 1978, с. 100; Б. Кръстев, Умалителността в българския език, София
1976, с. 25; Н. Енчева, Към морфологичната характеристика на българските умалителни
съществителни, Език и литература 6, 1988, с. 12-17; N. Długosz, Słowotwórstwo polskich i
bułgarskich deminutywów rzeczownikowych, Poznań 2009, с. 47-52.

5 За несъгласуваността на граматическия род на производната и произвеждащата
дума в македонски умалителни пишат напр.: Z. Topolińska, Zarys gramatyki języka
macedońskiego, Kraków 1995, с. 42; J. Sokołowski, Mechanizmy deminucji i hipokoryzacji
w języku macedońskim i polskim na tle innych języków słowiańskich, [w:] Z polskich studiów
slawistycznych, seria XI, Językoznawstwo, Warszawa 2007, s. 211-219.

97

Natalia DŁUGOSZ

з’бец ← з’б, петефец ← петеф;
в) от съществителни от среден род с формант -це: масовце ← масло , житце ←
жито;
г) от съществителни от трите рода с формант -енце: братенце ← брат, сиренце ←
сирене, брашенце ← брашно, житенце ← жито, куртенце ← курто, личенце ←
лице, здравјенце ← здравје, сајбијенце ← сајбија.

В текстовете на горанските народни песни е отбелязан само единен пример
на умалително, образувано с помоща на формант с основно -к-: кобилка ← кобила.
Трудно е, въз основа на ограничен корпус текстове, да се стига до изводи за
съществуване на умалителни форманти с основно -к- в горанския език. Но известно
е, че не се отбелязва пръсъствието на този тип суфикси в горанско-албанския речник
на Назиф Докле, в който езиковият материал обхваща езика на Гораните, живеещи в
североизточните райони на Албания (Długosz 2009: 126-138). Умалителните фирманти
с основно -к- , въпреки, че в доста ограничен обхват, все пак присъстват във всичките
южнославиянски езици. Имайки предвид горепосочения факт, липса на този тип
форманти в езика на Гораните от североизточни райони на Албания учудва.

Повечето умалитени, присъстващи в текстовете на горанските народни
песнит се образуват от конкретни съществителни, означаващи главно предмети
за всекидневна употреба (метличе, ношче, иглица), елементи на облекло (гуниче,
коланче, пенџерче), части на тялото (ручица, личенце), храна (локумче, лебец,
сиренце, масовце). Могат да се посочат и умалителни на елементи на ландшафта и
природата, напр.: ливадица, њивица, врбица, планиница. Емфатичните деминутиви,
образувани от съществителни, означаващи премети с постоянен размер или от
абстрактни съществителни са рядки. В сбираката са отбелязани само два този тип
примера: годиница ← година, здравјенце ← здравје. Струва си да отделим внимание
на наставка -че, чието не само словообразувателно, но и семантичното поле е
доста широко. Форматът служи за образуване на същински деминутиви, които
сигнализират преди всичко промяна на физически свойства, но и за образуване на
емфатични деминутиви, в които форманта внася емоционална натовареност, най-
често положителна. В случай на текста от типа народна песен трудно е да се отдели
същинските деминутиви от емфатичните, понеже даже в умалителните образувани от
конкретни съществителни информация за малкия размер на десигната е придружена
от емоционална натовареност. И така най-честите са умалителни с формантите -че и
-иче, образувани от конкретни съществителни, означаващи:

a) облекла, декоративни елементи към облекла, бижу, напр.: ħерданче, гуниче,
з‘баниче, коланче, пенџерче, опенħе, кошуљче, крпче, прстенче, пуасче,
ситарче, опенче;

b) елементи на интериорно оборудване, уреди за дома и предмети за всекидневна
употреба, напр.: ибриче, кандилче, колепче, постеличе, сандаче, вратиче,
лопатиче, метличе, ношче, српче;

c) храна: локумче, маслинче, симитче, сомунче;
d) други, напр.: брекче, снопче, киткиче, шупељчe.
С помоща на формант -че се образуват умалителни, означаваящи млади лица и

98

Умалителни съществителни в горански народни песни

животни, напр.: аскерче, беħарче, глобочанче, гуједарче, деверче, жетварче,
капетанче, касапче, конче, налбатинче, овчарче, сељанче, Глобочанче, Себуранче,
Горанче, Турчинче, Циганче.

В текстовете на народните песни висока честота проявяват умалителни
на названия на членовете на семейството и родинството. Те най-често присъстват
в текста като обръщение към дадено лице, в звателен падеж. Използват се за
сигнализиране на близостта, интимността на семейните отношения, напр.:

маjчица ← маjка,
- Сом имала, мајчице мила, тешко гајле,
тешко гајле, гурбетчиско.
Му сом плела срмене чорапе,
бош ће дојде, мајчице, за Ђурђевден,
он остана, мајчице, да летује,
да летује, мајчица мила, три године,
три године, шест месеци. (Песен 62)

наница ← нана,
- Мајчице, мила нанице,
бећари ми га трнале,
на тупан ми га фрљиле. (Песен 83)

сестрица ← сестра,
Еј мори, Разо сестрице,
оседлај ми кона дорија,
фрљи му бела теркија, (Песен 113)

ћерчица ← ћерка,
- Немој, ћерко, немој ћерчице, под страм ће пенеме,
под страм ће панеме, ћерко, кеде ће преспије,
кеде ће преспије, ћерко, постеља немаме. (Песен 260)

зовица ← зова,
- Емино, мила зовице,
ја не ви тражим алишћа,
нити ви тражим тупани,
не ли сом зела Дестана,
Дестана нај баш бећара. (Песен 131)

братенце/ братец/ братче ← брат
- Ја сом било, Уснија братенце, горе во планина,
горе во планина, Уснија братенце, ће шилеина.
- Ка ти га викаје, Амидо, другана планина?
- Ми га викаје, Уснија братенце, пусти Горчин Камен. (Песен 265)

99

Natalia DŁUGOSZ

Ка стигнала, Илинка дивојка, ка ке свуа кућа,
го прашује Илинка дивојка братче Алииче:
- Зашто ви се, Алија бе брата, порте закључане?
Кеде ви се, Алија бе братче, снае да илезет,
Алија бе братче, порте да отвирет? (Песен 270)

В този случай може да се говори определено за емфатични умалителни
или направо за гальовни съществителни (hipokoristica). Най-често присъстващият
деминутив в сбирката песни е умалително маjчица, което се повтаря 111 пъти. В
рамките на някои от песните то се повтаря многократно, което е целенасочен
стилистичен похват.

Заключителни бележки
В подлежащи на анализ 421 горански народни песни отбелязахме 140

умалителни съществителни, образувани од 136 словообразувателни основи.
Случаите за образуване на умалителни от една и съща основа с помоща на различни
формнати са редки и се отнасят към следните примери: братенце/ братче/ братец
← брат, житце/ житенце ← жито, крпица/ крпче ← крпа. В събрания материал
не отбелязахме нито едно умалително от втора степен. Присъстващите в песните
деминутиви са образувани с помоща на формантите: -че, -иче, -ица, -ец, -це, -енце,
-ка (единичен пример).

В 421 народни песни умалителните съществителни са използвани 481 път.
Трябва да се подчертае, че присъстващите в песните умалителни са емоционално и
стилистично маркирани с положително значение, което се усеща особено силно в
умалителните от названия на членовете на семейството. Без съмнение деминутивите,
като конвенционализирано стилистично средство с експресивна функция, съучастват
в създаването на емоционалния тон на песента. Често повтаряне на едно и също
умалително в рамките на една и съща песен може да служи за съгласуване на ритъма
на езика и ритъма на музиката.

SUMMARY
Diminutives in Goran folk song

In this article, I bring about the issue of diminutives in Goran folk songs. I concentrate on
the description of the word structure of diminutives – I present the inventory of diminutive
formatives, discuss semantic relations between the word base and derivatives and the
connectivity of the formatives with the word stem. Structure analysis constitutes the
starting point for stylistic considerations (functioning of the discussed units in the text).
Linguistic material has been taken from the Goran folk songs, gathered in the Харун
Хасани, Горанске народне песме, Приштина collection of 1987.

100