Умалителни съществителни в горански народни песни
Key words: goran / our language, goran folk songs
Библиография:
Babić, S. (1986) Tvorba riječi u hrvatskom književnom beziku. Zagreb.
Belić, A. (1901) Zur Entwicklung der slavischen Deminutiv- und Amplificativsuffixe, [w:]
Archiv für slavische Philologie 23.
Grickat, I. (1995) O nekim osobenostima deminucije, [w:] Južnoslavenski filolog 51.
Korbel, B. (1988) Zasób formantów deminutywnych w bułgarskim i serbsko-chorwackim
języku literackim, [w:] Problemy językoznawstwa konfrontatywnego, red. E. Smułkowa,
K. Feleszko. Warszawa.
Milewska-Stawiany, M. (2009) O derywatach deminutywnych w górnołużyckich
pieśniach ludowych, Slavia Meridionalis 9.
Mindak-Zawadzka, J. (2009) Po jakiemu mówią Goranie? Samoświadomość i zewnętrzna
identyfikacja językowa i narodowa grupy etnicznej jako przestrzeń ścierania się
konkurencyjnych koncepcji tożsamościowych, [w:] Językowy świat Słowian. Zjawiska,
interpretacje, znaki zapytania, red. J. Mindak-Zawadzka, I. M. Doliński. Warszawa.
Pluta, F. (1967) Deminutywa w śląskiej pieśni ludowej, [w:] Zeszyty Naukowe WSP w
Opolu 3, Językoznawstwo.
Siatkowska, E. (1967) Deminutywa rzeczowników we współczesnych literackich językach
zachodniosłowiańskich, [w:] Studia z filologii polskiej i słowiańskiej 6.
Sokołowski, J. (2007) Mechanizmy deminucji i hipokoryzacji w języku macedońskim
i polskim na tle innych języków słowiańskich, [w:] Z polskich studiów slawistycznych,
seria XI, Językoznawstwo. Warszawa.
Антониjевиħ, Д. (2000) Етнички индентитет Горанаца, [в:] Горанци, муслимани
и турци у шарпланиниским жупама Србиjе: проблеми садашњих услова живота и
опстанка. Београд.
Бобев, Б. (2008) Уникален принос към българистиката, Български език.
Велева, С. (2006) Тенденции во зборувањето во македоскиот јазик. Скопје.
Енчева, Н. (1988), Към морфологичната характеристика на българските
умалителни съществителни, [в:] Език и литература 6.
Конески, К. (1995), Зборувањето во современиот македонски јазик. Скопје.
Леков, И. (1958) Словообразувателни склонности на славянските езици. София.
Младеновиħ, Р. (2000) Горански говор, [в:] Горанци, муслимани и турци у
шарпланиниским жупама Србиjе: проблеми садашњих услова живота и опстанка.
Београд.
Мюлер-Отт, Д. (1998) Продуктивността на умалителните суфикси с елемент -к- и
-ц- в руския и българския език, [в:] Език и литература 3.
Наумова, В. (1905) Умалителните и увеличителните суфикси в новобългарския
език, [в:] Известия на семинара по славянска филология.
Радева, В. (1987) Българското словообразуване. София.
Стойков, С. (2002) Българска диалектология. София.
101
Natalia DŁUGOSZ
Уеб страници:
http://en.wikipedia.org/wiki/Torlak_dialect
http://sr.wikipedia.org/wiki/Горанци
http://mk.wikipedia.org/wiki/Горанци
http://geocities.com/goranite/Istoria.htm
http://www.aba.government.bg
http://www.albania-bulgaria.blogspot.com
http://gorani.wordpress.com
http://liternet.bg/publish22/b_bobev/unikalen.htm
http://goracafe.freehostia.com
http://www.rastko.org.yu/rastko-gora/index.php
http://promacedonia.com/v_mak/1999/ek_4_99.html
http://hr.pandapedia.com/wiki/Goranci_(narod)
http://de.pandapedia.com/wiki/Goranen
Есцерпиран материал:
Хасани, Х. (1987), Горанске народне песме. Приштина.
102
Alisa MAHMUTOVIĆ RAKOVAC (Zenica, BiH)
Edisa GAZETIĆ (Zenica, BiH)
SEMANTIČKI ODNOSI I OBILJEŽJA FRAZEMA U
NARODNOJ POEZIJI
Rad tematizira semantičke odnose polisemije, sinonimije i antonimije najfrekventnijih
frazema u jeziku narodnih pjesama. Ukazat ćemo i na neke semantičke vrijednosti analiziranih
frazema, a koje se mogu odvijati na više razina, kao i na neke modifikacije prisutne kod frazema
labave strukture. Sve ovo promatrat ćemo u kontekstu upotrebe i u odnosu na karakteristike
književnoumjetinčkog funkcionalnog stila.
Ključne riječi: frazem, semantika, sinonimija, antonimija, književnoumjetnički, funkcionalni stil
Uvod
Iako se čini da su frazemi oduvijek bili dio svakodnevne upotrebe jezika, njima
se tek posljednjih desetljeća posvećuje značajnija pažnja (Menac 2006: 5), odnosno
tek danas su zanimljiv predmet lingvističkih istraživanja, a sam književnoumjetnički
stil, u kojem su leksički i gramatički potencijal jezika na najvišem stupnju, izrazito
je pogodan za ovakav pristup. Kako se za frazeme veže ekspresivnost i konotativno
značenje, a konotacija je i temelj književnoumjetničkog stila, onda ovaj odnos postaje
još zanimljiviji. Budući da je ovdje riječ o narodnoj poeziji koja je nastajala i živjela na
narodnom jeziku, i koja kao takva nosi u sebi tragove svojih pošiljalaca, svaka frazeološka
analiza znači i rekonstrukciju određenih kolektivnih iskustava koje determiniraju njihove
jezične produkcije. Svako bavljenje jezikom, bilo kojom njegovom razinom, znači
baviti se implicitno i identitetom, budući da jezikom izražavamo i kolektivni i osobni
identitet. O tome posebno svjedoče tzv. nacionalni frazemi, koji su nastali u narodu i
jasno demonstriraju socijalne i kulturne norme, kao i određen tip mišljenja. Štaviše,
analiziranjem i izdvajanjem frazeološke građe znatno će se doprinijeti rasvjetljavanju
procesa prožimanja dvaju književnih tokova; uočit ćemo kako pomenuti procesi ne prestaju
i ne odvijaju se jednosmjerno. Nastanak i razvoj frezologoije svakog jezika vezan je,
između ostalog, i za folklornu književnost. Epska narodna pjesma ima dugovjeki proces
oblikovanja, i dugi je niz stoljeća bila opticajna, pa njezini tekstovi obiluju scenama iz
narodnog života u kojima se jasno razaznaje odnos prema svijetu jedne jezične zajednice.
Osim toga, čini nam se da je prilično zanemarena njezina emisijska uloga, pa se danas
zadržavamo tek na prepoznavanju usmenoknjiževnih posuđenica u pisanoj književnosti,
i ne samo u njoj.
Građu za ovo istraživanje ekscerpirali smo iz nekoliko poznatih zbirki bošnjačkih
103
Alisa MAHMUTOVIĆ RAKOVAC - Edisa GAZETIĆ
epskih pjesama. I to: Krajiške junačke pjesme, a koje su ustvari izbor iz korpusa Luke
Marjanovića1, Narodne pjesme Muslimana u Bosni i Hercegovini2, Ženidba Smailagić
Mehe, junačkog epa3 i zbirke Zeman kule po Ćenaru gradi (muslimanske epske narodne
pjesme iz Sandžaka)4.
Teorijska podloga
U ovome dijelu rada definirat ćemo frazeme, objasniti njihovu podjelu i opseg.
Zatim slijede najfrekventiniji frazemi unutar jezika narodnih epskih pjesama, njihova
funkcija te semantički odnosi i obilježja u tekstu.
Definiranje frazema
Frazemima u lingvistici označavamo sveze riječi koje se ne stvaraju u govornome
procesu nego se reproduciraju u gotovu obliku, gdje značenje ne proistječe iz značenja
njegovih sastvanica, jer su one u procesu frazeologizacije doživjele stanovitu pretvorbu
(Menac 2007: 10). Odnosno, o frazemima govorima i onda kada je u barem jednoj od
sastavnica došlo do desemantizacije. Kako se reproduciraju u gotovu obliku kažemo da
su čvrste strukture, i upravo se zato frazemski dijelovi ne doživljavaju kao odvojene riječi
koje imaju svoje značenje. Obično se takve sveze mogu zamijeniti nekom drugom riječju.
Često je i red riječi unutar frazema čvrst, pa se neki frazemi nikada ne javljaju u
inverziji. Takvi su, recimo: drvlje i kamenje, a nikada kamenje i drvlje; trice i kučine, a ne
kučine i trice...
Pored navedenih, postoje i takve sveze u kojima se jedna od sastavnica može
zamijeniti sinonimom. Među takve idu frazemi kao: bježati kao vrag/đavo od krsta, ili pak
nekom drugom riječju kao da je (neko) ludih krava/ ludih gljiva jeo...
Svi navedeni primjeri su frazemi u užem smislu. Pored njih, nalazimo i frazeme
u širem smislu. Oni se također ne stvaraju u govornome procesu već se reproduciraju u
gotovu obliku, ali je stupanj desemantizacije njihovih sastavnica vrlo nizak. Stoga kažemo
da se njihova frazeologičnost ogleda isključivo u ustaljenosti, čvrstoj strukturi i niskom
stupnju ekspresivnosti. Zbog toga se ovakve sveze često nazivaju i lokucijama. Među
njima su najčešće one koje nalazimo u jeziku narodnih pjesama kao: vjerna ljuba, crna
zemlja, ljuta zmija, medna usta, sinje more, britka sablja ...
Podjela frazema
Budući da se frazeologija relativno kasno izdvojila kao zasebna lingvistička
disciplina, postoje neslaganja među lingvistima u vezi sa podjelom frazema. Dok neki
frazeolozi još uvijek smatraju da su frazemi sveze od najmanje dvije punoznačne riječi,
dosadašnja relevantna istraživanja potvrđuju da se frazemi ustvari javljaju u tri osnovana
oblika. I to kao fonetske riječi, frazemske sintagme i frazemske rečenice5. Pod pojmom
1 Krajiške junačke pjesme, (priredio N. Veladžić), Bihać, 1998.
2 Narodne pjesme Muslimana u Bosni i Hercegovini, Kosta Herman, Sarajevo, 1888-1889.
3 Ženidba Smailagić Mehe, Avdo Međedović, Sarajevo, 1987.
4 Zeman kule po Ćenaru gradi, priredio: Husein Bašić, Baština, 1991.
5 O tome A. Menac u djelu Hrvatska frazeologija kaže: “U svim proučavanim jezicima frazemi
104
Semantički odnosi i obilježja frazema u narodnoj poeziji
fonetske riječi podrazumijevamo vezu jedne punoznačne i jedne nepunoznačne riječi.
U našem korpusu naječešće se radi o svezi imenice i prijedloga. Među takvima su
najfrekventniji frazemi tipa: s mirom, iz grla, do Boga, na noge, u krvi...
Frazemskim sintagmama, kako im samo ime kaže, smatramo sveze dviju ili više
punoznačnih riječi s kojima može, a i ne mora, doći neka suznačna riječ. Ove skupine
kategorijalno dijelimo na: glagolske, imeničke, priložne i pridjevske (Fink-Arsovski
2002: 6-9). Semantički plan im se redovito izravno reflektira na kategorijalno značenje.
Takvi su frazemi tipa: drvlje i kamenje, ženska glava, muška glava... 6
Frazemi strukturirani kao rečenice dijele se na jednostavne i složene (Menac
2007: 91). Među jednostavne rečenice išli bi frazemi tipa: gubi tlo pod nogama, a u
složene: umišlja (neko) da je svu pamet svijeta pozobao...
Frazemske rečenice imaju sve karakteristike frazema: ustaljenje su, reproduciraju
se kao gotove cjeline i značenje im ne čini skup značenja leksičkih jedinica koje čine
rečenicu. U analiziranom korpusu identificirali smo frazeme – rečenice, s tim da pored
jednostavnih imamo i složene rečenice, zavisnog i nezavisnog tipa. Kod ove se vrste
frazema često ne poklapa strukturno i kategorijalno značenja (Fink-Arsovski 2002: 9).
Ovdje moramo napomenuti da neki frazeolozi i poslovice uvrštavaju u frazeme. Međutim,
time se onda značenje ne veže za određenu vrstu riječi, što je inače karakteristično za
frazeme (Samardžija 1996: 87). Granica je ponekad teško uočljiva. Međutim, ukoliko
određena rečenična struktura može jasno zamijeniti jednu riječ, onda bi se takva rečenica
mogla svrstati u frazeme rečenične strukture. Ukoliko pak ne, onda bi izlazila izvan
granice frazema.
U analiziranom su korpusu najfrkventniji frazemi – sveze riječi ili sintagme, pa
ćemo ih detaljnije semantički analizirati.
Semantički odnosi frazema
Frazemi kroz konotacije i slikovitost izražavaju visok stupanj ekspresivnosti.
Tome dodatno doprinosi potencijalna varijabilnost sastavnica. Naime, frazemske jedinice
mogu imati različite semantičke odnose. Tu se misli na odnose polisemije, sinonimije i
antonimije. Na frazeološkom planu polisemiju posmatramo kao i na leksičkom. Dakle,
višeznačnim frazemima možemo smatrati frazeme kao: doći do stolice: 1. doći do važne
funkcije; 2. teško doći do nekoga ko je na važnoj funkciji; mijenjati svijet: 1. mijenjati
neka društvena pravila; 2. mijenjati ljude oko sebe; 3. umrijeti.
Iako neki lingvisti smatraju da se višeznačnost frazemskih jedinica odvija
identično prema polisemiji riječi, nismo sigurni da to uvijek vrijedi. Na prvi pogled moglo
bi izgledati tako, ali ako imamo na umu da je svako značenje frazema vrlo kompleksno,
onda teško biva utvrditi koje bi značenje moglo biti referencijalno, a koje u tom slučaju
se pojavljuju u tri osnovna oblika...“ Autorica dalje navodi da se frazemi dijele na: fonetske
riječi, sveze riječi i rečenice.
6 A. Menac u pomenutom djelu navodi da u svezi riječi sastavnice međusobno mnogu biti
povezane vezom neovisnoga tipa uz sastavne i rastavne veznike, ili mogu biti i ovisnog tipa,
gdje su odnosi kongurencije, rekcije i pridruživanja. U tom smislu onda bi prvi navedeni
primjer bio sveza neovisnog tipa, a ostali ovisnoga.
105
Alisa MAHMUTOVIĆ RAKOVAC - Edisa GAZETIĆ
konotativno. Opća je ocjena da su frazemi čije su sastavnice iole zadržale leksičko značenje
daleko češće višeznačne (Tanović 2000: 43).
Semantička je sinonimija vrlo važan odnos među frazemskim jedinicama. Kako je
rijetka apsulutna leksička sinonimija, tako je rijetka i frazemska. Obično postoje razlike u
stupnju ekspresivnosti, pa ćemo ovdje govoriti i sinonimiji u širem smislu, jer sinonimija
u užem smislu gotovo i ne postoji. Formalno, mi uvijek neki frazem x možemo zamijeniti
frazemom y, ali nikada nećemo postići istu stilističku niti emotivnu vrijednost, jer su riječi
unutar frazema samo prividno istoga značenja. Među frazeme – sinonime idu jedinice tipa:
ženska glava/ženska strana; desna ruka/desna strana...
Osim sinonimije, frazemske jedinice grade i antonimijske odnose. Antonimija ili
dijametralna suprotnost je definirana u literaturi kao odnos suprotnosti između riječi što
označavaju dvije krajnosti neke stupnjevite dimenzije (Berruto 1994: 90). Za razliku od
sinonimijskih odnosa, unutar antonimijskih postoje izvjesne razlike, pa tako razlikujemo
komplementarno antonimijski odnos od potpune dijametralne suprotnosti, ili od inverzije.
Za nas su ovdje posebno zanimljivi upravo odnosi komplementarnosti, gdje je značenje
jednog frazema negacija drugog.
Takvi su frazemi tipa: ženska glava/muška glava; crn obraz/svijetao obraz...
Mi ćemo se u ovom istraživanju uglavnom fokusirati na pomenute odnose.
Analiza korpusa
Frekvencija i funkcija semantičkih odnosa frazema u epici
Južnoslavenska (time i bošnjačka) je epska pjesma ispjevana uglavnom u desetercu,
i kako je imala unaprijed utvrđenu kompoziciju, narodni pjevači su kreirali neke ustaljene
sintagme radi lakšeg pamćenja i reproduciranja pjesama. Stoga smo se ovom prilikom
usmjerili na stalne sveze, s tim da ćemo frazeme u širem smislu ili lokucije ovom prilikom
zanemariti. Naš korpus pokazuje vrlo visoku frekvenciju frazema u obliku sintagme, a
među njima dominiraju one koje bismo prema kategorijalnom značenju svrstali u imeničke
ili supstantivne frazeme. Riječ je o vrsti frazema koji imaju najčvršću strukturu i najmanje
su skloni modifikacijama sastavnica. Budući da frekvencija i modifikacija izravno ovise o
tipu teksta, odnosno o tome radi li se o pisanoj ili govornoj upotrebi jezika, ne iznenađuje
visok stupanj frekvencije imeničkih ili supstantivnih frazema, kako u bošnjačkoj narodnoj
poeziji tako i u epskom pjesničkom izričaju uopće.
Na sintaktičkoj razini oni uglavnom funkcioniraju kao subjekti, a na semantičkoj
oni najčešće označavaju lice, osobinu lica, kakav predmet ili pojavu. Odmah poslije
imeničkih dolaze glagolski frazemi i oni redovito funkcioniraju kao predikati.
Izdvojit ćemo ih onako kako smo ih podijelili u prethodnom dijelu i navesti samo
one koji su najčešći u ovim tekstovima.
1. F o n e t s k e r i j e č i
Najčešći frazemi ovoga tipa su:
- s mirom -
„A da mi je s mirom umrijeti“ str. 75 NPMUBIH
- do Boga –
106
Semantički odnosi i obilježja frazema u narodnoj poeziji
„Kuku meni do Boga miloga“ str. 101 NPMUBIH
- za petama-
„Njemu bješe beže za petama“ str. 122
- na glasu –
„Oglasi se na glasu đevojka“ str. 79
- iz grla –
„Veće Mujo iz grla zavika“ str. 101 NPMUBIH
„Ja ga vikah iz grla junačkog“ str. 103 NPMUBIH
- iz glasa –
„Mujo viče iz glasa Halila“ str. 83 NPMUBIH
Dakle, svi navedeni se frazemi redovito javljaju u ovom obliku i obično vrše
funkciju priložne oznake u tekstu. Sve njih je moguće zamijeniti jednom riječju, ali je
deseterački stih bio razlogom njihovog uključivanja u diskurs. Nije nemoguće da su
neki i nastali u procesu nastajanja samih pjesama, a neki od njih su i danas frekventni u
svakodnevnoj komunikaciji, kao frazem za petama, do Boga ...
Dalje, primjećujemo da se i među navedenim frazemima nalaze sinonimni parovi,
kao iz grla i iz glasa. Oba motiviraju globalno značenje govoriti glasno.
U Frazeološkom rječniku hrvatskoga ili srpskog jezika(str. 170) uz natuknicu
grlo nalazimo svezu iz svega grla čije je značenje gromoglasno, na sav glas, što se jače
može; a uz natuknicu glas (str. 132) nalazimo iz svega glasa, što znači vrlo glasno, vičući.
Da se ipak ne radi o apsulutnim sinonimima potvrđuje kontekst. Tako se frazem iz grla
nalazi uvijek uz pridjev junački, ili junak zove u boj iz grla da ga čuju na suprotnoj
strani, a sa suborcima komunicira često iz glasa. Znači, odnos sinonimije je relativan, a
relativizira ga semantički odnos sastavnica grlo i glas.
2. S v e z e r i j e č i
(1) Višeznačni frazemi
Među najfrekventnijim višeznačnim frazemima izdvajamo sljedeće:
- izgubiti glavu –
„Ja ću se Zlatkom oženiti,
Ja ću svoju glavu izgubiti.“ Str. 18 KJP
Ili:
„Ne daju ti mirovati vrazi,
Nije tebi žao umrijeti,
Te za paru zamentuti kavgu
A za dvije izgubiti glavu.“ Str. 185 NPJMUBIH
Ili:
„Izrad Boga da izgubi glavu
I rad turskog dina i imana“
Ova frazemska jedinica uglavnom ima značenje ginuti, poginuti, ali i poludjeti,
prestati razmišljati suvislo. Međutim, drugo se značenje u pjesmama rjeđe javlja.
Kontekst u kojem se frazem upotrebaljava aktivira njegovo prvo značenje, i tek izlaskom
iz narodnopoetskog teksta, društvene okolnosti aktiviraju njegovo drugo značenje. U
107
Alisa MAHMUTOVIĆ RAKOVAC - Edisa GAZETIĆ
Frazeološkom rječniku hrvatskoga ili srpskog jezika (str. 138) navode se sljedeća značenja:
1. ne umjeti se snaći, smesti se, zbuniti se, izgubiti prisebnost; 2. ginuti/poginuti.
Nije došlo do potpune promjene značenja, kao što će to biti slučaj s nekim
drugim frazemima preuzetim iz folklorne književnosti, nego sekundarno značenje postaje
primarno, a ono što je u ovom tekstu bilo primarno postaje danas sekundarno. Sačuvali
smo frazem, ali su se povijesne okolnosti promijenile, njegovo je značenje modificirano i
prilagođeno.
- ženska glava –
„Lako mi je bilo otjerati
Otjerati do tri ženske glave“ str. 99 NPMUBIH
Ili:
„Vele mi je bratac ženska glava
Kad on dvori devet Panjevića“ str. 112 NPMUBIH
Ili:
„N’jesu rane za ženskijeh glava
Već su rane za muškijeh glava“ str. 183 NPMUBIH
Ili:
„Ne b’ ga mog’o Gavran ufatiti
Jer se dorat ne da ufatiti
Nego samo jednoj ženskoj glavi“ str. 21 KJP
I ovdje je riječ o jednom frazemu koji je u punom obliku frekventan i danas, a ima
značenje: 1. kukavica; 2. slaba, krhka osoba; 3. nepouzdana osoba; 4. nježna osoba;
Radi se, dakle, o frazemu koji je isključivo u tekstu nardone pjesme bio višeznačan.
Savremeni frazeološki rječnici, osim značenja ženske osobe, donose njegovo ironijsko
značenje: glupa osoba. Danas se dominantno upotrebljava s ironijskim značenjem, a
nalazimo ga jednako u razgovornome, književnoumjetničkome i publicističkom stilu.
Interesantno je da se frazem u ovom obliku upotrebljavao samo za osobe muškog spola sa
eksplicitno negativnim konotacijama. Faktori svake promjene pa i ove su povijesni uzroci,
te objektivna, kognitivna i subjektivna supstiticija.
(2) Sinonimijski frazemi
Njafrekvetniji su frazemi tipa:
- krepana glava – prema – mrtva glava –
„Što se bojiš ti krepane glave
Dosta si ih živih pregazio“ str. 156 NPMUBIH
I:
„Ne mož’ đogo, ujeli ga vuci.
Mrtva glava ni pomaknut neće“ str. 283 NPMUBIH
Zatim:
- desna ruka – prema – desno krilo –
„Da mi ne daš da kom budem sluga
No da sam ti tvoja desna ruka“ str. 37 ŽSM
I:
„Davor dore, desno krilo moje,
108
Semantički odnosi i obilježja frazema u narodnoj poeziji
To li moja otpadoše krila“ str. 21 KJP
Zatim:
- muška glava – prema – muška strana –
„U svem Kninu muške glave nema
Valja sići, dovesti djevojku“ str. 12 KJP
I:
„Pa su došli mene do stolice
Ožalit me baš k’o mušku stranu“ str. 159 ZKPĆG
Potom:
- ženska glava – prema – ženska strana –
„On zacvili kano ženska glava“ str. 351 KJP
„No, on sjedi baš k’o ženska glava“ str. 142 ZKPĆG
I:
„Pa na taban živu vatru dade
Pa svak misli da sam ženska strana“ str. 142 ZKPĆG
- zakrenuta glava – prema – budalasta glava -
„Hrnjica je zakrenuta glava.
Mog’o b’ meni glavi kidisati“ str. 307 KJP
I:
„A vid’ Zlate, budalaste glave“ str. 386 KJP
„Kud će Mujo, budalasta glava“ str. 419 KJP
Pa:
- tvrda vjera – prema – tvrda riječ –
„Hoćeš meni tvrdu vjeru dati
Da ćeš mene za ljubu primiti?“ str. 126 KJP
I:
„Noć noćili, jutrom podranili
Kad pošao tvrdu riječ dao“ str. 174 ZKPĆG
Kao i:
- svijetao obraz – prema – čist obraz –
„Ostade ti Ruža na poštenju
Duga glasa svijetla obraza“ str. 17 NPMUBIH
I:
„Na tvog sina novo alajbegstvo
Obraz čisti i njemu i nama“ str. 240 ŽSM
Pa onda:
- vjeru dati – prema – besu dati –
„Bio mi je srcu omilio
Ja mu vjeru dala od sebeka“ str. 63 KJP
I:
„Odista sam caru besu dao
Da ću prije na muštuluk saći“ str. 101 ZKPĆG
Zatim:
109
Alisa MAHMUTOVIĆ RAKOVAC - Edisa GAZETIĆ
- posijati glavu – prema – izgubiti glavu -
„Eto ćaće, eto konjanika!
Ludo ćete posijati glave“ str. 303 KJP
I:
„Koliko će biti fidahlija
Izrad Boga da izgubi glavu“ str. ŽSM
Te:
- položiti glavu – prema – ostaviti glavu -
„Svoju bio položio glavu
A za cara sultan-Sulejmana“ str. 67 NPMUBIH
I:
„Volim svoju ostaviti glavu
Nego l’ tebe ostaviti ovdje“ str. 21 NPMUBIH
Ako se sjetimo dokaza zamjenjivosti koji uvjetuje sinonimiju iz prethodnog dijela,
onda su zaista navedene frazemske jedinice gotovo iste po smislu i značenju. Nećemo
se upuštati u detaljniju analizu svih elemenata značenjske strukture. Ovom prilikom
naglašavamo samo da je iz svakog para po jedan frazem i danas akutelan, što je vrlo
indikativno. Za pojedine smo već govorili u dijelu o polisemiji. Mada, evidentno je i kako
su neki od navedenih frazema vremenom modificirani. Tako se danas ne upotrebljava
muška glava, nego samo glava; zatim, ne govorimo da je neko položio glavu, nego položio
život, što je opet sinonim.7
(3) Antonimijske frazemske jedinice
Najčećše su:
- ženska glava – prema – muška glava –
„Vele mi je bratac ženska glava
Kad on dvori devet Panjevića“ str. 112 NPMUBIH
I:
„Da si junak, da si muška glava,
Ne b’ te đogat trao uz obalu“ str. 213 NPMUBIH
Zatim:
- crn obraz – prema – svijetao obraz –
„Vidiš ih, beže, crn im obraz bio
Kako su, beže, soja nevirnoga“ str. 50 KJP
I:
„Ostade ti Ruža na poštenju
Duga glasa svijetla obraza“ str. 17 NPMUB
Potom:
- dati vjeru – prema – izgubiti vjeru –
„Ja mu vjeru dala od sebeka“ str. 63
„‘Oćeš li mi tvoju vjeru dati“ str. 317 ŽSM
I:
7 Također, u posljednjem ratu u BiH, za one koji su poginuli govorili smo da su položili svoje
živote. Time se želi naglasiti svrhoitost takve smrti.
110
Semantički odnosi i obilježja frazema u narodnoj poeziji
„No zavijaš tvoje oči crne
Da izgubiš vjeru na pendžaru“ str. 121 ŽSM
Te:
- izgubiti obraz – prema – sačuvati obraz –
„On će pasti, ti češ pripasti
Ti si danas obraz izgubio“ str. 100 ZKPĆG
I:
„Te Milošu otkine glavu
I sačuva obaraz muslimana“ str. 98 ZKPĆG
Antonimijski je odnos frazemskih jedinica uspostavljen na razini globalnog
značenja. Među parovima koje smo naveli raspoznajemo različite odnose. Jedni su
u pravom antonimijskom odnosu jer označavaju dvije krajnosti dimenzije koja se da
stupnjevati, dok frazem muška glava / ženska glava ide u komplementarno antonimijski
odnos; muško i žensko apsulutno su suprotne kategorije bez srednjih vrijednosti, odnosno
kategorije su koje je nemoguće stupnjevati.
Većina ovih frazema odnosi se na muškarca, na njegove karakterne osobine, jer
je junaštvo u epskom svijetu bilo jedno od najvažnijih svojstava.
Kod nekih frazemskih jedinica došlo je do izvjesne transpozicije značenja, a
uvjetovana je bitno drugačijim društvenim odnosima. To se prije svega odnosi na frazeme
sa sastavnicom glava. Njihova se pragmatička funkcija ogleda u mogućnosti djelovanja
u smislu pojačavanja poruke lica koje govori.
3. F r a z e m s k e r e č e n i c e
U analiziranom korpusu identificirali smo i frazeme – rečenice. Najčešće su to
posebne vrste jednostavnih rečenica koje imaju sve karakteristike frazema. Među njima
su razvijeni dominantno sinonimijski odnosi, kao npr.:
„Ko god živi, on će umrijeti“ str. 30 ŽSM
„Ko je rođen taj će umrijeti“ str. 137 ZKPĆG
I:
„Krajina je izdrta haljina“ str. 39 ŽS;
„Krajina je krvava haljina“ str. 212 KJP
I:
„Stare noge ne jašu hajvane“ str. 44 ŽSM
„Staro tijelo sablje ne podnosi“ str. 44 ŽSM
I:
„Mrtve ruke ne siječu glave“ str. 45 ŽSM
„Mrtve noge ne dijele mejdane“ str. 46 ŽSM
Navedeni primjeri možda najbolje svjedoče o relativnosti odnosa sinonimije
među frazemima. Zapravo, značenje sinonimije ovdje još i više uzimamo u tzv. „širem
smislu.“ Dakle, uopće uzevši, ove rečenice su međusobno zamjenjive, u odnosu na epski
svijet kao ideju prizivaju iste predodžbe, ali razlika je u stupnju izražajne vrijednosti,
odnosno emotivno-stilističkom aspektu svake frazemske rečenice.
Tako u drugom sinonimijskom paru, drugi primjer potencira značenje prvog, a
111
Alisa MAHMUTOVIĆ RAKOVAC - Edisa GAZETIĆ
kod ostalih primjera, izuzev prvog, značenja se međusobno dopunjuju i prožimaju.
Z a k lj u č a k
U vezi sa analizom frazemske građe narodnih pjesama, možemo zaključiti
sljedeće:
1. Ovdje jasno raspoznajemo poruke, svjetonazore, viđenja te značenja kulture
kojoj analizirani tekstovi pripadaju. Odnosno, za svaki se frazem može sa sigurnošću
reći da nije samo puko sredstvo referiranja uvjetovano stihom pjesme. O tome posebno
svjedoče frazemi tipa: ženska glava/muška glava, ženska strana/muška strana jer se njima
jasno odražava slika svijeta, a osim toga, izlazeći iz jezika narodne pjesme, oni postaju
snažno sredstvo koje takve odnose podržava i učvršćuje.
2. Frazeološki fond svakog jezika je dinamičan, pa možemo reći da je proces
frazeologizacije stalan, bilo na stilističkom ili semantičkom planu. Nekim frazemima se
mijenja značenje, odnosno proširuje ili sužava, a drugi nestaju iz upotrebe. Oni iz prve
grupe mijenjaju se jer se mijenja društvo ili se pak mijenja pogled društva na neke pojave,
ili su promjene vezane za promjene samog referenta. Uglavnom, vrlo malo je onih koji
su sačuvali isto značenje. Među takvima su: crn obraz/ svijetao obraz; sačuvati obraz/
izgubiti obraz ...
3. Mreža frazemskih odnosa potvrđuje da oni vrlo često imaju funkciju ukrasa.
To jasno potvrđuju sinonimijski frazemi. Štaviše, po jedna frazemska jedinica iz svakog
navedenog para prisutna je i danas, dok su drugi ostali isključivo u sferi folklorne
književnosti.
4. Većina analiziranih frazema potječe iz sfere nacionalne frazeologije.
5. Dalje, u našem jeziku udio frazema koji se odnosi na nešto negativno daleko je
veći od onih koji se odnose na nešto pozitivno.
6. U gotovo svim navedenim primjerima semantički aspekt se odražava na
kategorijalno značenje frazema.
SUMMARY
Semantic relations and characteristics of phrasems in folk poetry
The paper thematizes semantic relations of polysemy, synonymy and antonymy of
the most frequent phrasems in the language of folk poetry. Besides, we will stress some
semantic values of analyzed phrasemic units that can develop at several levels and some
modifications that occur with phrasems of so called loose structure. This will be assessed
in the context of usage in regard to characteristics of literary and artistic functional style.
Key words: phrase, semantics, polysemy, synonymy, antonymy, literary and artistic
functional style
112
Semantički odnosi i obilježja frazema u narodnoj poeziji
Bibliografija:
Berruto, G. (1988) La semantica. Bologna.
Biti, M. (2007) O suodnosu mentalnih i jezičnih svjetova iz perspektive kognitivne stilistike.
Rijeka.
Fink-Arsovski, Ž. (2002) Poredbena frazeologija: pogled izvana i iznutra. Zagreb.
Jozić, I. Pon, L. Rakovac, A. (2006) Pragmatički i značenjski elementi frazema u tekstnoj vrsti
intervju. Osijek.
Katnić-Bakaršić, M. (2001) Stilistika. Sarajevo.
Kekez, J. (1988) Prva hrvatska rečenica. Zagreb: Nakladni zavod MH.
Kolenić, Lj. (1998) Riječ o riječima. Osijek.
Matešić, J. (1982) Frazeološki rječnik hrvatskoga ili srpskog jezika. Zagreb.
Menac, A. (2007) Hrvatska frazeologija. Zagreb.
Samardžija, M. (1996) Leksikologija hrvatskoga jezika. Zagreb.
Tanović, I. (2000) Frazeologija bosanskoga jezika. Zenica.
Tošović, B. (2002) Funkcionalni stilovi. Grac.
113
Joanna DOBOSIEWICZ (Poznań, Polska)
INTENCJE NADAWCÓW W INTERNETOWYCH AKTACH
REKLAMOWYCH (NA PODSTAWIE WYBRANYCH
JĘZYKÓW SŁOWIAŃSKICH)
Opracowanie jest próbą pragmalingwistycznej klasyfikacji aktów reklamowych w
Internecie. Badanie zostało przeprowadzone na materiale wyekscerpowanym z chorwackich,
polskich, rosyjskich i serbskich portali internetowych (w sumie dwunastu). Kryterium klasyfikacyjne
oparto na illokucyjnej interpretacji wypowiedzi reklamowych. Wykazano i scharakteryzowano
dziewięć grup aktów, które przyporządkowano funkcji informatywnej, działania, ekspresywnej i
kreatywnej. Ze względu na opisane techniki najwięcej aktów reklamowych znalazło się w grupach
podporządkowanych funkcji działania i ekspresywnej.
Słowa kluczowe: reklama, reklama internetowa, akty mowy, perswazja w Internecie, marketing
w Internecie, funkcje językowe, pragmalinwistyka
Reklama internetowa staje się coraz częściej wykorzystywanym narzędziem
marketingowym. Internet, dzięki swoim licznym możliwościom, przyciąga coraz większą
rzeszę zwolenników, a tym samym i potencjalnych konsumentów. Nadawcy reklamy
internetowej wykorzystują nowe sposoby ukierunkowania komunikatu reklamowego.
Dzięki zjawisku web miningu (Bencewicz-Miazga, Nowakowski 2005: 143–146), mogą
sprawdzić, do kogo dociera ich reklama, jakiego internautę najbardziej zainteresowała
i jak często była przez niego oglądana. Użytkownicy Internetu podczas korzystanie z
Internetu przekazują informacje o swoich upodobaniach, dzięki którym przekazywane są
im reklamy odpowiadające ich preferencjom.
Zmieniają się jej formy graficzne reklamy w Internecie, a wraz z nimi środki
językowe. Dotychczasowe badania skupiają się raczej na ocenie funkcji marketingowej
przekazu. Niniejszy artykuł jest natomiast próbą pragmalingwistycznej klasyfikacji aktów
reklamowych. Różnorodność sposobów wyrażania zamierzeń nadawcy zobowiązuje
do sklasyfikowania aktów reklamowych. Typologia oparta jest na założeniach teorii
aktów mowy J.L. Austina (1983), a także badaniach J. Searle`a (1980, 1987). Kryterium
klasyfikacyjnym będzie interpretacja illokucyjna aktu reklamowego, polegająca na
rozpoznaniu intencji nadawcy – zazwyczaj zbudowanej i wyrażonej w sposób niejawny.
Owa niejawność wypowiedzi reklamowych, przy jednoczesnej ich skrótowości,
powoduje zakłócenia interpretacyjne, dlatego część aktów trudno będzie zakwalifikować
jednoznacznie. Materiał badawczy został zebrany w latach 2003–2006 z dwunastu
najpopularniejszych portali internetowych Chorwacji, Polski, Serbii i Rosji (trzy portale
z każdego kraju). W sumie zebrano 521 haseł i na ich podstawie przeprowadzono
115
Joanna DOBOSIEWICZ
klasyfikację. Świadomie pomijamy w niniejszym artykule społeczne aspekty reklamy,
ponieważ stanowi on odrębny tor badań, który nie mieści się w formule niniejszego
artykułu.
Podobnej typologii aktów reklamowych podjęła się Katarzyna Skowronek
(2001:26-41). Autorka definiuje reklamę jako „makrotakt mowy, ukonstytuowany ze
specyficznych założeń, intencji i postaw jego nadawcy. Jest on zbudowany z aktów
mowy, będących krótkimi, jednozdaniowymi formami, a określonych w niniejszej pracy
jako mikroakty” (2001:15). Mikroakty nie są wobec siebie równorzędne. Podstawowym
mikroaktem jest akt perswazyjny, nadrzędny wobec innych mikroaktów, organizujący
i porządkujący ich funkcje. Według Skowronek akty te mogą się wzajemnie przenikać
i zależeć od siebie, zakłócając jednoznaczną interpretację ich funkcji pragmatycznych.
Potrzeba stworzenia nowego podziału wydaje się być zasadna z trzech powodów.
Po pierwsze, podział K. Skowronek nie uwzględnia specyfiki reklamy internetowej
(klasyfikacji dokonała na podstawie aktów prasowych). Ponadto, dotyczy materiału z
początku lat dziewięćdziesiątych, a tym samym innego statusu reklamy we wszystkich
badanych krajach (związanego ze zmianami politycznymi i gospodarczymi). Po drugie,
brakuje u Skowronek jednoznacznego określenia, co jest podstawą do wyznaczenia
poszczególnych grup. Mikroakty zostają wyznaczone na podstawie różnych kryteriów,
kwalifikatorem może być element struktury powierzchniowej albo głębokiej, mogą to być
obecne czasowniki performatywne (np. w aktach proponowania), bądź kontekst sytuacyjny
(np. przy aktach nakłaniania). Po trzecie autorka nie uściśla, czy dany rodzaj mikroaktu
uznaje za implicytny czy eksplicytny.
W przeciwieństwie do Skowronek, nie będziemy ograniczać aktów do form
jednozdaniowych. Dziś niejednokrotnie trudno wydzielić, co jest zdaniem w wypowiedzi
reklamowej – nie tylko ze względu na brak znaków interpunkcyjnych, ale też jej budowę.
W reklamie online tekst jest przedstawiany w obrazkach graficznych (w niniejszym
artykule odzwierciedlają je wersy), które nie zawsze odpowiadają zdaniu. Komunikat
reklamowy interpretowany jest jako całość, wychodząc z założenia, że jest on zazwyczaj
zdeterminowany jedną koncepcją illokucyjną, której mogą towarzyszyć ewentualnie
inne akty. Fragmentaryczna (np. jednozdaniowa) analiza wypowiedzi reklamowej, może
doprowadzić do zatarcia zamierzeń nadawcy. Poszczególne akty mogą występować
samodzielnie, bądź jako element innego aktu (subakt). Akt reklamowy należy pojąć jako
ogniwo, którym „może być wypowiedzenie (zdanie, równoważnik zdania) lub zespół
wypowiedzeń (zdań, równoważników zdań) jednolitych” (Kniagininowa, Pisarek 1965:
46), ze względu na działanie illokucyjne. Kolejność opisu aktów została przedstawiona
według częstotliwości ich występowania.
AKTY CHWALENIA
Akt chwalenia ma na celu wywołanie u odbiorcy lepszego obrazu podmiotu
przedstawionego w reklamie. To najliczniejsze akty mowy w całym badaniu. Ogólna treść
chwalenia w reklamie komunikuje: „mówię, że podoba mi się coś w tobie lub we mnie
(w moim produkcie) i/lub, że podoba mi się coś związanego z tobą lub ze mną (z moim
produktem)”. Przypisywanie cech pozytywnych podmiotom reklamy, pojawia się też w
innych grupach aktów, ale tylko w aktach chwalenia zabieg ten zdecydowanie dominuje
116
Intencje nadawców w internetowych aktach reklamowych...
w komunikacie i determinuje go. Najczęściej akty chwalenia mają postać asercji, zaś
chwalenie w reklamie dokonuje się w zależności od:
A. podmiotu chwalenia: 1) nadawca chwali (komplementuje) adresata reklamy; 2)
nadawca chwali siebie (chwali się) lub swój produkt;
B. sposobu wyrażenia chwalenia: 3) implicytywnie; 4) eksplicytywnie.
Akty chwalenia wyrażają emotywną ocenę nadawcy do przedstawionego stanu
rzeczy, jednak nigdy nie wyrażają intencji nadawcy poprzez czasowniki performatywne,
mimo że jest to charakterystyczne dla aktów emotywnych (Drabik 2004:14). Jest to
podstawowy zabieg neutralizujący. Reklamodawcy nie mówią „chwalę się, że...“,
„chwalę Cię za…“ itp., ponieważ zachwiałoby to symetrię mocy między nadawcą i
odbiorcą. Chwalenie w reklamie jest akceptowane, nadawca jednak unika nazywania
samej czynności illokucyjnej. Sam akt najczęściej jest realizowany w formie asercji,
kiedy nadawca stara się odwrócić uwagę od siebie, a tym samym pozornie osłabić
moc chwalenia. Koncentruje się raczej na reklamie samego produktu, a tenże staje się
podmiotem reklamy.
WUNDERKIND.
Tako zelen, a tako talentiran.
SUPERMODEL.
San svakog muškarca.
POLIGLOT.
Govori jezike 170 zemalja svijeta. Tečno
MASTERPIECE.
Remek djelo znamenite holandske škole.
EVERGREEN.
Na vrhu top ljestvica piva još od 1873.
Heineken
Meet you there
(www.index.hr.hr, 01.07.2005)
Niezależnie od ukierunkowania chwalenia się, realizowane jest ono za pomocą
kilku schematów, które mogą dotyczyć jednocześnie chwalenia nadawcy i odbiorcy, bądź
każdego z osobna (Olszewskiej-Kondratowicz 1975:53). Najczęściej reklamodawca
sugeruje lub stwierdza, że on lub jego produkt posiada cechy lub właściwości cenione i
pożądane przez społeczeństwo. To jednocześnie najprostszy sposób chwalenia, wyrażony
zazwyczaj implicytywnie. W tym celu elementem wartościowania są zazwyczaj
przymiotniki, zwłaszcza w stopniu najwyższym:
www.iskon.hr portal...
Najaktualnija događaja,
Najzanimljiviji linkovi
Najbolja zabava...
Sve „naj” na jednom mjestu
117
Joanna DOBOSIEWICZ
(www.iskon.hr, 26.11.2004)
Все самые
страшные / забавные / странные / свежие
новости
(www.ngs.ru, 20.07.2005)
W chwaleniu odbiorcy przez reklamodawcę, ten ostatni podkreśla wyjątkowość klienta,
ale robi to w sposób pośredni, nie przechodzi do komplementowania wprost. Nadawca
presuponuje, że odbiorca jest w posiadaniu jakiś szczególnych cech. Chwaląc odbiorcę,
chce sprawić mu przyjemność i dzięki temu wzbudzić jego sympatię wobec siebie
(takie zachowanie jest bliskie definicji komplementu Anny Wierzbickiej [1983: 130]).
Większość reklam, w których nadawca chwali odbiorcę, jest skonstruowana w taki sposób,
by nadawca chwalił równocześnie i siebie i klienta, by w końcowym efekcie zyskać
przychylność tego ostatniego. Istnieją dwie drogi interpretacyjne takich reklam: według
pierwszej, korzystając z produktu reklamodawcy, odbiorca staje się kimś wyjątkowym,
według drugiej, z reklamowanego produktu korzystają tylko wyjątkowe osoby, a więc jeśli
odbiorca z niej korzysta, staje się taką osobą.
Radio PiN 102 FM
INDEXDla wytrawnych słuchaczy
(www.onet.pl, 22.03.2006)
Wiesz to instynktownie
Pojawił się nowy Saab 9-5
(www.onet.pl, 19.01.2006)
Dla zneutralizowania chwalenia nadawca stara się zminimalizować swoją obecność
w reklamie i jednocześnie sprawić wrażenie, że jego oferta powstała i istnieje tylko ze
względu na konsumentów. Siła argumentów przenosi się na odbiorcę, odnosi on wrażenie,
że działania nadawcy koncentrują się na jego usatysfakcjonowaniu, aspekt wartościowania
schodzi na dalszy plan.
5% troškova
100% zadovoljstva
ERSTE VISA Classic
Jer ste Vi na prvom mjestu
(www.index.hr, 22.06.2005)
Bewww.onet.pl
8 godina sa Vama
(www.blic.co.yu, 23.06.2004)
118
Intencje nadawców w internetowych aktach reklamowych...
Wymienione sposoby chwalenia uznaje się za techniki ingracjacyjne (Olszewska-
Kondratowicz 1974, 1975), czyli takie, których celem jest zwiększanie atrakcyjności
reklamowanego podmiotu i które „polegają na dokonywaniu zabiegów mistyfikacyjnych
przypominających ‹‹sztukę uwodzenia›› przez wykazanie atrakcyjności własnej lub
partnera“ (Antas 2000: 228).
AKTY NAKŁANIANIA
Akty nakłaniania (podobnie jak opisane poniżej akty mobilizowania) mają na
celu przede wszystkim pobudzić adresata do aktywności. Jednak w aktach nakłaniania
przedstawiona jest dodatkowo możliwość wymiernego zysku dla odbiorcy, jako nagrody
za proponowaną aktywność. Pobudzanie do działania odbywa się przede wszystkim
przez argumentację, która łagodzi dyrektywny charakter wypowiedzi i ma zapewnić
nadawcy przychylność odbiorcy. Uzasadnieni nawet jeśli jest trywialne ma szczególne
znaczenie: według badań znacząco zwiększa szansę powodzenia na pozytywną reakcję
odbiorcy, co do zamierzeń nadawcy (Pratkanis, Aronson 2005: 35). Można wyróżnić dwa
podstawowe schematy nakłaniania przez argumentację:
A. schemat: działanie odbiorcy – korzyść odbiorcy, w którym nadawca mówi odbiorcy,
że wykonując jakieś działanie (kupując produkt, biorąc udział w konkursie), może coś
zyskać. Adresaci już nie tylko mają „klikać“ czy „zamawiać“, ale mogą „złapać najlepszą
ofertę“, „uživati razgovarajući“.
Dla Twojego dziecka 1410 to bitwa pod Grunwaldem
Dla Ciebie 14,10 to koszt książki do historii
Dla Twojego dziecka 2499 to wysokość Rysów
Dla Ciebie 24,99 to cena książki do geografii
Są rzeczy których kupić nie można
Za wszystkie zakupy do szkoły zapłacisz kartą MasterCard
Weź udział w konkursie
Wygraj komputer dla Twojego dziecka
(www.wp.pl, 14.09.2005)
HITNO TRAŽIMO!
Osobe svih profila za 60 dana non-stop druženja i zabave
Uvjet: uplati 1 kunu
Za više infomracija kliknite ovdje
(www.iskon.hr, 06.09.2005)
B. schemat: prezentacja oferty – korzyść dla odbiorcy, w którym nadawca przedstawia
odbiorcy atrakcyjną ofertę swoich usług bądź produktów, korzystnych dla niego.
Najważniejsze jest pokazanie walorów produktu. Zastosowanie elementu pobudzania do
działania może być uzależnione od sposobu umiejscowienia odbiorcy przez nadawcę:
czy staje się on bohaterem komunikatu czy tylko adresatem.
119
Joanna DOBOSIEWICZ
I ovog ljeta Simpa daje 50% više
Za bon od 200 kn – 100 kn bonusa
(www.iskon.hr, 22.06.2005)
Jedan klik do...
Do svih potrebnih kontakata!
Internet izdanje telefonskog imenika
(www.blic.co.yu, 10.10.2005)esatem.
Surfaš 6 mjeseci a platiš samo 4
GOLD pristup Internetu
(www.iskon.hr, 19.03.2004)
AKTY MOBILIZOWANIA
Akty mobilizowania w badanym materiale można rozpoznać jako akty
samodzielne lub stanowiące element innych aktów (ogniwa). Zadaniem niniejszych aktów
jest pobudzanie odbiorcy do działania (skorzystania z usługi, zakupu produktu), dlatego
często akty te są elementem kończącym akty inne niż mobilizowania. Mają bezpośrednio
wpłynąć na zachowanie odbiorcy, utrwalić w nim i wzmocnić reakcję na treści zawarte w
całym akcie reklamowym np. Sprawdź szczegóły, Zamów już dzisiaj!, Budite prvi, Saznajte
detalnije. W takiej sytuacji komunikacyjnej, nie wydłuża się czas reakcji odbiorcy na tekst
reklamowy (por. Kuziak 1997: 40), co może dodatkowo zaowocować natychmiastowym
działaniem konsumenta i zwiększyć szanse wypełnienia warunków prelokucyjnych
(zwłaszcza, że nadawcy często zachęcają do szybkiej reakcji). Tego typu wypowiedzenia
mają szczególne znaczenie w reklamie internetowej.
Charakterystyczne dla aktów mobilizowania jest to, że nadawca nie informuje
odbiorcy, co ma wynikać z działania, do którego go zachęca. Słowa reklamodawcy
przypominają apel, zawierają prostą, raczej nie rozbudowaną informację wzywającą
odbiorcę do wykonania przedstawionej w reklamie czynności. W aktach tych może być
presuponowana korzyść adresata, ale reklamodawca skupia się na samej czynności, którą
powinien wykonać klient.
POVUCI!
Zadržite kune u novčaniku!
Postanite korisnik T American Express kreditne kartice
(www.iskon.hr, 24.11.2005)
Зимние автошины, диски!!!
СПЕШИТЕ!!!
(www.ngs.ru, 08.10.2005)
Akty mobilizowania mogą przypominać też akty rady, w takim sensie, że „doradzanie
bardziej przypomina mówienie komuś, co jest dla niego najlepsze“ (Searle 1987: 78):
120
Intencje nadawców w internetowych aktach reklamowych...
Nie daj się wyprzedzić!
Zamów już dzisiaj!
(www.wp.pl, 05.11.2005)
I Vi se možete reklamirati...
OVDE kliknite mišem
(www.serbiancafe.co.yu, 23.06.2005)
Nadawca próbuje rozpoznać potrzeby odbiorcy, by narzucić odbiorcy rodzaj zachowania
w konkretnych sytuacjach, bez bardziej szczegółowego wyliczania czy implikowania
korzyści wynikających z takiego zachowania dla odbiorcy.
AKTY PROPONOWANIA
W aktach proponowania nadawca tak formułuje swój komunikat, by rozpoznać
potrzeby odbiorcy bądź nawet je implikować. Charakterystycznym elementem jest
zadawanie pytań na początku komunikatu, w celu nawiązania dialogu między nadawcą a
odbiorcą. Pytanie inicjuje zawsze nadawca, choć wynika ono z predyspozycji odbiorcy.
Reklamodawca rozpoczyna swoją wypowiedź od zapytania internauty o jego
potrzeby, oczekiwania, wątpliwości itp. Angażuje go w ten sposób do odczytania
komunikatu. Pytania przygotowują internautę do odbioru, „spulchniają grunt“ (por.
Bralczyk 1996:23), rozpoczynają dialog i prowokują do aktywności (por. Doliński
2005:272-290). Ocena potrzeb na początku negocjacji może zapewnić przychylność
klienta, czy nawet przekonać do dalszej współpracy. Przedstawiając sytuację, która
dotyczy klienta, producent stwarza wrażenie, że zna i rozumie świat klienta:
Remontujesz? Budujesz?
Chcesz uzyskać zwrot VAT-u?
Poznaj zasady! Unikaj pułapek!
Gospodarka. Gazeta.pl
Pobierz wzory dokumentów
(www.wp.pl, 28.01.2006)
Радите и живите у САД?!
Можете добити «Зелену карту»
Кликните овде!
(www.serbiancafe.co.yu, 22.03.2006)
Internet pozwala też na nowy sposób nawiązania kontaktu z klientem, tworząc reklamę
w formie miniankiety, na którą klient może natychmiast zareagować. Wybór odpowiedzi
wiąże się z kliknięciem na okno reklamy, co skutkuje przejściem na stronę reklamodawcy.
By wzmocnić chęć reakcji odbiorcy, nadawcy mogą zawrzeć informacje o możliwym
zysku dla odbiorcy.
121
Joanna DOBOSIEWICZ
Lubisz przepłacać
Tak Nie
Doment pl za pół darmo
50% taniej
(www.onet.pl, 03.07.2004)
ИНТЕР НЕТ / ДА
за 270 рублей
ПОДКЛЮЧАЙСЯ!
(www.ngs.ru 18.02.2006)
AKTY INFORMATYWNO-WARTOŚCIUJĄCE
Akty infomatywno-wartościujące są zbliżone do aktów informatywnych, ich
głównym zadaniem jest przekazanie informacji o produkcie lub firmie. Występuje tu
jeszcze element wartościowania, jednak nie na tyle dynamiczne, by uznać go za rodzaj
chwalenia. Czynność informowania jest w tym akcie najważniejsza i dominująca, ocenie
zaś zostaje poddany reklamowany produkt.
Wartościowanie można rozumieć jako sądy określające pozytywną lub negatywną
wartość przedmiotu (Puzynina 1984a:122) – wartościowanie jakościowe, oraz określające
rozmiar przedmiotu – wartościowania ilościowego (Puzynina 1984b:70). Oczywiście
reklamodawcy zależy na podkreślaniu pozytywnych aspektów swojej oferty, dlatego tylko
z tego rodzaju sądami mamy do czynienia w niniejszych aktach. Wartościowanie odbywa
się za pomocą ocen, wyrażonych zwłaszcza za pomocą przymiotników bądź przysłówków.
Nie są one jednak stopniowane, jak to ma miejsce w aktach chwalenia, ich rola ogranicza
się do wskazania oceny, nie modulowania jej i budzenia dodatkowych emocji.
НОВЫЕ АВТОМОБИЛИ ИЗ КИТАЯ
CHERY
(www.ngs.ru, 08.10.2005)
Gorenje
NOVA GENERACIJA FRIŽIDERA I ZAMRAZIVAČA
(www.blic.co.yu, 31.07.2005)
Нова српска Политичка мисао
(www.blic.co.yu, 18.01.2005)
Szczególne znaczenie ma użycie przymiotnika „nowy“, który ma wartość
polisemiczną i może być odpowiednikiem takich przymiotników, jak: „lepszy,
nowocześniejszy“. Rolę oceniającą w reklamie pełnią też rzeczowniki: „niezbędnik, akcja,
nowości“, nadają aktom reklamowym dynamizmu i barwności.
Odmianą wartościowania może stać się przytaczanie danych liczbowych –
dostarczają one odbiorcy dodatkowych informacji o produkcie Podawanie liczb staje się
122
Intencje nadawców w internetowych aktach reklamowych...
ekwiwalentem ocen wyrażonych za pomocą przymiotników czy przysłówków i odwołuje
się do wiedzy odbiorcy, ponadto przynosi mu bardziej sprecyzowane wiadomości na
temat reklamowanego podmiotu.
Kenia Safari tjedan dana...
...već od 3720 kn
etours
(www.iskon.hr, 01.07.2005)
При покупке автомобиля BMW
1cm3 = 1 литр топлива
(www.index.hr, 10.12.2005)
AKTY INFORMATYWNE
Każda grupa aktów dostarcza informacji o produkcie, różnią się jednak one
sposobem przekazu i użyciem funkcji pragmatycznej. Akty informatywne, podobnie
jak akty informatywno-wartościujące, charakteryzuje orientacja na prosty przekaz
informacji. Formuła modalna tych aktów wyglądałaby następująco: „mówię Ci, że…“
albo „chcę, żebyś wiedział, że…“. Przynoszą krótki komunikat od dysponenta reklamy,
pozbawiony elementów wartościujących. Ich zadaniem jest przekazanie informacji,
gdzie podmiotem jest:
A. produkt
Kredyt na mieszkanie. Santandr consumer
(www.wp.pl, 06.10.2005)
Elektornsko izdanje časopisa CD
U PRODAJI!
(www.krstarica.co.yu, 12.11.2005)
B. firma
HOTEL INTERCONTINENTAL BEOGRAD
(www.krstarica.co.yu, 22.05.2005)
STAR CAR
rent-a-car
(www.serbiancafe.co.yu, 22.05.2005)
Celem aktów informatywnych jest zakomunikowanie o pewnym stanie
rzeczy: powiadomienie o istnieniu produktu, usługi lub firmie. Trudno je zaliczyć
do aktów pośrednich, ponieważ jego wartość illokucyjna jest taka sama w strukturze
powierzchniowej jaki i głębokiej. Wydaje się, że intencją nadawcy w tego typu aktach
jest dostarczenie odbiorcy wiadomości o ofercie oraz przypomnienie lub poinformowanie
o istnieniu firmy.
123
Joanna DOBOSIEWICZ
AKTY NIEKONWENCJONALNE
Akty te stanowią niewielką grupę w badanym materiale, zwracają jednak uwagę
swoim nietypowym sposobem narracji, w tym sensie, że nadawca przedstawia odbiorcy
ciekawy, nieznany świat bądź przywołuje pozytywne dla niego emocje i doświadczenia.
Kluczową część stanowi początek aktu, który wprowadza odbiorcę w pożądaną atmosferę.
Nadawca może się zwracać bezpośrednio do odbiorcy, może odgrywać rolę narratora
wypowiedzi: opowiada o czymś, co pozornie nie wydaje się mieć cokolwiek wspólnego z
reklamą, nie dotyczy produktu czy jego samego. Komunikat musi brzmieć intrygująco, tak
by skupić uwagę adresata, dopiero jego wyraziste zakończenie przynosi rozstrzygnięcie,
czego dotyczy:
Kiedy nie masz dokąd uciekać…
i czujesz lodowaty oddech śmierci…
jesteś w swoim żywiole!
www.onet.pl.pl Gry
(www.onet.pl, 04.01.2006)
Программа: Солнечные дни
Стань ближе к морю
Сибирь авиакомпания
(www.ngs.ru, 03.07.2005)
Charakter i budowa aktów znacząco różnią się od pozostałych grup, przez co przyciągają
większą uwagę. Ugruntowanie ich na komponencie emocjonalnym zapewnia większe
zaangażowanie odbiorcy, ponieważ produkty mogą zyskać większą przychylność, jeśli
odwołują się do emocji (Aronson i in. 1997: 332–333).
AKTY WPROWADZAJĄCE
Akty wprowadzające charakteryzuje niejasność semantyczna. To szczególny
rodzaj aktów, których głównym zadaniem jest zaintrygowanie odbiorcy i zaangażowania
go w deszyfrację komunikatu. O tym, że internauta ma do czynienia z reklamą, świadczy
tylko forma zamieszczenia komunikatu na stronie (rodzaj baneru) i ewentualnie
nazwa producenta. Reklamodawcy celowo wprowadzają wieloznaczność w swoich
wypowiedziach, oczekując większej aktywności odbiorcy, rozwiązania niejasności.
Celem tych aktów jest skłonienie internauty do kliknięcia na baner, który skieruje
go do strony, gdzie widnieje właściwa oferta. Są wyłącznie zapowiedzią tego, co reklamują.
Ich treść jest krótka i zwięzła, często nie ma bezpośredniego związku z reklamowanym
produktem, a jeśli tak, to skoncentrowana jest na eksponowaniu najważniejszej cechy
towaru, która najbardziej intryguje odbiorców. Akty często konstruowane są w formie
pytań, które podobnie jak w aktach proponowania, służą rozpoznaniu potrzeb adresatów.
Jeśli odbiorca odpowiada zgodnie z intencją nadawcy, kliknie na baner, by zapoznać się
za szczegółową ofertą.
124
Intencje nadawców w internetowych aktach reklamowych...
ile chciałabyś schudnąć?
(www.onet.pl, 14.09.2005)
Обновить гардероб?
(www.index.hr, 11.09.2005)
W aktach wprowadzających zazwyczaj nie jest przedstawiona nazwa firmy, a na
podstawie samego tekstu reklamy trudno jednoznacznie określić branżę, którą mogłaby
reprezentować. Jest to ten rodzaj komunikatu, który sprawdza się przede wszystkim w
reklamie internetowej, kiedy odbiorca może natychmiast zareagować na zachętę, nie
musi zmieniać nośnika reklamy, czy też czekać na kolejne powiadomienia, nie istnieje
niebezpieczeństwo zniechęcenia odbiorcy do dekodowania wypowiedzi (Kochan 2005:
152).
AKTY GRZECZNOŚCIOWE
Grupę aktów grzecznościowych uwzględnił w swojej klasyfikacji J.L. Austin
(behawitywy), a później J. Searle (ekspresywy). Reklamowe akty grzecznościowe
są szczególną formą aktów konwencjonalnych, ponieważ kierowane są do odbiorcy
zbiorowego, mają więc charakter bardziej ogólny, nie skupiają się na indywidualnych
cechach odbiorcy. Wykorzystany performatyw grzecznościowy nabiera szczególnej
mocy, ponieważ formuły grzecznościowe pojawiają się w reklamie bardzo rzadko.
Ponadto, w aktach grzecznościowych nadawca wysyła sygnał do odbiorcy, że stawia
siebie niżej w hierarchii konwersacyjnej, powodując nieznaczną asymetrię relacji
interpersonalnej. Zakłócenie symetrii ma wywołać w odbiorcy poczucie solidarności z
interlokutorem (por. Marcjanik 1997: 272).
Grupę aktów grzecznościowych stanowią przede wszystkim akty zapraszania.
Nadawca próbuje wciągnąć odbiorcę do swojej inicjatywy, sugerując, że jest ona dla
niego korzystna. Gdyby zmienić performatyw „zapraszać“ na „informuję“ lub „weź
udział w...“, sens wypowiedzi właściwie by się nie zmienił, inny były natomiast jej
charakter pragmatyczny. Takie akty grzecznościowe można w pewnym sensie uznać za
eufemistyczną wersję aktów nakłaniania czy proponowania.
Strong zaprasza na Puchar Polski Strong Man
Interaktywny konkurs ze Strong Manem
Konkursy Gry Rozrywka
(www.interia.pl, 22.05.2005)
IMPULS
Cetar za učinkovita ljudska djelovanja
Vas poziva da promjenite svoj život
U samo 9 mjeseci
NLP Praktičarski trening
Saznajte detelnije
125
Joanna DOBOSIEWICZ
(www.monitor.pl, 10.08.2004)
Forma grzecznościowa jednak nadaje wypowiedzi łagodniejszy charakter, dzięki temu
staje się odpowiednia m.in. do reklamy społecznej czy tematów niekomercyjnych.
Niejawną stroną tego aktu jest przemilczenie chęci zysku również dla nadawcy, ten zabieg
jest jednak charakterystyczny dla aktów grzecznościowych w ogóle.
UWAGI KOŃCOWE
Niewielki procent badanych aktów nie kwalifikuje się do żadnych z podanych
grup (15 przykładów). Są to akty o pojedynczych funkcjach pragmatycznych, bądź o
różnych czynnościach illokucyjnych, z których żadnej nie można uznać za dominującą. Na
podstawie przedstawionej typologii możemy wyróżnić następujące funkcje (w nawiasach
podano ilość rozpoznanych przykładów).
1) Funkcję informowania – charakteryzuje wszystkie komunikaty, z tego względu,
że informowanie jest jednym z podstawowych zadań reklamy. Istnieją jednak akty nie
zdeterminowane żadną inną funkcją (funkcja informowania jest w nich dominująca). Akty
te bezpośrednio mówią odbiorcy o oferowanym produkcie lub producencie, zbliżone są do
reprezentatywów Searla: akty informatywne (43), akty informatywno-wartościujące (33).
2) Funkcję działania – charakteryzuje ją wysoki stopień pobudzania odbiorcy do
zachowań przedstawionych w komunikacie reklamowym, bądź ustosunkowania się go do
przedstawionego w reklamie stanu rzeczy: akty nakłaniania (101 ), akty mobilizowania
(76), akty proponowania (59).
3) Funkcję ekspresywną – w której nadawca wyraża swój stosunek emocjonalny do siebie,
produktu i/lub wobec odbiorcy: akty chwalenia (151), akty grzecznościowe (7).
4) Funkcję kreatywną – dotyczy aktów, które w warstwie propozycjonalnej naruszają
podstawowe założenia reklamy (informowanie, przypominanie, nakłanianie). Nie mówią o
produkcie czy producencie, ich głównym celem jest wzbudzenie zainteresowania odbiorcy.
Komunikaty mogą odczytać tylko doświadczeni odbiorcy, którzy rozumieją reguły i
kontekst reklamowy (w przypadku aktów wprowadzania, samej reklamy internetowej):
niekonwencjonalne (21), wprowadzania (15).
Klasyfikacja aktów reklamowych pokazała, że preferencje nadawców, co do ich
charakteru, we wszystkich krajach są bardzo zbliżone. We wszystkich krajach preferowana
jest funkcja pobudzania, zwłaszcza poprzez akty nakłaniania. Najczęściej jednak występują
akty chwalenia, które pozwalają reklamodawcom nie tylko na pozytywne eksplikowanie
siebie, ale też wykorzystanie technik ingracjacyjnych. Choć chwalenie się w wybranych
społeczeństwach słowiańskich postrzegane jest jako zachowanie niepożądane w oficjalnych
kontaktach, zakłócające symetrię mocy pomiędzy dwoma uczestnikami komunikacji,
to w reklamie wydaje się ono akceptowalne przez odbiorców. Nadawcy zaś starają się
neutralizować samą czynność chwalenia.
Niechętnie reklamodawcy korzystają z aktów, którym przypisywaliśmy funkcję
kreatywną. Być może, potrzeba ich reinterpretacji przez odbiorców i niestandardowość,
a także zagrożenie niejasności i wieloznaczności odbioru, ciągle wydają się dla nich zbyt
ryzykowne, choć Internet wydaje się idealnym nośnikiem takich komunikatów. Mimo ich
126
Intencje nadawców w internetowych aktach reklamowych...
pozornego braku relewantności, szybko mogą zostać zdeszyfrowane przez internautów,
jeśli tylko będą kierować na stronę wyjaśniającą początkowy komunikat.
BIBLIOGRAFIA:
Antas, J. (2000) O kłamstwie i kłamaniu. Kraków.
Austin, J. L. (1993) Mówienie i poznawanie. Warszawa.
Benicewicz-Miazga, A. (2003) e-Business w Internecie i multimediach. Warszawa.
Bralczyk, J. (1956) Język na sprzedaż. Warszawa.
Doliński, D. (2005) Techniki wpływu społecznego. Gdańsk.
Drabik, B.(2004) Komplement i komplementowanie jako akty mowy. Kraków.
Kniagininowa, M., Pisarek, W. (1965) Język w reklamie prasowej, [w:] Reklama w prasie.
Zawartość. Język. Odbiór, red. P. Dubiel i in., t. 7. Kraków.
Kochan, M. (2005) Slogany w reklamie i polityce. Warszawa.
Marcjanik, M. (1997) Polska grzeczność językowa. Kielce.
Kuziak, M.(1997) Przeczytaj ten artykuł, czyli perswazja w reklamie, [w:] Aida Media,
z. 8. Warszawa.
Olszewska-Kondratowicz, A. (1974) Ingracjacja, czyli zachowania ukierunkowane na
zwiększenie własnej atrakcyjności, [w:] Psychologia Wychowawcza nr 5. Warszawa.
Olszewska-Kondratowicz, A. (1974) Obraz własnej osoby jako mechanizm regulujący
rodzaj stosowanych przez człowieka technik ingracjacji, [w:] Psychologia Wychowawcza
nr 1. Warszawa.
Pratkanis, A., Aronson, E. (2005) Wiek propagandy. Warszawa.
Puzynina, J.(1984a) O modalności w polskich derywatach, [w:] Tekst i zdanie. Wrocław.
Puzynina, J. (1984b) O dyskursie oceniającym i dyrektywnym w tekstach prasy
codziennej, [w:] Poradnik Językowy, nr 2. Warszawa.
Searle, J. R.(1980) Czym jest akt mowy? [w:] Pamiętnik Literacki nr 71. Warszawa.
Searle, J. R.(1987) Czynności mowy: rozważania z filozofii języka. Warszawa.
Skowronek, K. (1993) Reklama. Studium pragmalingwistyczne. Kraków.
Wierzbicka, A. (1983) Genry mowy, [w:] Tekst i zdanie, red. T. Dobrzyńska, E. Janus.
Wrocław.
127
Snežana VUKADINOVIĆ (Novi Sad, Srbija)
MIT O HERAKLU PESNIŠTVU KLAUDIJA KLAUDINIJA
Rad istražuje kakvi su odjeci mita o Heraklu u čuvenom ali nedovršenom mitološkom
spevu De raptu Proserpinae Klaudija Kludijana
Ključne reči: Claudius Claudianus, De raptu Proserpinae, Herkul, Herakle
Složiću se sa predhodnim istraživačima da je Herakle tradicionalni lik nastao
oko istorijske okosnice koju predstavlja jedna poznata ličnost antičkog srednjeg veka
Helade koji započinje propašću mikenske civilizacije (Vukadinović 2006: 2 i dalje).
Predpostavlja se da se to dogodilo između 1400 i 1200 g.s.e. Ova hronologija bila je
prihvaćena kroz čitav 20. vek, ali s obzirom da su istraživači napredovali, hronologija bi
se morala menjati. Još je 1920. godine na to ukazivao Tilak u delu Arktička pradomovina
Veda (Tilak 2008: 19-32).
Mit o Heraklu pripada arhaičnom mitološkom1 sistemu dohomerske epike (Đurić
1976: 30-31). Usko je vezan za minojsko – mikenska mesta, pre svega za Tirint, najugledniji
od svih mikenskih gradova. Sastavljale su se Heraklejide tzv. ciklusi pesama koje su
opevale Heraklova junaštva. O tome nas obaveštava i Aristotel u svom delu O pesničkoj
umetnosti (Aristoter 1912: 169). Te pesme pevale su slavu razuzdanog megdandžijskog
individualizma i sa njima je mit o Heraklu izašao iz kruga kultnog značenja. Herakle
potiče iz porodice ratničke aristokratije i po rečima Dimezika on je junak druge funkcije
(Odri 1990: 101-103). Od kraljevića iz Tirinta, Herakle postaje opšti helenski heroj. U
rimskoj tradiciji poznat je kao Herkul a, arheološka tradicija na prostorima današnje
Makedonije i Srbije pamti ga kao Herakla, a i Herkula (Marić 2003: 20-32).
Odkud mit o Heraklu u stihovima Klaudija Klaudijana, poslednjeg pesnika
klasičnog Rima? I kako je mit o Haraklu opstao u mitu o Proserpini? Ova pitanja ponekad
zbune istraživača ali krenimo redom (Vukadinović 2009: 59-72). Krajem 4. i početkom
5. veka stara rimska poezija naglo se budi. Oživljava i hrišćanska i paganska književnost
i pojavljuju se velika književna imena, među njima pesnici od kojih je nesumnjivo
Klaudije Kludijan (370.- 404.) najugledniji. Ovaj, nadaren pesnik, vratio nas je opet
vrhuncu rimske poezije (Vukadinović 2009: 59-72).
Mitološki spev De raptu Proserpinae, iako nedovršeno, delo je puno zvučnih
stihova i izuzetnih slika. Klaudijan se pokazao kao istinski pesnik ne sputan zahtevima
1 Po Tilaku mitovi o herojima pripaduju mnogo starijim periodima. Vidi f.n.4.
129
Snežana VUKADINOVIĆ
dnevne politike i željama naručilaca. Pravi talenat prepoznaje se u njegovom suptilnom
odabiru reči, a opet, sve to gotovo mistično kazano u pravnilnoj izmeni heksametra. Ovim
mitološkim epom mudro se uklanja iz vremena u kome živi i svaki spomen hrišćanstva
zanemaruje, ali zato nije nimalo zazirao od usputnog opisivanja paganskih bogova. U
njegovo vreme malo je ko imao hrabrosti da se upusti u pisanje tako složenog mitološkog
epa, a uspeo nije gotovo niko (Cameron 1965: 481-509).
O čemu govori ovaj mitološki spev? U uvodu za prvu knjigu pesnik iznosi
o čemu će pevati: kako je oteta Proserpina, kako je Kerera lutala tražeći je, kako su
ljudi dobili žito. Zatim, nastavlja kako je Pluton neizmerno očajan jer on jedini nema
ženu, preti da će osloboditi sve sile Tartara protiv gornjeg sveta. Suđaja Lahesa moli
Plutona da to ne čini i savetuje ga da traži od Jupitera da mu da ženu. Jupiter čuvši da
mu se brat buni, odabere Proserpinu, Kererinu jedinicu. Devojka je spremna za udaju ali
majka odbija sve prosce (među njima Feba i Marsa). Odluči da sakrije kćer na Siciliju.
Klaudijan opisuje Siciliju i vulkan Etnu. Sakrivši dete Kerera odlazi u Frigiju da poseti
majku Kibelu.U međuvremenu Jupiter poziva Veneru i moli je da pođe na Siciliju da bi
nagovorila Proserpinu da izađe sa njom u šetnju po cvetnim livadama. Venera sa sobom
dovodi Minervu i Dijanu. Boginje dolaze do Proserpinine palate i zatiču je kako tka
peplos za majku. Spušta se noć, Pluton preže konje, oni njište raduju se lepom plenu.
Glavna ličnost dužeg predgovora u drugoj knjizi je Orfej tj. sam Klaudijan.
Uvodi nas u predhomerskih svet tzv. prvih mitova. Orfej je umiren, jer mu se spokoj i
sreća vratila u njegovu otadžbinu i ponovo uzima liru:
Otia sopitis ageret cum cantibus Orpheus
neglectumque die deposuisset opus,
lugebant erepta sibi solatia Nymphae,
querebant dulces flumina maesta modus.
saeva feris natura redit metusque leonem
implorat citharae vacca tacentis opem.
illius et duri flevere silentia montes
silvaque Bistoniam saepe secuta chelyn.2
Kada Orfej tražeći mir uspava svoje pesme
I tako zapostavi zadatak svoj
Tad Nimfe se požale da u njima radosti nema
Da tužne reke oplakuju nestanak
njegovih melodičnih pesama.
Tada se nasilje vrati u prirodu
I junica u strahu od lava bezuspešno
Tražiše pomoć od tada neme lire.
I teško prohodne planine oplakivaše njegovo ćutanje
2 C. Claudiani, DRP, Lib.II, 1- 8.
130
Mit o Heraklu u pesništvu Klaudija Klaudijana
Kao i šuma Bistonsku3 prativši sa njim liru.4
Pesnik je opevao sva Heraklova dela, od kad je kao dete zadavio zmije, pa do muke kada
je za trenutak držao nebeski svod.
Ille novercales stimulos actusque canebat
Herculis et forti monstra subacta manu,
quod timidae matri pressos ostenderit angues
intrepidusque fero riserit ore puer:
„te neque Dictaeas quatiens mugitibus urbes
taurus nec Stygii terruit ira canis,
non leo sidereos caeli rediturus ad axes,
non Erymanthei gloria montis aper.
solvis Amazonios cinctus, Stymphalidas arcu
adpetis, occiduo ducis ab orbe greges
tergeminique ducis numerosos deicis artus
et totiens uno victor ab hoste redis.
non caedere Antaeo, non crescere profuit hydrae;
nec cervam volucres eripuere pedes.
Caci flamma perit; rubuit Busiride Nilus;
prostratis maduit nubigenis Pholoe.
te Libyci stupuere sinus, ye maxima Tethys
horruit, imposito cum premerere polo:
firmior Herculae mundus cervice pependit;
lustrarunt umeros Phoebus et astra tuos5.
Onaj je opevao maćehine žaoke besa i dela
Herkula i kad je snažnom rukom čudovište savladao,
i udavljene zmije uplašenoj majci pokazao
neustrašiv i hladnim krajevima usana smešilo se detence:
„tebe ni Diktijski gradovi koji su se tresli od mukanja
bika, ni bes Stigijskog pseta nije uplašila,
ni lav koji će se vratiti na nebo u sazvežđe,
ni slava Erimantske gore ni vepar.
3 Bistonska lira ili Tračka lira. Bistonci su narod koji je živeo u Trakiji. Pravili su jednu posebnu
vrstu lire od kornjačinog oklopa. Reč chelys, acc. – yn, - ly, f. – kornjača, više v.: J. Đorđević,
LATINSKO SRPSKI REČNIK, kraljevsko-srpska državna štampa, Beograd, 1886, reprint
2004, Zavod za udžbenike i nastavna sredstva, Beograd, 2004, str. 190, 249.
4 Prevela Snežana Vukadinović.
5 C. Claudiani, DRP, Lib.II, Praef. st. 29-48.
131
Snežana VUKADINOVIĆ
skinuo si opasale Amazonske, lukom si Stimfalske ptice
tražio, doveo si iz zapanog sveta stado
i nebrojane udove troglavog ubijenog dovukao si,
i vratio se od protivnika kao toliki i jedini pobednik.
ne kloni pred Antejem, ne dozvoli rast hidre;
niti da se oslobode krila i kandže ptica.
Plamen Kaka je ugašen; Nil se crveni Busiridom;
a Floja je kvasila krvlju oborenih iz oblaka rođenih
tebe Libija poštuje, tebe Tetida sa najvećom pažnjom
gleda, kada si postavio svet na ramena:
stajao je čvršće na Herkulovom vratu;
osvetljavali su tvoja ramena Feb i zvezde.6
Poslenje stihove predgovora posvećuje prijatelju Florentinu7 upoređujući ga sa
Heraklom odnosno Tirynthius alter, kako ga Klaudijan naziva.
Thracius haec vates. sed tu Tirynthius alter,
Florentine, mihi: tu mea plecta moves
antroque Musarum longo torpentia somno
excutis et placidos ducis in orbe chores8
Ovaj trački prorok, ali ti, Florentine,
Ti si mi drugi Herkul: ti moje pero pokrećeš
Uznemiravaš davno zaspalu pećinu Muza
I vodiš njihovu družinu da igra9
Posveta može da govori da je pesnik počeo ep i napustio ga, a onda ga je Florentin
nagovorio da nastavi s radom. Jer, Longus somnus10, sigurno nagoveštava da je ep o
6 Prevod Snežana Vukadinović.
7 Bio je poreklom iz Galije iz grada Trijera. Mlađi brat Potadija i Minervija. Već oko 379.
godine borio se pod Teodosijevim zapovedništvom i tako je napravio sjajnu karijeru; uzdigao
se od beležnika do kvestora Honorijeve palate 395. godine (quaestor sacri palatii, Simm.
9.50). Između 6. jula i 14. septembra 305. godine postao je prefekt grada Rima (praefectus
urbis) i tu je čast obavljao sve do kraja 397. godine. Iako Gali nisu više imali uticaja na dvoru
kao za vreme cara Gratijana, Florentin je napredovao jer je dobro upoznao dvor, dvorske ljude
i aristokratske krugove Milana. Pored svega veoma se zanimao za književnost. Florentin
se kretao u krugovima filosofa, pesnika i naučnika i odatle potiče veliko prijateljstvo sa
Klaudijanom.
8 Isto, st.49-53.
9 Prevod Snežana Vukadinović.
10 Uporedi u našim epskim pesmama kako se narodni pevač služi gotovo istim metaforama da
132
Mit o Heraklu u pesništvu Klaudija Klaudijana
otmici Proserpine nastavljen posle prekida i da su druga i treća knjiga napisane mnogo
kasnije u odnosu na prvu. Šanc (Schanz) je mislio da drugi predgovor nema nikave veze
sa epom nego da je naknadno upao na to mesto, pa stoga ni ep nije posvećen Florentinu
(Schanz 1920: 22-23). No bilo kako bilo, iz predgovora saznajemo nešto više o realnom
događaju i ličnosti iz pesnikovog vremena.
Druga knjiga počinje svitanjem na Siciliji. Prozerpina u društvu tri boginje ide na
livadu Etne da beru cveće. Opis Etne i jezera Pergo jedan je od najlepših Klaudijanovih
opisa. Tada uz strašnu buku i jezovito rzanje konja izjure Plutonova kola. Sve živo se
razbežalo, a bog podzemlja uhvati Proserpinu i baci je u kola. Tri boginje, zbunjene
događajem krenuše da priskoče u pomoć Proserpini ali Jupiter gromovnik ih spreči.
Zapomaže Proserpina, Pluton pokušava da je uteši i obećva joj najveće od svih carstava
samo za nju i mesto najpoštovanije boginje. Ubrzo stižu u njegove podzemne odaje.
Plutonove sluge se vesele i pripremaju svatove.
Treća knjiga nema predgovora. Počinje skupštinom bogova na Olimpu, koju je
sazvao Jupiter. Zabranjuje svima da Kereri otkriju ko joj je oteo kćer. Boginju u Frigiji
muče ružni snovi u kojima vidi Proserpinu kao žrtvu. Puna strepnje odlučuje da se vrati
na Siciliju. Zatiče opustošen dvorac i nedovršeno tkanje uhvaćeno paučinom. O kobnom
danu saznaje od dojilje Elektre koja je ispričala Kereri da su Venera, Minerva i Dijana
izmamile lakomislenu devojku u šetnju, iako ju je ona preklinjala da ona ne ide. Ispriča
kako su doletela neka crna kola ali da nije mogla da prepozna vozara te dvokolice. Oko
njih je sve pomrlo i uginulo od prisustva nekih neobičnih sila, nimfa Kijana pretvorila
se u potok. Kerera očajna tuguje, zaziva ljutito bogove, napada i preti. Ali, to ništa ne
pomaže, pada u očajanje i tako slomljena ponizno moli da joj vrate kćer. Ta zlokobna
tišina bez odgovora natera Kereru da iščupa dva čempresa koja zapali u vulkanu Etna. Sa
stablima kao bakljama krene svetom tražeći kćer. Osvetljava sve od Italije do Libije, čak
i Skilu... I tu se pesma naglo prekida. Ostala je nedovršena. Da je nedovršena vidi se i po
uvodu prve knjige gde pesnik govori o čemu će pevati, ali do tada nikada nije stigao.
U mit o Demetri i Kori, veoma staroj priči iz matrijarhalnog perioda Helade smešten
je i mit o Heraklu kao nezaobilazna karika bez koje se prelazni period iz dalekog mitskog
u istorijsko vreme ne bi mogao ni zamisliti. Klaudijan je u ovom slučaju imao ulogu i
funkciju sašivača - rapsoda. Čovek mora, poručuje Klaudijan, da neguje svoje mitološko
tj istorijsko pamćenje. Stihovi posvećeni Heraklovim naporima jesu skup minaijaturnih
„zagonetki“ koji traže od čitaoca zavidno poznavanje paganske mitlogije. Ovaj mitološki
spev u sebi nagoveštava niz mitova koji se ne trebaju zaboraviti: postanak sveta, mit o
Orfeju, poreklo Nifi, priče o zemlji Trakiji, plemenu Moloha, ostrvu Kriti, krlju Busiridu,
Kiklopima itd. Pesnik to čini suptilno navodeći nam neki određeni mitološki događaj
ili ličnost kao paradigmu dobra i zla, požude i ljubvi, mržnje i kukavičluka. Junaštva
nema među Platonovim idejama, nema ga u relefleksijama predplatoničara. Ali junaka
ima u celokupnoj helenskoj umetnosti, naročito u mitu i epu. Zato, pevati o junaštvu kao
nerazlučivoj prvobitnoj pojavi koja živi u samom polemosu je suština Klaudijanovog
epskog mita De raptu Proserpinae. Njegova lutanja otkriva prirodu solarnog junaka, u
bi iskazao junakovo odsustvo sa bojišta, smrt ili neki prekid. Vidi npr. junačku pesmu Smrt
Marka Kraljevića: Vuk Stefanović Karadžić, SNP, II, Prosveta, Beograd, 1953, str.426.
133
Snežana VUKADINOVIĆ
pokretu je kao i nebeska tela, i kao takav može biti donosilac saznanja i otkrovenja, a
može biti i uništitelj, rušilac gradova i pljačkaš, kao Faeton što pada sa sunčevim kolima.
Klaudijan je predstavio Herakla kao junaka – branitelja. On brani mesto, brani zemlju
i silazak u nju, kao što se brani i žensko načelo. To je Dionis kao junak - spreman da
pogine ili pak Dionisov potomak. Herakla pamti Homer, heksametre mu poklanja i
Hesiod u Heraklovom štitu, lirski ga uobličavaju Pindar i Teokrit dok su tragičari Sofokle
u Trahinjankama i Euripid u Pobesnelom Heraklu pokušali da protumače unutrašnju
prirodu junaka. Priča o Heraklu sačuvana je i u drugoj knjizi Apolodorovih biblioteka,
kod Pausanija u Opisu Helade i Strabona u delu Geografija11.
Da je samo ovaj mitoško ep napisao, Kludijan bi ostao zapamćen kao poslednji
i najveći rimski pesnik druge rimske restauracije. U poruci i odabiru mitološke građe
prepoznaje se njegova veličina. Zajedno one postaju stvaralački princip i imaju
stvaralačku i obnoviteljsku snagu. Stari kineski zapisi, piše Miodrag Pavlović, govore
o junaku-lovcu, i prvobitni lovac verovatno i jeste pravi predak kasnijih junaka starog i
srednjeg veka (Pavlović 1986: 37).
SUMMARY
Мyth of Herakle in a song of Klaudia Klaudian
Myth of Herakle inside the mithologic era De raptu Proserpinae is causal
consequence connection occured by historical events in time when Klaudijan lives.
Problem of sacrificing for improvement is the main part which connects all myths in
this mythological poem. Remembrance of Herakle Klaudijan is formulated as a zeal to
the mythical stronghold not olny like talented writer even like a master poet. Herakle
stays archetype to every heroic time, space, people, and man. In his incarnation into a
poetic image, the myth of Hercules is based on something that was a long time ago, but
in fact there is a reactualization on some memories, trying to understand the Present and
permanently preserving tradition.
11 Ovde pominjem samo one antičke pisce i pesnike koje sam istraživala.
134
Literatura:
Tilak, B. G. (2008) Arktička pradomovina Veda. Beograd.
Đurić, М. (1976) Istorija helenske književnosti. Beograd.
Aristotel, (1912) Ars poetica, Aristotelova poetika. Zagreb.
Odri, Ž. (1990) Indoevropljani. Sremski Karlovci.
Marić ,R. (2003) Antički kultovi u našoj zemlji. Beograd.
Vukadinović, S. (2009) De raptu Proserpinae: Klaudije Kludijan i jedan barokni pesnik
Dubrovačke republike. Beograd.
Cameron, A. (1965) Wanderin Poets: A Literary Movment in Byzantine Egypt, Historia
14. Oxford.
Schanz, M. (1920) Geschichte der romische Litteratur, IV. Munchen.
Pavlović, M. (1986) Obredno i govorno delo. Beograd.
135
Катерина ПЕТРОВСКА - КУЗМАНОВА (Скопје, Македонија)
ВЕЛИГДЕНСКИТЕ ИГРИ ОД ПОРЕЧЕ ВО
ФОЛКЛОРИСТИЧКИТЕ ИСТРАЖУВАЊА
Велигден е еден од наjзначаjните празници во народниот календар. Со своjата
позиционираност во народниот календар и со напластувањата што со себе ги носи,
Велигден на фолклористите им нуди можности за истражување од повеќе различни аспекти.
Во рефератот ќе се задржам на велигденските игри во Порече, низ интересот што за нив го
проjавиле Вара Кличкова и Васил Иљоски. Акцентот во текстот ќе биде ставен на третиот
ден од Велигден кога во рамките на празнувањето се играат општествени игри, што го
предизвикале интересот на фолклористите од Македониjа уште во почетокот на минатиот
век, особено во делот на нивниот изведувачки аспект. Тие игри се изведувале на третиот ден
Велигден и во народот биле познати како гачки. Тие по содржина биле шеговити, сатирчни,
жални и др. Во записите што за овие игри наоѓаме каj В. Кличкова и В. Иљоски, акцентот
е ставен врз истражувањата кои го третираат овоj дел од народната традициjа, како поjава
коjа во себе содржи броjни театарски и драмски елементи.
Клучни зборови: Велигден, Порече, игри, коло, гачка
Велигден е еден од наjзначаjните празници во народниот календар.
Неговото празнување трае три дена, проследено e со низа постапки кои се поврзани
со паганските обичаи и верувања од една, и со христиjанските од друга страна. Со
своjата позиционираност во народниот календар и со напластувањата што со себе
ги носи Велиден на фолклористите им нуди можности за истражување од повеќе
различни аспекти. Во рефератот ќе се задржам на велигденските игри во Порече
низ интересот што за нив го проjавиле Вара Кличкова во „Велигденски обичаи во
Порече“ (Кличкова 1957) и Васил Иљоски1 во „Вариjанти со свадбени мотиви во
фолклорниот комплекс обред, песна, игра и драма“ (Иљоски 1970).
Во студиjата на Кличкова, детално се опишани велигденските празнувања
во Порече. Почнувајќи од подготовките за празникот, преку симболиката и
верувањата поврзани со јајцето, до постапките и изведбите кои се случуваат за
време на трите празнични дена. Првиот ден „[...] не се оди никаде на гости, на
1 Васил Иљоски на пошироката јавност и е познат како драмски автор, но исто така
успешно се занимавал и со фолклористички истражувања, особено оние кои се
однесуваат на постарите драмски форми, како што е народната дарама и театарските
форми што се изведувале во манаситирите.
137
Катерина ПЕТРОВСКА-КУЗМАНОВА
секого му е Велигден, тука отпочнува веднаш по ручекот да се ‘зазбирува собор’
пред црква или сред село“ (Кличкова 1957: 165). Во Порече соборот започнува со
ритуален танц коj претставува отворање на Велигденскиот собор. Според Кличкова,
соборот го отвораат неколку жени кои се познати како добри играорки и песнопоjки.
Тие распоредени една до друга, во колце го обиколуваат местото до три пати.
Ваквиот начин на отворање на празнувањето претствува стара постапка, со коjа
просторот за игра се изделува од останатиот, со што на некоj начин се обележува
сцената на коjа понатаму треба да се одвиваат деjствата2. Првиот ден на Велигден, за
време на соборот се пеат различни песни кои во себе наjчесто го содржат мотивот на
трансформациjата на годишните времиња. Во нив пораката наjчесто е доаѓањето на
новото годишно време, а со него и изобилство во секоj поглед. Во овие песни мошне
често се среќаваат и митолошки елементи, при што митолошките суштества (змеови,
гуштери, змии и други животни) своjата моќ jа употребуваат за заштита на луѓето
и посевите. Песните што се изведуваат во рамките на Велигденските празнувања
може да се рече дека претставуваат повеќе одреден вид баење и пророкување со
мошне стар магиско - ритуален карактер.
На вториот ден Велигден, според статиjата на Кличкова, во рамките на овие
празнувањето се изведуваат игри што во себе содржат броjни театарски елементи.
Така, на вториот ден Велигден се изведувала играта Гачка слична на играта Џамала,
игра коjа е позната и на поширокиот балкански ареал во различни вариjанти, а се
изведувала од Божиќ до Водици. Во суштина, играта на шеговит начин jа прикажува
селската свадба. Во неа учествуваат млади мажи или ергени, облечени во искинати
алишта и со исцрнети лица, со ѕвонци и клопотарци ставени олколу поjасот. Покраj
нив во играта учествуваат: невестата, младоженецот, камилата и попот. Сценариото
на оваа игра jа содржи втората од двете познати вариjанти (грабањето на невестата)3.
2 Во сите сcенски фолколорни изведби присутно е средиштето на амбиентот, каде
категоријата на говорност и слушаност ја претставува основната конститутивна и ликовно
творечка сила, со што се надополнува поетската потреба за ликовно обликување кое може
да се согледа на сcената. Особено треба да се подвлече сcенската рамка во која се одвива
претставата, а се темели врз следните елементи: 1. адаптација на сценскиот простор; 2.
сценски распоред; 3. сценски редослед и 4. однапред разработена сценографија и сценски
текст. Во фолклорните изведби сcената е секогаш јасно поставена, иако не постојат
постојани сcени фиксирани на едно место, туку има постојани амбиенти како што се куќа,
двор, село, што значи дека сcената е подвижна и опремена е со најнужните реквизити. На
овој начин, зададената сценска рамка ги одредува текстот и содржината на самиот сценски
настан, покрај тоа што во својата карактеризација претставуваат класичен пример за усна
народна импровизаcија.
3 Во Македонија, при изведба на играта Џамала, која во најголемиот дел од Републиката
се изведува за време на некрстените денови познати се две сценарија, првото и
најраспространетото е умирањето и воскреснувањето на член од дружината и второто
е грабањето на невестата. Оваа игра особено варијантата која е поврзана со некрстените
денови присутна е во повеќе региони во Македонија, во таа смисла може да се каже дека
е обработувана на повеќе наврати, од голем број автори и од различни аспекти, при што
во најголем број случаи се истакнати социјалните, естетските и забавните функции,
138
Велигденските игри од Порече во фолклористичките истражувања
Акцентот во текстот ќе биде ставен на третиот ден од Велигден, кога во
рамките на празнувањето се играат друштвени игри што го предизвикале интересот
на фолклористите од Македониjа, уште во почетокот на минатиот век, особено во
делот на нивниот изведувачки аспект. Некои од Велигденските игри од Порече
се забележани од сестрите Jанковиќ4. Овие игри се изведувале на третиот ден
Велигден и во народот биле познати како гачки. Тие според содржина сестрите
Јанковиќ ги поделиле на шеговити, сатирчни, жални и др. Во записите што за овие
игри наоѓаме каj В. Кличкова и В. Иљоски, акцентот е ставен врз истражувањата
кои го третираат овоj дел од народната традициjа, како поjава коjа во себе содржи
броjни театарски и драмски елементи. Иљоски забелжува дека иако во нашиот
фолклор народната драма ретко се среќава во чист вид, сепак треба да се има
предвид дека таа е неразделно поврзана со обичаите, песните и игрите, во однос на
кои понекогаш е во рамноправна, а почесто во подредена функциjа. Според Иљоски
причината е во тоа што кон овоj проблем се пристапувало главно од етнографски
аспект, со дескриптивен метод, без примена на естетски критериуми, но тоj исто
така како негативна појава jа означува и другата краjност кога народната драма се
што таа ги има во народната култура. За оваа игра во македонската фолклористика е
пишувано во повеќе наврати. Сп: Филиповић М. С., 1939, Обичаји и веровања у Српској
котлини, Београд; Кличкова В., 1960, Божиќни обичаи во скопска котлина, „Гласник на
етнолошкиот музеј во Скопје“, Скопје, стр. 233-248; Иљоски В., 1970, Варијанти со
свадбени мотиви во фолклорниот комплекс обред, песна игра и драма, МАНУ, Скопје;
Спировска Л., 1975, Некои драмски елементи во обичајот Василица во селото Лисиче
(Титоввелешко), „Македонски фолклор“, 7, Скопје, стр. 363-367; Здравев Ѓ., 1975,
Играта „Xамала“ во Агино село (Кумановско), „Македонски фолклор“, 15-16, Скопје;
Младеновски С., 1975, Џамаларството во козјачијата (Кумановско), „Македонски
фолклор“, 15-16, Институт за фолклор „Марко Цепенков“, Скопје, стр. 379-383;
Плевнеш Ј., 1989, Бесовекиот Дионис, Наша книга, Скопје; Боцев В., 1993, Маскирањето
и обичаите под маски во Македонија, „Етнолог“, 3, стр. 114-125; Крстевски Х., 1994,
Карневалите во Македонија, Ктитор, Штип; Мирчевска М., 1995, Василичарските
обичаи во селото Вевчани,„ Етнолог“, Здружение на етнолози на Македонија, стр. 188-
193; Боцев В.,1998, Традиcионалното и современото во василичарскиот обичај. Зборник
Маски, Музеј на Македонија, Скопје; Здравев Ѓ., 1997, Театралноста на македонската
фолклорна свадба, Зборник Македонска драматика/драматургија... (Лужина Ј.), Прилеп;
Богдановски Р., 1997, Комичните драмски форми во македонските обреди и обичаи,
Зборник Македонска драматика/драматургија... (Лужина Ј.), Прилеп; Чаусидис Н.,
2004, Митолошката структура на обредот како негово имплиcитно театролошко сиже,
Театарот на почвата на Македонија од антиката до денес, МАНУ, Скопје, стр. 11-47;
Cветановска Ј., 2001, Игри со смртта, Матиcа Македонска, Скопје; Каланоски И., 2001,
Вевчански карневал, Институт за национална историја, Вевчани; Каланоски И., 2004,
Вевчански карневал, Вистински приказни за Василица, Општина Вевчани, Вевчани.
4 Љубица С. Јанковић, 1940, Народне игре у Кичеву и околини. Великден, „Гласник
Етнографског музеја“, Том XV, Београд, 102; Љубиcа С. Јанковић и Даниcа Јанковић,
1934, Драмско комичне народне игре са говорни дијлозима, [во:] Народне игре кн. 4, стр.
40-41.
139
Катерина ПЕТРОВСКА-КУЗМАНОВА
препознава секаде каде што постоjат конфликтни ситуации и диjалог. Според овие
двајца автори драмските и особено театарските елементи во овие игри можат да
се согледаат на повеќе нивоа, што претставува причина повеќе проследувачите на
овие игри да ги сметаат аграрно-култните изведби во рамките на Велигденските
празнувања за наjимпресивен образец на нашта народна драма.
Во сиве овие игри се забележува значително влиjание на античките празници
поврзани со Дионис, за кои М. Арнаудов вели: „Овие празници претрпеле многу
промени, но сепак е jасно, дека има доста сличност со десетте игри на Дионис, кои
се во врска со смртта и воскреснувањето на Дионис“ (Арнаудов 1972: 96-97). Во
оваа смисла Вера Кличкова (1957) ги класифицира Велигденските игри од Порече
на следниот начин: „Калем броj, мален броj“, „Зет и невеста“ и „Дељо“ ги споредува
со првите четири игри од Дионизиите што симболизираат брак и полно возбудување.
Така во играта „Калем броj, мален броj“ учествуваат млади жени и девоjки. Тие се
редат во парови една на спрема друга и држеjќи се за крпче се провлекуваат под
рацете на учесниците во играта додека минуваат другите ги удираат5. За време на
овие магиски деjства jа пеат песната: „Пишти пиле долно поле/ кален броj, мален
броj/ каленчице, маленчице,/ Род родила jаболкница/ од рода се искршила“, при што
ги кажуваат имињата на оние кои се провлекуваат. Играта „Зет и невеста“ jа играат
девоjки преоблечени во машки алишта, а го претставува просењето на девоjката,
каде тоа е предадено низ диjалог и со шеговит тон. Оваа игра и Васил Иљоски jа
означува како премин на обред во драма (Иљоски 1970: 24). Театралноста тоj jа
согледува преку повторливоста на основните тактови и фигури, на што одговара
и повторувањето на текстот на песната која има диjалошка форма и ја претствува
свадбата: „Отпрати не, допрати не/ Наш воjвода, наш кадиjа/ и нашиот jазаџиjа,/
Да н’ да’дете малоj моме,/ И со моме кондур вино, / И румена медоина, бр’оj!/ -
Оj вас два питача,/ Два питача два просjака, / Два левjвена, двца сеjмена,/ Ќе
да’еме малоj моме/ и со моме кондур вино,/ И румена медоина, бр’оj!/ ќе дадете
киска цвеќе“ (Иљоски 1970: 25). Во своjот понатамошен тек песната претставува
„контаминирање и временска кондензациjа на деjства од различни и раздалечени
моменти: преговарање на строjниците - посредниците околу даровите за невестата;
и уште пред тоа, освен во услови на краjна патриjахалност и кога младоженецот е на
друго место - запознавање барем со неговите надворешни физички своjства, како и
на невестата; земање невеста е централниот момент, оценување на работливоста на
невестата, по доведување во домот на младоженецот. Тежиштето на првиот момент
е само квантитативно, додека драмскиот интензитет и кулминациjата се во вториот,
а третиот е како епилог“ (Иљоски 1970: 26). Постои вариjанта во коjа момчето jа
грабнува невестата, по неуспехот на неговите строjници во преговарањето, поради
тоа што е куц. Мигот на куцањето води потекло од длабоката архаика и магиските
претстави, но денес се изведува и се прифаќа единствено во своjата забавна
театарска функциjа. За споредба Иљоски наведува и друга вариjанта од Гостиражни,
5 Повеќе за магиското удирање во народната традиcија кај Чајкановић В., 1924, Студије
из религије и фолклора, Српски Етнографски зборник, кн. XXXI, Београд, стр. 47-48.
140
Велигденските игри од Порече во фолклористичките истражувања
Прилепско (Иљоски 1970: 29-30) во која се среќава истиот основен мотив, но овде
не се работи за една мома, туку за сите моми стасани за мажење, во која доаѓа до
израз размислувањето дека склучувањето брак не е лична работа, туку на целото
село, и, се врши по установен ред на целото целиот колектив. Исто така, театарска
фунциjа има изделувањето на невестата со неjзиното дотерување и забулување. На
истата тема е и играта „Дељо, мори дељо“ во коjа се исмева стариот ерген. Во
овие две игри имаме инверзиjа на половите6 на интерпретативно ниво во народната
традициjа значаjна е инверзиjата на половите, коjа во пролетната обредност може
да се толкува како иницијациска ритуална претставувачка симболизација на митот
за андрогинот, односно божествениот совршен спиритуален спој на машкиот и
женскиот елемент што се остварува со бракот, за што сведочи пререзистентност
на митот за андрогинот во книжевноста и ритуалите во светот.7 Фолклористите
што истражувале во оваа насока сметаат дека ваквите изведувачки форми влијаеле
на рушење или зацврстување на половата хиерархија, како и на степенот на
инхерентната нејзина конфликтност, може да биде само предмет на договарање.
Иванов (1984: 11-35) трасвестизмот во обредноста го објаснува со култот на
андрогинот. Според него архетипот на андрогинот е во корелација со ритуалното
тежнение за воспоставување на целината, за јакнење на идентитетот и кохезијата
во заедницата. Архетипот на андрогинот како безвременски составен дел на
човековата свест може секако да биде извор на поединечните култови и митови
за андрогинот во различни цивилизации и во различни времиња (Hоwаrd 1993: 20-
46). Имајќи ги во предвид веќе изнесените податоци, како и податоците што ни ги
даваат други автори ќе забележиме дека од фолкорните преку непрофесионалните
до професионалните сцени постојано постои бројчана и квалитативна асиметрија
меѓу машките и женските изведувачки удели од една страна и машките и женските
имагинарни битија од друга, како и родниот/половиот состав на публиката од трета
страна. Овде ќе се потсетиме на фактот дека во старата Грција, како и во стариот
Рим постоеле ритуали на посакуваните женски социјални функции, ритуали на
плодноста во чест на божицата Деметра, како и нашироко познатите Дионизиски
празнувања, додека женскиот трансветизам се врзува за андрогиниската митска
подлога во рамките на Афродитините свечености (Јuliо Cаrо 1979: 389-407). Играта
„Маски“, исто така во себе ја содржи симболиката на свадбата, но се разликува
6 Инверзија на половите во народната култура е разултат на митот за андрогинот. Во оваа
светлина Елијаде ги толкува и примерите на трансвестизам во некои Европски пролетни
обичаи на земијоделските средини (Еliаде Мirčа, 1970, Мiт i zbilја, Zаgrеb).
7 Во смисла на полната инверзија што се среќава во карневалите во Хрватска, Лада
Чале-Фелдман дава пример на машко–женски бушари, според кажувањето на Марија
Живковиќ од Беравас Р. Хрватска, родена 1911. Мажите ги преземаат женските улоги
на жетвари и оние што носат ручек, а жените се јавуваат во машки улоги на кочијаши,
орачи, волови и сејачи. Овој пример таа го зема зе илустрација на интересни изведувачки
и полови изведувачки и дијалошки комбинации што настануваат за време на размена на
репликите на маскираната поворка и нејзините гледачи. Види: Čаlе Fеldmаn Lаdа, 2001,
Еuridiкini оsvrti, Nакlаdа MD, Cеntаr zа žеnsке studiје, Zаgrеb.
141
Катерина ПЕТРОВСКА-КУЗМАНОВА
од претходно наведените затоа што во неа покраj девоjки учествуваат една постара
жена и ергени, деjството е насочено кон грабањето на девојката од страна на ергените
додека другарките jа бранат со прачки од оние кои сакаат да jа земат со сила.
Народната игра „Барjачето“ Кличкова jа поврзува со Дионизиските игри кои
можат да се нарачат воинствени, а низ оваа игра е претставена борбата за „барјакот“
кој е симбол на татковината. Според сите свои карактеристики играта „Jунаци“ може
да се поврзе со поврзува со деветтиот вид обичаи кои го прикажуваат симболичното
орање. Во неа учествуваат три жени кои го имитираат чинот на орањето и бабата
дијалого се води меѓу орачот и бабата. „Шетлика метлика/црвена боболка/ дрн бабо
да јадам?“ Бабата одговара „Уште старец не е готово“,/ подоцна овчарот пак се обраќа
на бабата: „Шетлика метлика/црвена боболка/ дрн бабо да јадам?“ бабата одговара:
„ Еве ова е печиво,/другонобакадарник/ Ова е питулица,/Ова е кора на кора,/ И два
гувци здола“ на ова орачот се налутува и започнуваат да се тепаат, а сите останати
играчи ги бранат. Велигденската игра „Лази, лази бубале“ може да се спореди со
десеттиот, последен вид на обичаи коj потсетува на раѓањето на Дионис. Играта
„Лази лази бубале“, исто така jа изведуваат млади жени и девоjки кои се делат во
парови и формираат редица, вкрстуваjќи ги рацете по нивните раце поминува машко
дете - сираче придржувано од двете страни од жените, додека врви детете се пее
песната: „Лазаj, лазаj, бубале,/ да долазиш до мене, до мене, /ако паднеш, не кажуj,
не кажуj/ на маjке ти, на татка ти/ Ако паднам не жалам, не жалам / Кад сум клето
сираче, сираче/ За сираче коj плаче коj плаче“. Освен ваквото третирање постоjат
и многу други елементи што се наоѓаат во Дионисовите игри - трагични комични
сатирични - ги среќаваме во многу елементи и во нашите велигденски обичаи.
„Ѓуро, Маро, Вележано“ е една од ретките игри во кои провеjуваат трагични
елементи. Во неа како што забележува Кличкова на симболичен начин се прикажува
тешкиот живот на печалбарот како и неговата смрт. Самата игра го претствува мигот
на жалењето од страна на невсетата и сестрата кои се наоѓаат на средината од орото
што го сочинуваат девоjки и помлади жени. Песната што jа пеат девоjките во себе
на носи пораката за смртта и оживувувањето, односно вечната обнова на животот.
Играта “Змиjа” од една страна е поврзана со култот на змиjата, но во поново време
се повеќе добива конотации на исмевање на мрзливите жени, и во неа учествуваат
девоjки. Во неа учествуваат сите жени и девојки од селото, густо наредени во колце
кое ја претствува нивата со коноп. Внатре во колцето е змијата , а од надвор се
мајката и ќерката. Ќерката го брани конопот, а мајката го преде, кога мијата ќе ја
„касне девојката“ таа почува да вика по мајка си: „Леле мајко лута змија,/ Љута змија
ме укаса/ Танко и високо“, потоа ги менуваат улогите, истото се случува кога змијата
ќе успее да ја касне и мајката. За сето време девојките пеат „Израсла ми коноплика/
тенка ем висока...“ кога ќе дојдат до крајот на песната колото се згиснува, а мајката
и керката се обидуваат да фатат змијата, која најчесто успева да избега. Во играта
„Благо месо“ наоѓаме елементи на архаични жртвени ритуали, бидејќи во неа еден
од играчите го претствува благото месо, а другиот го брани додека сите останати
играчи го дрпаат играчот што го прествува благото месо и имитираат негово јадење.
142
Велигденските игри од Порече во фолклористичките истражувања
Со играта “Вили самовили” во Порече се испраќа Велигден таа е посветена на
невидливите духови, вилите и другите натприродни сили, за да се заштитат луѓето
и добрата од нивните штетни дејства. Во неа обично учествуваат сите жени од
селото. Тие се распоредуваат на четири страни по четири по што кроткум тргнуваат
едни кон други, менувајќи ги своите метса тие пеат „Вили самовили,/ пуштете го
Марка...“
Присуството на драмските елементи во обредите било во фокусот на интерес
на повеќе значајни теоретичари од областа на етнологијата и артнопологијата, а во
последно време сé повеќе со него се занимаваат и театролозите. За истражувањето
на драмските елементи во фолклорот особено место имаат истражувњата на
артнопологот Виктор Тарнер (Turnеr 1989). Тој темелно jа обработил драмската
аналогија, преку која ги објаснува конфликтите во социјалната средина преку
визурата на драмската структура. Во постојната литература која го обработува
овој проблем авторите се обидуваат да ги одредат критериумите со кои се служи
усната книжевност во издвојувањето и означувањето на фолклорниот театар
и разбирањето на неговата автономна форма. Васил Иљоси, во оваа смисла,
барајќи ги драмските и театарските елементи дава свој исклучителен допринос
за подобро разграничување на прашањата кои се однесуваат ва народната драма
во македонската обредност. Тој смета дека за да се одреди нејзиното присуство
во фолклорот треба да се следат специфично организираните и функционалните
зборови на учесниците во ова или она дејство, усни или усно-музички дијалози,
реплики и извици итн. Секако дека кон овие критериуми треба да се додаде и
комуникацијата која се создава со заемниот однос меѓу учесниците и гледачите.
Тоа е комуникација во која постои повратна информација во најцелосна смисла на
зборот. Покрај врзувањето за религиско-митските содржини, во народната драма
наоѓаме и слики од секојдневниот живот. Овие слики се јавуваат како комични
ситуации со забавен карактер и сатирични акценти. Особено од интерес за темата
на овој реферат е согледувањето на губењето на магиско-ритуалните елементи
и функции, на дејствата и нивната замена со дејства и елементи чија фуркција
е пред сé забавна. Преку овие согледувања всушност се доаѓа до сознанијата за
трансформацијата на обредот во народна драма.
143
Катерина ПЕТРОВСКА-КУЗМАНОВА
SUMMARY
Easter games from Poreće in folkloristic research
Easter is one of the most important holidays in folk calendar. Its positioning in folk
calendar the layers that it brings with it self Easter provides the folklorist opportunities
for exploration of different aspects. The paper will focus on the Easter games in Poreche
through the interest Vera Klichkova and Vasil Iljoski have showed for them. The emphasis
in the text will be placed on the third day of Easter, when in the celebration social games,
which have interest of Macedonia folklorists the beginning of last century, especially in
terms of their performing, are played. These games were held on the third day of Easter
and were known the people as Gachki. Their contents were satirical, tragically and others.
The entries for these games which V. Klichkova and V. Iljoski have written the emphasis
is on research that treat this part of folk tradition, as a phenomenon that in itself contains
numerous theatrical and dramatic elements.
Литература:
Арнаудов, М. (1972) Кукери и Русалии, [во:] Студии върху българските обреди и
легенди, кн. 2. София.
Иљоски, В. (1970) Варијанти со свадбени мотиви во фолклорниот комплекс обред,
песна, игра и драма. Скопје.
Јанковић, С. Љ., Јанковић, С. Д. (1941) Драмско комичне народне игре са говорним
дијалозима, [во:] Народне игре, кн. 4. Београд
Јанковић, С. Љ. (1940) Народне игре у Кичеву и околини. Великден, [во:] Гласник
Етнографског музеја Београд, Том XV. Београд.
Кличкова, В. (1957) Велигденски обичаи во Порече, [во:] Гласник на Музичко
конзерваторско друштво НРМ, 11. Скопје.
Turner, V. (1989) Od rituala do teatra. Zagreb.
Чајкановић, В. (1924) Студије из религије и фолклора, [во:] Српски Етнографски
зборник, кн. XXXI. Београд.
Baroja, J. C. (1979) La Carnaval. Galimard-Mayenne.
Eliade, M. (1970) Mit i zbilja. Zagreb.
Ivanov, V. (1984) The semiotic theorz of carnival as the inversion of bipolar opposites, [in:] Carnival!
Approaches to semiotics 64. Berlin-New York-Amsterdam.
Čale, F. L. (2001) Euridikini osvrti. Zagreb.
Howard, J. (1993) Cross-dressing, the Theater, and gender Sruggle in Early Modern England, [in:]
Crossing the stage, Controversies on cross-dressing (ed. Lesley F.). London -New York.
144
Ели ЛУЧЕСКА (Прилеп, Македонија)
„СТИГНАЛА МИ СЕ БЕЛА МАРИЈА“ –
ПОМИРУВАЊЕТО НА ХРИСТИЈАНСТВОТО И
ПАГАНСТВОТО
Јозеф Обрембски, според досегашните научни сознанија, е можеби првиот научник
кој теоретски пристапил кон анализа на народната религија на Македонците, по примерот
на Поречаните, во контекст на религиите на народите на источна Европа. Нарекувајќи
ја нивната религија паганско православие констатира дека овој религиозен систем е
составен дел на неговата култура, кој на црковната организација ù припаѓа само делумно
[…] е комбинација која создава многу својствена структура, збиена, консеквентна, во
која хетерогените елементи се споени во една целина на некое православно паганство,
прилагодено кон општествената организација и потребите на македонскиот селанец и
асимилирано од неговите основни концепции и културни позиции (Обрембски 2001: 10).
Тргнувајќи од неговата теза во нашиот труд ќе се обидеме низ анализа на календарските
обредни песни, во кои ликот на св. Богородица има централно место, да ја докажеме оваа
и не само негова теза, односно низ конкретни примери да го проследиме помирувањето на
христијанството и паганството во т.н. од Ј. Обрембски, православно паганство.
Клучни зборови: света Богородица, свети Илија, Христос, сонце
Големата почит која народот ја имал кон св. Богородица и развојот на
нејзниниот култ во текот на вековите не се огледува само во црковната книжнина,
туку, и во народната традиција на Македонците. Народното сознание во раното
средновековие е поттикнато кон ново творештво и од недоволната информација
за св. Богородица во Евангелијата и хагиографската литература. Исполнета со
пагански верувања и претстави, во народната култура се јавува неопходноста
од христијанско осмислување на редица природни, стопански и општествено-
религиозни појави. На тој начин, св. Богородица и преостанатите свети избраници
се постојан објект на дополнително народно опишување и величање. Уште во првите
векови од примањето на христијанството историската слика на светицата е обвиена
со превез на бујни легенди, особено во апокрифната литература и во фолклорното
творештво (песни, приказни-легенди), кои по својата смисла и содржина, далеку ја
надминуваат нејзината црковно-книжевна биографија1.
1 За појавата и развојот на култот на света Богородица види: Стојчевска-Антиќ 1992:
51-57; Истата 2003; Вражиновски 1999: 93-104; Милошеска 2002: 55-71; Истата
145
Ели ЛУЧЕСКА
Во таа насока, како што забележува В. Стојчевска-Антиќ, особено се
интересни оние средновековни апокрифни текстови во кои Марија се идентификува
со светлосната еманација и со нејзиниот постанок од космичко јајце (Драгојловиќ,
Стојчевска-Антиќ 1990: 17-23). Авторката се задржува на еден стар текст наречен
Сибилски пророштва каде светицата се раѓа од гускино јајце, т.е. од семето на Давид
со посредство на гуска, која во ориенталниот антички мит се појавува како почеток
на божествената еманација. Постанокот на Марија од космичкото јајце покажува
дека средновековните еретици, односно гностиците и манихејците, извршиле
транспозиција на Марија во демијург (Истите 1900: 23). Оваа улога на светицата има
своја едноставна контаминација и во фолклорните текстови на Македонците, како
што е на пр. приказната-легенда Богоројца-жабата каде што од црвосаната уста
на Богородица се создале бубачките (Цепенков 7, 1972: бр. 565)2. Во оваа легенда
не само што сосема отсуствува официјалната библиска карактеристика на света
Марија туку светицата, поради пароидно-небулозниот настап на жабата, придобива
ироничен карактер, што секако е настанато под влијание на апокрифната книжевност
или гностицизмот.
Е. Лафазановски бледи траги на демиуршкиот и светлосниот карактер на св.
Богородица открива и во Преданието за кралицата Дева каде што се споменува
некоја кралица Дева по кое настанало името на селото Девич, Кичевско (Цепенков
7, 1972: бр. 575). Авторот го контаминира името на кралицата Дева со името на
космогониската светлосна божица Дева од иранската митологија чии карактеристики
ги презела и света Марија во средновековната книжевност и легендите за јунаците
коишто фрлале огромни камења и карпи од едно место на друго (Лафазановски 2000:
153).
Идентификацијата на св. Богородица со светлосната еманација ја среќаваме
и во велигденските песни каде што е опеано нејзиното раѓање:
- Лалај ми, лалај, до, лепа Марије,
ти да ми растиш, до, да ми порастиш,
да ми не шеташ, до, дење по сонце,
дење по сонце, до, ноќе по зора,
да нÄ те догледа, до, Сончева мајка,
таа ќе те земит, до, снава за сина,
снава за сина, до, за јасно Сонце. (Стојчевска-Антиќ 1992: 54)
Повеќе од очигледно е дека во вториот дел на песната станува збор за
далечна реминисценција на една од варијантите на архаичното митско-ритуално
сценарио кое во себе го содржи обредот на венчавање на небото - Сонцето со
сончевата невеста - Мајката земја. Оваа свадбена хиерогамија е со цел да се иницира
или обнови растителноста и животот на земјата3. Без да навлегуваме во подетална
2006/2007: 345-355; Истата 2009: 271-281.
2 Варијанта види: Шапкарев 5, 1976: бр. 25; Стоичковски 1992: 95
3 За Сончевата невеста, Сонцето и Сончевата мајка повеќе види кај Лафазановски 2000:
59-73; Вражиновски 2006: 43-44.
146
„Стигнала ми се Бела Марија“ – помирувањето на ...
анализа на песната ќе нагласиме дека во истата се откриваат пагански импликации
за обожавањето на сонцето како бог, на кого луѓето му принесувале жртва,
сончева невеста, во нашиов случај Марија, земна жена со божествено потекло.
Всушност сончевата невеста Марија ја среќаваме и во останатите варијанти
на христијанизираните обредни песни во кои се пее за нејзината свадба на ден
Илинден, празникот во чест на огнениот св. Илија:
Стигнала ми се бела Марија,
стигнала ми се на ден Велигден,
на ден Велигден, на ден Ѓурѓевден.
На ден Ѓурѓевден ми а крстие,
ми а крстие и гости брае;
на ден Спасовден ми заодела,
и заодела и завезала;
на ден Петровден стројци дојдое,
стројци дојдое и ја дадое;
на ден Илигден ја оможие. (Икономов 1988: бр. 37)4
Но, Марија нè само што се мажи на ден Илинден, туку, нејзин сопруг е
точно огнениот Громовник - св. Илија, кој откако ја поштркува со светената од него
роса, бела Марија се претвора во вистинска сончева невеста:
С’ лико ми светна как’ јасно сÄнце,
с’ очи ми скрипна как’ дробни звезди,
от’ ми ја зеде свети Илија. (Икономов 1988: бр. 10)
За разлика од новозаветните и апокрифните текстови, чинот на раѓањето
на Христос, во поетското фолклорно творештво е честа тема. Трансформацијата
на канонските и апокрифните модели е особено видлива во следнава песна од с.
Мешеишта:
Она страна оган горит,
ветар веит - ми го силит,
роса росит - не го гаснит.
Не ми било силен оган,
тук ми било Ристовата.
Ристовата мајка,
го стигнала Риста бога,
го стигнала на планина,
на планина на рудина.
Се собрале овчарите,
исцепиле кавалите,
4 Варијанти на песната види: Бицевски 1989: бр. 372-374.
147
Ели ЛУЧЕСКА
запалиле силен оган,
да го кријат Риста бога,
Риста бога малечкаво,
расцепиле доламите
да повијат Риста бога,
Риста бога малечкаво. (Стојчевска-Антиќ 1992: 54)5
Истото сиже го среќаваме и во прилепската водичарска песна (Миладиновци
1962: бр. 629) со таа разлика што овде св. Богородица, според христијанскиот
обичај, го носи синот на крштевање. Треба да нагласиме дека за двете песни е
карактеристична огнената карактеристика на некрстениот Христос која по своето
значење е еднаква на светски пожар.
Во календарските песни, каде што е опеана грижата на св. Богородица за
крштевањето на младиот бог, самото дејство, според библиските настани, се случува
на реката Јордан и милиот бог е крстен од св. Јован. Но, во песните сосема конкретно
доаѓа до израз и една друга димензија: исконската претстава за животворното
кружно движење на природата, каде што плодоносното одење на древните божества,
а подоцна на нивните заменици - христијанските светци, се одвива според аграрниот
календар и редоследот на нивните празници - култно обединети од одот на св.
Богородица:
во Јордан е божја мајка,
в роци држит млада бога,
млада бога некрстена.
Го сусрети свети Петор:
...
- Так’ ми бога, божја мајко,
ја не смеја ни умеја,
ни умеја кум да бида, -
по мене е свет’ Илија,
...
Ја сусрети свети Илија:
- Так’ ти бога, божја мајко,
ја не смеја ни умеја,
ни умеја кум да бида,
...
По мене е свети Јован,
...
Изговори свети Јован:
- Так’ ми бога, божја мајко,
ја си смеја и умеја,
5 Варијанти на песната види: Бицевски 1995: бр. 43; Целаковски 1984: 58. За Исусовото
раѓање види и Миладиновци 1962: бр. 32; Стојчевска-Антиќ 1992: 54.
148
„Стигнала ми се Бела Марија“ – помирувањето на ...
и умеја кум да бида,
да си крста мила бога,
мила бога некрстена.
От’ си крсти мала бога. (Икономов 1988: бр. 15)6
Ликот на св. Богородица и нејзината симболика поврзана со почетокот на
новите стопански циклуси јасно ја одразуваат, пред сé, пролетните обредни песни,
во кои таа е опеана како се појавува од подземјето. Во велигденската песна од
Мариово јунаците се собрале од блато злато да плават, но извадиле убава девојка.
По нивната кавга, кој да ја земе за себе, девојката им предлага да ја однесат в црква
каде што ќе ја препознаат светците. Таму, во ликот на девојката, свети Никола ја
препознал сестра му Бела Марија и си ја зел со себе (Ристески-Миланов 1991: фус.
7). Во друга песна, исто така, од Мариово, светицата заедно со света Петка и св.
Недела, се појавува од шарено ковчеже (Кисељиновић 1937: 861). Појавувањето на
света Марија од блатото и од ковчежето, кои претставуваат симбол на подземниот
свет, ја поврзуваат со кругот на античките божици од типот на Персефона (Замуровић
1998: 341-342), кои периодично излегуваат, односно се раѓаат, од подземјето и тоа
често со помош на луѓето, кои како и во наведената песна, ги откопуваат од земјата.
Од друга страна, пак, ваквиот карактер св. Богородица ја поврзува со ликовите на
Весна (раѓање на новата година) и други женски ликови (Злата, Јања и сл.) кои во
себе носат, како што нагласува Н. Чаусидис (1994: 252), светлосна компонента.
Влијанието на новозаветните евангелија и канонски текстови е особено
видливо во дел од песните со мотив Христосово воскреснување каде св. Богородица
е претставена како мајка која го оплакува своето чедо и го моли царот Чифутски
да го ослободи Христос (Миладиновци: 1962: бр. 33; Михаjлов 1924: бр. 39). Но,
за нас се поинтересни песните со истиот мотив кои најавуваат еден нов творечки
аспект - мистичното повторно раѓање. Во нив св. Богородица е претставена како
заедно со своите браќа, најчесто св. Никола и св. Илија, седи на рајска софра/
трпеза, а во рацете го држи Риста бога. Одеднаш се појавуваат два облака и ù го
земаат малиот бог од раце, што всушност претставува симболика на Исусовата
смрт. Плачот на мајката го смирува св. Никола кој го најавува Христосовото
воскреснување, односно враќањето на Исус од светот на мртвите за да учи занает -
да гради страшни мостови по кои ќе врват грешните души (Миладиновци 1962: бр.
33, фус. стр. 39; Икономов 1988: бр. 266; Стоичковски 1992: бр. 1; Шапкарев 1976:
бр. 38; Верковиќ 1985: бр. 194; Динчев 1980: 511; Стојчевска-Антиќ 1992: 55).
Важно место во средновековната книжевност заземаат и есхатолошките
апокрифи, во кои мајката Богородица влегува во светот на оние свети избраници
кои можат да го видат задгробниот живот. Меѓу нив најинтересен е апокрифот
Одењето на Богородица по маките (Антиќ 1968: 207-218) каде што светицата
6 За крштевањето на Христос и за кружното движење на аграрниот календар, култно
обединет од Богородица, види ги и обредните песни: Михаjлов 1924: бр. 14, 39; Шапкарев
1891: бр. 40; Илиев 1889: бр. 82.
149
Ели ЛУЧЕСКА
не е само бесчувствителен посматрач на маките на грешниците, туку и Мајка со
безгранична љубов спрема своите чеда, која преку молитви до небесните сили
се моли за олеснување на нивните маки. Апокрифот го подхранува со сижеа и
поетското народно творештво, кое од своја страна доразвива и конкретизира редица
религиозни мотиви, префрлени врз битова основа. Во обратна врска се набљудува
навлегување во апокрифот на народни претстави за задгробниот живот и за оној свет.
Ова заемно влијание можеби најдобро можеме да го објасниме преку религиозно-
легендарните песни со основен мотив Делба на светци7 каде света Марија се јавува
како еден од постојаните ликови при делбата на космичкиот простор во првичниот
акт и давањето на христијански закон како второ дејствие. Таа е и единствениот
женски лик во групата на светците. Речиси секаде е претставена како нивна сестра,
а особено тоа се нагласува во однос на свети Илија. Марија се јавува сама или со
својата сестра света Магдалена (Миладиновци 1962: бр. 30, 53). Во некои варијанти
нејзината улога е целосно преземена од света Недела: Неделица - празник да
празнуват (Икономов 1988: бр. 17; Ястребов 1886: бр. 95). Најпопуларен во речиси
сите песни е фолклорниот назив на светицата - Огнена Марија.
Света Марија/Огнена Марија исполнува различни улоги во актот на делбата
кои оцртуваат и различни стадиуми контаминирани во нејзиниот лик: од позиција
на демијург, кој сам ја извршува делбата, преку целосната изолација од неа, па сé
до нејзиното христијанизирање: делбата не ја интересира, таа страда за човечките
гревови, но и казнува. Всушност при структурирањето на вселенскиот простор, од
нехристијански во христијански, Огнена Марија ја има улогата на посредник и може
слободно да преминува меѓу овие два света. Во сижеата е опишана како доаѓа од
грешна земја (земја Легенска; земја Паливјанска; Риѓинско поле; земја Ерменлијска;
земја Дукадинска; земја Каравлашка) за да ја присвои, низ казната и покајанието,
кон христијанските морални вредности (Миладиновци 1962: бр. 30, 53; Динчев
1980: 511; Илиев 1889: бр. 264; Верковиќ 2, 1985: бр. 218; Истиот 3, 1985: бр. 3;
Пенушлиски 1988: 292-293; Кисељиновић 1937: 862).
Етичко-нормативната функција на света Марија е присутна и во друг вид на
народни песни каде што се понагласени нејзините богородични карактеристики, а кои
се резултат на пресементазицијата на нејзиниот лик под влијание на христијанската
идеологија:
Израсло ми је дрво зелено,
...
Под него седи света Марија,
Та си шиеше на поповете,
На поповете петрахилите,
На владиците р’кавиците.
Во тој момент здогледува тројца овчари и го прашува својот брат Димитрие
кои се тие. На тоа св. Димитрија ѝ одговара дека се тоа тројцата светци, свети Никола,
7 За овој мотив види: Янкова 200: 6-33
150
The words you are searching are inside this book. To get more targeted content, please make full-text search by clicking here.
105 Години од Јозеф Обремски
Discover the best professional documents and content resources in AnyFlip Document Base.
Search